Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1493 430596 409862 2026-10-07T13:13:54Z ~2026-53997-74 29854 430596 wikitext text/x-wiki ===Statische elektriciteit=== doet 5 keer per dag kaka Heb je het al eens meegemaakt dat je op een droge dag een wollen trui aantrok en een soort geknetter hoorde? Of dat je je haar aan het kammen was, en er een haar aan je gezicht plakte? Of dat je de klink van de wagen vastnam en een kleine schok kreeg? Al deze verschijnselen hebben te maken met statische elektriciteit. Statische elektriciteit is elektriciteit die statisch is, dus die niet beweegt. Het waren de Grieken die voor het eerst ontdekten, dat als je over een stuk barnsteen (amber) wrijft, dit kleine stukjes papier aantrekt. Het barnsteen is door het wrijven elektrisch geladen en het is deze lading die de papiertjes aantrekt. Het Griekse woord voor barnsteen is "elektron", en daarvan is ons woord elektriciteit afgeleid. Maar wat is eigenlijk elektrische lading? Daarvoor bekijken we hoe materie is opgebouwd. ====Atoommodel==== Alle materie bestaat uit atomen, die elektrisch neutraal zijn. Ze zijn dus niet elektrisch geladen. Dat betekent niet dat atomen geen ladingen bevatten. Atomen zijn opgebouwd uit elektronen, protonen en neutronen. Een elektron heeft een negatieve lading en een proton een positieve lading die in grootte gelijk is aan de lading van een elektron; neutronen hebben geen lading. Atomen zijn niet geladen omdat ze evenveel elektronen als protonen hebben. De negatieve lading van de elektronen compenseert de positieve lading van de protonen. In een atoom bevinden de neutronen en protonen zich dicht bij elkaar: ze vormen de kern van het atoom. De elektronen bewegen rond de kern op relatief grote afstand. Indien atomen tegen elkaar botsen, kan het zijn dat een elektron loskomt. Het atoom blijft dan achter met meer protonen dan elektronen, en is positief geladen. Geladen atomen noemen we ionen. {{Vragen | |vragen= * Het element lithium heeft drie protonen. Hoeveel elektronen heeft een neutraal lithium atoom? }} ====Lading==== Als je met een ballon over een stuk stof beweegt, zullen sommige elektronen loskomen van het stuk stof en op de ballon terecht komen. De ballon wordt negatief geladen en het stuk stof blijft positief geladen achter. Het stuk stof is positief geladen, de ballon negatief. Als we de ballon tegen het stuk stof brengen zien we dat deze aan elkaar vast hangen. Dit komt doordat tegengestelde ladingen elkaar aantrekken. Neem je twee ballonnen en geef je ze beide een negatieve lading door ze over een stuk stof te wrijven, dan zou je zien dat ze elkaar afstoten als ze bij elkaar zou gebracht worden. Dit komt doordat gelijke ladingen elkaar afstoten. Elektrische lading kan ook worden aangetoond met sommige kammen. Eerst moet je de kam elektrisch laden. Dit kan je doen door droog haar te kammen. Als je dan de kam bij een dun straaltje water uit de kraan houdt, zal het waterstraaltje door de kam worden aangetrokken. Dit komt doordat watermoleculen een kant hebben die positief geladen is en een andere kant die negatief geladen is. De negatief geladen kant van de moleculen zullen aangetrokken worden door de positief geladen kam. {{Vragen | |vragen= * Een negatieve lading wordt in de buurt van een waterstraal gehouden. Wat gebeurt er met de waterstraal? }} [[Afbeelding:AtmosphericDischarges.jpg|250px|right]]Als er veel lading bij elkaar is, kan de afstoting zo sterk worden dat de lading zich door de lucht gaat verplaatsen en je een vonk te zien krijgt. Een vonk is gewoon een stroom van elektronen door de lucht. Een voorbeeld van lading die zich verplaatst door de lucht, is bliksem. Bliksem ontstaat doordat verschillende luchtlagen over elkaar wrijven. Hierdoor gaan ladingen overspringen van de ene naar de andere luchtlaag. Indien het ladingsverschil tussen een luchtlaag en de grond te groot wordt, zal de lading zich door de lucht naar de grond verplaatsen: je ziet een bliksemschicht. Met een Van der Graaff-generator kun je ladingen opwekken. Het toestel bestaat uit een rubberen riem waarop aan één kant lading aangebracht wordt. De riem transporteert de lading naar het binnenste van een metalen bol, waar de lading afgenomen wordt en naar de buitenkant van de bol stroomt. De bol wordt zo steeds meer geladen. ====Eenheid van lading==== Hoe wordt lading gemeten en wat is de eenheid waarin lading wordt uitgedrukt? Men zou de hoeveelheid lading kunnen uitdrukken in het aantal ladingen van een elektron. Maar de lading van een elektron is zo gering, dat men met zeer grote getallen te maken zou krijgen. Er is gekozen voor een praktische eenheid, de coulomb (C), die overigens weer tamelijk groot is, maar die gerelateerd is aan twee zgn. grondeenheden in de natuurkunde, nl. de seconde en de ampère. Voor ons doel is het de omgekeerde wereld, want de ampère is de eenheid voor ladingstransport. Een '''coulomb''' is een hoeveelheid lading die door een elektrische stroom van 1 ampère in 1 seconde getransporteerd wordt. Er zijn tegenwoordig speciale condensatoren met een capaciteit van 1 farad, zoals dat heet. Dat betekent dat een dergelijk condensator, opgeladen tot een spanning van 1 volt, juist een lading bevat van 1 coulomb. De lading van een elektron is ongeveer -1,6022×10^-19 coulomb. ===Toepassingen met elektrische lading=== ===Geleiders en isolatoren=== Stoffen waar lading zich makkelijk door kan verplaatsen noemt men '''geleiders'''. Stoffen waar lading zich niet door kan verplaatsen, heten '''isolatoren'''. Veel stoffen zijn geen isolatoren, maar ook geen goede geleiders; ze bieden een zekere '''weerstand''' aan het ladingstransport. Er zijn ook stoffen die men '''halfgeleiders''' noemt. Ze vertonen een specifieke manier van geleiden, anders dan bij gewone geleiders. Ze vormen de basis voor de moderne elektronica. ===Wet van Coulomb=== De '''wet van Coulomb''' beschrijft de kracht die twee elektrische ladingen op elkaar uitoefenen. Als de ladingen beide positief zijn, of beide negatief, oefenen zij een afstotende kracht op elkaar uit. Zijn zij tegengesteld, dan is de kracht een aantrekkende. {{Formule | |formule=<math>F = k\frac{Q_1 \cdot Q_2}{r^2}</math> |grootheden= * '''F''': de kracht die de ladingen op elkaar uitoefenen (N) * '''Q₁''' en '''Q₂''': de grootte van de twee ladingen (C) * '''r''': is de afstand tussen de ladingen (m) * '''k''': de constante van Coulomb (= 8,9876 * 10⁹ Nm²C^-2) }} ===Elektrisch veld=== Omdat elektrische ladingen een kracht op elkaar uitoefenen, zegt men wel dat een lading een elektrisch veld veroorzaakt. Een andere lading ondervindt een kracht als gevolg van dat veld. Die kracht ''F'' is evenredig met de sterkte ''E'' van het veld en de grootte ''Q'' van die lading, dus: :<math>F=QE.\,</math> Samen met de wet van Coulomb betekent dat: {{Formule | |formule=<math>E = \frac{F}{Q} = k\frac{Q}{r^2}</math> |grootheden= * '''E''': het elektrisch veld op een afstand r van de lading (N/C) * '''Q''': de lading die het veld veroorzaakt (C) * '''k''': de constante van Coulomb }} Het veld zal groter zijn in de buurt van de lading, en afnemen van de lading weg. Indien een lading zich in een elektrisch veld bevindt, zal er op die lading een kracht werken. De lading is geen vector, maar de kracht op de lading is een vector. Ook het elektrisch veld stellen we voor door een vector. Als de lading positief is, zal de kracht op de lading dezelfde richting hebben als de elektrische veldvector. Als de lading negatief is zal de lading een kracht ondervinden die tegengesteld is aan de elektrische veldvector. {{Wet | |wet=Elektrisch veld |tekst=In elk punt van de ruimte wordt het elektrische veld gegeven door een vector die de kracht voorstelt die een eenheidslading zou ondervinden als ze zich in het veld bevond. }} Veldlijnen: Met veldlijnen kunnen we een voorstelling maken van het elektrisch veld. Een veldlijn geeft de richting van het veld aan. De sterkte van het veld wordt aangeduid door de dichtheid van de veldlijnen. ===Potentiaal=== De verschillende geladen deeltjes op een geladen voorwerp zullen elkaar onderling afstoten en zo de neiging hebben het voorwerp te willen verlaten. We drukken dat uit door te zeggen dat het voorwerp een elektrische spanning of potentiaal heeft. Door meer lading van hetzelfde teken toe te voegen, wordt deze spanning verhoogd. Het zal steeds meer moeite kosten nieuwe lading van hetzelfde teken toe te voegen. De moeite die we moeten doen is een maat voor de elektrische spanning. Eigenlijk moeten we steeds van het spannings- of potentiaalverschil spreken tussen het geladen voorwerp en een ander. Als we van de spanning of potentiaal zonder meer spreken bedoelen we het spanningsverschil met een neutraal voorwerp. Een neutraal voorwerp heeft per definitie de spanning 0. We kunnen de potentiaal van een voorwerp bepalen door een kleine lading vanuit het oneindig naar het voorwerp te brengen. In het oneindig is de potentiaal 0. De benodigde arbeid gedeeld door de lading (dus de hoeveelheid arbeid per eenheid van lading) is de potentiaal. We meten de potentiaal in volt (V); 1 V is dus 1 joule per coulomb. Met statische voltmeters kan van een geladen voorwerp de potentiaal gemeten worden. <!-- Brengen we een geladen geleider in contact met een ongeladen, dan zal een deel van de lading van de geladen geleider wegvloeien naar de ongeladen. We zeggen dat er een spanningsverschil, of potentiaalverschil tussen beide geleiders bestaat. Een punt in een elektrische kring heeft een potentiaal. Een lichaam kan een neutraal, positief of negatief potentiaal hebben. Elk lichaam streeft naar een neutraal potentiaal (evenveel elektronen als protonen). * Neutraal potentiaal: Een lichaam zonder potentiaal (de aarde). * Positief potentiaal: Een lichaam met meer protonen dan elektronen. * Negatief potentiaal: Een lichaam met meer elektronen dan protonen. equipotentiaalvlakken veldsterkte in volt/meter --> ===Elektrische stroom=== Brengen we een geladen geleider in contact met een ongeladen, dan zal een deel van de lading van de geladen geleider wegvloeien naar de ongeladen. Ook als er contact gemaakt wordt tussen twee geladen geleiders met verschillende potentiaal, zal er lading van de geleider met de hogere potentiaal naar de geleider met de lagere potentiaal vloeien. We zeggen dat er een elektrische stroom loopt. Elektrische stroom is het verplaatsen van lading, meestal in de vorm van elektronen, maar ook andere ladingsdragers, zoals ionen, kunnen aan de elektrisch stroom bijdragen. De sterkte van elektrische stroom is de hoeveelheid lading die per seconde verplaatst wordt. Men meet de stroomsterkte in ampère (A); 1 A is gelijk aan 1 coulomb per seconde. ===Conventionele stroomzin en elektronenstroomzin=== Traditioneel wordt elektrische stroom uitgedrukt als de verplaatsing van positieve lading. Zelfs nu we weten dat elektrische stroom in de meeste gevallen wordt veroorzaakt door het verplaatsen van negatief geladen elektronen (in tegengestelde richting van de stroomzin), blijft de oude definitie van kracht: in een metalen geleider gaat de richting van de stroom dus tegen de bewegingsrichting van de elektronen in. ===Spanning=== {| style="color: inherit; background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFC92E; padding: 1em;" width=75% |- | '''''Potentiaalverschil''''' * De arbeid per ladingseenheid die nodig is om de lading van één punt naar een tweede punt te verplaatsen. |} <br> {| style="color: inherit; background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFC92E; padding: 1em;" width=75% |- | '''''Spanning''''' * Potentiaalverschil tussen twee punten. |} <br> Spanning wordt uitgedrukt in de eenheid volt (Symbool: V) en heeft als SI-grootheid het symbool U. Eén volt is één joule per coulomb. Een spanning bestaat enkel tussen twee punten! Men spreekt daarom over "''de spanning <b>over</b> iets''". [[Afbeelding:High_voltage_warning.svg|thumb|center|200px|Hoogspanning]] ===Spanningsbron=== [[Afbeelding:Spanningsbron_symbool.png|thumb|200px|Spanningsbron symbool]] [[Afbeelding:Batterijcel_symbool.png|thumb|200px|Batterijcel symbool]] [[Afbeelding:Batterij_symbool.png|thumb|200px|Batterij symbool]] Een gelijkspanningsbron is een elektrische component die twee polen heeft waarop een vaste gelijkspanning staat. Een van de polen is negatief en de andere positief. De negatieve pool heeft een teveel aan elektronen en de positieve pool heeft een tekort aan elektronen. Het potentiaalverschil tussen deze twee is de bronspanning. Wanneer beide polen in verbinding komen door middel van een geleider, zullen ze elkaars potentiaalverschil in evenwicht brengen. Maar willen we de spanning behouden, dan moet er een manier zijn om steeds opnieuw het potentiaalverschil te herstellen. Bij een batterij gebeurt dit door middel van een elektrochemische reactie. Dat is een chemische reactie die vrije elektronen opwekt. Naast een batterij zijn er ook nog andere manieren om spanning op te wekken, bijvoorbeeld door middel van magnetisme (generator), licht (fotovoltaïsche cel), ... Een ideale spanningsbron zal altijd evenveel spanning leveren. Maar helaas is in de praktijk niets ideaal. Elke praktische spanningsbron heeft een inwendige weerstand (R_i) die veroorzaakt wordt door de opbouw van de bron. Denkbeeldig kun je de inwendige weerstand voorstellen als een weerstand die in serie staat met een ideale bron. Hoe kleiner de inwendige weerstand hoe beter. Als een bron niet in een schakeling is opgenomen, bevindt zich tussen de klemmen de ideale bronspanning (dus de volledige spanning die de bron kan leveren). Men spreekt over de openklemspanning, vaak aangeduid met symbool E. Maar zodra er een verbinding tussen beide polen ontstaat, zal de bron nooit zoveel spanning kunnen leveren. Waarom zal duidelijk worden wanneer we het gaan hebben over serieschakelingen. [[Afbeelding:Panasonic-oxyride.jpg|thumb|center|200px|Batterijen]] ===Stroomkring=== ===Meten van stroom en spanning=== ===Weerstand=== Een weerstand is een elektrische component die de stroom in een kring beperkt. Weerstanden worden gebruikt als onderdeel in elektrische netwerken. Een weerstand heeft een waarde die uitdrukt in welke mate de stroom hinder ondervindt: de weerstandswaarde. Een variabele weerstand is een weerstand waarvan de waarde veranderd kan worden door beweging, lichtinval, spanning, temperatuur of mechanische vervorming. Ze worden gebruikt in digitale meetinstrumenten. * LDR (light dependent resistor): weerstand afhankelijk van lichtintensiteit * NTC-weerstand (negatieve temperatuurcoëfficiënt): weerstand afhankelijk van temperatuur ===Wet van Ohm=== {{Wet | |wet=Wet van Ohm |tekst=Voor een geleider geldt dat bij constant houden van de temperatuur de verhouding van de spanning op de uiteinden van de geleider en de stroom door de geleider een constante is typisch voor die geleider. }} {{Formule | |formule=<math>I = \frac {U} {R}</math> |grootheden= * '''I:''' de stroom (A) * '''U:''' de spanning of het potentiaalverschil (V) * '''R:''' de weerstand (Ω) }} {{Link | |link= [https://www.walter-fendt.de/ph14nl/ohmslaw_nl.htm Wet van Ohm]: Applet van Walter Fendt waarmee je de wet van Ohm kan onderzoeken. }} ====De geleidbaarheid==== Het omgekeerde van weerstand is de elektrische geleidbaarheid (G), deze wordt uitgedrukt in siemens (S): {{Formule | |formule=<math>G = \frac {1} {R}</math> |grootheden= * '''G:''' de geleidbaarheid (S) }} ====Soortelijke weerstand==== De weerstand van een component kan berekend worden uit zijn fysische eigenschappen. De waarde van een weerstand is afhankelijk van drie dingen: * De weerstand is recht evenredig met de soortelijke weerstand (of weerstandscoëfficiënt) ρ van het materiaal * De weerstand is recht evenredig met de lengte l van de component: {| align="center" |- |[[Afbeelding:Electronics resistance 1.svg|150px]] |[[Afbeelding:Electronics resistance 2.svg|150px]] |- |1 ohm |4 ohm |} * De weerstand is omgekeerd evenredig met de oppervlakte van de dwarsdoorsnede A van het materiaal: {| align="center" |- |[[Afbeelding:Electronics resistance 1.svg|150px]] |[[Afbeelding:Electronics resistance 3.svg|150px]] |- |1 ohm |1/4 ohm |} {{Formule | |formule=<math>R = \rho * \frac {l} {A}</math> |grootheden= * '''R:''' de weerstand * '''ρ:''' de soortelijke weerstand * '''l:''' de lengte (m) * '''A:''' de oppervlakte van de dwarsdoorsnede (m²) }} Als voorbeeld berekenen we de weerstand van een blok koper. [[Afbeelding:Electronics resistance 4.svg|center|150px]] Een blok koper heeft een doorsnede van 1 cm² en een lengte van 5 cm. De soortelijke weerstand van koper is 1,6×10^—8 &Omega;m. We berekenen de weerstand: :<math>R={ 0{,}05 \ \mbox{m} \cdot 1{,}6 \times 10^{-8} \ \Omega \cdot \mbox{m} \over 0{,}0001 \ \mbox{m}^2} ={ 0{,}08 \times 10^{-8} \ \Omega \cdot \mbox{m}^2 \over 0{,}0001\ \mbox{m}^2 }</math> :<math>R=8{,}0 \times 10^{-6}\ \Omega </math> ===Schakeling van weerstanden=== Twee of meer weerstanden kunnen op verschillende manieren gecombineerd worden. We onderscheiden in principe twee mogelijkheden: '''serieschakeling''', waarbij de stroom door alle weerstanden loopt en de spanning over weerstanden verdeeld is, en '''parallelschakeling''', waarbij de stroom zich verdeelt over de weerstanden en de spanning over alle weerstanden dezelfde is. ====Serieschakeling==== [[Afbeelding:2_resistors_in_series.png]] Denk eens na wat er gebeurt met de stroom als deze door bovenstaande schakeling loopt. Er is nergens een vertakking dus de elektrische stroom kan nergens weg. Daarom zal dezelfde stroom door de twee weerstanden stromen. Laat ons deze stroom I noemen. De totale weerstand voor de hele schakeling is eenvoudig te berekenen. Het is gewoon R₁ plus R₂. :<math>R_{eq} = R_1 + R_2</math> Indien n weerstanden in serie geschakeld worden berekenen we de totale weerstand met volgende formule: {| style="border: solid 1px #D6D6FF; padding: 1em;" width=75% | :<math>R_{EQ} = R_1 + R_2 + \cdots + R_n \,\!</math> |} Indien we de weerstanden en de stroom kennen, kunnen we makkelijk met de wet van Ohm de spanning over de weerstanden berekenen. ====Parallelschakeling==== [[Afbeelding:2_resistors_in_parallel.png]] Parallelschakelingen zijn wat de stroom betreft iets ingewikkelder dan serieschakelingen, omdat de stroom zich vertakt. De elektronen komen dus op een splitsing en moeten kiezen welke tak ze nemen. Kijk naar de figuur hierboven. Op punt X splitst de stroom zich. De elektronen kunnen of door weerstand R₁ of door weerstand R₂ gaan, maar niet door beide. Om de totale weerstand van de schakeling te vinden, berekenen we met de wet van Ohm de stroomsterkte in elke tak van de schakeling. Voor bovenste tak van de schakeling geldt: :<math>I_1=\frac{U}{R_1}</math> voor onderste tak geldt: :<math>I_2=\frac{U}{R_2}</math> De totale stroom is: :<math>I = I_1 + I_2</math> De vervangingsweerstand berekenen we door de spanning te delen door de totale stroom: :<math>R_{EQ} = \frac{U}{I_1+I_2}</math> :<math>\frac{1}{R_{EQ}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}</math> De vervangingsweerstand bij de parallelschakeling berekenen we met de volgende formule: {| style="border: solid 1px #D6D6FF; padding: 1em;" width=75% | :<math>\frac{1}{R_{EQ}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \cdots + \frac{1}{R_n}</math> |} Indien slechts twee weerstanden parallel geschakeld zijn, kan voor de vervangingsweerstand geschreven worden: :<math>R_{EQ} = {R_1 R_2 \over R_1 + R_2}</math> Het bovenstaande is veel eenvoudiger te begrijpen uit het oogpunt van de geleidbaarheid. De totale geleidbaarheid moet immers de som zijn van de geleidbaarheid van de takken. ===Stroom- en spanningsverdeling=== ===Energie en vermogen van de elektrische stroom=== Het (elektrische) vermogen dat door een stroom in een weerstand wordt ontwikkeld is het product van de spanning over de weerstand en de stroomsterkte: {{Formule | |formule=<math>P=U.I</math> |grootheden= * '''P''': het vermogen (W) * '''U''': de spanning (V) * '''I''': de stroom (A) }} Door de wet van Ohm toe te passen, kunnen voor het vermogen ook schrijven: :<math>P = U \cdot I = I^2 \cdot R = {U^2 \over R}</math> Elektrische energie kan dus gebruikt worden om een motor aan te drijven: {{Proef | proef=Een heel eenvoudige elektromotor maken| materiaal=Geïsoleerde koperdraad (geharstkoperdraad, bvb. met polyurethaan van rs-components.com Nr. 357-744), balpen, mes, batterij, 2 paperclips, kleefband, een magneet met een duidelijke pool (sommige (koelkast)magneten hebben de noord- en de zuidpool te dicht bij elkaar zitten, en zijn daarom ongeschikt)| uitvoering=Wind de spoel een aantal malen rond een balpen; zorg dat de 2 uiteinden enkele centimeters blijven uitsteken. Buig de uiteinden zo, dat ze mooi in elkaars verlengde liggen, en dat de spoel mooi kan draaien als ze op de uiteinden rust. Verwijder met een mes aan één kant een deel van de isolatie rond de koperdraad: bvb. alleen de linkerhelft van de omtrek (als de spoel plat op tafel ligt). Verwijder aan de andere kant van de spoel de volledige omtrek. Buig de 2 paperclips, en kleef ze vast, zodat ze de spoel kunnen dragen en tegelijkertijd contact maken met de 2 polen van de batterij.| conclusie=De stroom vloeit in een stroomkring: batterij, paperclip, spoel, paperclip, batterij. De spoel draait in 2 fasen; gedurende een halve slag vloeit er geen stroom door; in die fase draait ze door '''traagheid'''. In de andere fase zal de stroom in de spoel een magneetveld opwekken, zodat de spoel eerst afgestoten wordt, zich daardoor draait en daarna met zijn andere kant aangetrokken wordt door de magneet. Doordat de spoel draait, rust ze plots weer op de geïsoleerde draad, waardoor geen stroom meer door de spoel vloeit, en het opgewekte magneetveld verdwijnt. De spoel draait nu door traagheid verder.}} ===Warmte=== De '''wet van Joule''' geeft het verband weer tussen de hoeveelheid warmte die in een bepaalde tijd in een weerstand wordt ontwikkeld door een elektrische stroom. {{Formule | |formule=<math>Q = I^2\cdot R\cdot t</math> |grootheden= * '''Q:''' de hoeveelheid energie die in de weerstand wordt omgezet in warmte in (J) * '''I:''' de stroom die door een weerstand stroomt (A) * '''R:''' de grootte van de weerstand (Ω) * '''t:''' de tijd waarover wordt gemeten (s) }} ===Symbolen=== [[Afbeelding:Elektriciteit tekens.jpg|thumb|436px|Tien symbolen die worden gebruikt bij het tekenen van een stroomkring.]] Als je een keer makkelijk een schakeling of stroomkring wil tekenen, zijn er symbolen bedacht die de verschillende onderdelen voorstellen. Elk symbool is meestal makkelijk te tekenen. Rechts staan tien van die symbolen. ===Veiligheid=== Elektriciteit kan gevaarlijk zijn. Gelukkig is er van alles aan gedaan om het zo veilig mogelijk te houden. Daar gaat deze paragraaf over. Hij is verdeeld in tussenkopjes. '''Isolatie en veilige spanning''' Elektriciteitsdraden zijn voor de veiligheid geïsoleerd. Bovendien werkt elektronisch speelgoed op batterijen, want dat is ook veel veiliger. '''Overbelasting''' Als er teveel stroom wordt gebruikt, spreek je van overbelasting. Hierdoor worden de stroomdraden (te) heet. Ze kunnen zo heet worden, dat er uiteindelijk brand kan ontstaan. Er is een beveiliging tegen overbelasting. Die behandelen we zo meteen. '''Kortsluiting''' Bij kortsluiting is de stroom kort gesloten. Hij gaat rechtstreeks van de + naar de -. De stroom wordt op die manier heel groot. Door een weerstand, of zelfs de interne weerstand van de draad ontstaat er een spanningsval. Dit heeft tot gevolg dat het vermogen in de draad groot wordt, waardoor er brand kan ontstaan. '''De smeltveiligheid of stop''' Een smeltveiligheid of stop is een soort doosje wat ervoor zorgt dat de stroom gelijk wordt uitgeschakeld als de stroom te groot wordt. Daar wordt een dun draadje voor gebruikt. Dit draadje smelt dan door bij overbelasting en kortsluiting. Aan de achterkant van de smeltveiligheid zit een verklikker. Die geeft aan of de smeltveiligheid nog in orde is. Als hij er niet meer zit, moet hij vervangen worden. De verklikker zit niet meer op zijn plaats als er kortsluiting of overbelasting is geweest. In een woonhuis worden drie verschillende smeltveiligheden gebruikt. De kleur van de verklikker van de grootste smeltveiligheid die gebruikt mag worden, is grijs. De verklikker is gekleurd omdat je dan kunt zien voor welke maximale stroom hij geschikt is. *Groen is 6 ampère. *Rood is 10 ampère. *Grijs is 16 ampère. ===Toets=== Dit blok is af. U kunt uw kennis testen met een [[Fysica/Toets/Elektriciteit|toets]]. {{Sub}} [[fr:Électricité]] 39csfay7ieh7dyj1fa9wcw7ivurrvcd 430599 430596 2026-10-07T16:53:11Z Erik Baas 2193 Versie [[Special:Diff/430596|430596]] van [[Special:Contributions/~2026-53997-74|~2026-53997-74]] ([[User talk:~2026-53997-74|overleg]]) ongedaan gemaakt 430599 wikitext text/x-wiki ===Statische elektriciteit=== Heb je het al eens meegemaakt dat je op een droge dag een wollen trui aantrok en een soort geknetter hoorde? Of dat je je haar aan het kammen was, en er een haar aan je gezicht plakte? Of dat je de klink van de wagen vastnam en een kleine schok kreeg? Al deze verschijnselen hebben te maken met statische elektriciteit. Statische elektriciteit is elektriciteit die statisch is, dus die niet beweegt. Het waren de Grieken die voor het eerst ontdekten, dat als je over een stuk barnsteen (amber) wrijft, dit kleine stukjes papier aantrekt. Het barnsteen is door het wrijven elektrisch geladen en het is deze lading die de papiertjes aantrekt. Het Griekse woord voor barnsteen is "elektron", en daarvan is ons woord elektriciteit afgeleid. Maar wat is eigenlijk elektrische lading? Daarvoor bekijken we hoe materie is opgebouwd. ====Atoommodel==== Alle materie bestaat uit atomen, die elektrisch neutraal zijn. Ze zijn dus niet elektrisch geladen. Dat betekent niet dat atomen geen ladingen bevatten. Atomen zijn opgebouwd uit elektronen, protonen en neutronen. Een elektron heeft een negatieve lading en een proton een positieve lading die in grootte gelijk is aan de lading van een elektron; neutronen hebben geen lading. Atomen zijn niet geladen omdat ze evenveel elektronen als protonen hebben. De negatieve lading van de elektronen compenseert de positieve lading van de protonen. In een atoom bevinden de neutronen en protonen zich dicht bij elkaar: ze vormen de kern van het atoom. De elektronen bewegen rond de kern op relatief grote afstand. Indien atomen tegen elkaar botsen, kan het zijn dat een elektron loskomt. Het atoom blijft dan achter met meer protonen dan elektronen, en is positief geladen. Geladen atomen noemen we ionen. {{Vragen | |vragen= * Het element lithium heeft drie protonen. Hoeveel elektronen heeft een neutraal lithium atoom? }} ====Lading==== Als je met een ballon over een stuk stof beweegt, zullen sommige elektronen loskomen van het stuk stof en op de ballon terecht komen. De ballon wordt negatief geladen en het stuk stof blijft positief geladen achter. Het stuk stof is positief geladen, de ballon negatief. Als we de ballon tegen het stuk stof brengen zien we dat deze aan elkaar vast hangen. Dit komt doordat tegengestelde ladingen elkaar aantrekken. Neem je twee ballonnen en geef je ze beide een negatieve lading door ze over een stuk stof te wrijven, dan zou je zien dat ze elkaar afstoten als ze bij elkaar zou gebracht worden. Dit komt doordat gelijke ladingen elkaar afstoten. Elektrische lading kan ook worden aangetoond met sommige kammen. Eerst moet je de kam elektrisch laden. Dit kan je doen door droog haar te kammen. Als je dan de kam bij een dun straaltje water uit de kraan houdt, zal het waterstraaltje door de kam worden aangetrokken. Dit komt doordat watermoleculen een kant hebben die positief geladen is en een andere kant die negatief geladen is. De negatief geladen kant van de moleculen zullen aangetrokken worden door de positief geladen kam. {{Vragen | |vragen= * Een negatieve lading wordt in de buurt van een waterstraal gehouden. Wat gebeurt er met de waterstraal? }} [[Afbeelding:AtmosphericDischarges.jpg|250px|right]]Als er veel lading bij elkaar is, kan de afstoting zo sterk worden dat de lading zich door de lucht gaat verplaatsen en je een vonk te zien krijgt. Een vonk is gewoon een stroom van elektronen door de lucht. Een voorbeeld van lading die zich verplaatst door de lucht, is bliksem. Bliksem ontstaat doordat verschillende luchtlagen over elkaar wrijven. Hierdoor gaan ladingen overspringen van de ene naar de andere luchtlaag. Indien het ladingsverschil tussen een luchtlaag en de grond te groot wordt, zal de lading zich door de lucht naar de grond verplaatsen: je ziet een bliksemschicht. Met een Van der Graaff-generator kun je ladingen opwekken. Het toestel bestaat uit een rubberen riem waarop aan één kant lading aangebracht wordt. De riem transporteert de lading naar het binnenste van een metalen bol, waar de lading afgenomen wordt en naar de buitenkant van de bol stroomt. De bol wordt zo steeds meer geladen. ====Eenheid van lading==== Hoe wordt lading gemeten en wat is de eenheid waarin lading wordt uitgedrukt? Men zou de hoeveelheid lading kunnen uitdrukken in het aantal ladingen van een elektron. Maar de lading van een elektron is zo gering, dat men met zeer grote getallen te maken zou krijgen. Er is gekozen voor een praktische eenheid, de coulomb (C), die overigens weer tamelijk groot is, maar die gerelateerd is aan twee zgn. grondeenheden in de natuurkunde, nl. de seconde en de ampère. Voor ons doel is het de omgekeerde wereld, want de ampère is de eenheid voor ladingstransport. Een '''coulomb''' is een hoeveelheid lading die door een elektrische stroom van 1 ampère in 1 seconde getransporteerd wordt. Er zijn tegenwoordig speciale condensatoren met een capaciteit van 1 farad, zoals dat heet. Dat betekent dat een dergelijk condensator, opgeladen tot een spanning van 1 volt, juist een lading bevat van 1 coulomb. De lading van een elektron is ongeveer -1,6022×10^-19 coulomb. ===Toepassingen met elektrische lading=== ===Geleiders en isolatoren=== Stoffen waar lading zich makkelijk door kan verplaatsen noemt men '''geleiders'''. Stoffen waar lading zich niet door kan verplaatsen, heten '''isolatoren'''. Veel stoffen zijn geen isolatoren, maar ook geen goede geleiders; ze bieden een zekere '''weerstand''' aan het ladingstransport. Er zijn ook stoffen die men '''halfgeleiders''' noemt. Ze vertonen een specifieke manier van geleiden, anders dan bij gewone geleiders. Ze vormen de basis voor de moderne elektronica. ===Wet van Coulomb=== De '''wet van Coulomb''' beschrijft de kracht die twee elektrische ladingen op elkaar uitoefenen. Als de ladingen beide positief zijn, of beide negatief, oefenen zij een afstotende kracht op elkaar uit. Zijn zij tegengesteld, dan is de kracht een aantrekkende. {{Formule | |formule=<math>F = k\frac{Q_1 \cdot Q_2}{r^2}</math> |grootheden= * '''F''': de kracht die de ladingen op elkaar uitoefenen (N) * '''Q₁''' en '''Q₂''': de grootte van de twee ladingen (C) * '''r''': is de afstand tussen de ladingen (m) * '''k''': de constante van Coulomb (= 8,9876 * 10⁹ Nm²C^-2) }} ===Elektrisch veld=== Omdat elektrische ladingen een kracht op elkaar uitoefenen, zegt men wel dat een lading een elektrisch veld veroorzaakt. Een andere lading ondervindt een kracht als gevolg van dat veld. Die kracht ''F'' is evenredig met de sterkte ''E'' van het veld en de grootte ''Q'' van die lading, dus: :<math>F=QE.\,</math> Samen met de wet van Coulomb betekent dat: {{Formule | |formule=<math>E = \frac{F}{Q} = k\frac{Q}{r^2}</math> |grootheden= * '''E''': het elektrisch veld op een afstand r van de lading (N/C) * '''Q''': de lading die het veld veroorzaakt (C) * '''k''': de constante van Coulomb }} Het veld zal groter zijn in de buurt van de lading, en afnemen van de lading weg. Indien een lading zich in een elektrisch veld bevindt, zal er op die lading een kracht werken. De lading is geen vector, maar de kracht op de lading is een vector. Ook het elektrisch veld stellen we voor door een vector. Als de lading positief is, zal de kracht op de lading dezelfde richting hebben als de elektrische veldvector. Als de lading negatief is zal de lading een kracht ondervinden die tegengesteld is aan de elektrische veldvector. {{Wet | |wet=Elektrisch veld |tekst=In elk punt van de ruimte wordt het elektrische veld gegeven door een vector die de kracht voorstelt die een eenheidslading zou ondervinden als ze zich in het veld bevond. }} Veldlijnen: Met veldlijnen kunnen we een voorstelling maken van het elektrisch veld. Een veldlijn geeft de richting van het veld aan. De sterkte van het veld wordt aangeduid door de dichtheid van de veldlijnen. ===Potentiaal=== De verschillende geladen deeltjes op een geladen voorwerp zullen elkaar onderling afstoten en zo de neiging hebben het voorwerp te willen verlaten. We drukken dat uit door te zeggen dat het voorwerp een elektrische spanning of potentiaal heeft. Door meer lading van hetzelfde teken toe te voegen, wordt deze spanning verhoogd. Het zal steeds meer moeite kosten nieuwe lading van hetzelfde teken toe te voegen. De moeite die we moeten doen is een maat voor de elektrische spanning. Eigenlijk moeten we steeds van het spannings- of potentiaalverschil spreken tussen het geladen voorwerp en een ander. Als we van de spanning of potentiaal zonder meer spreken bedoelen we het spanningsverschil met een neutraal voorwerp. Een neutraal voorwerp heeft per definitie de spanning 0. We kunnen de potentiaal van een voorwerp bepalen door een kleine lading vanuit het oneindig naar het voorwerp te brengen. In het oneindig is de potentiaal 0. De benodigde arbeid gedeeld door de lading (dus de hoeveelheid arbeid per eenheid van lading) is de potentiaal. We meten de potentiaal in volt (V); 1 V is dus 1 joule per coulomb. Met statische voltmeters kan van een geladen voorwerp de potentiaal gemeten worden. <!-- Brengen we een geladen geleider in contact met een ongeladen, dan zal een deel van de lading van de geladen geleider wegvloeien naar de ongeladen. We zeggen dat er een spanningsverschil, of potentiaalverschil tussen beide geleiders bestaat. Een punt in een elektrische kring heeft een potentiaal. Een lichaam kan een neutraal, positief of negatief potentiaal hebben. Elk lichaam streeft naar een neutraal potentiaal (evenveel elektronen als protonen). * Neutraal potentiaal: Een lichaam zonder potentiaal (de aarde). * Positief potentiaal: Een lichaam met meer protonen dan elektronen. * Negatief potentiaal: Een lichaam met meer elektronen dan protonen. equipotentiaalvlakken veldsterkte in volt/meter --> ===Elektrische stroom=== Brengen we een geladen geleider in contact met een ongeladen, dan zal een deel van de lading van de geladen geleider wegvloeien naar de ongeladen. Ook als er contact gemaakt wordt tussen twee geladen geleiders met verschillende potentiaal, zal er lading van de geleider met de hogere potentiaal naar de geleider met de lagere potentiaal vloeien. We zeggen dat er een elektrische stroom loopt. Elektrische stroom is het verplaatsen van lading, meestal in de vorm van elektronen, maar ook andere ladingsdragers, zoals ionen, kunnen aan de elektrisch stroom bijdragen. De sterkte van elektrische stroom is de hoeveelheid lading die per seconde verplaatst wordt. Men meet de stroomsterkte in ampère (A); 1 A is gelijk aan 1 coulomb per seconde. ===Conventionele stroomzin en elektronenstroomzin=== Traditioneel wordt elektrische stroom uitgedrukt als de verplaatsing van positieve lading. Zelfs nu we weten dat elektrische stroom in de meeste gevallen wordt veroorzaakt door het verplaatsen van negatief geladen elektronen (in tegengestelde richting van de stroomzin), blijft de oude definitie van kracht: in een metalen geleider gaat de richting van de stroom dus tegen de bewegingsrichting van de elektronen in. ===Spanning=== {| style="color: inherit; background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFC92E; padding: 1em;" width=75% |- | '''''Potentiaalverschil''''' * De arbeid per ladingseenheid die nodig is om de lading van één punt naar een tweede punt te verplaatsen. |} <br> {| style="color: inherit; background-color: #FFFFEE; border: solid 1px #FFC92E; padding: 1em;" width=75% |- | '''''Spanning''''' * Potentiaalverschil tussen twee punten. |} <br> Spanning wordt uitgedrukt in de eenheid volt (Symbool: V) en heeft als SI-grootheid het symbool U. Eén volt is één joule per coulomb. Een spanning bestaat enkel tussen twee punten! Men spreekt daarom over "''de spanning <b>over</b> iets''". [[Afbeelding:High_voltage_warning.svg|thumb|center|200px|Hoogspanning]] ===Spanningsbron=== [[Afbeelding:Spanningsbron_symbool.png|thumb|200px|Spanningsbron symbool]] [[Afbeelding:Batterijcel_symbool.png|thumb|200px|Batterijcel symbool]] [[Afbeelding:Batterij_symbool.png|thumb|200px|Batterij symbool]] Een gelijkspanningsbron is een elektrische component die twee polen heeft waarop een vaste gelijkspanning staat. Een van de polen is negatief en de andere positief. De negatieve pool heeft een teveel aan elektronen en de positieve pool heeft een tekort aan elektronen. Het potentiaalverschil tussen deze twee is de bronspanning. Wanneer beide polen in verbinding komen door middel van een geleider, zullen ze elkaars potentiaalverschil in evenwicht brengen. Maar willen we de spanning behouden, dan moet er een manier zijn om steeds opnieuw het potentiaalverschil te herstellen. Bij een batterij gebeurt dit door middel van een elektrochemische reactie. Dat is een chemische reactie die vrije elektronen opwekt. Naast een batterij zijn er ook nog andere manieren om spanning op te wekken, bijvoorbeeld door middel van magnetisme (generator), licht (fotovoltaïsche cel), ... Een ideale spanningsbron zal altijd evenveel spanning leveren. Maar helaas is in de praktijk niets ideaal. Elke praktische spanningsbron heeft een inwendige weerstand (R_i) die veroorzaakt wordt door de opbouw van de bron. Denkbeeldig kun je de inwendige weerstand voorstellen als een weerstand die in serie staat met een ideale bron. Hoe kleiner de inwendige weerstand hoe beter. Als een bron niet in een schakeling is opgenomen, bevindt zich tussen de klemmen de ideale bronspanning (dus de volledige spanning die de bron kan leveren). Men spreekt over de openklemspanning, vaak aangeduid met symbool E. Maar zodra er een verbinding tussen beide polen ontstaat, zal de bron nooit zoveel spanning kunnen leveren. Waarom zal duidelijk worden wanneer we het gaan hebben over serieschakelingen. [[Afbeelding:Panasonic-oxyride.jpg|thumb|center|200px|Batterijen]] ===Stroomkring=== ===Meten van stroom en spanning=== ===Weerstand=== Een weerstand is een elektrische component die de stroom in een kring beperkt. Weerstanden worden gebruikt als onderdeel in elektrische netwerken. Een weerstand heeft een waarde die uitdrukt in welke mate de stroom hinder ondervindt: de weerstandswaarde. Een variabele weerstand is een weerstand waarvan de waarde veranderd kan worden door beweging, lichtinval, spanning, temperatuur of mechanische vervorming. Ze worden gebruikt in digitale meetinstrumenten. * LDR (light dependent resistor): weerstand afhankelijk van lichtintensiteit * NTC-weerstand (negatieve temperatuurcoëfficiënt): weerstand afhankelijk van temperatuur ===Wet van Ohm=== {{Wet | |wet=Wet van Ohm |tekst=Voor een geleider geldt dat bij constant houden van de temperatuur de verhouding van de spanning op de uiteinden van de geleider en de stroom door de geleider een constante is typisch voor die geleider. }} {{Formule | |formule=<math>I = \frac {U} {R}</math> |grootheden= * '''I:''' de stroom (A) * '''U:''' de spanning of het potentiaalverschil (V) * '''R:''' de weerstand (Ω) }} {{Link | |link= [https://www.walter-fendt.de/ph14nl/ohmslaw_nl.htm Wet van Ohm]: Applet van Walter Fendt waarmee je de wet van Ohm kan onderzoeken. }} ====De geleidbaarheid==== Het omgekeerde van weerstand is de elektrische geleidbaarheid (G), deze wordt uitgedrukt in siemens (S): {{Formule | |formule=<math>G = \frac {1} {R}</math> |grootheden= * '''G:''' de geleidbaarheid (S) }} ====Soortelijke weerstand==== De weerstand van een component kan berekend worden uit zijn fysische eigenschappen. De waarde van een weerstand is afhankelijk van drie dingen: * De weerstand is recht evenredig met de soortelijke weerstand (of weerstandscoëfficiënt) ρ van het materiaal * De weerstand is recht evenredig met de lengte l van de component: {| align="center" |- |[[Afbeelding:Electronics resistance 1.svg|150px]] |[[Afbeelding:Electronics resistance 2.svg|150px]] |- |1 ohm |4 ohm |} * De weerstand is omgekeerd evenredig met de oppervlakte van de dwarsdoorsnede A van het materiaal: {| align="center" |- |[[Afbeelding:Electronics resistance 1.svg|150px]] |[[Afbeelding:Electronics resistance 3.svg|150px]] |- |1 ohm |1/4 ohm |} {{Formule | |formule=<math>R = \rho * \frac {l} {A}</math> |grootheden= * '''R:''' de weerstand * '''ρ:''' de soortelijke weerstand * '''l:''' de lengte (m) * '''A:''' de oppervlakte van de dwarsdoorsnede (m²) }} Als voorbeeld berekenen we de weerstand van een blok koper. [[Afbeelding:Electronics resistance 4.svg|center|150px]] Een blok koper heeft een doorsnede van 1 cm² en een lengte van 5 cm. De soortelijke weerstand van koper is 1,6×10^—8 &Omega;m. We berekenen de weerstand: :<math>R={ 0{,}05 \ \mbox{m} \cdot 1{,}6 \times 10^{-8} \ \Omega \cdot \mbox{m} \over 0{,}0001 \ \mbox{m}^2} ={ 0{,}08 \times 10^{-8} \ \Omega \cdot \mbox{m}^2 \over 0{,}0001\ \mbox{m}^2 }</math> :<math>R=8{,}0 \times 10^{-6}\ \Omega </math> ===Schakeling van weerstanden=== Twee of meer weerstanden kunnen op verschillende manieren gecombineerd worden. We onderscheiden in principe twee mogelijkheden: '''serieschakeling''', waarbij de stroom door alle weerstanden loopt en de spanning over weerstanden verdeeld is, en '''parallelschakeling''', waarbij de stroom zich verdeelt over de weerstanden en de spanning over alle weerstanden dezelfde is. ====Serieschakeling==== [[Afbeelding:2_resistors_in_series.png]] Denk eens na wat er gebeurt met de stroom als deze door bovenstaande schakeling loopt. Er is nergens een vertakking dus de elektrische stroom kan nergens weg. Daarom zal dezelfde stroom door de twee weerstanden stromen. Laat ons deze stroom I noemen. De totale weerstand voor de hele schakeling is eenvoudig te berekenen. Het is gewoon R₁ plus R₂. :<math>R_{eq} = R_1 + R_2</math> Indien n weerstanden in serie geschakeld worden berekenen we de totale weerstand met volgende formule: {| style="border: solid 1px #D6D6FF; padding: 1em;" width=75% | :<math>R_{EQ} = R_1 + R_2 + \cdots + R_n \,\!</math> |} Indien we de weerstanden en de stroom kennen, kunnen we makkelijk met de wet van Ohm de spanning over de weerstanden berekenen. ====Parallelschakeling==== [[Afbeelding:2_resistors_in_parallel.png]] Parallelschakelingen zijn wat de stroom betreft iets ingewikkelder dan serieschakelingen, omdat de stroom zich vertakt. De elektronen komen dus op een splitsing en moeten kiezen welke tak ze nemen. Kijk naar de figuur hierboven. Op punt X splitst de stroom zich. De elektronen kunnen of door weerstand R₁ of door weerstand R₂ gaan, maar niet door beide. Om de totale weerstand van de schakeling te vinden, berekenen we met de wet van Ohm de stroomsterkte in elke tak van de schakeling. Voor bovenste tak van de schakeling geldt: :<math>I_1=\frac{U}{R_1}</math> voor onderste tak geldt: :<math>I_2=\frac{U}{R_2}</math> De totale stroom is: :<math>I = I_1 + I_2</math> De vervangingsweerstand berekenen we door de spanning te delen door de totale stroom: :<math>R_{EQ} = \frac{U}{I_1+I_2}</math> :<math>\frac{1}{R_{EQ}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}</math> De vervangingsweerstand bij de parallelschakeling berekenen we met de volgende formule: {| style="border: solid 1px #D6D6FF; padding: 1em;" width=75% | :<math>\frac{1}{R_{EQ}} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \cdots + \frac{1}{R_n}</math> |} Indien slechts twee weerstanden parallel geschakeld zijn, kan voor de vervangingsweerstand geschreven worden: :<math>R_{EQ} = {R_1 R_2 \over R_1 + R_2}</math> Het bovenstaande is veel eenvoudiger te begrijpen uit het oogpunt van de geleidbaarheid. De totale geleidbaarheid moet immers de som zijn van de geleidbaarheid van de takken. ===Stroom- en spanningsverdeling=== ===Energie en vermogen van de elektrische stroom=== Het (elektrische) vermogen dat door een stroom in een weerstand wordt ontwikkeld is het product van de spanning over de weerstand en de stroomsterkte: {{Formule | |formule=<math>P=U.I</math> |grootheden= * '''P''': het vermogen (W) * '''U''': de spanning (V) * '''I''': de stroom (A) }} Door de wet van Ohm toe te passen, kunnen voor het vermogen ook schrijven: :<math>P = U \cdot I = I^2 \cdot R = {U^2 \over R}</math> Elektrische energie kan dus gebruikt worden om een motor aan te drijven: {{Proef | proef=Een heel eenvoudige elektromotor maken| materiaal=Geïsoleerde koperdraad (geharstkoperdraad, bvb. met polyurethaan van rs-components.com Nr. 357-744), balpen, mes, batterij, 2 paperclips, kleefband, een magneet met een duidelijke pool (sommige (koelkast)magneten hebben de noord- en de zuidpool te dicht bij elkaar zitten, en zijn daarom ongeschikt)| uitvoering=Wind de spoel een aantal malen rond een balpen; zorg dat de 2 uiteinden enkele centimeters blijven uitsteken. Buig de uiteinden zo, dat ze mooi in elkaars verlengde liggen, en dat de spoel mooi kan draaien als ze op de uiteinden rust. Verwijder met een mes aan één kant een deel van de isolatie rond de koperdraad: bvb. alleen de linkerhelft van de omtrek (als de spoel plat op tafel ligt). Verwijder aan de andere kant van de spoel de volledige omtrek. Buig de 2 paperclips, en kleef ze vast, zodat ze de spoel kunnen dragen en tegelijkertijd contact maken met de 2 polen van de batterij.| conclusie=De stroom vloeit in een stroomkring: batterij, paperclip, spoel, paperclip, batterij. De spoel draait in 2 fasen; gedurende een halve slag vloeit er geen stroom door; in die fase draait ze door '''traagheid'''. In de andere fase zal de stroom in de spoel een magneetveld opwekken, zodat de spoel eerst afgestoten wordt, zich daardoor draait en daarna met zijn andere kant aangetrokken wordt door de magneet. Doordat de spoel draait, rust ze plots weer op de geïsoleerde draad, waardoor geen stroom meer door de spoel vloeit, en het opgewekte magneetveld verdwijnt. De spoel draait nu door traagheid verder.}} ===Warmte=== De '''wet van Joule''' geeft het verband weer tussen de hoeveelheid warmte die in een bepaalde tijd in een weerstand wordt ontwikkeld door een elektrische stroom. {{Formule | |formule=<math>Q = I^2\cdot R\cdot t</math> |grootheden= * '''Q:''' de hoeveelheid energie die in de weerstand wordt omgezet in warmte in (J) * '''I:''' de stroom die door een weerstand stroomt (A) * '''R:''' de grootte van de weerstand (Ω) * '''t:''' de tijd waarover wordt gemeten (s) }} ===Symbolen=== [[Afbeelding:Elektriciteit tekens.jpg|thumb|436px|Tien symbolen die worden gebruikt bij het tekenen van een stroomkring.]] Als je een keer makkelijk een schakeling of stroomkring wil tekenen, zijn er symbolen bedacht die de verschillende onderdelen voorstellen. Elk symbool is meestal makkelijk te tekenen. Rechts staan tien van die symbolen. ===Veiligheid=== Elektriciteit kan gevaarlijk zijn. Gelukkig is er van alles aan gedaan om het zo veilig mogelijk te houden. Daar gaat deze paragraaf over. Hij is verdeeld in tussenkopjes. '''Isolatie en veilige spanning''' Elektriciteitsdraden zijn voor de veiligheid geïsoleerd. Bovendien werkt elektronisch speelgoed op batterijen, want dat is ook veel veiliger. '''Overbelasting''' Als er teveel stroom wordt gebruikt, spreek je van overbelasting. Hierdoor worden de stroomdraden (te) heet. Ze kunnen zo heet worden, dat er uiteindelijk brand kan ontstaan. Er is een beveiliging tegen overbelasting. Die behandelen we zo meteen. '''Kortsluiting''' Bij kortsluiting is de stroom kort gesloten. Hij gaat rechtstreeks van de + naar de -. De stroom wordt op die manier heel groot. Door een weerstand, of zelfs de interne weerstand van de draad ontstaat er een spanningsval. Dit heeft tot gevolg dat het vermogen in de draad groot wordt, waardoor er brand kan ontstaan. '''De smeltveiligheid of stop''' Een smeltveiligheid of stop is een soort doosje wat ervoor zorgt dat de stroom gelijk wordt uitgeschakeld als de stroom te groot wordt. Daar wordt een dun draadje voor gebruikt. Dit draadje smelt dan door bij overbelasting en kortsluiting. Aan de achterkant van de smeltveiligheid zit een verklikker. Die geeft aan of de smeltveiligheid nog in orde is. Als hij er niet meer zit, moet hij vervangen worden. De verklikker zit niet meer op zijn plaats als er kortsluiting of overbelasting is geweest. In een woonhuis worden drie verschillende smeltveiligheden gebruikt. De kleur van de verklikker van de grootste smeltveiligheid die gebruikt mag worden, is grijs. De verklikker is gekleurd omdat je dan kunt zien voor welke maximale stroom hij geschikt is. *Groen is 6 ampère. *Rood is 10 ampère. *Grijs is 16 ampère. ===Toets=== Dit blok is af. U kunt uw kennis testen met een [[Fysica/Toets/Elektriciteit|toets]]. {{Sub}} [[fr:Électricité]] 6wlk1cxlw6zz0m5q2moarhf37vgkqqq 10 1829 430611 429950 2026-10-07T18:06:15Z Erik Baas 2193 + " - " 430611 wikitext text/x-wiki <div class="center">[[Afbeelding:P ICT.png|30px]] <span style="font-size: large;">'''[[Boekenplank:Multimediale wetenschappen|3. Multimediale wetenschappen]]'''</span></div> '''{{Aut|32. Internet}}'''<br> [[Basisboek internet]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Veilig op het internet]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|33. Hardware}}'''<br> [[Overklokken]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Computernetwerken voor gevorderden ]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|34. Informatica}}'''<br> ''341. kantoorsoftware'': [[Firefox]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Maple]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''342. mark-uptalen'': [[Handboek MediaWiki]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Inleiding MediaWiki]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[LaTeX]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''343. programmeertalen'': [[Programmeren in BASIC|BASIC]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in Go|Go]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in PL/1|PL/1]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in REXX|REXX]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in TI-83+ Assembly|TI-83+ Assembly]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in TI-Basic|TI-Basic]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in Java|Java]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''344. scripttalen'': [[Programmeren in ASP.NET|ASP.NET]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in ASP.net 2.0 N-Tier Tutorial|ASP.net 2.0 N-Tier Tutorial]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in PHP|PHP]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''345. besturingssystemen'': [[Linux voor beginners]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Linux Systeembeheer]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''349. overig'': [[Basiskennis informatica]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Geo-visualisatie]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Handboek Wikimedia Commons]] {{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Open standaarden]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] {{75%|Datum=23 september 2026}} - [[Scalable Vector Graphics]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> tlfrjjte4bc2l692fsrajd22mxwv3sy 10 1832 430612 429865 2026-10-07T18:09:48Z Erik Baas 2193 + <br> 430612 wikitext text/x-wiki <div class="center">[[Afbeelding:P linguistics.svg|30px]]<span style="font-size: large;">'''[[Boekenplank:Taal en letterkunde|4. Taal- en letterkunde]]'''</span></div> '''{{Aut|41. Linguïstiek}}'''<br> [[Een vreemde taal leren]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Portaal:Thematisch opgezette woordenboeken]]{{100%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|42. Taalcursus}}'''<br> ''421. natuurlijke taal'': [[Afrikaans]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Italiaans]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Nieuwgrieks]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''422. klassieke taal'': [[Latijn]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''423. kunsttaal'': [[Esperanto]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Quenya]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Tengwar]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Toki Pona]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''424. dialect'': [[Kemzieks woordenboek]]{{75%|Datum=2 september 2022}}<br> '''{{Aut|44. Literatuurstudie}}'''<br> [[Amerikaanse literatuur]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Engelse literatuur]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Ernest Hemingway]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Franse literatuurgeschiedenis]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Gedichten uit de wereldliteratuur]] {{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Gothic novel]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Jane Austen]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Nederlandse literatuurgeschiedenis]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Paradise Lost van John Milton]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Shakespeares sonnetten]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Wereldliteratuur]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|45. Taalbeheersing}}'''<br> [[Van Idee tot Publicatie]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} <noinclude> [[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]] </noinclude> e7grhgmyu7j8m9octlab4kuvva6ymfv 104 8292 430629 374849 2026-10-08T11:25:15Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 430629 wikitext text/x-wiki {{Wikijunior Aardrijkskunde}} {| cellspacing=3 style="margin: 0 auto 1em auto;" |Xcolspan=2 Xbgcolor="#ffffec" style="Xborder: 1px solid #cfcfcf; padding: 1em; padding-top: 0.5em; padding-bottom: 0em;"|[[Image:Earth clip art.svg|150px|left]] | <div style="text-align: center; font-size: x-large;">Ga op uitstap in onze grote wereld in het boek<br><br>'''Aardrijkskunde'''<br><br></div> Welkom in het Wikjuniorboek Aardrijkskunde. In dit boek leer je hoe onze planeet er (vanbinnen en vanbuiten) uitziet. Maar kom je ook meer te weten over de Europese Unie, het weer, de aardbevingen, de bergen, de zee en de landen op onze geliefde aarde. <!-- Mogelijke tekst? Onze Wikijuniorboeken zijn op een duidelijke en begrijpbare manier geschreven, waardoor ze begrepen kunnen worden door kinderen vanaf 8 jaar. --> Naast de leertekst hebben wij ook leuke doe-opdrachten. Maak bijvoorbeeld zelf je eigen wolk! Of je eigen installatie om rioolwater te zuiveren. Wees zelf de weerman of weervrouw. En nog veel meer! Klik <u>hiernaast</u> op een <span style="color: blue;">blauw hoofdstuk</span> dat je eerst wilt lezen! '''Veel plezier!''' |} {{Juniorboek}} [[Categorie:Geografie|Aardrijkskunde]] cqc5opix7ru37wysg11el9xouejoxio 10 8888 430610 424908 2026-10-07T18:03:41Z Erik Baas 2193 - "-" 430610 wikitext text/x-wiki <div class="center">[[Afbeelding:P question.png|30px]] <span style="font-size: large;">'''[[Boekenplank:Diversen|9. Diversen]]'''</span></div> [[Aan de slag met BitTorrent]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[In mensentaal]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> 8pp1u70m9ouo0ttsmxa9zs7nsmsz7ab 3 15692 430613 430554 2026-10-07T18:59:47Z Erik Baas 2193 /* Een Infobox voor Wikijunior:Klokkijken - hulp gevraagd */ 430613 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) :Als het voor "gewone" Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikjunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST) == Dag Erik == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) :De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST) :Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST) mundyllzni2b7v28bauy6ihzj6zx6jx 430614 430613 2026-10-07T19:00:40Z Erik Baas 2193 /* Dag Erik */ subtitel aangepast 430614 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) :Als het voor "gewone" Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikjunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST) == Welzijn en veiligheid == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) :De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST) :Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST) tqpmzljzh4blh87ewc893jvy25xaeme 430615 430614 2026-10-07T19:57:12Z Erik Baas 2193 /* Hik in Sjabloon:Niet te koppelen? */ 430615 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) ::Ik begrijp het probleem nu. Er is geen simpele oplossing, omdat beide categorieën door ''drie verschillende sjablonen'' (Boek, Sub en Niet te koppelen, onafhankelijk van elkaar) worden toegevoegd. Zak ik ook mijn hoofd eens over breken... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 21:56 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) :Als het voor "gewone" Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikjunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST) == Welzijn en veiligheid == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) :De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST) :Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST) hy3hwa00jgb12kj2buxvae306pdsvho 0 27951 430607 409217 2026-10-07T17:46:38Z Erik Baas 2193 - komma 430607 wikitext text/x-wiki {{Bi|pdf=chillipepers.nl}} [[Bestand:Madame Jeanette and other chillies.jpg|thumb|Verschillende soorte chilipepers]] '''Welkom op het Wikibook van chillipepers.nl''' ''Het initiatief voor dit wikiboek komt van forumleden van chillipepers.nl. Dit forum stond vol met informatie over een veelzijdigheid aan onderwerpen over het kweken en eten van chilipepers. In dit wikiboek proberen we alle antwoorden, informatie en ervaringen uit op het forum geplaatste draadjes (vragen op onderwerp) te stroomlijnen tot één informatief en vooral bruikbaar handvat bij het succesvol en met plezier telen en eten van chilipepers. Van iedereen, voor iedereen!'' ==Inhoud== #[[chillipepers.nl/Inleiding|Inleiding]] #[[chillipepers.nl/Zaaien|Pepers zaaien en zaailingen]] #[[chillipepers.nl/Verzorging|Verzorging van planten en vruchten]] #[[chillipepers.nl/Ziektes|Ziektes, insecten & aantastingen]] #[[chillipepers.nl/Pepersoorten|Pepersoorten]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Annuum|Annuum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Baccattum|Baccattum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Chinense|Chinense]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Frutescens|Frutescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Pubescens|Pubescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Wild|Wilde Soorten]] #[[chillipepers.nl/Bereiden|Culinair met Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Conserveren|Conserveren]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Sauzen|Sauzen]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Recepten|Recepten]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Peperproefnotities|Peperproefnotities]] #[[chillipepers.nl/Diverse|Diversen]] ##[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] ##[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] #[[chillipepers.nl/Bronnen|Bronnen]] == Links == * [[Kookboek/Chilipeper]] - voor recepten met chilipepers * [https://gratisforums.com/chillipepers/index.php chillipepers.nl] {{Fase|2}} {{Boek}} 978oadd8ndpp4989jpch63ulx51521d 430608 430607 2026-10-07T17:47:32Z Erik Baas 2193 lf 430608 wikitext text/x-wiki {{Bi|pdf=chillipepers.nl}} [[Bestand:Madame Jeanette and other chillies.jpg|thumb|Verschillende soorte chilipepers]] '''Welkom op het Wikibook van chillipepers.nl''' ''Het initiatief voor dit wikiboek komt van forumleden van chillipepers.nl. Dit forum stond vol met informatie over een veelzijdigheid aan onderwerpen over het kweken en eten van chilipepers. In dit wikiboek proberen we alle antwoorden, informatie en ervaringen uit op het forum geplaatste draadjes (vragen op onderwerp) te stroomlijnen tot één informatief en vooral bruikbaar handvat bij het succesvol en met plezier telen en eten van chilipepers. Van iedereen, voor iedereen!'' ==Inhoud== #[[chillipepers.nl/Inleiding|Inleiding]] #[[chillipepers.nl/Zaaien|Pepers zaaien en zaailingen]] #[[chillipepers.nl/Verzorging|Verzorging van planten en vruchten]] #[[chillipepers.nl/Ziektes|Ziektes, insecten & aantastingen]] #[[chillipepers.nl/Pepersoorten|Pepersoorten]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Annuum|Annuum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Baccattum|Baccattum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Chinense|Chinense]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Frutescens|Frutescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Pubescens|Pubescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Wild|Wilde Soorten]] #[[chillipepers.nl/Bereiden|Culinair met Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Conserveren|Conserveren]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Sauzen|Sauzen]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Recepten|Recepten]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Peperproefnotities|Peperproefnotities]] #[[chillipepers.nl/Diversen|Diversen]] ##[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] ##[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] #[[chillipepers.nl/Bronnen|Bronnen]] == Links == * [[Kookboek/Chilipeper]] - voor recepten met chilipepers * [https://gratisforums.com/chillipepers/index.php chillipepers.nl] {{Fase|2}} {{Boek}} bpn4r2tjhp9gunnwzsqy6l6hsn2p9q7 430609 430608 2026-10-07T17:50:37Z Erik Baas 2193 430609 wikitext text/x-wiki {{Bi|pdf=chillipepers.nl}} [[Bestand:Madame Jeanette and other chillies.jpg|thumb|Verschillende soorten chilipepers]] '''Welkom op het Wikibook van chillipepers.nl''' ''Het initiatief voor dit wikiboek komt van forumleden van chillipepers.nl. Dit forum stond vol met informatie over een veelzijdigheid aan onderwerpen over het kweken en eten van chilipepers. In dit wikiboek proberen we alle antwoorden, informatie en ervaringen uit op het forum geplaatste draadjes (vragen op onderwerp) te stroomlijnen tot één informatief en vooral bruikbaar handvat bij het succesvol en met plezier telen en eten van chilipepers. Van iedereen, voor iedereen!'' ==Inhoud== #[[chillipepers.nl/Inleiding|Inleiding]] #[[chillipepers.nl/Zaaien|Pepers zaaien en zaailingen]] #[[chillipepers.nl/Verzorging|Verzorging van planten en vruchten]] #[[chillipepers.nl/Ziektes|Ziektes, insecten & aantastingen]] #[[chillipepers.nl/Pepersoorten|Pepersoorten]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Annuum|Annuum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Baccattum|Baccattum]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Chinense|Chinense]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Frutescens|Frutescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Pubescens|Pubescens]] ##[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Wild|Wilde Soorten]] #[[chillipepers.nl/Bereiden|Culinair met Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Conserveren|Conserveren]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Sauzen|Sauzen]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Recepten|Recepten]] ##[[chillipepers.nl/Bereiden/Peperproefnotities|Peperproefnotities]] #[[chillipepers.nl/Diversen|Diversen]] ##[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] ##[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] ##[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] #[[chillipepers.nl/Bronnen|Bronnen]] == Links == * [[Kookboek/Chilipeper]] - voor recepten met chilipepers * [https://gratisforums.com/chillipepers/index.php chillipepers.nl] {{Fase|2}} {{Boek}} jmbivv17ts0eazmymecfvlwd3q2wkx1 0 28526 430604 427968 2026-10-07T17:32:59Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Chillipepers.nl/Diverse]] hernoemd naar [[Chillipepers.nl/Diversen]] zonder een doorverwijzing achter te laten 427968 wikitext text/x-wiki {{Index Chillipepers.nl}} In dit hoofdstuk kunnen alle gerelateerde onderwerpen over chilipepers geplaatst worden die niet in een ander hoofdstuk passen. Als er veel informatie in één van deze hoofdstukken komt, dan kan je er een apart hoofdstuk over maken op de inhoudspagina. #[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] #[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] #[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] {{Sub}} hi259sygo65uy1bdr4oujfgaq2nlydp 430606 430604 2026-10-07T17:35:01Z Erik Baas 2193 - "dan" 430606 wikitext text/x-wiki {{Index Chillipepers.nl}} In dit hoofdstuk kunnen alle gerelateerde onderwerpen over chilipepers geplaatst worden die niet in een ander hoofdstuk passen. Als er veel informatie in één van deze hoofdstukken komt kun je er een apart hoofdstuk over maken. #[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] #[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] #[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] {{Sub}} 5fl2llubytr3337er4p00jaj8yp7tdf 0 28846 430603 430582 2026-10-07T17:31:19Z Erik Baas 2193 430603 wikitext text/x-wiki {{Index Chillipepers.nl}} == Pepers Conserveren == Wanneer de pepers rijp worden, heb je vaak een overvloed aan pepers, die je niet direct allemaal kunt gebruiken. Dit hoofdstuk beschrijft verschillende manieren om pepers langer te kunnen bewaren. === Invriezen === Om pepers te bewaren kan je ze invriezen. Was en droog de pepers en zoek een (hersluitbare) diepvrieszak. Ontdoe de peper eventueel van zaden (ingevroren zaden kiemen vaak niet meer) en doe ze in de zak. Vries vervolgens de gehele zak in. Wanneer je een peper nodig hebt voor een gerecht bijvoorbeeld, kan je hem uit de vriezer nemen en nog in bevroren toestand snijden. Wanneer je de peper laat ontdooien wordt hij wel zacht (de plantencellen zijn gebarsten door het uitzetten van het water in de cellen door de bevriezing). De structuur is anders (niet knapperig meer) echter de smaak blijft goed bewaard. Je kan de pepers ook eerst verwerken in een sambal en deze bijvoorbeeld in kleine porties invriezen. Bijvoorbeeld invriezen in een ijsblokjesvorm. === Inmaken === Zie ook: [[Kookboek/Inmaken]] ==== Pekel ==== ==== Azijn ==== ==== Alcohol ==== Om te drinken. === Drogen === ==== Ristra ==== Een drogende streng pepers aan een touwtje tegen een warme buis. [[Bestand:Ristra.jpg|miniatuur|alt=Ristra|Ristra]] ==== Droger ==== Drogen kan bijvoorbeeld met een kruidendroger van Stockli, of een soortgelijk apparaat. Het is misschien ook mogelijk zelf een droger te improviseren, houdt echter wel goed in de gaten dat je opstelling veilig is (i.v.m. langdurig gebruik van elektrisch verwarmingselement) De droogtemperatuur hangt een beetje af van de soort peper. Dikwandige pepers en paprika's kunnen beter rond 70˚ C worden gedroogd, terwijl dunwandige, zoals de Cayenne rond 55˚ C al vrij snel droog zijn. De eerste stap is het in partjes snijden van de pepers. Hoe fijner je snijdt, hoe beter de droging en hoe fijner het eindresultaat. Als je fijne ringetjes snijd vallen de zaden er voor een groot deel vanzelf uit. Spreid de ringetjes uit op de zeef van de droger, tot deze mooi bedekt is. Zouden die er nog in zitten, dan kun je onder de zeef opvangen. Maak de laag maximaal een halve tot een centimeter dik. Deze zal sterk inkrimpen tijdens het drogen. Zodra je de eerste zeef hebt gevuld kun je deze alvast op de droger plaatsen en de droger aanzetten op droogtemperatuur. Snijd de volgende serie voor de tweede zeef. Als deze gevuld is kun je deze onder de eerste zeef op de droger plaatsen. Idem dito met de derde. Zo komt steeds de meest verse portie direct boven de droger terecht. De droogtijd hangt af van hoe dikwandig de peper is. Bij dikwandig is de droogtijd vaak 6-8 uur. Zet na 4 uur de droogtemperatuur wat lager, bijvoorbeeld naar 40 graden. Het gedroogde resultaat zijn verschrompelde ringetjes. Verzamel deze in een kom. Ze horen nu iets breekbaar te zijn, hoewel ze vaak wel een zekere leerachtige taaiheid hebben. Je kunt er nu voor kiezen ze fijner te maken voor gebruik als flakes, of om ze verder te verwerken tot poeder. Voor fijnmaken zijn allerlei technieken. Heb je een robuuste maalmachine, dan kunnen ze hier misschien direct in. Heb je deze niet, dan kan een vijzel goed werk doen. Wat soms ook goed werkt is de gedroogde ringetjes in een stevige diepvrieszak te doen, en deze dan met de hand te kneden. Of met een deegroller te lijf te gaan. Alles wat de flakes kleiner maakt. Het resultaat zijn peper-flakes. Deze kun je bijvoorbeeld in een koffiebonen-maler verder verwerken tot poeder. Hiervoor dienen de flakes wel zeer droog te zijn, omdat ze vaak iets vetter zijn dan een koffieboon. Het poeder blijft dan zitten in de maler en dat kan tot verstopping van de maler leiden. Het eindresultaat is een heerlijk poeder dat een beetje klontert. Het verdient aanbeveling deze wat na te drogen. Je kunt dit doen door bijvoorbeeld een servet in een droogzeef te leggen en hierop het poeder uit te spreiden. Laat deze nog eens twee uur nadrogen op 70 graden. === Fermenteren === [[Bestand:Peperfermentatie met waterslot.jpg|miniatuur|alt=peperfermentatie met waterslot|peperfermentatie met waterslot]]Om zo veilig mogelijk groentes (en pepers) te fermenteren (lacto bacillus, melkzuurgisting) heb je een massa zoutgehalte nodig van 2-3% (percentage van het pepergewicht + het water). Mik op 2,5% ongejodeerd zout in je oplossing. Niet het zout conserveert, maar het zuur dat de lacto bacillus produceert. Hoe sneller het zuur wordt, hoe beter. Meet na fermentatie (min. 3-4 weken, maar jaren kan ook) het zuurgehalte. Dat moet een {{Wp|zuurgraad}} lager dan pH 4,6 hebben, anders kan het onveilig zijn (schadelijke bacteriën met name botulisme kunnen zich dan vormen). De pH moet al binnen enkele dagen onder de pH 4.6 dalen. Ruik er aan, ruikt het rot, proef het niet!, gooi het dan onherroepelijk weg ook alles behalve een klein beetje witte schimmel is foute boel. De lacto bacillus bacteriën gaan door met fermenteren tot alle suikers verbruikt zijn of totdat er een pH van 3,3 of lager bereikt is. De lacto bacillus-bacterie is dan nog niet dood, maar wordt inactief. Werk schoon, kook potten uit en ontsmet doppen met chloor (1 tl op een glas water); 5 minuten laten inwerken. Spoel daarna goed af. De op deze manier gemaakte saus blijft bijna oneindig lang goed en bevat goede bacteriën voor darmflora. De smaak ontwikkelt langzaam en wordt steeds beter. Dit werkt heel erg goed voor super hot pepervarianten. Tabasco saus is een voorbeeld van een gefermenteerde saus. '''WAARSCHUWING'''<br> BLIJKT DE SAUS NA LANGERE TIJD FERMENTEREN (JAREN) NIET ONDER PH 4,6 TE METEN, GOOI HEM DAN VOORZICHTIG MAAR ONHERROEPELIJK WEG. ADEM DE NEVEL NIET IN, PROEF HET NIET EN RUIK ER NIET AAN. DE KANS DAT ER DE BOTULISME-BACTERIE IS GEGROEID IN DE MISLUKTE FERMENTATIE IS ENORM GROOT. EEN DRUPPEL VAN EEN DERGELIJKE SAUS KAN GENOEG VAN HET NEUROTOXINE-BOTULINE BEVATTEN OM DODELIJK ZIJN. JE KUNT BOTULINE-TOXINE NIET RUIKEN OF PROEVEN. NEEM ABSOLUUT GEEN RISICO. == Zie ook == * [[:Categorie:Kookboek/Conserveren]] {{Sub}} esxj7vqykdekrz5koxp7hl5mxtcnu50 14 37224 430631 408796 2026-10-08T11:27:10Z JopkeB 18060 430631 wikitext text/x-wiki [[Categorie:Geografie|Aardrijkskunde]] [[Categorie:Inhoud]] 8v42006u17tlrzwb6lbvaw7h9jvkdlv 14 37272 430630 399316 2026-10-08T11:26:36Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 430630 wikitext text/x-wiki Deze pagina bevat alle pagina's uit het [[Wikijunior]]boek [[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]]. [[Categorie:Boeken in Wikijunior|{{Substr|{{PAGENAME}}|12}}]] [[Categorie:Geografie|Aardrijkskunde]] 8y2vuccz3lhi57ho4iwpd1pnxng3hgq 104 43545 430628 388685 2026-10-08T11:21:45Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 430628 wikitext text/x-wiki Een wereldbeeld is hoe iemand denkt dat de wereld echt in elkaar zit. Hoe is de wereld ontstaan? Wat is het doel van het leven? En wat gebeurt er als we doodgaan? In de geschiedenis zijn er veel filosofen en wetenschappers geweest die met hun eigen wereldbeeld de wereld hebben veranderd. In dit boek kom je meer te weten over de belangrijkste wereldbeelden. * [[/Platonisch wereldbeeld|Het wereldbeeld van Plato]] (ca. 428/427 – 348/347 v.Chr) * [[/Aristotelisch wereldbeeld|Het wereldbeeld van Aristoteles]] (384 – 322 v. Chr.) * [[/Copernicaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Nicolaas Copernicus]] (1473 – 1543) * [[/Galileïaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Galileo Galilei]] (1564 – 1642) * [[/Cartesiaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van René Descartes]] (1596 – 1650) * [[/Newtoniaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Isaac Newton]] (1643 – 1727) * [[/Kantiaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Immanuel Kant]] (1724 – 1804) * [[/Hegeliaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] (1770 – 1831) * [[/Darwiniaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Charles Darwin]] (1809 – 1882) * [[/Marxiaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Karl Marx]] (1818 – 1883) * [[/Nietzscheaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Friedrich Nietzsche]] (1844 – 1900) * [[/Freudiaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Sigmund Freud]] (1856 – 1939) * [[/Einsteiniaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Albert Einstein]] (1879 – 1955) * [[/Wittgensteiniaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Ludwig Wittgenstein]] (1889 – 1951) * [[/Heideggeriaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Martin Heidegger]] (1889 – 1976) * [[/Sartreiaans wereldbeeld|Het wereldbeeld van Jean-Paul Sartre]] (1905 – 1980) {{Juniorboek}} [[Categorie:Wikijunior:Wereldbeelden| ]] [[Categorie:Filosofie|Wereldbeelden]] quz0olhnh7cnqr9bgoc19c9jhfre052 14 43547 430626 388612 2026-10-08T11:18:47Z JopkeB 18060 Correctie 430626 wikitext text/x-wiki [[Categorie:Boeken in Wikijunior]] 0356n1x61gn81wiogcswbxxvq046iw1 430627 430626 2026-10-08T11:20:45Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 430627 wikitext text/x-wiki [[Categorie:Boeken in Wikijunior]] [[Categorie:Filosofie|Wereldbeelden]] icafn7ep44yujphscmaz1pm2fv6akvx 10 44369 430605 414767 2026-10-07T17:33:41Z Erik Baas 2193 lf 430605 wikitext text/x-wiki {{Index basis |titel = [[Chillipepers.nl]] |inhoud = *[[chillipepers.nl/Inleiding|Inleiding]] *[[chillipepers.nl/Zaaien|Pepers zaaien en zaailingen]] *[[chillipepers.nl/Verzorging|Verzorging van planten en vruchten]] *[[chillipepers.nl/Ziektes|Ziektes, insecten & aantastingen]] *[[chillipepers.nl/Pepersoorten|Pepersoorten]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Annuum|Annuum]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Baccattum|Baccattum]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Chinense|Chinense]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Frutescens|Frutescens]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Pubescens|Pubescens]] **[[chillipepers.nl/Pepersoorten/Wild|Wilde Soorten]] *[[chillipepers.nl/Bereiden|Culinair met Pepers]] **[[chillipepers.nl/Bereiden/Conserveren|Conserveren]] **[[chillipepers.nl/Bereiden/Sauzen|Sauzen]] **[[chillipepers.nl/Bereiden/Recepten|Recepten]] **[[chillipepers.nl/Bereiden/Peperproefnotities|Peperproefnotities]] *[[chillipepers.nl/Diversen|Diversen]] **[[chillipepers.nl/Bonchi|Bonchi Pepers]] **[[chillipepers.nl/Peperwetenswaardigheden|Peperwetenswaardigheden]] **[[chillipepers.nl/Fotografie|Fotografie]] *[[chillipepers.nl/Bronnen|Bronnen]] en links voor meer informatie }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]] </noinclude> l23kjmrw2z2uvi7qas2mqhme4ebk6ji 0 45565 430622 419053 2026-10-08T10:46:36Z ~2026-54164-82 29857 430622 wikitext text/x-wiki {{Voorpagina boek |kleur = #f0f000 |pdf = |fase = 1 |inhoud = :[[Liedjes/My Way|My Way]] :[[Liedjes/OK|OK]] :[[Liedjes/Gold Skies|Gold Skies]] }} [[Categorie:Muziek]] icvkn2dksb0ovl9l4vd6f87bsr18e5e 10 46152 430620 421849 2026-10-08T10:45:34Z ~2026-54164-82 29857 430620 wikitext text/x-wiki {{Index basis |inhoud= *[[../Gold Skies/]] *[[../OK/]] *[[../My Way/]] }} 7jj3qw2le8eptfnjct6zjm1k342xeqp 0 46774 430601 430589 2026-10-07T17:03:32Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Sxrivniskookn]] hernoemd naar [[Sxrivn is koken]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430589 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{ Wiu2}} [[Bestand:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|500px|''De Boekenworm'' van {{Wp|Carl Spitzweg}}. Schrijven leer je door te lezen en eigenaardig genoeg vertonen vooral schoolinspecties een afkeer van literatuur op de schoolbanken. 'Leer de Vlaamse jongens en meisjes sollicitatiebrieven schrijven' zo klinkt het, niettegenstaande literatuur de beste taal is die voor handen is. 'Literatuur lezen is een onmisbare voorwaarde om helder en goed te leren schrijven en denken' stellen Annelies Verbeke en Geert Van Istendael in: ''De Standaard''. ''Zijn sollicitatiebrieven nuttiger dan sonnetten?'', p. 33.]] [[Bestand:Nottebohmzaal_Antwerpen_-_Thomas_Moers23.jpg|thumb|200px|De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is de bewaarbibliotheek van Antwerpen. Het standbeeld van Hendrik Conscience staat voor de bibliotheek. De oorsprong van de bibliotheek gaat terug tot 1481 als stadssecretaris Willem Pauwels zijn collectie van 41 boeken aan de stad schenkt. De oude leeszaal is sinds 1933 een magazijn met er boven de Nottebohmzaal, genoemd naar de mecenas Oscar Nottebohm. Handschriften uit de tiende eeuw steken in de collectie.]] [[Bestand:Gerrit Dou - Portret van Rembrandts moeder.jpg|thumb|200px|Lezen in een kunst: Gerrit Dou's ''Lezende oude vrouw'']] '''De cursus Sxrivn is koken richt zich tot beginnende en gevorderde Sociaal Agogisch Werkers die met de pen in aanslag een folder, een website, een verslag, een eindwerk of een ander schrijfsel willen brouwen. De SW'er en de SCW'er die met volwassenen of jongeren in Onthaalklas voor anderstalige nieuwkomers (OKAN) werkt, kan hier, onder meer in het kader van het vak 'Methodiek educatief werk' inspiratie vinden. De Bachelor Maatschappelijke Veiligheid vindt er richtlijnen om zijn verslaggeving naar een hoger niveau te tillen. Deze cursus heeft de ambitie om tot lees- en schrijfplezier te komen door teksten nauwgezet en tot in de details te ontleden, een plezier dat bij velen vaak ver te zoeken is. [https://vimeo.com/167533839 Voor sommigen blijft schrijven horror.] Lezen en schrijven zijn geen overbodige vaardigheden in tijden van Fake news en een overdosis aan reclame, in tijden van slordige politiek en de snobistische drang naar elitair onderwijs.''' . {{Citaat|'''Metaforen zijn een hulpmiddel om onze geest het onbegrijpelijke te laten verwerken. De problemen beginnen als we onze eigen metaforen letterlijk gaan nemen.'''|Dan Brown}} . ;Waarom sxrivn koken is? . * Een metafoor helpt de werkelijkheid ''behappen''. . * Iedereen kan schrijven/koken op zijn of haar niveau: de BBQ op de camping, in de keuken van oma, het eliterestaurant, fast-food, het opwarmen van poedersoep... . * Sommigen schrijven/koken nonchalant, anderen zijn echte snobs: elitecultuur versus poldercultuur. Sommige keukens en sommige schrijverskabinetten zijn een voorbeeld van orde en netheid waar alles zijn plaats heeft, bij anderen is het een chaos: in hun bureau val je over boeken, geschriften, uitprints, de notaboekjes... Opruimen gebeurt pas als het gerecht of het boek af is. . * Zout, peper en andere kruiden maken het eten lekker. Dat heeft met smaak te maken. Is dat objectief of subjectief? Hoe maak je een smaakvolle tekst? Dat ontdek je in dit kookboek. . * Er is bij het schrijven en koken altijd een deadline. Vroeg of laat is er de service en dan ben je beter klaar en voorbereid. . * Je krijgt altijd reactie. Geen reactie is een heel krachtige reactie wist [[Paul Watzlawick]] (1921-2007). . * Een gedekte tafel is altijd fijn. Teksten houden van een lay-out. (En de docent ook.) . * Een recept of een schrijfmethode is niet wat je op tafel zet, maar een methode om het er te krijgen. En bedenk: hutsepot en spaghetti, stoofvlees en varkenswangetjes kan je op verschillende manieren maken, maar de 'The proof of the pudding is in the eating.' . * Schrijvers zijn net als koks altijd op zoek naar originele ingrediënten, gewaagde of deugddoende combinaties ervan. Ze zijn verzamelaars en hun actieterrein kent geen grenzen, noch in hun omgeving noch in hun fantasie. Good food is good mood. Goed geschreven is goed in te leven. . * Begin je maaltijden en je schrijfsels met een sterke openingen, net zoals in deze uitdrukkingen die ik las in een Antwerpse taverne nabij het centraal station: . * ‘Het leven is kort, laat ons starten met het dessert.’ . * ‘Een maaltijd zonder bier of wijn, dat moet het ontbijt zijn.’ . * ‘Let the evening be-gin!’ . * 'Brood, dat is het trieste verhaal van graan dat geen bier mocht worden.' . * 'Er is slecht één ding beter dan een glas vol wijn: een fles.' . * Er is een verband tussen taal, leren en vertrouwen - alleen zo kon taal ontstaan: aan de moederborst, als het verband is tussen tafelen en vertrouwen. Was het vertrouwen er niet, dan kwam in vroeger eeuwen de 'proever' op de proppen met het risico de vergiftingsdood te sterven. Bij het nalezen van teksten, valt dit al bij al mee. Alhoewel: foute informatie is evenzeer levensbedreigend. . * Woorden als ‘burger’, ‘worst’ en ‘steak’ mogen volgens de EU niet meer voor plantaardige producten. Taal moet ‘zuiver’ zijn, schrijft mijn taalcollega op rust, Guido Vanhee in ''De Standaard'' van 10 oktober 2025. Zijn titel past wonderwel in onze keukenmetafoor: ''De burger mag niet vegetarisch zijn. Wat met de hansworst?'' Wat gebeurt er met taal als iemand, in dit geval de Europese Unie ze reguleert? Woorden denken, en denken ís taal. Wie taal inperkt, perkt het denken in. [[George Orwell]] wist dit reeds in 1948 en waarschuwde er uitgebreid voor. Taal weerspiegelt het leven: kritiek, ironie, twijfel, liefde, vrijheid… Hoe groter onze taal, hoe breder onze wereld. Hoe enger de taal, hoe kleiner de kooi waarin men leeft. Argumenten die pleiten voor duidelijkheid zijn begrijpelijk. Echter, wie bepaalt wanneer er verwarring is? Achter deze 'burger' / 'veggieburger' / 'plantaardige schijf' discussie schuilt helaas geen zorg om helderheid. Het gaat om marktaandeel. Kapitalisme verdedigt geen woorden, het verdedigt winst. Het herleidt woorden tot een etiket in de supermarkt. Echter, woorden dragen betekenis, herinneringen en verwachtingen. Wie het product omschrijft, stuurt de emoties en de gedachten die erbij horen. Het reduceert taal tot marketing. Wie de woorden beheerst, beheerst de consument. ‘Veggie­burger’ vervangen door de steriele ‘plantaardige schijf’? Dat is labo-jaron, geen keukentaal. En wat met poëzie, wat met metaforen? In een podcast van ''NRC'' (krant) 'Onbehaarde Apen' hebben {{Wp|Ellen de Bruin}} en {{Wp|Sjoerd de Jong}} het over het gevaar van metaforen. Ook daar is, eigenaardig genoeg, het pleidooi te horen voor een inperking van de metaforische taal, omwille van een potentieel gevaar omdat 'filosofen en wetenschappers een zuivere taal nastreven.' Filosofen kunnen moeilijk om met een figuurlijke taal, zegt Sjoerd de Jong. {{WP|Friedrich Nietzsche}} zou het niet met hem eens zijn. Die stelt dat het onbekende enkel begrijpbaar is, dankzij een metaforische bril. Als ‘burger’ enkel vlees is, wat dan met ‘burgerzin’ of ‘wereldburger’? Guido Vanhee besluit: de kwestie gaat niet over het etiketteren. De kwestie gaat over het reguleren van denken en identiteit. Wie woorden beperkt, ontneemt mensen om te zeggen wat ze bedoelen, om te nuanceren, om zich te verzetten. Taal leeft door vrijheid, net als het denken. Anders sterven beiden. Elke taal- of denkbeperking is een aanslag op wie we zijn. Laten we niet in een Orwelliaanse cultuur belanden waarin ‘zuiverheid’ onze rijke en smakelijke taalschat uitholt. . . ;Workshops De lessen omvatten een aantal workshops over schrijven en schrijfstijl. Het volstaat niet om de schooluren schrijvend door te brengen. Thuis investeer je evenveel tijd aan het schrijven. . [https://web.microsoftstream.com/video/3c6e8d00-adbc-44b6-a698-c93b63bc5bf8?list=studio Klik hier om deel te nemen aan de eerste workshop.] . == DEEL EEN, WAAR HET WEL EN NIET OVER GAAT == === Het gaat niet over... === {{Citaat|'''Voor {{Wp|Mia Doornaert}} is 'de neerwaartse nivellering van het taalonderwijs' een feit. Ik vraag me af in welk jaar ze nog een Nederlandse les heeft bijgewoond. (...) Gelukkig staat Mia Doornaert niet meer voor de klas. Als ze meent wat ze schrijft in haar column 'Taal taal taal', dan moet het taalonderwijs zich veel meer bezighouden met zinsontleding en wel om de taalfouten uit de wereld te helpen die de media dagelijks in ons gezicht spuwen. Of zinsontleding goed is voor de taalbeheersing van leerlingen, is een kwestie waar taalkundigen en didactici sinds 1950 over debatteren. Het laatste wat ik ervan hoorde, was een interview met hoogleraar Joop van der Horst (...) Titel: 'Zinsontleding? Daar moeten we vanaf.' Een citaat: 'Ik heb zelf jaren zinsontleding gegeven en ik vond dat heel prettig. Maar de zinsontleding is een beetje een vergissing geweest van de achttiende eeuw. We zijn erdoor op een zijspoor geraakt: zinnen ontleden heeft eigenlijk niet veel met taal te maken. (...) Taal stroomt in een natuurlijke bedding en sommigen proberen die te verleggen, maar dat lukt niet. Alleen sociale wezens hebben taal nodig, en taal leren ze door hun gedrag. We rapen woorden, zinnen en kreten op in onze omgeving, en die imiteren we.'''|Ludo Permentier.&nbsp;<ref>LUDO PERMENTIER. ''Het meisje die.'' In: ''De Standaard'', 13.11.2017, p. D8.</ref>}} . === Waarom schrijven er toe doet === . {{Citaat|'''Als schrijver zit je vaak in een merkwaardige situatie: je moet licht scheppen terwijl je vaak in het donker zit.'''|{{Wp|Bertus Aafjes}}}} . {{Citaat|'''Wij, mensen van de 21e eeuw gaan ervan uit dat iedereen als kind leert lezen en schrijven. Die kennis is toegankelijk voor iedere mens, vinden we. We kunnen ons niet eens voorstellen dat er onder ons analfabeten (...) zijn. Maar die zijn er wel degelijk (...). Ik heb er zelf een gekend. Ik was getuige van zijn onmacht in dagelijkse situaties - zich oriënteren op straat, het juiste perron vinden op een station, de elektriciteitsrekening kunnen ontcijferen (hoewel ik me afvraag of iemand die kan lezen wel iets begrijpt van de wirwar van vermelde tarieven), het stembiljet invullen of een gerecht kiezen in een restaurant. Alleen bekende plekken en routine konden zijn vrees enigszins wegnemen in een wereld waarin hij zich niet zoals andere mensen onbekommerd kon bewegen. Hij deed grote moeite om te verbergen dat hij analfabeet was - kunt u dit even voorlezen, ik heb mijn bril thuis laten liggen -, en het steeds moeten doen alsof maakte het uiteindelijk onmogelijk om normaal om te gaan met anderen en leidde tot marginalisatie. Ik herinner me vooral de hulpeloosheid, de vele kleine leugentjes die nodig waren om zonder voor schut te staan hulp te vragen aan onbekenden, de minderjarigheid waaraan geen einde kwam.'''|Irene Vallejo.&nbsp;<ref>''Papyrus'', p. 131.</ref>}} . {{Citaat|'''De meest fundamentele ideeën van de wetenschap zijn in wezen eenvoudig en kunnen in de regel worden uitgedrukt in een taal die voor iedereen begrijpelijk is.'''|{{Wp|Albert Einstein}}}} . === Waarom woordenschat er toe doet === {{Citaat|'''Om de complexe samenleving te begrijpen, zijn veel woorden nodig. Lisa Feldman Barret, een Amerikaanse neurowetenschapster merkt dat wie een uitgebreide emotionele woordenschat heeft, het mentaal beter doet. In haar ''How emotions are made'' (2017) toont ze hoe taal tot emotie en ervaring leiden. Wie slechts schrale taal bezit, is minder weerbaar. Wie uitsluitend angst kan benoemen, kent meer stress dan wie woorden nuanceert als 'zenuwachtig', 'verlegen', 'opgewonden'... Herkenning, benoeming en een gevarieerd vocabularium leiden tot andere ervaringen en verhalen en meer mentale weerbaarheid en gezondheid. De huidige 'taalcrisis' en de schrale therapietaal op social media (gecombineerd met wachtlijsten en hoge therapieprijzen) maken het wie zichzelf wil begrijpen moeilijk. Literatuur biedt een alternatief omdat ze de mentale star openbreekt met complexe tegenstellingen. Hoe effectief is het Vlaamse lees en schrijfonderwijs? Lezen en schrijven zijn niet alleen voorwaarden om de andere schoolvakken te begrijpen, ze zijn net zoals rekenen de laagste opstap op de treden van de maatschappelijke ladder. Zo tonen de meest kwetsbaren de kwaliteit van de organisatie van het onderwijs en de lesmethoden. Bevoorrechten komen – ondanks de school– sneller tot succes. Minder bevoorrechten die het lezen en schrijven onder de knie krijgen, hebben dat doorgaans aan de school te danken, niet door hun thuissituatie. Een kwart van de vijftienjarige Vlaamse jongeren zijn, aldus de Pisa-resultaten van 2023 laaggeletterd, een cijfer dat wellicht representatief is voor veel volwassen Vlaanderen. De oorzaken zijn: schoolstructuren (van eliteonderwijs tot concentratiescholen), gezinsstructuren, corona, migratie, culturele ongelijkheid, gsm- en sociaal mediagebruik én de klasdynamiek. Leerkrachten investeren meer in hun klas dan aan het individu. Homogene klassen garanderen succes. Zonder homogeniteit is leren en lesgeven problematisch. Het is de schaduwzijde van een diverse samenleving en de zoekmachines die iedereen bevestigen in zijn of haar eigen grote gelijk. En hoe paradoxaal ook, dit is niet de beste wijze om voorbereid te zijn op diversiteit, levensbeschouwingen, het nadenken over identiteit en pluralisme, dialoog en kritisch denken. Hoe het dan wel moet? Dat is voer voor debat, polemiek en een helder nadenken. En daar kunnen begrijpend lezen en een helder schrijven alleen maar bij helpen.'''|BW}} === De importantie van verhalen === [[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|200px|Alcuinus (midden), gesteund door Hrabanus Maurus, draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van {{Wp|Karel de Grote}}. Hij is bekend als abt [[Alcuinus van Tours]].]] {{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons mogelijk maken om in gedachten toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken.'''|Gaia Vince.&nbsp;<ref>''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110.</ref>}} . '''‘In het begin was het Woord.''' . '''En het Woord was bij God''' . '''En het Woord was God…''' . '''Dit is de aanhef van het {{Wp|Evangelie volgens Johannes|Johannesevangelie}} dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote is zich daar in de achtste en negende eeuw erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassieke auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de {{Wp|Karolingische minuskel}}. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden relevant. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, scheppen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.''' . '''Doornaert heeft gelijk als ze schrijft 'Geef kinderen eerst de taal, en dan pas het woord.' Haar titel is een meta-tekst die het ondermaatse {{Wp|begrijpend lezen}} aanklaagt. Bijna een vijfde van de Vlaamse scholieren heeft er moeite mee. In Nederland is een kwart van de vijftienjarigen niet in staat tot begrijpend lezen. Begrijpend lezen is niet hetzelfde als 'spellen', het is 'kennisoverdracht' van woorden, spreken en rekenen, gecombineerd met historisch en geografisch besef. Helaas zijn die vervangen door de begrippen 'tijd' en 'ruimte'. Wat is dat voor nonsens? Het gaat erom woorden, en definities, concepten en begrippen te leren die buiten de leefwereld liggen. Het gaat om geheugentraining. Zonder die taalbeheersing en zonder die basiskennis heeft het ontdekkend leren en de kritische benadering geen zin. Eerst kennis, dan discussie, niet omgekeerd zoals in het progressieve gidsland van onze Noorderburen, stelt Doornaert. Kwetsbare gezinnen, zo redeneert ze, kennen weinig taalrijkdom. Er is geen literatuur in de woonkamer. Reizen, musea of theaters zijn geen optie. Kan de school hier een oplossing bieden? Ik betwijfel het. En als de school de horizon niet verruimt, de ongelijkheid vergeet te corrigeren of leerlingen niet emancipeert maar zonder te weten waarom disciplineert, dan is er een ferme taak voor het scw weggelegd. {{Wp|Alcuinus}}, een erfgenaam van {{Wp|Beda|Beda Venerabilis}} die aan het hof van Karel verbonden is, titelt zijn handboek ''Custos historiae'' waarin hij de vraag stelt ‘wat is het geschreven woord’. Het antwoord: het woord is de behoeder van de geschiedenis. En zonder geschiedenis, geen samenleven.''' . === Punten sprokkelen === Om 'Sxrivn' tot een goed einde te brengen, dient de student de oefeningen in zoals afgesproken in de les. De oefeningen zijn beschreven met hun kwaliteitsvereisten. Het totaal van de oefeningen staat op 20 punten. De student kan slagen als alle oefeningen zijn ingediend. . === Cursus === De cursus bestaat uit vijf '''delen''' die op hun beurt onderverdeeld zijn in vijf hoofdstukken (zie inhoud). Het eerste omvat met een reeks concrete schrijftips. Zo kunnen schrijvers zonder veel omwegen snel en gestructureerd aan de slag. Wie het schrijven grondiger wil bestuderen, kan terecht in het tweede deel. Dat focust op de geschiedenis van het schrift, de spelling, het creatief en systematisch schrijven. Deel drie bestaat uit een oefeningenreeks, deel vier geeft een chronologisch overzicht van de workshops en deel vijf helpt je op weg met meer bronnen en organisaties die jij en je 'gasten' helpen sxrivn. Studenten die deze cursus op papier wensen, vinden in de zijbalk van Wikipedia de tab 'Downloaden als pdf'. Doe dit, het levert de beste papieren kwaliteit op, url's zijn voluit te lezen. . {{Citaat|'''Goed leren lezen en fatsoenlijk, samenhangend, overzichtelijk, begrijpelijk en, in het beste geval, elegant schrijven, dat zou elke leerling moeten kunnen als hij de drempel van de volwassenheid overstapt, het leven tegemoet.'''|Annelies Verbeke & Geert Van Istendael.}} . . . . = DEEL TWEE, SCHRIJF- & KOOKTIPS: ''Hollen door de keukenpraktijk'' = . {{Citaat|Een schrijver in huis maakt mij rustig.|Sigrid Bousset}} . {{Citaat|Wat je kunt zeggen, kun je duidelijk zeggen (...) Kan je er niet over spreken? Zwijg.|{{Wp|Ludwig Wittgenstein}}}} . == Inleiding. Twintig top-tips == . 1. Alle alliteraties aan de kant. Stomme stijlfiguur! 2. Eindig je zin niet voorzetsels met. 3. Vermijd clichés. Ze zijn oud en taai. 4. Vergelijkingen zijn even erg als clichés. 5. Wees min of meer specifiek en schrijf nooit veralgemenend. Zes: wees consequent. 7. Gebruik en misbruik geen overbodige en onnodige woorden in je zinnen en paragrafen. 8. Wie heeft er nood aan retorische vragen? 9. De overdrijving is een miljoen keer erger dan het understatement. 10. Led op de dt-regel. 11. Gebruik nooit dubbele ontkenningen niet. 12. Haakjes (gebruik die zo weinig mogelijk) maken een tekst rommelig. 13. Herhaal jezelf nooit, maar dan ook nooit, nooit. 14. Vermijd vreemde woorden; die klinken impraktisch. 15. Kortheid van formulering is een bijzonder waardevolle eigenschap die men in elke mogelijke communicatieve context ten allen tijde dient na te streven. 16. Zet nooit een uitroepteken achter een zin! 17. Opsommingen zijn: saai, overbodig, dwaas en onprofessioneel. 18. Vermijd buitenlandse woorden, that's obvious. 19. Ik schrijf nooit in de ik-vorm. 20. Gebruik nooit twee voorbeelden: bijvoorbeeld appelen of peren. Deze zinnen behoren tot het humoristisch genre dat "Skitt's law" heet. Elke tekst die een fout veroordeelt, bevat die fout. . . == Ingrediënten in de snelkoker == [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-S15390, Dresden, Schreibmaschinenfabrik.jpg|thumb|200px|Typen en tekstverwerking, hulpmiddelen bij het schrijven of overschrijven.]] . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=1i5hdaxcw0k BEELDFRAGEMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Ben je slimmer als je dt-fouten maakt?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE BEELDFRAGEMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=5-2bOGgft4M BEELDFRAGEMENT: Tien beginnersfouten bij het schrijven van een boek door Robin Rozendal]''' . === Bouwpakket === . ;Letters en lettertype Met 26 letters geven we ons leven vorm. Meer is er niet voor nodig. Psychologisch onderzoek wijst uit dat we geneigd zijn {{Wp|Schreefletter|schreefletters}} belangrijker te vinden dan schreefloze.&nbsp;<ref>https://www.vogelaargroep.nl/vogelaar-groep/schreef-en-schreefloze-lettertypes-het-verschil-en-ons-advies.html</ref> Schreven zijn de horizontale streepjes aan de letter, zoals in {{Wp|Times New Roman}} en zorgen voor een snellere herkenning. Excentrieke lettertypes vragen inspanning van de lezer en zetten de boodschap al snel op de achtergrond. Voor korte teksten zijn schreefloze lettertypes ok. Voor langere teksten gebruik je ze beter niet. . ;Woorden Oneindig zijn ze... De kortste woorden zijn: de, te, je, en, op, of... Het langste woord in het {{Wp|Woordenboek der Nederlandsche Taal}} is '''levensverzekeringsaangelegenheden'''. Het telt 35 letters, dat is evenveel als het langste woord in de {{Wp|Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale}}: '''meervoudigepersoonlijkheidsstoornis'''. Het {{Wp|Guinness Book of Records}} vermeldt het woord '''kindercarnavalsoptochtvoorbereidingswerkzaamhedencomitéleden''' met 60 letters. Wellicht zijn langere denkbaar. . ;Zinnen Kies je voor lange of korte zinnen? Het antwoord is simpel: zorg voor ritme en wissel lang en kort af of bouw op: kort, langer, lang, langst, verkort... Belangrijke informatie komt in korte zinnen. Lange zinnen gebruik je voor voorbeelden en beschrijvingen. Als er teveel komma's in de zin staan, zet je beter een punt. Vanaf 17 woorden zijn zinnen lang. Twaalf is een tof gemiddelde. Geef zin aan je zin. Zorg voor aansporingen, citaten, {{Wp|Elliptisch|elliptische}} zinnen en vragen. Wie zijn verhaal begint met een vraag, stuurt aan op dialoog met de lezer, bij elliptische zinnen ontbreken zinsdelen (denk aan een krantenkop), citaten tonen dat je de mens centraal stelt en een aansporing zet de lezer aan tot een daad. Lees mee hoe {{Wp|Oscar Wilde}}, {{Wp|Gerard Reve}}, {{Wp|Robert Graves}} en {{Wp|Harry Mulisch}} hun paragrafen opbouwen. Tel de woorden per zin en merkt hoe Oscar Wilde een steeds langer wordende zin introduceert. Van kort naar lang. Lange zinnen zijn niet per definitie moeilijk. Het gaat om structuur en ritme. . {{Citaat|Het was een verderfelijk boek. Een zwoele, zware geur van wierook leek van de bladzijden op te stijgen en het denken te bedwelmen. Het ritme van de zinnen, de geraffineerde monotonie van hun orkestratie, vol gecompliceerde thema's en motieven, die terugkeerden in steeds verder uitgewerkte vorm, wekten in de geest van de jongen naarmate hij de hoofdstukken aan zich voorbij liet trekken, een soort van mijmerij, een ziekelijk dromen dat hem alles om zich heen deed vergeten, de vallende avond, de aansluipende schaduwen.|Oscar Wilde in ''Het portret van Dorian Gray''}} . {{Citaat|Op een namiddag in het begin van de winter, vermoedelijk eind november of begin december van het jaar van onze Verlosser 1971, begaf ik mij, met mijn vrachtauto, van mijn landgoed in de bergen dat toen nog 'Les Chauviins' heette en dat ik pas later zijn nieuwe naam 'Notre Reine' zou geven, naar het dal om in het naburige dorp La Paillette brood te kopen en aan de publieke fontein zes plastic waterbehouders van elk zestig liter te gaan vullen, welke watervoorraad diende voor mijn huishouding en voor het metselen van de stenen woonkazemat die ik, op de funderingen van een lang geleden afgebroken boerderij, begonnen wast te bouwen.|Gerard Reve in ''Oud en eenzaam'', 109 woorden.}} . {{Citaat|Ik, Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus enzovoort enzovoort [want ik zal u niet vermoeien met al mijn titels], die eens en nog niet zo lang geleden ook, bij mijn vrienden, verwanten en kennissen bekend was als 'Claudius de Idioot', of 'Die Claudius', 'Claudius de Stotteraar', of 'Clau-Clau-dius' of op z'n best als die 'Arme oom Claudius', sta nu op het punt om mijn vreemde levensgeschiedenis te schrijven, te beginnen met mijn vroegste jeugd om dan zo door te gaan, jaar op jaar, tot ik kom aan de beslissende verandering, toen ik ongeveer acht jaar geleden, eenenvijftig jaar oud, mijzelf gevangen vond in wat ik zou kunnen noemen de 'gouden staat', waaruit ik sindsdien nooit meer bevrijd ben.|Robert Graves in ''Ik Claudius'', 117 woorden.''}} . {{Citaat|Met grote ogen keek ik naar de paarden, die blazend uit het donker opdoemden, naar de reusachtige, ratelende wielen en de hoge koetsiers, de zwartglanzende trottoirstenen, de benen van de mensen, en ook naar het donker tussen de karren en auto's in de verte, en in de zijstraten, waar ik niets meer zag maar waar alles doorging tot in het oneindige: licht, lawaai, nacht, beweging... ik hijgde van opwinding, zoveel hield ik van de wereld en van alles wat zij voor mij in petto had, het was of ik het licht en de lucht en het donker kon pakken en kneden met mijn handen, alles was boordevol mogelijkheden en elk gevaar was er vreemd aan, nee geen gevaar, alles had substantie, alles was vol en door krachten bezield en alles zei op een geweldige manier ja tegen mij en wenkte en ik zei ja terug, ja ik kom, ik kom, en ik kwam op het station, in de immense, pikzwarte ruimte, tjokvol schelle lampen en schijnsels die niets verlichten, van alle kanten gefluit en gedender en gesis van haast onzichtbare locomotieven, groots gespuit van stoom, en overal mensendrukte, ontelbare benen langs mijn heen, klappen van hamers en de overluide, onverstaanbare, resonerende stem van de luidsprekers - het greep mij bij de keel, zodat ik wel kon overgeven van opwinding: een onbegrijpelijke, gigantische, nieuwe wereld, diee op mij wachtte!|Harry Mulisch in ''De verhalen. Tussen sterven en begraven'', 226 woorden.}} . Is deze tekst te moeilijk, te lastig voor je? Vraag gerust aan AI om je te helpen met een prompt zoals 'maak deze tekst eenvoudiger en begrijpbaar voor een twaalfjarige. Dan komt dit uit de machine. {{Citaat|Met grote ogen keek ik naar de paarden die uit het donker kwamen, de grote wielen en hoge koetsiers, de glanzende stoeptegels en de benen van mensen. In de verte zag ik karren en auto’s in de donkere straten. Alles leek eindeloos: licht, lawaai, nacht, beweging. Ik was zo opgewonden, ik hield van de wereld en alles wat ze te bieden had. Het voelde alsof ik het licht en de lucht kon aanraken. Alles was vol mogelijkheden en er was geen gevaar. Alles leek tegen mij te zeggen: “Ja, kom maar!” En ik zei: “Ja, ik kom!” Ik kwam aan op het station, een grote, donkere ruimte vol felle lichten, fluitende treinen, stoom en drukte. Overal waren mensen, geluiden en lichten. Het was een nieuwe, spannende wereld die op mij wachtte!|Vrij naar Harry Mulisch in ''De verhalen. Tussen sterven en begraven''.}} . ;Alinea's . ;Hoofdstukken . ;Boeken . ;Trilogie . ;Encyclopedie . ;Bibliotheek . === Interpunctie === . * Hoofdletter . * Spatie . * Punt . * Komma ** Ik hou van je, opa. ** Ik hou van je opa. . === Geef je schrijfwerk... === . * Een leuke titel . * Een auteur . * Een datum, een plaats . === De titel === . * Is uitdagend en concreet. . * Bestaat uit maximaal zeven woorden. Hoe briljant is deze over hondenpoep: 'Zakje vergeten? Daar trappen wij niet in'? Of deze: 'Afslanktips, daar ben je vet mee...' . * Zeven is heilig, zelfs bij {{Wp|Macdonalds}}: zoveel menu's kunnen onze hersenen aan. . * Kom je er niet? Bedenk een ondertitel. . * Onderlijn de titel niet. Een titel heeft geen punt op het einde. . === Keuze van de vorm === Schrijfwerk neemt veel vormen aan, van eenvoudig tot complex: * advertentie * advertorial * artikel (redactioneel) * baseline * bedrijfsblad * beleidstekst * blog * bibliografie * biografie * boek * brief * brochure * casestudy * doctoraat * draaiboek * draaiplan * eindwerk * e-mail * enquête * e-zine * facebookstatus * fact sheet * factuur * folder * flyer * internetartikel * jaarverslag * kortverhaal * krant * liefdesbrief * memo * mindmap * monografie * naslagwerk * nieuwsbrief * offerte * persbericht * personeelsblad * postkaart * publireportage * rapport * roman * synopsis * scenario * sollicitatiebrief * speech * sms * slogan * stationsroman * tagline * testimonial * themadossier * twitterpost * vacature * verhaal * verkoopbrief * verslag * vertaling * webtekst * x-post * zangbundel * ... . . == Koken én proeven met Willem Elsschot == [[Bestand:Plantin_(after_Goltzius).png|right|200px|{{Wp|Christoffel Plantijn}}, ca. 1520-1589 is {{Wp|Boekdrukkunst|boekdrukker}} en uitgever van Franse afkomst. Hij werkte in Antwerpen en Leiden.]] De tips van {{Wp|Willem Elsschot}} en zijn zogenaamde Elsschotproef zijn geen uitvinding van hemzelf. Een stadsgenoot van hem kende deze wijsheid al lang voor Elsschots geboorte: boeken zijn geen bundels vol teksten. Boeken zijn beleving, ervaring, een totaalconcept. Die stadsgenoot leefde vierhonderd jaar voor Elsschot en maakte van Antwerpen een schrijversstad. Daar spoelde hij aan in het midden van de woelige zestiende eeuw. Zijn naam? Christoffel Plantijn. Als Fransman deelt hij een frustratie met zijn stads- en tijdgenoot de Italiaanse humanist {{Wp|Lodovico Guicciardini}} (1521–1589). Het Nederlands noemt hij een taal vol overvloedige mogelijkheden en rijk, 'bequam om te bevatten ende te scheppen alle woorden ende reden die men wilt.' Niettemin, zo schrijft hij, is de taal 'seer swaer om te leeren, ende noch veel swaerder om uyt te spreken; soo dat de kinderen selve in het eygen landt gheboren, grootachtich moeten zijn, eer zy de tale vatten ende uytspreken konnen.' Of met andere woorden, zijn uitspraak is even verrassend als brandend actueel. Niet alleen voor anderstalige nieuwkomers; kinderen en jongeren die hier geboren en getogen zijn, blijven worstelen met spellings- en dt-regels.&nbsp;<ref>JOHAN VERMANT & BART DE WEVER. ''Het verhaal van Antwerpen.'' Pelckmans, Kalmthout, 2023, p. 274-277; p. 534-535.</ref> De waardering van Guicciardini en Plantijn voor het Nederlands en hun frustratie de taal niet onder de knie te krijgen, is tegengesteld met de minachting van de taal door de Franstalige Belgen enkele eeuwen later. De Franse Revolutie ontmoedigt het gebruik van de streektalen in Frans Vlaanderen. Het gebied ten noorden van de Leie verliest haar Nederlands vele woorden, op potjesvlees en tradities (kermissen en reuzen) na. Eind negentiende eeuw is het Nederlands verboden leerstof in Frans Vlaanderen en dat straalt door tot in Belgisch Vlaanderen. De schrijf en cultuurtaal verdwijnt samen met de economische crisis van de negentiende eeuw. In het jonge België ergert {{Wp|Hendrik Conscience}} - de man die zijn volk leerde lezen - zich er mateloos over. Als hij soldaat is beschrijft hij hoe de Waalse en Brusselse legerleiding het Vlaams als een verzameling barbaarse dialecten aanzien. Na zijn dienstplicht wil hij in zijn debuutroman komaf maken met die overtuigde minachting. Het Nederlands heeft wél de potentie van een 'zachtvloeiende letterkunde', een cultuurtaal. Voor de Franssprekende Vlaming is Conscience onverbiddelijk: 'Dat een Belg het fransch leere en zyne eigene Tael die hy niet kent, ten hoon spreke, dit is verachterlyk!' Ondanks zijn goodwill krijgen schoolkinderen tot diep in de twintigste eeuw te horen dat het Frans zoveel rijker en zoveel meer potentie heeft dan het Nederlands. De schoolopdracht en het sociaal cultureel werk blijft tot op heden erg prangend. [[Bestand:Pieter_Brueghel_the_Elder_-_The_Dutch_Proverbs_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|200px|Dit schilderij uit 1559 van [[Pieter Bruegel de Oude]] toont minstens 125 spreekwoorden en gezegdes die destijds waarvan sommige nog worden gebruikt.]] [[Bestand:Antwerpen-Willem_Elsschot_op_Mechelseplein.jpg|thumb|200px|{{Wp|Vrouwkje Tuinman}} spreekt [https://www.youtube.com/watch?v=GyhC3EoHOyE hier] over {{Wp|Lijmen/Het been (roman)|Lijmen/Het Been}} van {{Wp|Willem Elsschot}} en de niet zo mooie wereld van het schrijverschap. Hier zien we Elsschot op het Mechelseplein in Antwerpen.]] [[Bestand:Buch675.jpg|thumb|200px|{{Wp|Boudewijn Büch]}}(1948-2002) was zowel schrijver als {{Wp|bibliofiel}}. In zijn herenhuis aan de Amsterdamse Keizersgracht had hij een drie verdiepingen tellende bibliotheek in empirestijl met een collectie van 100.000 (zeldzame) banden.]] [[Bestand:Metal movable type.jpg|thumb|200px|Met 26 letters gaat een schrijver aan de slag om zich uit te drukken. {{Wp|Paul Guldin}} berekende in 1622 hoeveel woorden er te vormen zijn met het toenmalige alfabet van 23 letters: zeventigduizend-miljard miljard, waarbij de langste woorden 23 letters telden en sommige onuitspreekbaar waren. De woordenmassa zou 257 miljoen miljard boeken en 8.052.122.350 bibliotheken met een capaciteit van 132 kubieke meter vullen. De aarde-oppervlakte kan 7.575.213.799 zo'n bibliotheken aan.]] . === Koken === . ==== Organische tekst ==== . Vergelijk het bibliotheekbezoek met het bezoek aan de supermarkt. Kies ingrediënten zorgvuldig. Eenmaal thuis pak je uit, sommige groenten gaan de koelkast in, met andere ingrediënten ga je aan de slag. Als je aan het lezen gaat, vang je veel informatie op. Wat je relevant, boeiend en nieuw vindt, haal je uit de teksten. Daarom is het een prima methode om in boeken te onderlijnen, voorzichtig met potlood bolletjes te plaatsen of een hoekje van het boek om te plooien. Bibliothecarissen zullen dit niet graag horen, echter boeken zijn nu eenmaal werkinstrumenten en het is niet omdat je iets één keer leest dat je het memoriseert. Haal het vlees uit de verpakking (lees de houdbaarheidsdatum en andere verpakkingsinfo), ontdoe de groenten van hun overtolligheden, snij ze in beheersbare stukken. Uit die tsunami van informatie/ingrediënten ga je een eigen tekst maken, geen opsomming van inzichten. Je tekst dient 'organisch' over te komen, als gegroeid vanuit een insteek. Verbanden zorgen dat je tekst coherent van het ene thema naar het andere thema overvloeit. Ze lijmen het geheel aan elkaar met {{Wp|signaalwoord|signaalwoorden}}. Signaalwoorden bepalen hoe je de overgang van het ene gerecht naar het andere maakt. En dat kan op verschillende wijzen. De onderstaande verbanden zijn met elkaar te combineren. . 1. {{Wp|Chronologie|Chronologisch verband}}]: '''Van zijn geboorte tot zijn dood bleef hij schrijven.''' Jaartallen en momenten uit een leven zorgen hierbij voor de tekst. Je begint als het ware bij de geboorte en je eindigt bij de dood. Beginnen kan in de vroege morgen en eindigen op het einde van de dag. Studenten die een reisverslag maken, doen dit vaak. Ze vinden het ontwaken en het gaan slapen blijkbaar belangrijke momenten van de reis. Persoonlijk hou ik niet van die aanpak. Een reisverslag kan ter plekke beginnen. Je kan natuurlijk ook flashbacks of een forward inbouwen. Flashback: Dit vraagt een terugkeer in de tijd. In 1920 was hij werkzaam bij de post waar hij ervaring opdeed. Die kennis kon hij nu, in 1940 volop inzetten... Forward: Later zou die kennis hem geen windeieren leggen... . 2. {{Wp|Opsommend verband}}: ten eerste, ten tweede of 1. 2. 3; eerst, dan, daarna, vervolgens, tenslotte. Een opsommend verband kan je aankondigen bij de lezer met zinnen zoals: 'Om dit te motiveren, voeren wetenschappers vier redenen aan. Ten eerste...' . 3. {{Wp|Vergelijkend verband}}: Schrijfwerk is als een ambacht; schrijven is topsport. Vergelijkingen zijn dankbaar bij het schrijven. Als je de vergelijking in ruime mate uitwerkt spreken we van een metafoor. . 4. Als je iets niet kan vergelijken, dan valt de tegenstelling te gebruiken. Lezers houden van contrasten. Het {{Wp|tegenstellend verband}} doe je met zinnen zoals: Dat was niet naar de zin van... X ziet het anders... Niets is minder waar... Die opmerking hield geen rekening met... Het tegenstellend verband duikt op in de argumentatieleer. Het is een genre dat politici vaak gebruiken om hun tegenstanders te ondermijnen. Daarbij zoomen ze in op de argumenten van de tegenpartij die ze vervolgens weerleggen met al dan niet slaande argumenten. Signaalwoorden in de tegenstelling zijn: daarentegen, echter, integendeel, enerzijds, anderzijds (aan de ene kant, aan de andere kant), daar staat tegenover, hoewel, toch, ofschoon, ondanks en maar. 'Maar' gebruik je beter niet. Het is een soort verdedigende spreektaal. Meestal kan je het woord gewoon weglaten. . 5. {{Wp|Oorzakelijk verband|Oorzaak-gevolg verband}}: Het huis vatte vuur en toen het de slaapkamer bereikte zag ze zich genoodzaakt te springen. Ten gevolge van... . 6. {{Wp|Geografie|Geografisch verband}}: De hoofdstad van België, Brussel, telt x inwoners. Van daaruit reizen we naar... . 7. {{Wp|Middel-doelverband|Doel-middel verband}}: Om dat te bereiken moet ze een weg afleggen. Hij kon het doel bereiken als hij... Om de marathon van New-York te lopen had hij niet alleen een goede conditie nodig. Het betalen van de vliegtickets baarde hem het meester zorgen... . 8. {{Wp|Toelichtend verband}}: Dit vraagt verduidelijking... Hoe dat in elkaar zit? Ik leg het uit... Waarom?... Enige toelichting is hier op zijn plaats... . 9. {{Wp|Beschrijvend verband}}: een quote, een [[citaat]], een parafrase... Je kondigt ze aan met 'X verwoordt het als geen ander en schrijft...', 'het was een brief in gebrekkig Nederlands, maar de goede verstaander wist wat x bedoelde toen zij schreef dat...' . 10. {{Wp|Concluderend verband|Besluitend verband}}: alles samen genomen is te concluderen dat... hieruit is het besluit te trekken... . Kan je geen verbanden of een 'logica' in je tekst brengen, bouw dan een nieuw hoofdstuk in of breng een tussentitel aan. . . ==== Stijlfiguren ==== . Het gebruik van [[Lijst van stijlfiguren|stijlfiguren]] toveren bij de lezer een glimlach op het gezicht. De meeste lezers kunnen niet benoemen waarom ze een tekst 'goed' of 'leuk' vinden. . 1. De [[alliteratie]] en het [[Rijm (stijlfiguur)|rijm]] gaan er bij de lezer in als een zoet broodje. . 2. Gebruik [[Lijst van uitdrukkingen en gezegden|uitdrukkingen, gezegdes]] en [[Lijst van Nederlandse spreekwoorden|spreekwoorden]]. . 3. Maakt je taal '''beeldend''' met [[vergelijkingen]], [[Synoniem (taalkunde)|synoniemen]] en [[Metafoor|metaforen]]&nbsp;<ref>Over het metaforisch taalgebruik schreef [[Bram Vervliet]] een mooie tekst in zijn boek ''Waarom we bang zijn. De oorsprong en de toekomst van angst.'' Pelkmans gaf het uit in 2022. Lees het vanaf pagina 287 ev. Ik vond het boek in de bieb van Roeselare.</ref> . 4. '''Herhaal''' wat belangrijk is of om het ritme van je tekst te versterken. Dat kan met een [[Parallellisme (stijlfiguur)|Parallellisme]], een [[Anafoor (stijlfiguur)|anafoor]], de [[epifoor]] of de [[symploke]]. . 5. '''Opsommingen''' bundelen veel info. Zoek een systeem: alfabetisch, van korte naar lange woorden, inzoomend, uitzoomend. Een opsomming werkt psychologische het best met drie woorden, beginnend met het kortste woord en eindigend met het langste: 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid.' . 6. De afwisseling tussen lange en korte zinnen geven de tekst ritme. Kijk de [[interpunctie]] na. . 7. Dingen en dieren zijn menselijk: de [[personificatie]], de [[animalisering]] en het [[antropomorfisme]]. . 8. '''Overdrijf''' als een grap gepast is met [[Hyperbool (stijlfiguur)|hyperbolen]], het [[eufemisme]], het [[disfemisme]] en het [[Zeugma (stijlfiguur)|zeugma]]. . 9. Speel '''tegenstellingen''' uit: [[antifrase]], [[Parabool (stijlfiguur)|parabool]] en het [[Oxymoron (stijlfiguur)|oxymoron]]. . 10. Tot slot: de [[pars pro toto]] . . . ==== Denk na over... ==== . 1. Spreek je de lezer aan of niet? . 2. Getallen: eenvoudige getallen voluit (het oogt mooier), complexe niet, jaartallen evenmin . 3. Heb oog voor verleden tijd of tegenwoordige tijd en mix niet . 4. Lees het taaladvies bij [https://taaladvies.net/taal/advies specifieke problemen] . . === Proeven en finetunen === [[Bestand:Clay cone Urukagina Louvre AO4598ab.jpg|thumb|200px|Waarschijnlijk zagen de eerste schrifttekens zesduizend jaar terug het levenslicht in {{Wp|Sumer}}, Mesopotamië. Later en los hiervan ontstond ook het schrift in Egypte, de [[Indusvallei]], [[China (hoofdbetekenis)|China]] en in [[Meso-Amerika]]. Archeologen dateren deze [[kleitablet]] ca. 2350 v.Chr. Ze ziet er even ingenieus uit als de loden letters op de foto hierboven. 'De eerste notities waren schematische tekeningetjes (de kop van een rund, een boom, een oliekan, een mannetje). Daarmee inventariseerden de grootgrondbezitters in de oudheid hun kuddes, hun bossen, hun voorraad en hun slaven. Aanvankelijk drukten ze die tekens met kleine stempels in klein, later werden ze ingekerfd met een stift. De tekeningentjes moesten eenvoudig zijn en altijd hetzelfde, zodat ze geleerd en begrepen konden worden. De volgende stap was het optekenen van abstracte begrippen. Op de rudimentaire kleitabletten van de Soemeriërs stonden twee gekruiste streepjes voor vijandschap; twee meisjes naast elkaar betekende vriendschap; een eend met een ei: vruchtbaarheid. (...) Al snel diende zich een probleem aan: er zijn te veel tekeningentjes nodig om uiting te geven aan de wereld buiten en in ons - van vlooien tot wolken, van kiespijn tot doodsangst. Het aantal tekens nam alleen maar toe en het geheugen kon het niet meer bijbenen. De oplossing was een van de geniaalste vindingen van de mensheid, origineel, eenvoudig en met onvoorzienbare gevolgen: stoppen met tekenen van dingen en ideeën, die eindeloos zijn, en beginnen met het vastleggen van de klanken van de woorden, die alles bij elkaar een beperkt repertoire vormen. Zo, via opeenvolgende versimpelingen, kwam men bij letters. Door letters te combineren hebben we de volmaakte partituur van de taal gecreëerd, en de duurzaamste. Maar de letters hebben nooit hun voorstadium als schematisch tekeningetje verloochend. Onze D stond ooit voor een deur, de M [of de W] voor de beweging van het water, de N [of de S] was een slang en de O een oog. Nog steeds zijn onze teksten landschappen waarin we zonder het te beseffen de golfslag van de zee tekenen, waar gevaarlijke dieren op de loer liggen en waar ogen zonder te knipperen blikken naar ons werpen.&nbsp;<ref>IRENE VALLEJO, p. 133-134.</ref>]] [[Bestand:Moleskine - 01.jpg|thumb|200px|Zorg voor schrijfmateriaal. Een prettige pen en een fijn boekje zoals deze [[Moleskine]].]] [[Bestand:Moleskine ruled notebook, inside view.jpg|thumb|200px|Een opengeslagen Moleskine met gelinieerde bladzijden. Rechts een elastiek, in het midden een lint dat dienstdoet als bladwijzer en achteraan een opbergvak.]] . De Elsschotproef is genoemd naar de auteur [[Willem Elsschot]]. Deze test schrapt zoveel mogelijk woorden uit een (ruwe) [[tekst]], zonder dat er inhoud verloren gaat. De Elsschotproef verhoogt de [[leesbaarheid]]. . [https://www.youtube.com/watch?v=7__y6hNEdYo&feature=related Kijk hier alvast hoe bondige teksten beter scoren]. . De Elsschotproef is niet het herschrijven of het inkorten van de tekst naar [[MSN-taal|sms- of MSN-taal]] waarbij de [[zinsbouw]] van ondergeschikt belang is en (zelf gecreëerde) [[afkortingen]] en [[emoticons]] algemeen aanvaard zijn. Een [[afkorting]] die een begrip is (zoals [[Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn|OCMW]]) blijft na de Elsschotproef staan, afkortingen zoals m.a.w. of b.v. worden na de proef voluit geschreven of vervangen door één woord. De Elsschotproef is verwant maar niet gelijk aan het schrijfprincipe [[Kill your darlings (motto)|Kill your darlings]]. Kill your darlings schrapt datgene waarvan de auteur vindt dat het niet kan worden gemist, terwijl een [[redacteur]] vanuit een objectievere positie oordeelt dat het schrappen de leesbaarheid verhoogt. De Elsschotproef zorgt voor een actief [[taalgebruik]] en maakt de zin korter en duidelijk, directer en persoonlijker, levendig minder [[ambigu]] of vrijblijvend. Gebruik de Elsschotproef zeker bij webschrijven. Omdat weblezen niet lijkt op het lezen van een boek, is bondig taalgebruik aangewezen. Een weblezer 'scant' en 'skimt' de tekst eerder dan die te lezen. De lezersblik glijdt over de inhoud en vertraagt bij titels, woorden en beelden en versnelt dan weer om de belangrijkste inhouden in kaart te brengen. De Elsschotproef doe je zo: . * Vermijd [[Passief (taalkunde)|passieve taal]] en het [[werkwoord]] 'worden'. Volgens schrijftrainer Mark Van Bogaert zijn er organisaties die het werkwoord verbieden in hun verslaggeving, omdat het nietszeggend en passief is. De vergadering krijgt er geen dynamisch karakter door en bovendien weet niemand wie de taak zal uitvoeren zoals in deze zin: 'Het verslag zal gemaakt worden.' Beter is 'Jan maakt het verslag.' . * Vermijd het nietszeggende 'men'. . * Vermijd [[hulpwerkwoord|hulpwerkwoorden]]: zouden, kunnen, hebben... . * Concretiseer weinig zeggende woorden en schrap formele en [https://hetnlpcollege.nl/nietszeggende-jeukwoorden-kantoortaal/ kantoortaal, nietszeggende jeukwoorden]. Anderen, zoals Mark Van Bogaert noemen het prikkeldraadwoorden. Bij het gebruik van dit soort woorden, treden bovendien vaak interpretatiefouten op. Merk op dat de vervangwoorden tussen haakjes korter zijn: # Aanvankelijk (eerst) # Achten (vinden) # Af en toe (concretiseer) # Aldus (zegt) # Als gevolg van (door) # Alsook (en) # Althans # Andere (concretiseer) # Bekomen (krijgen) # Betreffende (over) # Betrekkelijk # Bij benadering (concretiseer) # Bijgevolg (dus) # Bijzonder # Daarvan # Daarenboven (bovendien) # Derhalve (dus) # Desalniettemin # Dientengevolge (daardoor) # Dienen te (kunnen) # Diverse # Doch (is net als 'maar', te defensief, vermijden) # Door de band genomen # Door middel van (door/met) # Doorgaans # Dus # Echter (alleen) # Enigszins # Enkele # Gans (vermijden) # Geenszins (niet) # Heden (nu, vandaag) # Heel # Hierover # Hoewel # Immers (want) # Indien (als) # In gevolge (door) # In ogenschouw nemen (kijken, bekijken) # In samenwerking met (samen met) # In verband met (over) # Kunnen # Maar # Maal (keer) # Meerdere (concretiseer) # Meestal # Men # Met betrekking tot (over, voor) # Min of meer # Misschien # Nadien (daarna) # Nochtans (toch) # Moeten # Mogelijks # Nog # Ofschoon (hoewel) # Onder invloed van (door) # Ook # Op die manier (zo) # Op het gebied van (op) # Over het algemeen # Overigens # Reeds (al) # Respectievelijk # Regelmatig (concretiseer) # Soms (concretiseer) # Slechts # Steeds (altijd) # Tamelijk (concretiseer) # Te (in) # Ten behoeve van (voor) # Tevens (en) # Thans (nu) # Tot op zekere hoogte # Uiting geven aan (zeggen) # Vaak # Veel # Veelal # Volgende # Vooraleer (voor) # Vooralsnog (voorlopig) # Wanneer (als) # Waarschijnlijk # Wegens (door) # Welke (die, dat) # Weinig # Wellicht # Zullen . * Vermijd zinnen zoals 'het zou eventueel gekund hebben dat...' . * Vermijd het werkwoord 'moeten'. De schrijftrainer Mark Van Bogaert noemt het een 'prikkeldraadwoord'. Die woorden zijn zo negatief dat de lezer afhaakt. Andere prikkeldraadwoorden zijn: betalen, onmogelijk, kosten, jammer genoeg, probleem, incident, klacht, moeilijkheid, fout, vergissing... . * Probeer negatieve woorden zoals 'geen' of 'niet' te vervangen door positieve. 'Moet je niet naar de kapper vandaag?' vervang je beter door 'Ga je naar de kapper, vandaag?' . * Vermijd [[Dubbele negatie (taal)|dubbele ontkenningen]] zoals 'het is niet onwaarschijnlijk dat...' of 'het is niet onzeker dat ze zal komen.' Positief geschreven teksten lezen prettiger en makkelijker. . * Vervang 'maar' door en, ook of bovendien. 'Maar' is defensief en heeft een negatieve bijklank. . . === Kijken === <gallery> File:NP-1.jpg|De duivel op het kussen binden; Met iedereen overweg kunnen, raad weten. Bestand:NP-2.jpg|Een pilaarbijter; Een hypocriet. Bestand:NP-3.jpg|Geloof niemand die in de ene hand water en de andere hand vuur draagt; Vertrouw niet iedereen. Bestand:NP-6.jpg|Met de kop tegen de muur lopen; Iets onmogelijks willen. Bestand:NP-7.jpg|De een scheert schapen, de ander varkens; Rijkdom is ongelijk verdeeld. File:NP-10.jpg File:NP-11.jpg File:NP-12.jpg File:NP-13.jpg File:NP-15.jpg File:NP-16.jpg File:NP-17.jpg Bestand:NP-18.jpg|Scheer de schapen als ze wol hebben; Niet tegen elke prijs voordeel nastreven. File:NP-21.jpg|Elkaar bij de neus nemen; Elkaar iets wijs maken. File:NP-22.jpg File:NP-23.jpg File:NP-24.jpg File:NP-25.jpg File:NP-30.jpg File:NP-34.jpg File:NP-36.jpg File:NP-37.jpg File:NP-43.jpg File:NP-45.jpg File:NP-48.jpg File:NP-49.jpg File:NP-50.jpg File:NP-51.jpg File:NP-52.jpg File:NP-53.jpg File:NP-54.jpg File:NP-55.jpg File:NP-56.jpg File:NP-65.jpg File:NP-68.jpg|Aan de ene voet een schoen, de ander blootvoets; Evenwicht is het voornaamste. File:NP-72.jpg Bestand:NP-74.jpg|Ze trekken om het langst; Ze willen beiden winnen. Bestand:NP-75.jpg|Als het kalf verdronken is dempt men de put; Na de ramp komt de actie. Bestand:NP-76.jpg|Ze hangt haar man de blauwe huik om; Ze bedriegt hem. Bestand:NP-79.jpg|Parels voor de zwijnen; Nutteloze moeite. Bestand:NP-84.jpg|Zich krommen om door de wereld te kommen; Moeite doen. Bestand:NP-85.jpg|Hij laat de wereld op zijn duim draaien; Men doet wat hij wil. File:NP-90.jpg File:NP-92.jpg File:NP-94.jpg File:NP-95.jpg File:NP-96.jpg File:NP-99.jpg File:NP-100.jpg File:NP-101.jpg|Mak als een lammetje; Gedwee zijn. File:NP-102.jpg File:NP-103.jpg File:NP-104.jpg File:NP-105.jpg File:NP-106.jpg File:NP-107.jpg File:NP-109.jpg File:NP-110.jpg File:NP-111.jpg File:NP-112.jpg File:NP-113.jpg File:NP-114.jpg File:NP-115.jpg File:NP-116.jpg </gallery> . . == Voor-, hoofd en nagerecht: structuur == [[Bestand:Celsus-Bibliothek2.jpg|thumb|200px|Restanten van de in de [[hellenisme|hellenistische]] tijd opgerichte [[Bibliotheek van Celsus]] in [[Efese]], [[Turkije]] die meer dan 12.000 perkamentrollen bewaarde.]] [[Bestand:ABC-prent-Catchpenny_print-Borms_0466.jpeg|thumb|200px|26 letters en tien cijfers, meer heb je niet nodig om een boek te schrijven.]] . ;1. Hoe kort je tekst ook is... . * Begin met een inleiding, zoals [https://www.youtube.com/watch?v=w82a1FT5o88 in deze opening]. . * De eerste zinnen bepalen of de lezer verder leest . * Waarover gaat het, breng sfeer (mijmering), wat is nieuw (krant), wat is het (encyclopedie) . ;2. Werk uit . * Werk met tussentitels . * Plaats eens een quote, een straffe uitspraak, citeer . * Wees logisch: plaats thema's samen of werk chronologisch . * Leg moeilijke woorden uit . ;3. Beëindig je tekst . * Boodschap aan de lezer . * Nodig de lezer uit voor een actie, een websitebezoek . * Maak de cirkel rond en eindig waar je begonnen bent. De terugkoppeling rondt de tekst af waar die begon. . * Meer info... . ;4. Visualiseer . * Lay-out . * Foto's met bijschrift . * [[Lettertype]]! . . == De keukenhulp en de -robot == [[Bestand:Hebban olla vogala overview.jpg|thumb|right|200px|Het "Nederlandse" schrift bestaat ongeveer 1500 jaar en is afgeleid van het Romeinse [[alfabet (hoofdbetekenis)|alfabet]]. De vroegste sporen van het [[Oudnederlands]] dateren van ca. 425-450 (de [[runeninscriptie van Bergakker]]) en de [[6e eeuw]] (de [[Salische wet]]) met de zin "Maltho thi afrio lito". Het betekent "Ik zeg je: ik maak je vrij, halfvrije". Een meer bekend, literair vers komt van een Vlaamse monnik: "[[Hebban olla vogala]] nestas bigunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu" wat staat voor "Alle vogels zijn aan hun nesten begonnen behalve ik en jij wel waarop wachten wij?"]] . ;1. De tekstverwerker ''Word''t keukenrobot . * Gebruik de spellingscorrector . * Gebruik de synoniemenlijst (rechts klikken) (en op internet) . * Alfabetisch sorteren . * Inhoudstafel en koppen . * Verborgen tekens . * Wijzigingen bijhouden . * Pagineer . * Plakken speciaal . ;2. Drop je tekst in [https://schrijfassistent.standaard.be/ dS Schrijfhulp] . ;Gebruik [[Wikipedia]] . ;Gebruik [https://www.vives.be/nl/taalhulp VIVES Taalhulp] . . == Werk af en serveer == [[Bestand:Holding-a-ruling-pen.svg|thumb|right|200px|Het schrijven met de hand gebeurde vaak in combinatie met het creëren. Tegenwoordig schrijven mensen hun tekst onmiddellijk in de tekstverwerker.]] . * Schrijf, herschrijf en schrap . * Laat rusten en herlees . * Laat nalezen . * Publiceer . * Social Media . * Mondelinge reclame . ;Grenzen van realiteit . {{Citaat | Een woord wordt geboren Sierlijk aan elkaar hangende letters Gedreven door klanken een geheel vormend Een woord leeft Tast speels de grenzen van de realiteit af Bekrachtigd door inhoud te geven aan holle letters Zwervende zwoele woorden Harde hevige woorden Zachte zalige woorden Snelle snijdende woorden Een woord sterft Als de adem de laatste klank uitblaast Het lijkt nietig hé, een woord Somber als het enkel geboren wordt om te sterven Toch is het zo noodzakelijk om te sterven Om verder te leven in een zin |Lesley Ramboer, schrijfworkshop, Dworp 2004.}} . . . = DEEL DRIE, SXRIVN-THEORIE: ''Voor culinaire koks met een portie tijd'' = [[Bestand:Text.JPG|thumb|right|200px|Schrijven resulteert in een tekst. Schrijven kan met de hand of machinaal.]] . {{Citaat|'''Niet alleen walg ik van de reclame, maar ook van de commercie in het algemeen. En ik heb Lijmen geschreven omdat ik er op een of andere manier van af moest komen. Ik moest wel reclame bedrijven, want van mijn pen heb ik nooit kunnen leven.'''|Willem Elsschot, net voor zijn dood in 1960.}} . {{Citaat|'''Een brief bloost niet.'''|[[Marcus Tullius Cicero]]}} . == Het ambacht: de kok en de schrijver == . :[[Schrijven]] . :[[Stijl (taalkunde)]] . == Correct schrijven, een kwestie van etiquette == [[Bestand:Medieval writing desk.jpg|thumb|200px|[[Middeleeuwen|Middeleeuwse]] illustratie van een [[Christendom|christelijke]] [[kopiist]] die aan het (over)schrijven is. Tot en met de uitvinding van de boekdrukkunst verloopt het creëren van teksten langzaam. 'Handmatig een getrouwe kopie maken van een tekst is niet eenvoudig. Het vereist een lange reeks telkens herhaalde en vermoeiende handelingen. De kopiist moet in het boek dat hij als uitgangspunt neemt een tekstfragement lezen, dat in zijn geheugen prenten en uitschrijven in schoonschrift, om vervolgens terug te gaan naar het origineel en het punt te zoeken waar hij gebleven was. Om het werk goed te doen is concentratie nodig. Zelfs de meest ervaren en nauwgezette kopiist maakt vergissingen (leesfouten, een lapsus door vermoeidheid, mentale vertaling, een onjuiste interpretatie en verkeerde correcties, substitutie van woorden en sprongen in de tekst). In feite komt de persoonlijkheid van de kopiist juist tot uiting in de fouten die hij maakt. Hoewel de hand die een boek kopieerde anoniem was, kunnen we er door de errara toch achter komen waar de man in kwestie vandaan kwam, hoe onderlegd hij was, of hij een soepele geest had en wat zijn voorkeuren waren; zelfs zijn psychische gesteldheid toont zich in omissies en verwisselde woorden. Het is een vaststaand feit dat elke kopie vergissingen bevat ten opzichte van de originele tekst. Een kopie van een kopie zal de fouten 'meenemen' van de gereproduceerde tekst en daar weer nieuwe aan toevoegen. Ambachtelijk vervaardigde producten zijn nooit helemaal precies dezelfde.&nbsp;<ref>IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken,'' Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref>]] . :[[Nederlandse spellingregels]] . :[[Grammatica]] . :[[Dt-regels]] . :[[Afkorting]] . :[[Getal (wiskunde)]] . :[[Spellingcontrole]] . . == Creatief koken. Mag het? == [[Bestand:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|thumb|right|200px|De [[boekdrukkunst]] gaf het schrijven en het [[lezen]] een enorme duw in de rug. De boekenproductie verhuisde van de middeleeuwse [[Kloosterorde|kloosters]] naar drukkerijen in steden. Vanaf het midden van de vijftiende eeuw kwam een ongekende hoeveelheid boeken op de markt.]] ;Taalspel {{Citaat|'''In Holland noemt men 't water''' '''De Fransen zeggen l'eau''' '''De Belg die beide talen kent,''' '''Die spreekt van Waterloo.''' |'''Daan Zonderland'''}} . :[[Creativiteit]] . :[[Automatisch schrijven]] . :[[Edward de Bono]] . :[[Woordenboek]] . :[[Beeldwoordenboek]] . :[[Spreekwoord]] . :[[Lijst van Nederlandse spreekwoorden]] . :[[Woordspeling]] . :[[Palindroom]] . :[[Haiku (dichtvorm)|Haiku]] . == Systematisch schrijven == . : [[Wikipedia:Snelcursus|Schrijven voor Wikipedia]] . :[https://sadan.wikidot.com/5-evalueren Betrouwbaarheid van informatie] . :[https://sadan.wikidot.com/4-refereren Referenties maken] . :[[Computervertaling]] . :[[Moleskine]] . :[[Kaartenbak]] . :[[Boektitel]] . :[[Index (boek)]] . :[[Bladzijde]] . :[[Naslagwerk]] . == De galerij == [[Bestand:Jules_De_Bruycker_-_Frans_Masereel_in_his_studio.jpg|thumb|200px|Frans Masereel (1889–1972) was graficus, houtsnijder, kunstschilder en tekenaar. Hij gaf zijn naam aan het Communistische Masereelfonds.]] . <gallery> Bestand:Een_boecsken_van_suster_bertken.jpg|[[Suster Bertken]] (Ca. 1427–1514) Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Desiderius Erasmus]] (Ca. 1467-1536) Bestand:Juan_Luis_Vives.jpg|[[Juan Luis Vives]] (1493–1540) Bestand:Karel-van-mander-schilderboeck.JPG|[[Karel van Mander]] (1548-1606) Bestand:J_vondel.jpg|[[Joost van den Vondel]] (1587–1679) Bestand:JFWillems.jpg|[[Jan Frans Willems]] (1793-1846) File:Jan Baptist David - lithograph by Louis Tuerlinckx.jpg|[[Jan Baptist David]] (1801-1866) Bestand:Kortrijk_1302_Henri_De_Pondt_portret_van_Hendrik_Conscience_ca._1870_9-01-2010_14-59-41.JPG|[[Hendrik Conscience]] (1812–1883) Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|[[Eduard Douwes Dekker]] (1820–1887) Charles_de_Coster.jpg_[[Charles De Coster]] (1827-1879)Bestand_Schilderij_met_Guido_Gezelle_door_de_Brugse_schilder_Hendrik_De_Graer_(1856-1915)_gemaakt_in_1905.jpg_[[Guido Gezelle]] (1830-1899) Georges_Rodenbach,_portrait.jpg|[[Georges Rodenbach]] (1855-1898) Rodenbach2.gif|Berten of [[Albrecht Rodenbach]] (1856–1880) Maurice_Maeterlinck_1911.jpg|[[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949) Bestand:Stijn_Streuvels_by_Modest_Huys.jpg|[[Stijn Streuvels]] (1871-1969) Bestand:Schaik29.jpg|[[Johan Huizinga]] (1872-1945) Bestand:AugustVermeylen2.jpg|[[August Vermeylen]] (1872-1945) WillemElsschot1920.jpg|[[Willem Elsschot]] (1882–1960) ErnestClaes(persp.).jpg|[[Ernest Claes]] (1885-1968) Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12722,_Felix_Timmermanns.jpg|[[Felix Timmermans]] (1886–1947) Bestand:FilipDePillecyn.jpg|[[Filip De Pillecyn]] (1891-1962) VanOstaijen3.jpg|[[Paul van Ostaijen]] (1896-1928) Bestand:Portret_van_Gerard_Walschap,_Bestanddeelnr_921-7395.jpg|[[Gerard Walschap]] (1898-1989) Michel_de_Ghelderode.jpg|[[Michel de Ghelderode]] (1898-1962) Bestand:Gedenkplaat_geboortehuis_Zielens.JPG|Lode Zielens (1901-1944) Georges_Simenon_(1965).jpg|[[Georges Simenon]] (1903–1989) Annie_MG_Schmidt_(1984).jpg|[[Annie M. G. Schmidt]] (1911–1995) Louis_Paul_Boon_(1967)_(cropped).jpg|[[Louis Paul Boon]] (1912–1979) Bestand:Godfried_Bomans_(1965).jpg|[[Godfried Bomans]] (1913-1971) Bestand:WilderodeVeremundus.jpg|[[Anton van Wilderode]] (1918–1998) Bestand:Thea_Beckman.jpg|[[Thea Beckman]] (1923–2004) Bestand:Harry_Mulisch,_november_1999.jpg|[[Harry Mulisch]] (1927–2010) Bestand:Ward_Ruyslinck_675.jpg|[[Ward Ruyslinck]] (1929–2014) Bestand:Hugo_Claus_(1986).jpg|[[Hugo Claus]] (1929–2008) Bestand:Ledenvergadering_D66_in_Utrecht,_Jan_Terlouw_,_kop_-_NL-HaNA_Anefo_930-5131_WM342.jpg|[[Jan Terlouw]] (1931) Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|[[Gerrit Komrij]] (1944–2012) Bestand:Josse_depauw_jan17.jpg|[[Josse De Pauw]] (1952) Bestand:Marc_de_bel.JPG|[[Marc de Bel]] (1954) Bestand:KristienHemmerechts-Alken2013.png|[[Kristien Hemmerechts]] (1955) Bestand:Herman_Brusselmans_675.jpg|[[Herman Brusselmans]] (1957) Bestand:Tom_Lanoye_Zuivering_004.jpg|[[Tom Lanoye]] (1958) Bestand:Peter_verhelst-1510668632.jpg|[[Peter Verhelst]] (1962) Bestand:David_Van_Reybrouck.jpg|[[David Van Reybrouck]] (1971) Bestand:Saskiadecoster.jpg|[[Saskia De Coster]] (1976) Bestand:Lize_Spit_(2016).jpg|[[Lize Spit]] (1988) </gallery> . [[Bestand:Marcel-van-maele-1368875143.jpg|thumb|right|200px|Wie schrijft een lemma over deze dichters [[Marcel van Maele]] en [[Frans Buyle]]? En wie bezorgt Wikipedia een foto [[Johan Daisne]], [[Max Deauville]], [[Daan Boens]], [[Brigitte Raskin]], [[Herman de Coninck]], [[Lode Zielens]], [[Jotie T'Hooft]], [[Liane Bruylants]]...]] . . . = DEEL VIER, HANDS ON: ''Voor fijnproevers met appetijt'' = [[Bestand:A Specimen by William Caslon.jpg|thumb|right|200px|Variaties van lettertypes en talen van de lettergieter [[William Caslon]]. Caslons letters zijn in de achttiende eeuw dermate populair dat hij er de uitdrukking 'bij twijfelt, gebruik een Caslon' aan overhield.]] . {{Citaat|'''Schrijven zoals je praat, dat is precies hetzelfde als op het strand lopen in je blote gat.'''|[[Willem Frederik Hermans]].}} . {{Citaat|'''Schrijven is praten met papier ertussen.'''|[[Gouden Veer|copywriter Mark Van Bogaert]].}} . Bovenstaande quotes zijn tegenstellingen waarbij het elitaire schrijven tegenover het populaire schrijven komt te staan. Tegenstellingen zorgen altijd voor veel schrijfvoer, argumenten en tegenargumenten. Grijp deze kans aan als je kan. En toch vinden deze beide auteurs elkaar in het [[adagium]]: schrijven is schrappen. Niemand draagt winterkledij in de zomer. [Merk op hoe ik de vergelijking van Hermans in een [[metafoor]] doortrek.] . == De Elsschotproef == . Pas de Elsschotproef toe op een krantenartikel. Voor je start zoek je naar: # Titel? # Auteur? # Krant? # Datum? # Wat staat er te lezen? # Kloppen de beweringen? # Bronnen? Elsschot: # Kunnen we '''schrappen'''? # Kan het '''bondiger'''? # Vind je het werkwoord '''worden'''? # Het woordje '''men''' gevonden? . . == Wij willen ‘WORDEN’ weg! == . Wij willen 'worden' weg, wil het werkwoord wijzer worden, willen wij het werkwoord weer is een variant op ‘Wij willen Willem weg, wilde Willem wijzer worden, willen wij Willem weer’ de slogan van de Belgische Revolutie uit 1830 waarbij koning Willem I der Nederlanden door de Belgen onder vuur komt te liggen. Het werkwoord 'worden' is er eentje dat gemakkelijk in onze teksten sluipt. Je gebruikt het beter niet en vaak merk je pas bij een tweede lezing dat het in je tekst opduikt. 'Worden' noemen we een passief werkwoord omdat het een passief karakter heeft aan je tekst. De lezer krijgt de indruk dat er bij het beschrevene niet te kiezen valt waarbij het onderwerp van de zin een lijdend voorwerp is. Zonder 'worden' zijn je teksten 'beeldender', dit wil zeggen dat de lezer de gebeurtenis meer voor zich ziet. Bovendien zorgt het schrappen bij citaten ervoor dat je dichter bij een eigen tekst komt. Een paar voorbeelden: . ;1. De studenten worden begeleid door een coach en een studiebegeleider. . Beter is: Een coach en een studiebegeleider begeleiden de studenten. Nog beter: Studiebegeleiders begeleiden de studenten. Nu heb je een eigen tekst. Het onderscheid tussen een coach en een studiebegeleider is weinig relevant voor de lezer. . . ;2. We worden op de trein gezet. . Dit is een instinker. Als schrijver ga je je hier afvragen ‘wie zet ons op de trein’. Dan kom je er. Duitse troepen zetten ons op de trein. Of de reisbegeleider zet ons op de trein. Een wereld van verschil. . . ;3. De bloemen worden elke dag water gegeven. . De bloemen krijgen dagelijks water. . . ;4. Hij wordt morgen 18 jaar. . Deze is moeilijk, toch niet onoverkomelijk. Morgen is hij 18. . . ;5. De plannen worden volgende week besproken. . We bespreken de plannen volgende week. . . ;6. Zij worden altijd blij van muziek. . Muziek maakt hen blij. . . ;7. Het huis wordt momenteel gerenoveerd. . Vakwerkers renoveren het huis. (Momenteel is overbodig.) . . ;8. Het boek wordt door de leraar gelezen. . De leraar leest het boek. . . ;9. De hond wordt door de dierenarts onderzocht. . De dierenarts onderzoekt de hond. . . ;10. De taart wordt door mijn moeder gebakken. . Mijn moeder bakt de taart. . . ;Oefeningen . Zet de passieve zinnen om naar actieve: . * Passief: De kamer wordt elke week schoongemaakt. Actief:... . * Passief: De brief wordt door de directeur geschreven. Actief:... . * Passief: Het huis wordt door de aannemer gebouwd. Actief:... . * Passief: De wedstrijd wordt door het team gewonnen. Actief:... . * Passief: De presentatie wordt door de student gegeven. Actief:... . * Een passief met een vooroordeel: Bie is dit jaar zestig geworden. Maar ze is nog steeds actief in. Actief zonder vooroordeel... . . == Stijlkenmerkenanalyse == === De oefening === [[Bestand:Uil met bril en boeken.jpeg|thumb|''Wat baet keers of bril, als den wl niet sien en wil.'']] . De studenten kiezen in de bibliotheek een willekeurig fictieboek. Ze kiezen zoals ze een fles wijn kiezen. Proeven is onmogelijk, enkel het etiket en de achterzijde van de fles bevatten informatie. Een mooi vormgegeven etiket springt meer in het oog dan een etiket waar nauwelijks is over nagedacht. . Terug in de klas gaan ze lezen. Eerst noteren ze de formele kenmerken: de auteur, het jaartal, de titel, de synopsis, hoe de kaft is vormgegeven... Over de auteur zoeken ze bijkomende info. Daarna gaan ze bladeren in op zoek naar straffe zinnen, pakkende paragrafen... . Vervolgens komen ze vooraan in de klas hun bevindingen presenteren. Samen met de docent analyseren ze de tekst op stijlkenmerken. De docent noteert de stijlkenmerken op een bord, studenten nemen ze over in hun creatieve dagboek. === Luisterfragment === . HANGAR PEETERS. 'Malva.' De Bezige Bij, Antwerpen, 2016. 'Ik lag onder een dun lakentje want het was warm in Madrid in augustus 1934. Alleen mijn hoofdje stak erbovenuit, maar het bovenste gedeelte was bedekt met een mutsje. Dit gaf het voordeel van de optische verkleining van mijn hoofd. . De sluwe vrienden lieten zich niet bedotten. Het mutsje was een beetje afgegleden en voordat pappa of mamma er erg in had, of aanstalten kon maken om in te grijpen, waren degenen die zich over mij heen hadden gebogen halsoverkop achteruitgedeinsd, daarbij botsend tegen de anderen die zich in wijdere kringen rond mijn wieg bevonden. In de gaten die tussen de terugtredenden en de wachtenden ontstonden, wisten de laatsten vlug naar voren te bewegen, waarna het tafereel zich herhaalde, en zo nog een paar keer. Het leek op het kolken van water wanneer in een beek een steen ligt waarlangs de voortrazende stroom zich een weg moet banen. Niemand zei er iets van, niemand durfde er iets van zeggen, maar het was wel duidelijk dat ik die steen was; dat ik de steen des aanstoots was. . De complimenten en bewonderende woorden die mijn vaders vrienden maar met moeite konden uitbrengen, waren bij mijn vader niet aan dovenmansoren gericht. Hij glom van trots. Hij pronkte als een pauw. Zij spraken hun goedkeuring over mij uit zoals ze in het café proosten boven hun glazen. . === Analyse === ;1. Vergelijking Een vergelijking herken je aan woorden zoals als, zoals, lijkt op. * "Het leek op het kolken van water wanneer in een beek een steen ligt waarlangs de voortrazende stroom zich een weg moet banen." De beweging van de vrienden rond de wieg wordt vergeleken met water dat rond een steen stroomt. Dit is een uitgebreide, beeldende vergelijking. * "Hij pronkte als een pauw." is een klassieke vergelijking. Benadrukt de ijdelheid en trots van de vader. * "Zij spraken hun goedkeuring over mij uit zoals ze in het café proosten boven hun glazen." De complimenten worden vergeleken met een oppervlakkige cafétoost. ;2. Metafoor Een metafoor is een vergelijking zonder vergelijkingswoord. "Ik was die steen." De verteller noemt zichzelf rechtstreeks de steen uit de voorafgaande vergelijking. De steen staat symbool voor een obstakel of iets dat afwijkt. "De steen des aanstoots." Een vaste metaforische uitdrukking. Betekent iemand of iets dat ergernis of afkeuring oproept. ;3. Hyperbool (overdrijving) "Halsoverkop achteruitgedeinsd." Overdrijft de reactie van de bezoekers. Versterkt het komische effect van hun schrik. ;4. Ironie De hele passage is doordrongen van ironie. Het mutsje biedt zogezegd een "optische verkleining" van het hoofd. De verteller beschrijft zichzelf als baby op een quasi-wetenschappelijke en afstandelijke manier. De "bewondering" van de bezoekers blijkt eigenlijk nauwelijks oprecht. De vader glundert terwijl de bezoekers duidelijk geschrokken zijn. ;5. Humor en zelfspot De verteller maakt zichzelf belachelijk door te suggereren dat zijn hoofd uitzonderlijk groot of onaantrekkelijk was. "Dit gaf het voordeel van de optische verkleining van mijn hoofd." Droge, bijna zakelijke formulering voor iets absurds. ;6. Personificatie "De complimenten ... waren bij mijn vader niet aan dovenmansoren gericht." De complimenten krijgen als het ware een handelende rol. Een lichte vorm van personificatie. ;7. Opsomming en parallellisme "Niemand zei er iets van, niemand durfde er iets van zeggen..." Herhaling van eenzelfde zinsstructuur. Versterkt de suggestie van collectieve verlegenheid. ;8. Contrast Er ontstaat een duidelijk contrast tussen: de schrik van de bezoekers, en de trots van de vader. Dat contrast levert veel van de humor in de passage op. ;9. Beeldspraak uit de natuur De auteur gebruikt een natuurbeeld: beek, steen, kolkend water, stroom. Daardoor wordt een alledaags tafereel (mensen rond een wieg) veel levendiger voorgesteld. ;10. Allusie "De steen des aanstoots" Verwijst naar een bekende Bijbelse en culturele uitdrukking. Geeft de beschrijving een ironisch verheven karakter. . . == Redactie-oefening == . == Van basistekst tot afwerking == === Basis === ''''Een monument, het gemeentehuis van Slijpe'''' Eén van de laatste bastions van het zelfstandige Slijpe als gemeente. Als ik langs het gemeentehuis kom, mijmer ik over de vele trouwstoeten die zich naar de grote zaal op het eerste verdiep gingen waar dolverliefde koppeltjes elkaar het ja-woord gaven. De plaats waar felle discussies oplaaiden in het schepencollege over de manier hoe Slijpe beter bestuurd kon worden of over de gewone dingen des levens werd beslist over vergunningen voor het houden van festiviteiten zoals de jaarlijkse kermis. Maar na de zitting werden de plooien gladgestreken. Toch van horen zeggen! Wie van de geboren en getogen Slijpenaars herinnert zich niet de gemoedelijke gemeentesecretaris Jozef Laleman die altijd wel een oplossing vond voor iemand met een administratief probleem. In de archieven vond ik een interessant document over de aankoop van een huis dat ideaal was voor de oprichting van een gemeentehuis. We noteren het jaar 1902. Ik vat het samen in de bewoordingen van toen. Op 7 juli 1902 stelde men Stephaan Debruyne, baas-timmerman en Pieter Levecque baas-metser aan om een schatting te doen van een bestaand pand gelegen op de hoek van de Dorpsstraat, nu Diksmuidestraat, en de Middelkerkestraat, nu Slijpesteenweg, toebehorend aan de erfgename van wijlen Christiaan Logier, rentenierster. Dit wijst erop dat het pand het eigendom was van bemiddelde mensen. Zij bevestigden dat er een spreekkamer was om mensen te ontvangen en een trap die leidde naar een plaats waar er vier kamers waren. Genoeg ruimte om een grote gelagzaal te maken. Het dak was bedekt met pannen en een donderscherm. Het gebouw moet zeker boven de gewone werkmanshuizen getorend zijn geweest. Na onderzoek werd de waarde van het pand op 10.000 Belgische Frank geschat. Voor de jonge lezers, een kleine 250 euro. Geen klein bedrag voor die tijd! Het zou echter tot 1924 duren eer het gemeentehuis zoals het er nu uitziet werd gebouwd. Op de website van de gemeente Middelkerke vinden we hierover de volgende beschrijving. Het voormalig gemeentehuis is gebouwd in 1924 naar ontwerp van architect A. Neirynck uit Uitkerke. Men heeft hier gekozen voor een traditionele wederopbouwstijl met het gebruik van streekeigen baksteen. Typerend zijn de twee rechtertraveeën die oplopend in een trapgevel met bekronend gebogen fronton tussen twee arduinen bollen. Let ook op het ovaalvormig venster of oculus in de top. De functie van dit gebouw wordt ons bevestigd in het opschrift boven de dubbele toegangsdeur waar in sierlijke letters het woord 'GEMEENTEHUIS' te lezen valt. Na de fusie (toen alle gemeentelijke diensten naar Middelkerke verhuisd waren) deed dit gebouw respectievelijk dienst als postkantoor, klaslokaal en als vergaderruimte voor de kerkfabriek en plaatselijke verenigingen. Tot slot een kleine anekdote die wel berust op ware feiten. Aan de achterzijde van het gemeentehuis bevindt zich een klein kamertje op de eerste verdieping. Dit was gekend als het cachot van Slijpe. Iemand die te veel in het glas had gekeken of wat opstandig was, kon in dit gezellige kamertje wel eens een nachtje doorbrengen op bevel van de veldwachter. Iedereen van het dorp wist het maar er werd eens hartelijk om gelachen. Laten we hopen dat ons gemeentehuis een goede en respectvolle bestemming krijgt! Walter en Eric Opstaele === Na eerste manuele bewerking === [[Bestand:Slijpe Oud gemeentehuis.JPG|thumb|right|200px|Hier in het gemeentehuis passeerden de dagelijkse dingen des levens: vreugde en tristesse, de registratie van dood en geboorte, de vergunningen voor festiviteiten en de jaarlijkse kermis, de administratieve akkefietjes. Wie herinnert zich niet de gemoedelijke gemeentesecretaris? Geboren en getogen Slijpenaars kennen hem zonder twijfel. Die Jozef Laleman kreeg altijd en alles opgelost.]] '''Slijpes gemeentehuis, een vergeten monument van 10.000 frank''' Walter & Eric Opstaele '''Als we langs het gemeentehuis heen fietsen – nu een bejaard bastion van het ooit zo zelfstandige Slijpe - dan overvalt ons het mijmeren. Talloze trouwstoeten en dolverliefde koppels gaven hier kussend hun ja-woord. Hier laaiden felle discussies op en krabde het schepencollege zich in de haren: hoe valt dit oude dorp te besturen? Dat burgemeester en schepenen de plooien na de zitting glad streken, dat hebben we alleen van horen zeggen. En als dat inderdaad zo was, dan was het ongetwijfeld bij een glas bier in het café aan de overkant.''' '''Een vel papier''' In het gemeentearchief ontdekten we een vel papier over de aankoop van een huis, ideaal om er een gemeentehuis in onder te brengen. We noteren 7 juli 1902. Terwijl Cyriel Buysse zijn toneelstuk 'Het gezin van Paemel' schrijft, krijgen een zekere Stephaan Debruyne en Pieter Levecque de opdracht een pand op de hoek van de Dorps- en de Middelkerkestraat, te schatten. De straatnamen zijn inmiddels verdwenen (nu spreken we van de Diksmuidestraat en de Slijpesteenweg), het huis uit 1924 is er nog. Debruyne en Levecque hebben kennis van zaken: de eerste is een timmerman met een zaak en de andere is een metsersbaas. Het huis zelf is eigendom van een rentenierster, de erfgename van wijlen Christiaan Logier. Debruyne en Levecque stellen vast dat deze bemiddelde dame een al even bemiddeld pand betrekt. Hun bewoordingen klonken het ongeveer zo. Het gebouw torent boven de gewone werkmanshuizen uit, een huis met een spreekkamer en een trap die naar vier kamers leidt. Hier is ruimte voor een gelagzaal. Op het pannendak ligt een donderscherm. Na onderzoek schatten de twee mannen het pand op een waarde van tienduizend frank. Voor jonge lezers: 250 euro. Geen klein bedrag in die dagen, geen gezin van Paemel. . === Aan de slag… === Hoe zou jij het artikel – met alles wat je leerde – afwerken? Doen! Kopieer onderstaande tekst en plak ze zonder opmaak in een Word-document. De tekst kan heel wat bondiger en sterker. . [[Bestand:Ballpoint-pen-parts.jpg|thumb|right|200px|De onderdelen van een balpen. De kogel van een balpen zorgt ervoor dat je pen over het blad glijdt. Of gebruik je liever een [[Swadeshi Ratnamson]]?]] In de schaduw van de tijd, gelegen in de pittoreske hoeken van Slijpe, bevond zich eens een onwrikbaar bastion van autonomie: het zelfstandige gemeentehuis van Slijpe. Terwijl ik langs de gevel van dit historische gebouw wandel, brengen herinneringen aan vervlogen tijden mijn gedachten tot leven. Hier vonden talloze trouwstoeten hun weg naar de majestueuze bovenzaal, waar verliefde koppels hun eeuwige geloften uitspraken. Dit was de plaats waar hartstochtelijke debatten oplaaiden binnen het schepencollege, waar besluiten werden genomen die de koers van Slijpe zouden bepalen, van bestuurszaken tot alledaagse vergunningen voor de jaarlijkse kermis. Maar na elke zitting werden de plooien gladgestreken, althans volgens de geruchten. En wie kan de warme herinneringen aan de gemoedelijke gemeentesecretaris Jozef Laleman, die altijd een oplossing wist voor elk administratief probleem, vergeten? In de archieven vond ik een fascinerend document dat teruggaat naar het jaar 1902 en handelt over de aankoop van een huis dat uitermate geschikt was om te dienen als gemeentehuis. Op 7 juli 1902 werden Stephaan Debruyne, de meester-timmerman, en Pieter Levecque, de meester-metselaar, aangesteld om een schatting te maken van een bestaand pand op de hoek van de Dorpsstraat, nu bekend als de Diksmuidestraat, en de Middelkerkestraat, nu de Slijpesteenweg. Het pand was eigendom van de erfgename van wijlen Christiaan Logier, een welgestelde rentenierster. Hun bevindingen wezen op de aanwezigheid van een ontvangstkamer en een trap die leidde naar vier kamers, voldoende ruimte om een ruime gelagzaal te creëren. Het dak was bedekt met pannen en er was een donderscherm aanwezig. Het gebouw torende zeker boven de bescheiden arbeiderswoningen van die tijd uit. De waarde van het pand werd destijds geschat op 10.000 Belgische Frank, wat tegenwoordig ongeveer 250 euro zou zijn. Een aanzienlijk bedrag voor die periode. Pas in 1924 werd het huidige gemeentehuis gebouwd, zoals beschreven op de website van de gemeente Middelkerke. Het voormalige gemeentehuis werd opgetrokken in 1924 volgens het ontwerp van architect A. Neirynck uit Uitkerke. Hier koos men voor een traditionele wederopbouwstijl, met het gebruik van bakstenen die typerend waren voor de streek. Opvallend waren de twee rechtertraveeën die eindigden in een trapgevel met een sierlijk gebogen fronton, geflankeerd door twee arduinen bollen. Het ovaalvormige venster, of oculus, in de top gaf het gebouw een uniek karakter. De functie van dit majestueuze gebouw werd duidelijk gemaakt door het opschrift boven de dubbele toegangsdeur, waarin sierlijke letters het woord 'GEMEENTEHUIS' vormden. Na de fusie, waarbij alle gemeentelijke diensten naar Middelkerke werden verplaatst, kreeg dit gebouw verschillende rollen toegewezen, waaronder postkantoor, klaslokaal en vergaderruimte voor de kerkfabriek en lokale verenigingen. Ten slotte, een anekdote die gebaseerd is op ware gebeurtenissen: aan de achterzijde van het gemeentehuis bevond zich een klein kamertje op de eerste verdieping, bekend als het "cachot van Slijpe". Hier belandden zij die iets te diep in het glas hadden gekeken of te opstandig waren, voor een nachtje, op bevel van de veldwachter. Het hele dorp was op de hoogte, maar er werd hartelijk om gelachen. Laten we koesteren en hopen dat ons gemeentehuis een eervolle en respectvolle bestemming zal behouden, als getuige van het rijke erfgoed van Slijpe. . == Tips bij AI-gebruik == . [[Bestand:Hoe kunnen computers je anders laten denken.webm|thumb|200px|Laten computers je anders denken? - [[Universiteit van Nederland]]]] '''Generatieve Artificiële Intelligentie is machinale tekst, codetaal, beeld, video en muziek die tot stand komen met ChatGPT, Microsoft Bing (voor tekst) en DALL-E en Midjourney (voor beeld).​​​​​ AI op het onderzoek en de bronnen loslaten, kan. Voor feitelijke info is AI relatief betrouwbaar. Het het systeem maakt teksten die [[Plausibele ontkenning|plausibel]] ogen. De werkelijkheid is ondergeschikt. Wie met AI werkt, leert. Dat valt te meten in een [[Leercurve (studie)|leercurve]]. Onderzoek concludeert dat specialisten die AI gebruiken snelle leerwinsten maken in vertrouwde onderwerpen. Leken, die zonder vakgebied (en dat zijn beginnende studenten, of docenten die een nieuw terrein verkennen), maken een dalende leercurve. Dat wil zeggen dat ze (te) veel energie stoppen in de controle om tot betrouwbare info te komen.''' . [https://www.youtube.com/watch?v=kwHKzSek8ws Bekijk deze film.] . * De KULeuven wil dat je vermeldt dat je AI gebruikte.&nbsp;<ref>[https://www.kuleuven.be/onderwijs/student/onderwijstools/artificiele-intelligentie#Voor%20je%20begint Voor de visie van de KU-Leuven op het gebruik van AI, klik hier.]</ref> Ik meen dat dit niet hoeft. AI is als een GPS of een spellingscorrector... een soort naslagwerk. Je vermeldt evenmin dat je een telefoonnummer vond in een telefoonboek op pagina 105 (voor de ouderen onder ons) of dat je in een atlas ontdekte dat Brussel de hoofdstad is van België. Laat de discussie maar komen. Vermelden of niet? . * Vergeet niet dat AI-schrijfsels er vaak hetzelfde uitzien naar patroon, zinsbouw, bijvoeglijke naamwoorden, een fout hoofdlettergebruik... Bovendien zal je sommige zinnen niet begrijpen. Als je dit klakkeloos overneemt heeft de docent onmiddellijk door dat een student dit niet schreef. Herwerk het AI-aanbod dus grondig voor je het bestempeld als 'van jezelf'. . * [[Archive.today|Archive.is]] laat kijken achter betaalmuren. . * Bij AI heet de zoekinstructie een '[[Prompting|prompt]]'. De prompt onschrijf je in detail met context. Vraag desnoods een samenvatting op het einde om te zien of AI je zoekopdracht begreep. Geef duidelijke instructies: wat wil je? Een spannende tekst? Een samenvatting? Een essay? Extra bronnen? Hoeveel woorden mag de tekst tellen? Enzovoort. . * Onderscheid creatieve [[Kunstmatige intelligentie|AI]] die teksten maakt en AI die verwijst naar bronnen. Het zijn [[taalmodel|taalmodellen]]. Ze schrijven goed, redeneren doen ze niet. Ze zoeken het internet af en weten niet wat waar is. Ze doen geen CRAAP of Pinokkiotest. Rekenen kunnen ze evenmin. Doe de test, je staat bij moeilijke sommen versteld. Let op voor discriminatie en stereotypering, daar is AI goed in. Bouwvakkers zien er hetzelfde uit: gespierde mannen in gele pakken met helm. Als je de software daarop wijst - bijvoorbeeld niet alle Nazi's waren übermenschen - dan kun je gekke beelden krijgen. Gebruik [[ChatGPT]] om te schrijven, niet om te zoeken, de databank is beperkt. Dat de hardware milieubelastend is vaak gehoord, het koelwater leek een probleem, daar zou nu (2025) al dertig keer minder van nodig zijn. Test uit met verschillende teksten. Gebruik je eigen tekst als basis. Je krijgt grammaticaal correcte zinnen. Inhoudelijk volgt jouw controle. Als je het gebruikt als parafraseertool blijf je de bron vermelden. Als je een bronvermelding wil, gebruik je beter Perplexity of Copilot. Blijf controleren. Lees grondig. Blijven de feiten kloppen? Heeft de tekst de stijl, de structuur en de kenmerken die jij wil? Vergelijk verschillende soorten van AI. Ik vroeg aan Co-pilot en ChatGPT om relevante bronnen te zoeken voor de 'aanpak van delinquente jongeren'. Co-pilot kwam snel tot relevante bronnen, met verwijzingen en met full-text-verwijzingen naar de schoolbibliotheek. Bij ChatGPT verliep dit proces moeizamer. Ik kreeg bronnen die nauwelijks actueel waren, na een tweede prompt waren het enkel bonnen uit Nederland en toen ik Vlaamse bronnen wou, kwam ik op de website van een politieke partij. . * Vragen zoals: herschrijf deze tekst zonder het werkwoord worden, lukken ten dele. De tips die de Elsschotproef opsomt kent AI niet altijd. Herschrijf de tekst zelf met deze tips. . * AI bedenkt snel titels en tussentitels. Meestal zijn ze langer dan zeven woorden. Gebruik ze ter inspiratie en kort ze in. . * Wees niet tevreden met het AI-eindresultaat en voeg extra lagen toe in de argumentatie, de onderbouwing, de kritische analyse, je creatieve en persoonlijke insteek, de structuur... Zorg dat je het werkstuk beheerst. . * Wie AI gebruikt, bespreekt dit best met zijn of haar promotor. . * Kortom, gebruik AI als hulpmiddel om je denkproces te versnellen, jij blijft verantwoordelijk voor je publicatie. . * Het herkennen van AI-fouten in essays vraagt aandacht. "AI-detectors" zijn vaak onbetrouwbaar. Patronen en hallucinaties verraden dat de student de AI-info niet kritisch bestudeerde en verwerkte. Methoden die AI-fouten te ontmaskeren. 1. De "Hallucinatie" check: in de '''literatuurlijst''' verzint AI logische titels en met '''citaten''' gaat het net zo. Vaak mixt AI bekende zinnen tot een nieuw, niet-bestaand citaat. '''Anachronismen''': soms koppelt AI gebeurtenissen aan verkeerde jaartallen of personen die nooit tijdgenoten waren. 2. Typische AI-stijlkenmerken. AI heeft een stijl die afwijkt van de stem van de student. Elk essay kent exact dezelfde opbouw. Verder is er het wollig en Amerikaanse taalgebruik met overmatige structuur en lijstjes. 3. Door vergelijking met eerder werk van een student kan de docent de rode vlag zwaaien. Een enorme sprong in vocabulaire of de verandering in zinsbouw kan hierop wijzen. 4. Vraag om een argument uit de tekst toe te lichten. Iemand die het zelf schreef, kan de logica uitleggen; wie AI gebruikte, blijft oppervlakkig. . == De metafoor == {{Citaat|Het grootste meesterschap is dat van de metafoor. Dat alleen kan men niet van een ander leren; het is het kenmerk van genie, want goede metaforen maken veronderstelt een scherp oog voor gelijkenissen.|Aristoteles}} Deze workshop ambieert om van een vergelijking op te klimmen naar een metafoor en vervolgens naar een gedicht met als achterliggende gedachte: Hoe bouwt beeldspraak de wereld. We vertrekken van de stijlkenmerken waarbij studenten in fictieboeken een citaat zoeken dat ze mooi vinden. De docent analyseert na hun voorlezen welke stijlkenmerken er in de tekst steken. Daarna gaan we dieper in op de vergelijking. Die legt een verband. Een metafoor werkt hierop door en opent een wereld. Een gedicht gaat nog een stap verder. ;1. Denken aan vergelijkingen (...) . ;2. Omzetten naar metaforen Opdracht 1: Wat klopt niet? Welke woordcombinaties zijn onmogelijk? * tijd verliezen * tijd investeren * carrièreladder * relatiebreuk * levensweg * politieke strijd * informatiestroom * een warm persoon * een kil onthaal En toch begrijpt iedereen wat er is bedoeld. . ;3. Betekenis Uit het Grieks: meta = over, pherein = dragen. Letterlijk dus: overdracht . ;4. Voorbeelden * HET LEVEN IS EEN REIS: doet denken aan levensweg, kruispunt, bestemming, afslag, omweg, vastlopen... * HET LEVEN IS EEN TUIN: doet denken aan zaaien, groeien, bloeien, oogsten... * HET LEVEN IS EEN BIBLIOTHEEK: doet denken aan hoofdstukken, nieuwe bladzijde, het verhaal herschrijven * HET LEVEN IS EEN LABYRINT: doet denken aan verdwalen, zoeken, doodlopende straat Elke metafoor laat iets zien én verbergt iets. . ;5. Concreet Hugo Claus schrijft: "Haar gewrichten waren jonge katten." Waarom niet: "haar gewrichten waren soepel"? Omdat jonge katten mogelijkheden toevoegen zoals beweeglijkheid, speelsheid, sensualiteit, aaibaarheid, onvoorspelbaarheid. Om een goede metafoor te maken, ontwikkel je een oog voor gelijkenissen. . == Het interview == [[Bestand:Hendrik Laurensz. Spieghel.jpg|thumb|200px|[[Hendrik Laurensz. Spieghel]] (1549-1612) publiceerde de eerste Nederlandse grammatica in [[1584]] onder de titel 'Twe-spraack.' Het verscheen bij [[Plantijn]].]] . De opdracht lijkt eenvoudig: onderwerp een medestudent aan een reeks vragen en maak hier een vlot interview van. * Schrijf niet in vraag- en antwoordvorm, maar in een organische tekst; . * Zoek een geschikte locatie . * Begin met een observatie . * Leg focus . == Een Wikipedia-bijdrage == [[Bestand:Kroontjespen-2.JPG|thumb|right|200px|Kies keurig je schrijfgerief.]] . Wat valt er te leren met het schrijven van een lemma? De studenten leren... . # een {{Wp|relevant}} onderwerp zoeken. {{Wp|Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp|Wat is relevant?}} # {{Wp|Onderzoeken|onderzoeksvaardigheden}} (internet, bib, literatuur, heemkringen, musea) # {{Wp|Referentie|referenties}} maken # {{Wp|Evalueren|evalueren}} en de betrouwbaarheid beoordelen # {{Wp|schrijven}} voor een {{Wp|Register (taalkunde)|register}}, dat van een encyclopedie # een onderwerp (om)kaderen en ontsluiten # kennis delen # omgaan met feedback (overlegpagina's) # in groep werken en samenwerken # beeldmateriaal maken . Als de bovenstaande elementen vervuld zijn, krijg je 2.5/5. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafels, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Wie eerder indient dan de afgesproken datum, kan feedback verwachten. Wie met vragen zit, of problemen heeft, hoeft zich niet te generen om te passeren of te mailen. Met andere woorden, de studenten nemen zelf verantwoordelijkheid voor hun leren. Dit is geen papegaaienwerk of pure kennisreproductie. De Wikipediaklas staat mijlenver van het klakkeloos aanvaarden van kennis en het schoolse leven. Deze voorbeeldpagina's kwamen in de loop der jaren tot stand. : Biografie: {{Wp|Johannes Wier}} & {{Wp|Leon Hoet}} . : Boekbespreking: {{Wp|Pleidooi voor populisme}} . : Begrip: {{Wp|Morele paniek}} . : Methodiek: {{Wp|Online hulpverlening}} . : Gebeurtenis: {{Wp|Amerikaanse Burgeroorlog}} . : Videogame: {{Wp|Canis Canem Edit}} . : Heilige: {{Wp|Margaretha van Antiochië}} . : School: {{Wp|Ipsoc}} . : Instelling: {{Wp|Psychiatrisch Centrum Menen}} . * Pagina's die niet bestaan (maar het wel verdienen): {{Wp|Coliboaia-grot}}, {{Wp|Hugo Stinnes}}, {{Wp|Emil Kirdorf}}, {{Wp|Emil Gansser}}, {{Wp|Walter C. Teagle}}, {{Wp|Irénée du Pont}}. . . == Het reisessay: de regels van Benedictus == [[Bestand:CC No 16 Gullivers Travels.jpg|thumb|200px|Een vroeg voorbeeld van een reisverhaal, uit 1726: [[Gullivers reizen]]. [https://www.dbnl.org/tekst/swif001gull12_01/ Lees het hier].]] . ;Voorbereiding Zorg bij je reis dat je notities maakt die je later kan verwerken. Maak beeldmateriaal. Een reisessay zonder foto is een kale bedoeling. Bovendien helpt een foto je dingen herinneren. Extra uitleg bij een schilderij, een gedenkplaat... ze vormen de basis voor quotes of extra uitleg. . ;Het schrijven Het reisessay is een bijzonder genre. De toon is informeel met een evenwicht tussen straattaal ('De bars in Bxl zijn machtig!!!') en het academische (De Belgische hoofdstad telt 6.490 horecazaken.). Combineer deze stijlen: 'Brussel doet zichzelf als hoofdstad alle eer aan met zijn honderden cafés en bars, hotels en restaurants - goed voor ieders beurs. Ze wachten je op.' . Schrijf levendig. Dat is de boodschap. Een voorbeeld: 'de nachtmerrie van Orwell' kan voldoende zijn om de mensenrechten in Noord-Korea in te leiden. Richt je tot de lezer met 'je' of 'jij'. Persoonlijke voornaamwoorden zoals ik of wij kunnen. Wees beknopt. Details zijn welkom maar een systematische opsomming van alle uitzonderingen zijn minder gewenst. Generaliseren of veralgemenen kan (hoeft niet), zelfs met enige humor (zorg voor een duiding of een antropologische blik). Gebruik AI gerust, met goede prompts. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Sxrivn_is_koken#Tips_bij_AI-gebruik|Lees hier meer...]] . Let op waar humor overgaat in oneerbiedigheid. Humor hoort bij een levendige reisverslag. Vermijd sarcasme, uitlachen of aanstootgevende teksten en inside jokes. Ga er niet vanuit dat je lezer debiel is door je reis van naaldje tot draadje te beschrijven. Begin niet met je wekker die afgaat en eindig je verslag niet met je reis terug naar huis. Je schrijft geen brochure vol clichés zoals "ruime kamers", "een korte wandeling naar de belangrijkste attracties" en "de beste margarita's die je kan vinden"... Denk twee keer na voor je een opsomming maakt. Rapporten gebruiken opsommingstekens om snel en overzichtelijk droge feiten inzichtelijk te maken. Het nodigt niet uit tot verder lezen en enthousiasmeert de lezer niet. Goed geschreven proza is aantrekkelijker. . ;De opdracht Elke student schrijft een reisessay van twee A4tjes (lettertype Calibri 11, titel 16, tussentitels 13) over de trip naar Rotterdam, Brussel, Molenbeek of Kortrijk. Hou rekening met de klassieke schrijftips die hieronder te vinden zijn. '''INDIENEN VOOR..., daarna een punt minder per dag te laat.''' . # Gebruik de werkwoorden worden (en al zijn varianten), zullen, moeten, zouden niet. # Het woord men is taboe: zorg dat je weet wie wat zegt. # Citeer sprekers die je ontmoette tijdens de Molenbeekweek of gebruik fragmenten van de website, een folder... Referenties in APA horen niet. Als je dan toch citeert, doe het met een quote of in doorlopende tekst, zoals een krantenartikel. # De inleiding is krachtig of spannend, de lezer moet willen lezen. # Je eindigt met een besluit of een boodschap aan de lezer. # Zorg voor een illustratie (7 op 10 cm) met een bijschrift (tekst onder de foto) op elke pagina. # Omschrijf de sfeer zintuigelijk. Wat zag je, rook je, voelde je, straatgeluiden… # Zorg voor een boeiende titel en enkele tussentitels. # Wissel lange en korte zinnen af, denk na over het ritme in je tekst. # Vergeet je naam, de titel en de datum niet. . In deze schrijfcursus lees je vooral de paragraaf over ‘verbanden’ en de organische tekst en de paragraaf over stijlfiguren eens door in deel I, hoofdstuk 2. . ;Structuur Dus geen voorblad, wel een goede titel (niet opdracht voor het vak…) en twee sprekende foto's. Werk niet met niveaus: 1.1 enzovoort. Tussentitels graag, maar voor de rest een organische tekst, opgemaakt in twee kolommen. . ;Inhoud Inhoudelijk heb je het vooral over onze studietrip naar Rotterdam, Brussel, Molenbeek of Kortrijk en de bezoeken die je deed. Wat maakte indruk? Wie maakte indruk? Waarom? Maak er iets persoonlijks van. Waarom begon je deze studie (max 1/3de van een A4)? Inhoudelijk kan je dus alle kanten op. Zoek een rode draad. Wat wil je de lezer vertellen? [[Kunstmatige intelligentie|Artificiële intelligentie]] kan je gebruiken. Lees de tips hoe je dit gebruikt hierboven. . ;Hoe quoteert de docent? Tien regels... # Is er een duidelijke inleiding? # Zijn er tussentitels, paragrafen of hoofdstukken? # Is er een besluitende afronding met een boodschap aan de lezer? # Is het werk nagelezen? Zijn er spellingsfouten? # Gebruik je bronnen, zijn ze op te sporen? # Zijn er quotes uit de literatuur, citeer je? # Zijn er inzichten en verbanden? # Is het beeldmateriaal esthetisch? Zijn er bij de foto’s bijschriften die verduidelijken? # Is de tekst verzorgd: goed geschreven, weinig spelfouten, geen interpunctiecorrecties? # Houdt de schrijver met de tien schrijftips hierboven geformuleerd? . Hoe meer je rekening houdt met het bovenstaande, hoe meer punten. . ;Een voorbeeld van het begin van een essay <span style="font-size: large;">'''Brussels by night'''</span> '''Slenteren door onze hoofdstad''' '''Een reisverhaal door Benedict Wydooghe''' . '''BRUSSEL CENTRAAL''' Een bankje, de straat, een overvolle vuilnisbak aan het pleintje waar kinderen tot ’s avonds laat tegen Carablikjes sjotten. Zo begint dit verhaal. Het is donker, koud. De hele week al min vijf en kouder. De buurtwerker heeft hier een diploma Arabische talen, een sociaal werker stapt de fiets af en schudt Mustafa de hand. Hoe het gaat? ‘Het is nie slecher geworen’ klinkt zijn antwoord. Een drugdealer op de straathoek, een jonge tippelaarster. Criminaliteit is nooit ver weg voor wie vergaat in armoede; de politie daarentegen wel. Even verderop, in Molenbeek sloeg corona keihard toe. En de regering bespaart op cultuur en welzijnswerk. Het is een voortdurend zoeken naar evenwichten tussen hulpverlening en repressie, tussen het onder de vleugels nemen van wie het nodig heeft en het criminaliseren. Wist je dat we dit jaar meer dan vierduizend daklozen tellen in Brussel? Brussel is niet alleen een hoopje ellende. Het is een attractie: niet alleen voor studenten, ook wie er woont of werkt blijft verwonderd naar deze stad kijken als iets exotisch. ‘Voor mij is dit het buitenland’ zei een studente en ik kan haar geen ongelijk geven. Anderen vinden Brussel een demografische ramp. Wist je dat in het Brussels Hoofdstedelijk gewest 1.2 miljoen mensen leven? Daarvan is de helft van buitenlandse afkomst. Ik laat me overweldigen door de indrukken, de emotie, de geur, de smaak en het gevoel die aan het sociaal agogisch werk kleeft. '''Allemaal mensen…''' Dit is geen steriele job waarvoor ik koos. Geen ambtenaarsgedoe maar veldwerk. Geen kantoorklus voor pennenlikkers. Sociaal zijn draait niet om vriendelijk zijn. Wat mij drijft is rechtvaardigheid en rechtszekerheid, vrijheid en gelijkheid, welzijn en veiligheid, educatie en cultuur, engagement en, indien mogelijk het opklimmen op de sociale ladder. Daarom koos ik ervoor om sociaal cultureel werken te studeren. Dat zijn mijn drijfveren en daar zal dit essay over gaan. Ik begin mijn tocht op een erg triestige plek. Een boom met enkele hangers erin, meer is het niet. De meeste pendelaars lopen aan dit alternatieve monumentje voorbij. Het brengt alle Brusselse gestorven daklozen eer toe. Ze zijn op straat overleden en dat gebeurt tot op heden. In 2020 telde Brussel meer dan vierduizend daklozen. Hoe men die tellingen organiseert is een evenement op zich. In 2018 overleden er 62 daklozen op straat: de koude of ontbering speelde hen parten. En vandaag is de situatie niet anders. Terwijl ik deze tekst zit te schrijven, op mijn warme zolderkamertje überhaupt, krijg ik een berichtje van de Brusselse online krant ‘BRUZZ’ met de titel ‘Daklozen brengen dag en nacht door in Zuidstation: 'Het is hier geen hotel’.' Aan het lot overgelaten, dat is de teneur, dat is het gevoel dat bij de daklozen leeft. Op de stoep spreek ik Martine Middag. Zij is vandaag onze gids. Als sociaal assistente op rust zal ze me een rondleiding geven met als thema armoede in een van de rijkste steden in Europa. we starten onze nachtelijke tocht in de Sint-Hubertusgalerijen. Ze zijn de antithese van het armoedige tafereel dat we daarnet zagen. Een plaquette herinnert aan de opening van deze even excentrieke als luxueuze overdekte winkelstraat. 1847, lees ik. Een jaartal vol betekenis in Brussel... . . ;Tweede voorbeeld . <span style="font-size: large;">'''Meter per seconde'''</span> '''Een roman uit het Deens vertaald door Edith Koenders en Adriaan van der Hoeven''' . '''Een verhaal van Stine Pilgaard''' . 'We zijn nog steeds nieuwkomers hier en als twee eenza- me cowboys lopen we gedesoriënteerd achter de kinder- wagen. We kijken naar de windmolens, naar hoe ze als bezoekers uit de toekomst afsteken tegen de hemel, als een futuristische herinnering aan andere planeten. Ze schieten als vrolijk onkruid op rond ons huis, en als ze bij hoge uitzonderling een keer stilstaan, lijk het of de aarde even de adem inhoudt, sprakeloos door de afwezigheid van de wind. We lopen rond in een nieuwe wereld, in ons nieuwe leven, met ons nieuwe kind, de natuur strekt zich plat en vlak voor ons uit en de zonsondergang boven de Noordzee bekijkt ons met zijn rode oog. De herten kijken kalm in de koplampen van de auto's en de dode dieren lig- gen geplet tussen strepen op de landwegen. De boeren tikken met hun vinger tegen hun pet en ik begrijp dat dit is hoe ze hier groeten. Zwaaiend, glimlachend achter de kinderwagen beweeg ik me tussen mais en aardappelen, rogge en tarwe, en doe of ik de honden van de mensen leuk vindt. Hoe oud is hij, vraag ik, wat voor ras, labrador, ja, dan weet je wat je krijgt. Ik houd van het West-Jutse dialect, het zonder grammatica vasthouden aan traditie, de fjord die als glasscherven glinstert in de zon. De wind- molentransporten balanceren op de landwegen, een wiek scheert langs de tegenliggers, het verkeer slingert zich het landschap in, buigt, knikt en verlaat het weer. Velling wil, staat er op het plaatsnaambord van het dorp, maar wat Velling wil is niet duidelijk. De werkelijkheid omhult ons als mist en we zijn hier nog maar net.'&nbsp;<ref>STINE PILGAARD, vertaald door Edith Koenders & Adriaan van der Hoeven. ''Meter per seconde.'' Oevers, Zaandam, 2021, p. 7 ev.</ref> . . == De poëzierazzia == . {{Citaat|'''Ik ben van mening dat de pers, ofte wel het traditionele, van papier gemaakte dagblad of weekblad dat men uit vrije wil koopt bij de kiosk, nog een wezenlijke functie heeft, en niet alleen omdat ze bijdraagt aan het verhogen van het beschavingsniveau van een land, maar ook omdat het lezen van dagbladen ons bevrediging schenkt en een heerlijke gewoonte is die we, mét Hegel, beschouwen als het ochtendgebed van de moderne mens.'''|Umberto Eco}} [[Bestand:Italiaanse_schrijver_Umberto_Eco_,_kop,_Bestanddeelnr_932-9758.jpg|thumb|200px|Umberto Eco toont dat betekenis niet vastligt. Ze ontstaat uit hoe tekens, woorden en beelden gecombineerd zijn. Een tekst laat meerdere interpretaties toe omdat de lezer actief betekenis construeert. Deze oefening maakt woorden los uit hun oorspronkelijke context. Door ze te herschikken ontdekt de student hoe betekenis ontstaat.]] [[Bestand:Boempaukeslag.jpg|thumb|200px|Deel van het gedicht 'Boem paukeslag' uit de bundel 'Bezette stad' van Paul van Ostaijen (1920). Oscar Jespers] illustreerde met een 'ritmiese typografie' [https://www.youtube.com/watch?v=IDPigHKk-sI Voordracht en de eerste pagina's van het gedeelte ''Bedreigde stad''].]] . ;9.05 uur Inleiding en welkom We lezen het citaat van Umberto Eco uit 1998 voor. Internet stond toen nog in zijn kinderschoenen. Niettemin voel je waar de auteur op aanstuurt. . ;9.10 uur Ronde 1 Groepsindeling met een gestolen woord Elke student krijgt er bij het binnenkomen een krant. Daarin kiest hij of zij één opvallend woord en knipt het eruit of omcirkelt het met een stift. Daarna tonen ze hun woord aan de anderen tijdens een wandelronde. Ze zoeken drie (bij vier personen per groep kan niemand zich verstoppen) anderen bij wie hun woorden passen qua klank, ritme of absurditeit passen. Bijvoorbeeld: oorlog – avocado – ondergang – verliefd. De vier vormen een groep en proberen er meerdere zinnen mee te maken. De betekenis doet er niet toe. Iemand van de groep leest de beste zin voor: 'De op oorlog verliefde avocado ging die dag ten onder.' . ;9.20 uur Ronde 2 De linker hersenhelft De studenten gaan per groep kranten bladeren en lezen. Tijdens de '''eerste 'logische' ronde''' gebruiken ze hun linker hersenhelft. De linker hersenhelft is het logische brein: grammatica, wiskunde, logica... Ze nemen van drie of vier artikels foto's die hen interesseren/fascineren en noteren ze referenties in hun boekje. Dat is nodig omdat ze in een volgende ronde de krant aan stukken gaan snijden of scheuren. Indien nodig kunnen ze er later naar verwijzen, quotes gebruiken of het artikel terugvinden. Alle groepen nemen zoveel mogelijk kranten door. . ;9.40 uur Ronde 3 Groepsoverleg De studenten stellen hun artikels aan elkaar voor en komen via gesprek en overleg tot een thema (nog geen verhaal of scenario) waar ze de komende maanden aan zullen werken. Het thema dient maatschappelijk relevant te zijn of absurdistisch. Samen onderzoeken ze welke woorden dit thema bij hen oproept. In een korte ronde verduidelijkt en motiveert elke groep zijn thema. . ;10.10 uur Ronde 4 De rechter hersenhelft Bij deze ronde zoeken ze in de kranten woorden die ze nooit gebruiken, mooie woorden, irritante woorden, moeilijke woorden, zinssneden, letters... associaties, alliteraties zijn welkom. Ze hoeven niets met het thema te maken. Absurditeiten zijn de insteek. Om het rechterbrein te activeren sluiten ze hun linker oog of dekken het af met een zelfgemaakte ooglap. Als daar geen input meer is, dan neemt rechts het over. Hun linkerhand schakelen ze in om te knippen. Tegelijkertijd knippen ze esthetische foto's of afbeeldingen uit hun krant. Die krijgen een plaats in hun creatieve dagboek. . ;10.30 uur Ronde 5 De bladschikking De studenten lezen elkaars woorden en vormen een bladvullende schikking op een A3. Het is puzzelen en de activatie van het rechterbrein, zonder het zoeken naar logica. Een beetje uitleg over het gedicht van Van Ostaijen is hier op zijn plaats. . ;10.50 Ronde 6 Lijmen! Na goedkeuring van een docent kunnen ze hun gedicht vastmaken aan het A3-blad. Belangrijk is om geen knullige lay-out te kiezen. Lay out, ritme, herhalingen zijn belangrijk. . ;11.05 Ronde 7 Voorbereiding presentatie In deze ronde spreken af hoe ze de tekst voor de groep brengen. Wie zegt wat? Niemand blijft in de coulissen. Welke houding past er (niet) bij de tekst? Ze maken een setting: wie staat waar? Vier stoelen op een rij waarbij iedereen strak voor zich uitkijkt of een chaotische opstelling waarbij de ene staat, iemand ligt, iemand zit en een laatste met het gedicht heen en weer loopt? Ze kiezen een positieve of negatieve emotie die al dan niet bij de tekst past en die laat die contrasteren met de spreker ervoor of erna. Docenten geven suggesties en denken na over de plekken: waar zit het publiek, waar is het podium? Een simpel verhoog, een tafel of een toog volstaan als presenteerplaats. * Aanstekelijk enthousiast — als een kind * Apathisch — als een loketbediende * Boos — als een kat in bad * Cynisch — als een zure ober * Droevig — als een clown zonder publiek * Euforisch — als een winnaar * Fluisterend — als een samenzweerder * Furieus — als een chef-kok * Gelaten — als een gesloten loket * Hartstochtelijk — als een minnaar * Hysterisch — als een muis bij een kat * Ironisch — als een docent * Jaloers — als een kind zonder taart * Kwaad — als een kat * Lollig lachend — als een zatlap * Misprijzend — als een aristocraat * Neerslachtig — als een leeglopende ballon * Onverschillig — als een kat in de zon * Paniekerig — als bij een examen * Plechtig — als een burgemeester * Quasi-verveeld — als een miljonair * Razend — als een driftkop * Spaarzaam — als een gierigaard * Snobistisch — als een wijnkenner * Treurig — als een violist * Uitgelaten — als een hond aan zee * Verliefd — als een puber * Verleidelijk — als chocolade * Verdorven — als een schurk * Verwaand — als een pauw * Wantrouwig — als een kat bij een doos * Xenofiel — als een wereldreiziger * Yuppie-achtig — als een bankier * Zakelijk — als een verzekeraar * Zuinig — als een boekhouder * Zat — als een dronken filosoof . ;11.40 Ronde 8 Voorstelling In twintig minuten passeert iedereen de revue. . ;12.00 Ronde 9 Groeigroepen De groepen dienen voor het eindproduct te groeien naar groepen van 8. De studenten gaan met een andere groep, die ze interessant vinden een bondgenootschap aan. . ;12.10 Ronde 10 De Poëzierazzia Na de afloop volgt de eigenlijke poëzierazzia. Ze zaaien uit, kiezen een plek, hangen hun gedichten op, filmen hun handeling en plaatsen die online, nemen een laatste snapchat en verdwijnen even snel als ze kwamen om te beginnen aan de eindronde. ;12.30 Sfeerverslag. . Woorden die ze nooit gebruiken. Woorden die ze nooit gebruiken omdat ze gewoonweg niet in hen opkomen. Of niet zijn toebedeeld. Dat soort stomme, onhoorbare woorden leg ik hen en masse voor. Als een schatkist die opengaat. Woorden in veelkleurige lettertypes, in alle toonaarden en van klein tot groots. Het breedgesmeerde studentengezucht ontpopt zich tot een verwonderde, fladderende focus. Geconcentreerd schuiven ze het knipselarsenaal tot een onverwachte combinatie poëtisch uitpakt. Ze laten zich niet hinderen door alliteraties noch door opsommingen, metaforen noch vergelijkingen. Die geheugencellen staan nu op non actief. En, het maakt niet uit: dit is razziapoëzie. Wat verschijnt is wonderlijk. Een lang gedicht dat we ondertekenen met professor Marcel van Yololife die iedereen een warme Warmste week toewenst. Dit is sociaal cultureel werk ten voeten uit: educatie en creatie, gemeenschapsvormend en subversief geëxperimenteer. Alle functies van het SCW in een methodiek. Ziehier, een volzin uit het handboek voor de vormingswerker, even saai als schools. Weg ermee, met dat boek vol ambtelijke rijmelarij. Scheur het in brokken en stukken alsof je in een filmische schoolbank zit van Dead Poets Society. Dit is razziapoëzie! Pieter noemt het zijn beste leservaring in de vier jaar en de tekst van Maria kan zo op bezinning. Lotte zwiert die van haar zonder aarzelen op sociale media en Rani die eens te meer hopeloos te laat is, gaat zonder lanterfanten aan de slag en redt zich voortreffelijk. We presenteren als toondichters in de beslotenheid van een broeierig leslokaal. Over de borsten van Jeanne D'Ark en een bloedbad vol onmacht, het verdomde noodlot broedertwisten en peetvaders Applaus. De razziapoëzie is nu een poëzierazzia. Vol voorbereiding, snel uit te voeren en met effect. We zaaien uit, hangen op, nemen een laatste snapchat en verdwijnen even snel als we kwamen. Zullen we straks leslokalen binnendringen? Om docenten te vol rijm te gijzelen? Om studenten poëzie in hun strot te duwen? Dat is pas een poëzierazzia vol razziapoëzie. BW . == Argumentatieleer == [[Bestand:The_Debate_Of_Socrates_And_Aspasia.jpg|thumb|200px|Dit neoklassieke schilderij symboliseert de relatie tussen woord en overtuiging. Nicolas-André Monsiau schilderde het in 1801. Op tafel zijn de helm, de boekrol en de rozen symbolen van oorlog, kennis en schoonheid. Deze denkbeeldige ontmoeting in Athene toont Aspasia (rechts) als welbespraakt, Socrates (links) als aandachtig luisteraar en Alcibiades (de krijger in het midden). Die maakt de brug tussen denken en doen, tussen filosofie en politiek. Aspasia (partner van Pericles) vertegenwoordigt de retorische kunst en morele overtuiging. Socrates die bekend stond om zijn dialectische methode, luistert. Alcibiades symboliseert de jonge generatie die moet kiezen tussen actie (oorlog, politiek) en reflectie. Die spanning tussen denken en doen, tussen macht en rede, tussen filosofie en retoriek krijgt vorm dank zij argumentatie en dialoog, luisteren en overtuigen.]] [[Bestand:Fluxus-groep gaf Pop-art concert in Kurhaus, een van de bezoekers schoot met een, Bestanddeelnr 917-1243.jpg|thumb|right|200px|Fluxus-concert in het Kurhaus, met [[Willem de Ridder]] en Arthur Köpcke, november 1964. Denk na over wie wat zegt... ]] . Soms wil je de tegenpartij overtuigen van zijn of haar ongelijk. Dat noemen we 'argumentatieleer'. In die argumentatieleer is het belangrijk dat je toont dat je de argumenten van de tegenpartij kent (door ze schriftelijk of mondeling te herhalen) en ze vervolgens weerlegt. Steek een logische structuur in je betoog: gebruik je sterkste argumenten op strategisch gekozen plekken: dat kan in het begin, of je kan de spanning opbouwen door de lezer met quotes of titels als een voorzetje te geven. De zinnen en verbindingswoorden die je kan gebruiken bij het opbouwen van een betoog vol argumenten is niet eindeloos. . ;1. Inleiding . * In dit betoog toon ik aan dat... * Het onderwerp van dit betoog is... * Ik ben van mening dat... omdat... * Deze stelling roept discussie op. Ik verdedig het standpunt dat... . ;2. Argumenten formuleren met signaalwoorden . * Ten eerste... * Een belangrijk argument is dat... * Bovendien... * Daarnaast... * Een ander punt is dat... * Uit onderzoek blijkt dat... * Volgens [bron]... * Dit blijkt uit... . ;3. Voorbeelden geven . * Bijvoorbeeld... * Een goed voorbeeld hiervan is... * Ter illustratie... * Zoals te zien is in het artikel van... . ;4. Oorzaak en gevolg . * Daardoor... * Dit leidt ertoe dat... * Als gevolg hiervan... * Omdat... . ;5. Tegenargumenten inleiden en weerleggen . * Een mogelijk tegenargument is dat... * Sommigen beweren dat... * Critici stellen dat... * Toch ben ik van mening dat... * Dit argument is echter niet overtuigend, omdat... * Hoewel dit op het eerste gezicht logisch lijkt, blijkt uit... * Dit houdt geen stand, want... . ;6. Morele reflectie (rechtvaardigheid, onrecht, sociale cohesie) . * Het artikel draagt bij aan rechtvaardigheid omdat... * Er is sprake van onrecht, aangezien... * De berichtgeving bevordert/ondermijnt sociale cohesie doordat... * De morele implicaties van dit artikel zijn... * Dit roept de vraag op of... rechtvaardig is. . ;7. Conclusie . * Samenvattend is te stellen dat... * Daarom concludeer ik dat... * Alles afwegend, lijkt het mij dat... * Mijn standpunt blijft dat van... omdat.. . == Gesproken woord == [[Bestand:Fenklup1968TheoKley.jpg|thumb|right|200px|Fenklup met [[Theo Kley]], 1968. Denk na over jullie houding... ]] [[Bestand:Josph Beuys - mit Fahrrad auf den Stufen des Haupteingangs der Kunstakademie Düsseldorf.jpg|thumb|right|200px|Joseph Beuys in aktie, ongedateerd, denk na over de [[Mise-en-scène|mise en scène]]... ]] . In deze workshop maken studenten in groepen van twee in een halve dag een poëtische podcast van een paar minuten over wat hen bezighoudt. Een groep van twintig studenten is ideaal. Voorzie wat technische ondersteuning om te Podcasten. . 1. De docent maakt met de groep een [[mindmap]] over het [[Spoken word|gesproken woord]]. Wat roept het op? ('''10 minuten'''.) . 2. [[Pulproman|Stationsromanoefening]] (kan met andere boeken). Zoek een fragment in een stationsroman (tip voor de docent: die zijn erg goedkoop of gratis te vinden). Laat ze luisteren naar [https://www.youtube.com/watch?v=ffIuliItBvo deze soundtrack] van [[Maurice Jarre]]. Na tien minuten vraag je hen of ze de muziek herkennen en verduidelijk je uit welke film het komt. Vraag hen om het fragment of de bladzijde eruit te scheuren. Doorgaans is er weerstand, ze ervaren het als vandalisme. Niettemin is de huidige papierdestructie ongezien (daar kan je op ingaan) en de teloorgang van informatie. Toon het '[https://www.youtube.com/watch?v=8x0COtH4Vrw Scheurfragment]' uit de film [[Dead Poets Society]]) van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]] en [[Robin Williams]]. Vertel over de relatie tussen taal en macht en over poëzie die niet te rationaliseren is. ('''20 minuten''') . 3. Laat hen naar voor komen (niet vanop hun stoel in de comfortzone) en hun fragment lezen. Vraag waarom ze dit hebben gekozen en wat de anderen er mooi in vinden. Zelf ga je als docent op zoek naar de stijlkenmerken die opduiken (metaforen, vergelijkingen, de herhaling, het pleonasme, het gebruik van alle zintuigen, opsommingen, uitdrukkingen, gezegdes, alliteraties, het rijm, de afwisseling tussen korte en lange zinnen...). Noteer een tiental stijlkenmerken die je samen ontdekt en bespreek ze. Laat ze meerdere voorbeelden zoeken. ('''15 minuten''') . 4. Per twee aan het werk. Vertel een anekdote. Kies de strafste en tik die uit in kernwoorden en onafgewerkte zinnen in een AI-systeem. Maak een prompt die verwijst naar de stijlkenmerken, een genre (horror, komedie, drama, sciencefiction, romantiek, thriller, western...), een kunststijl (impressionistisch, expressionistisch, absurd, abstract, realistisch, minimalistisch, documentair, surrealistisch, pop-art, barok...) en een doelpubliek (kinderen, intellectuelen, bejaarden, criminelen, spionnen, studenten...). Genereer drie versies. Toon van het genre, de kunststijl en het doelpubliek een beeld of een korte video om ze duidelijk te maken. ('''35 minuten''') . 5. Kies de leukste, de beste, de meest dramatische. Bespreek dit met twee. Of voeg diverse versies samen tot een geheel. Schrap de overbodige tekst weg zoals in dit voorbeeld en bereid opdracht 6 voor. ('''30 minuten''') . 6. Lees voor, per twee. Denk na over jullie houding, wie wat zegt... Na elke presentatie is er applaus en een reactie van het publiek met feedback. ('''20 minuten''') . 7. 7.1. Luister minutenlang naar het [[Hypnose|hypnotiserende]] [[The Raven]] van [[Edgar Allan Poe]] door [[Lou Reed]]. 7.2. Verduidelijk als docent wie deze mensen, de vertaler en [https://www.dbnl.org/tekst/_twe007199401_01/_twe007199401_01_0063.php het gedicht] zijn. 7.3. Zoek samen stijlkenmerken. 7.4. De studenten zoeken rechtsvrije muziek waarvan ze vinden dat die bij hun tekst past. 7.5. Ze zoeken een foto of genereren een beeld dat past. Bedenk een titel en een synopsis. ('''25 minuten''') . 8. Maak een Podcast met muziek en één beeld in de VIVES-COCON-PODCAST-RUIMTE. . 9. Werk alles af tot een mp3 met illustratie, titel en synopsis. . 10. Stuur jullie verhaal de wereld in via de socials. . == Dé briefmethodiek! == . (...) == Bijdrage naar keuze == [[Bestand:Ladislao_Biro_Argentina_Circa_1978.JPG|thumb|right|200px|De Hongaarse journalist en uitvinder [[László Bíró|László József Bíró]] (1899–1985) patenteerde in 1938 [[Balpen|de balpen]].]] . ;Kiezen Advertentie, een advertorial, een artikel, een baseline, een bedrijfsblad, een beleidstekst, een blog, een bibliografie, een biografie, een boek, een brief, een brochure, een casestudy, een detectieve, een doctoraat, een draaiboek, een draaiplan, een eindwerk, een e-mail, een enquête, een e-zine, een facebookstatus, een fact sheet, een factuur, een folder, een flyer, een internetartikel, een jaarverslag, een krant, een liefdesbrief, een memo, een mindmap, een monografie, een naslagwerk, een nieuwsbrief, een offerte, een persbericht, een personeelsblad, een postkaart, een publireportage, een rapport, een roman, een synopsis, een scenario, een sollicitatiebrief, een speech, een sms, een slogan, een stationsroman, een tagline, een testimonial, een themadossier, een vacature, een verhaal, een verkoopbrief, een verslag, een vertaling, een webtekst... ;Het onderwerp Bij de onderwerpskeuze zijn vier of vijf basisvereisten nodig, voor je het onderwerp uitwerkt. # Het onderwerp geniet de interesse van de schrijver; # Er zijn geschreven of mondelinge bronnen; # De bronnen vallen binnen het referentiekader van de auteur; # De auteur heeft voldoende ervaring met het onderwerp; [[Umberto Eco]] voegt er in zijn ''Hoe schrijf ik een scriptie?'' (Bert Bakker, Amsterdam, 1992, p. 23) aan toe dat de docent belangrijk is. Er zijn studenten die willen schrijven over thema A bij een deskundige in thema B. Ze doen dit omdat ze die [[vriendelijk]] vinden of lui zijn. De docent accepteert dit uit ijdelheid of onoplettendheid. Dan is de docent niet in staat om de verhandeling te begeleiden en is de student niet in staat om te leren. . . . = DEEL VIJF, LESVERLOOP: '' 'Eten en zwijgen' zei de keukenmeid'' = [[Bestand:Perilsofpauline.jpg|thumb|right|200px|"[[The Perils of Pauline (1914)|Perils of Pauline]]" uit 1914 maakte het verschijnsel van cliffhangers in films populair. Niettemin is het ook een schrijfkterm die gebruikt wordt voor [[verhaal|verhalen]] in [[Boek (document)|boek]]en en [[Toneel (spel)|toneelstuk]]ken. De schrijver bereikt het effect door een personage in een hopeloze situatie te brengen of iets schokkends te onthullen. De term 'cliffhanger' betekent letterlijk iets dat over een rotswand bungelt en de afgrond of de zee in dreigt te tuimelen. Het gebruik van cliffhangers gaat terug op de verhalen van ''[[Duizend-en-één-nacht]]'': de [[Scheherazade (vertelster)|vertelster]] weet dat de sultan haar de volgende dag ter dood zal veroordelen. Daarom vertelt ze een verhaal, dat ze stopt als de spanning erg groot is om de volgende avond verder te vertellen. Dat doet de sultan besluiten om haar executie een dag uit te stellen.]] . {{Citaat|'''Het schrijven van een kortverhaal is als een affaire met een minnares. Er is geen tijd voor te veel bijfiguren en nevenintriges. Het einde komt snel en onverwachts, hoewel het niet altijd pijnloos is.'''|[[Arnon Grunberg]].}} . == Dag 1: Sxrivn? Sport, ambacht of een culinaire aangelegenheid? == . ;Inleiding, [[Moeder, waarom leven wij? (roman)|moeder waarom schrijven wij]]? . * Visie Vier metaforen: koken, een huis, een boom, topsport. . * Doel . * Opdrachten . * Werkwijze . * Cursus . ;Voormiddag * 10.00 u. Aan de slag: de studenten interviewen met oog voor omgeving en interessante vragen. * 11.15 u. Quiz: kennen we elkaar in tien vragen. * 11.30 u. Concept en foto + Rondje. * 12.00 u. Over de lijn met de concepten. . ;Namiddag * 13.30 u. Afspraak aan de bieb: schrijfliteratuur, spellen en boeken zoeken * 14.30 u. Film: [https://www.youtube.com/watch?v=LjHORRHXtyI Wat maakt een goede tekst]? Elschotproef en filmpje Copywriting * 15.15 u. Metro-oefening * 16.00 u. Hoe begin je een tekst? Sluiswachterverhaal. Filmp hoe je een speech begint. * 16.30 u. Verder elkaar interviewen op zoek naar straf verhaal. * 17.00 u. Einde. . ;Huiswerk * Schrijf het interview uit en breng een uitprint mee naar de les. * Zoek een mooi tekstfragment in een fictieboek. Tik het over en stuur het naar Benedict Wydooghe. Breng het mee naar de les in print. . . == Dag 2: Werken op de redactie: een mierennest == [[Bestand:Buchkatalog_Frankfurter_Fastenmesse_1573.jpg|thumb|200px|De [[Frankfurter Buchmesse]] is een Duits vijfdaagse evenement met 7000 exploitanten en 280.000 bezoekers en met een geschiedenis van een half millennium. Tot laat in de 17e eeuw bleef Frankfurt am Main de centrale boekenbeursstad van Europa.]] . ;Voormiddag . * Stijl: wat? Enkele tips (voor de uitwerking zie hierboven): . * Wat is stijl? Het belang van stijl? Hoe doe je dat? . * Stijl is VORM (Lay-out) en INHOUD (Hoe verwoorden we het) * Opsommingen * Alliteratie * Rijmwoorden * Metafoor * Vergelijking * Tegenstelling * Herhaling * Zoek fijne woorden * Uitdrukkingen * Gezegdes * Zintuigelijk schrijven * Personificatie * Een grapje of een grappige situatie . * Boekfragmentenstudie op woord-, zin en paragraafniveau. . * Omgevings- en zintuigenoefening. . . ;Namiddag . * Wikipedia introductie en onderwerp. . * Referenties maken. . * Bijsturen interviews: hoe afwerken? . * Redactie op het tekstmateriaal. . * Conceptoefening eerst in spelvorm, daarna foto op het bord (met verboden woorden) en daarna omschrijf je personage zonder dat je zegt wie het is. . ;Opdracht 1, Kijken * Film [https://www.youtube.com/watch?v=Zhk77mZHHok Lijmen/Het been] van Robbe De Hert met [[Koen De Bouw]] en [[Mike Verdrengh]]. . ;Opdracht 2, Maak een envelopje. . ;Opdracht 3, Maak een Wikipedia-account . ;Opdracht 4, Maak een [[elevatorpitch]] . In Antwerpen zijn jullie voor twee minuten stadsgids. De wandeling die we doorheen de dag maken volgt onderstaand parcours, bereid je voor op een korte, krachtige en vooral interessante en enthousiaste presentatie. Een spiekbriefje mag, een illustratie bij je vertelling is de max. Begeester ons! Twee minuten vraagt veel voorbereiding. Wie er voor kiest om de kelder van het Letterenhuis in te gaan kan enkel kiezen voor de vetgedrukte lemma's. # [[Antwerpen centraal]] # [[David Teniers II]] (standbeeld) # [[Antoon Van Dijck]] (standbeeld) # [[Stadsfeestzaal (Antwerpen)|Stadsfeestzaal]] # [[Pieter Paul Rubens]] # [[Letterenhuis]] # [[Hendrik Conscience]] # [[Guido Gezelle]] # [[Stijn Streuvels]] # [[Louis Paul Boon]] # [[Hugo Claus]] # [[Tom Lanoye]] # [[Johan Daisne]] # [[Angèle Manteau]] # [[Paul van Ostayen]] # [[Quinten Metsijs]] # [[Quinten Metsijs (herberg)]] in de Moriaanstraat # [[Willem Elsschot]] # [[Liane Bruylants]] # [[Sint-Carolus_Borromeuskerk_(Antwerpen)]] # [[Barokarchitectuur]] # [[Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience]] # [[Vrijdagmarkt (Antwerpen)]] # [[Plantin-Moretus]] [[Bestand:Hall_Station_Antwerpen-Centraal.jpg|thumb|right|200px|Straks op studiereis? Verzamelen gebeurt hier.]] . . == Dag 3: Naar de schrijfstad == [[Bestand:2007-05 PMM 18.jpg|thumb|right|200px|In [[1555]] sticht [[Christoffel Plantijn]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] een [[drukkerij]].]] . ;Voormiddag * Afspraak om 10.30 in Antwerpen Centraal, onder de klok. ;Namiddag ;Opdracht tegen volgende les * Schrijf je reisverslag uit en focus je op een concept: een auteur uit het letterenhuis, het archief van het letterenhuis, de wandelstokverzameling, de drukpersen van Plantin Moretus, de treinrit, een bezoek, het middagmaal... Het is de bedoeling dat je in deze tekst één onderwerp sterk uitvergroot en gaat overdrijven, de lezer aan het lachen brengt. Kies op voorhand een schrijver uit het letterenhuis en documenteer je hierover. Zo kan je vertellen over je personage in het museum zelf en gebruik je de info op een associatieve wijze in je reisverhaal. Van Elsschot is geweten dat hij graag door de straten van Antwerpen slenterde, dat heb ik als rode draad voor de studiereis. Gelijkaardige verhalen kan je vinden bij andere schrijvers. . . == Dag 4: Eindredactie: zorgvuldigheid, afwerking & verspreiding == . . (...) == Extra time: feedback == Studenten die hun werk voor Sinterklaas insturen, kunnen feedback krijgen en bijsturen. . . . = DEEL ZES, BRONNEN: ''Receptjes, kookbijbels en toprestaurants: altijd etenstijd'' = [[Bestand:BOEKENBEURS_ANTWERPEN_2017_10.jpg|thumb|right|200px|De Antwerpse boekenbeurs bestaat sinds november 1932. De eerste beurzen gingen door in de stadsfeestzaal.]] [[Bestand:Shopping_Stadsfeestzaal_Antwerpen.jpg|thumb|right|200px|In dit decor van de {{Wp|Stadsfeestzaal (Antwerpen)|stadsfeestzaal}} op de Meir vonden de eerste Antwerpse boekenbeurzen plaats.]] . {{Citaat|'''Een boek lezen zou even opwindend moeten zijn als erin bladeren.'''|{{Wp|Adriaan Morriën}}.}} . == Kijken == . * [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters Literaire meesters] op canvas. . * Literaire meesters, {{Wp|Tommy Wieringa}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/tommy-wieringa canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Dimitri Verhulst}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/dimitri-verhulst canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Lize Spit}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/lize-spit canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Ilja Leonard Pfeijffer}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/ilja-leonard-pfeijffer canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|David van Reybrouck}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/david-van-reybrouck canvas]. . . == Lezen == . * {{Wp|Hugo Brandt Corstius|GRIJS P.}} ''{{Wp|Opperlandse taal- & letterkunde|Opperlans! Taal en letterkunde}}'', Querido, Amsterdam, 2003. [https://www.dbnl.org/tekst/bran023oppe01_01/ Tekst hier]. . * {{Wp|Umberto Eco|UMBERTO ECO}}. ''Hoe schrijf ik een scriptie?'' Bert Bakker, Amsterdam, 1992. . * {{Wp|Umberto Eco|UMBERTO ECO}}. ''Bekentenissen van een jonge romanschrijver.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2011. . * HOUËT H. ''Prisma handboek van de Nederlandse taal''. Spectrum, Utrecht, 2000. . * {{Wp|Alberto Manguel|MANGUEL ALBERTO}}. ''De kunst van het lezen.'' Ambo, Amsterdam, 2011. . * POLLEFIET LEEN. ''Schrijven: van verslag tot eindwerk do' & don'ts.'' Academia Press, Gent, 2016. . * RENKEMA JAN. ''Schrijfwijzer''. SdU, Den Haag, 2002. . * ROBINSON A. ''The Origins of Writing.'' In: CROWLEY D. & HEYER P. (Eds.) ''Communication in History: Technology, Culture, Society,'' Allyn and Bacon, 2003. . * VAN BOGAERT MARK. ''Met woorden verleiden. Schrijftips voor uw presentaties, mailings & andere wervende teksten,'' Lannoo, Tielt, 2010. Wie het traject Sociale Beïnvloeding volgt, leest hierin het hoofdstuk 'Schrijven voor het goede doel' (p.180-192). . * WALLECHINSKY D. & WALLACE S. ''Lijstenboek. Het onmisbare handboek van merkwaardige informatie.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2004. . * WITTEVEEN KAREL. ''Creatief schrijven.'' Boom, Amsterdam, 2006. . . == Organisaties == . * [https://www.schrijvenonline.org/oefeningen Schrijfoefeningen] van [https://schrijvenonline.org schrijvenonline] . * [https://www.taalblad.be Taalb(l)ad] . * [https://taalunieversum.org Taalunieversum] . * [https://www.vrt.be/taal VRT taal] . * [https://www.taalunie.be Taalunie] . * [https://www.taalschrift.org Taalschrift] . * [https://creatiefschrijven.be Creatief schrijven] . . == Wedstrijden en prijzen == . Boek.be kent deze prijzen toe: . * de {{Wp|Boekenleeuw}} en de {{Wp|Boekenpauw}} voor het beste kinder- en jeugdboek; . * de {{Wp|Debuutprijs}} voor het beste debuut; . * de {{Wp|Fintro Literatuurprijs}} als opvolger van de Gouden (Boeken)uil - dé prijs in Vlaanderen; . * de {{Wp|Herman de Coninckprijs}} voor poëzie; . * de prijs voor {{Wp|De Best Vormgegeven Boeken}}; . * de prijs voor de Beste Boekenjuf of Boekenmeester. . Klik hier voor {{Wp|Lijst van literatuurprijzen|de volledige reeks}}. . . == Vives-materiaal == . * https://www.vives.be/nl/taalhulp . * https://studiecoach.vives.be/category/taal . * Toledo > community [VIVES] Nederlands voor studenten en docenten (code: g- C136880-K) . * Toledo > community [VIVES] Nederlands: oefeningen (code: g-C136834-K) . . == Festivals == . * {{Wp|Boekenbeurs Antwerpen}} . * {{Wp|Foire du Livre de Bruxelles}} . * {{Wp|Frankfurter Buchmesse}} . * {{Wp|Internationale Boekenbeurs van Caïro}} . * {{Wp|Boekenbeurs van Kaapstad}} . * {{Wp|Internationale Boekenbeurs van Zimbabwe}} . {{Te doen|Een hele waslijst, maar in ieder geval: de rode links vervangen door ''<nowiki>{{Wp|term}}</nowiki>'', de hoofdstukken verplaatsen naar eigen pagina's en vervolgens een Index maken en die bij elk hoofdstuk plaatsen| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 17 sep 2026 16:58 (CEST) }} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Taal]] j6z9443iv3kdv5bh40ujhj0mxiqbm2i 430616 430601 2026-10-07T20:54:19Z Benedict Wydooghe 14251 /* Analyse */ 430616 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{ Wiu2}} [[Bestand:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|500px|''De Boekenworm'' van {{Wp|Carl Spitzweg}}. Schrijven leer je door te lezen en eigenaardig genoeg vertonen vooral schoolinspecties een afkeer van literatuur op de schoolbanken. 'Leer de Vlaamse jongens en meisjes sollicitatiebrieven schrijven' zo klinkt het, niettegenstaande literatuur de beste taal is die voor handen is. 'Literatuur lezen is een onmisbare voorwaarde om helder en goed te leren schrijven en denken' stellen Annelies Verbeke en Geert Van Istendael in: ''De Standaard''. ''Zijn sollicitatiebrieven nuttiger dan sonnetten?'', p. 33.]] [[Bestand:Nottebohmzaal_Antwerpen_-_Thomas_Moers23.jpg|thumb|200px|De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is de bewaarbibliotheek van Antwerpen. Het standbeeld van Hendrik Conscience staat voor de bibliotheek. De oorsprong van de bibliotheek gaat terug tot 1481 als stadssecretaris Willem Pauwels zijn collectie van 41 boeken aan de stad schenkt. De oude leeszaal is sinds 1933 een magazijn met er boven de Nottebohmzaal, genoemd naar de mecenas Oscar Nottebohm. Handschriften uit de tiende eeuw steken in de collectie.]] [[Bestand:Gerrit Dou - Portret van Rembrandts moeder.jpg|thumb|200px|Lezen in een kunst: Gerrit Dou's ''Lezende oude vrouw'']] '''De cursus Sxrivn is koken richt zich tot beginnende en gevorderde Sociaal Agogisch Werkers die met de pen in aanslag een folder, een website, een verslag, een eindwerk of een ander schrijfsel willen brouwen. De SW'er en de SCW'er die met volwassenen of jongeren in Onthaalklas voor anderstalige nieuwkomers (OKAN) werkt, kan hier, onder meer in het kader van het vak 'Methodiek educatief werk' inspiratie vinden. De Bachelor Maatschappelijke Veiligheid vindt er richtlijnen om zijn verslaggeving naar een hoger niveau te tillen. Deze cursus heeft de ambitie om tot lees- en schrijfplezier te komen door teksten nauwgezet en tot in de details te ontleden, een plezier dat bij velen vaak ver te zoeken is. [https://vimeo.com/167533839 Voor sommigen blijft schrijven horror.] Lezen en schrijven zijn geen overbodige vaardigheden in tijden van Fake news en een overdosis aan reclame, in tijden van slordige politiek en de snobistische drang naar elitair onderwijs.''' . {{Citaat|'''Metaforen zijn een hulpmiddel om onze geest het onbegrijpelijke te laten verwerken. De problemen beginnen als we onze eigen metaforen letterlijk gaan nemen.'''|Dan Brown}} . ;Waarom sxrivn koken is? . * Een metafoor helpt de werkelijkheid ''behappen''. . * Iedereen kan schrijven/koken op zijn of haar niveau: de BBQ op de camping, in de keuken van oma, het eliterestaurant, fast-food, het opwarmen van poedersoep... . * Sommigen schrijven/koken nonchalant, anderen zijn echte snobs: elitecultuur versus poldercultuur. Sommige keukens en sommige schrijverskabinetten zijn een voorbeeld van orde en netheid waar alles zijn plaats heeft, bij anderen is het een chaos: in hun bureau val je over boeken, geschriften, uitprints, de notaboekjes... Opruimen gebeurt pas als het gerecht of het boek af is. . * Zout, peper en andere kruiden maken het eten lekker. Dat heeft met smaak te maken. Is dat objectief of subjectief? Hoe maak je een smaakvolle tekst? Dat ontdek je in dit kookboek. . * Er is bij het schrijven en koken altijd een deadline. Vroeg of laat is er de service en dan ben je beter klaar en voorbereid. . * Je krijgt altijd reactie. Geen reactie is een heel krachtige reactie wist [[Paul Watzlawick]] (1921-2007). . * Een gedekte tafel is altijd fijn. Teksten houden van een lay-out. (En de docent ook.) . * Een recept of een schrijfmethode is niet wat je op tafel zet, maar een methode om het er te krijgen. En bedenk: hutsepot en spaghetti, stoofvlees en varkenswangetjes kan je op verschillende manieren maken, maar de 'The proof of the pudding is in the eating.' . * Schrijvers zijn net als koks altijd op zoek naar originele ingrediënten, gewaagde of deugddoende combinaties ervan. Ze zijn verzamelaars en hun actieterrein kent geen grenzen, noch in hun omgeving noch in hun fantasie. Good food is good mood. Goed geschreven is goed in te leven. . * Begin je maaltijden en je schrijfsels met een sterke openingen, net zoals in deze uitdrukkingen die ik las in een Antwerpse taverne nabij het centraal station: . * ‘Het leven is kort, laat ons starten met het dessert.’ . * ‘Een maaltijd zonder bier of wijn, dat moet het ontbijt zijn.’ . * ‘Let the evening be-gin!’ . * 'Brood, dat is het trieste verhaal van graan dat geen bier mocht worden.' . * 'Er is slecht één ding beter dan een glas vol wijn: een fles.' . * Er is een verband tussen taal, leren en vertrouwen - alleen zo kon taal ontstaan: aan de moederborst, als het verband is tussen tafelen en vertrouwen. Was het vertrouwen er niet, dan kwam in vroeger eeuwen de 'proever' op de proppen met het risico de vergiftingsdood te sterven. Bij het nalezen van teksten, valt dit al bij al mee. Alhoewel: foute informatie is evenzeer levensbedreigend. . * Woorden als ‘burger’, ‘worst’ en ‘steak’ mogen volgens de EU niet meer voor plantaardige producten. Taal moet ‘zuiver’ zijn, schrijft mijn taalcollega op rust, Guido Vanhee in ''De Standaard'' van 10 oktober 2025. Zijn titel past wonderwel in onze keukenmetafoor: ''De burger mag niet vegetarisch zijn. Wat met de hansworst?'' Wat gebeurt er met taal als iemand, in dit geval de Europese Unie ze reguleert? Woorden denken, en denken ís taal. Wie taal inperkt, perkt het denken in. [[George Orwell]] wist dit reeds in 1948 en waarschuwde er uitgebreid voor. Taal weerspiegelt het leven: kritiek, ironie, twijfel, liefde, vrijheid… Hoe groter onze taal, hoe breder onze wereld. Hoe enger de taal, hoe kleiner de kooi waarin men leeft. Argumenten die pleiten voor duidelijkheid zijn begrijpelijk. Echter, wie bepaalt wanneer er verwarring is? Achter deze 'burger' / 'veggieburger' / 'plantaardige schijf' discussie schuilt helaas geen zorg om helderheid. Het gaat om marktaandeel. Kapitalisme verdedigt geen woorden, het verdedigt winst. Het herleidt woorden tot een etiket in de supermarkt. Echter, woorden dragen betekenis, herinneringen en verwachtingen. Wie het product omschrijft, stuurt de emoties en de gedachten die erbij horen. Het reduceert taal tot marketing. Wie de woorden beheerst, beheerst de consument. ‘Veggie­burger’ vervangen door de steriele ‘plantaardige schijf’? Dat is labo-jaron, geen keukentaal. En wat met poëzie, wat met metaforen? In een podcast van ''NRC'' (krant) 'Onbehaarde Apen' hebben {{Wp|Ellen de Bruin}} en {{Wp|Sjoerd de Jong}} het over het gevaar van metaforen. Ook daar is, eigenaardig genoeg, het pleidooi te horen voor een inperking van de metaforische taal, omwille van een potentieel gevaar omdat 'filosofen en wetenschappers een zuivere taal nastreven.' Filosofen kunnen moeilijk om met een figuurlijke taal, zegt Sjoerd de Jong. {{WP|Friedrich Nietzsche}} zou het niet met hem eens zijn. Die stelt dat het onbekende enkel begrijpbaar is, dankzij een metaforische bril. Als ‘burger’ enkel vlees is, wat dan met ‘burgerzin’ of ‘wereldburger’? Guido Vanhee besluit: de kwestie gaat niet over het etiketteren. De kwestie gaat over het reguleren van denken en identiteit. Wie woorden beperkt, ontneemt mensen om te zeggen wat ze bedoelen, om te nuanceren, om zich te verzetten. Taal leeft door vrijheid, net als het denken. Anders sterven beiden. Elke taal- of denkbeperking is een aanslag op wie we zijn. Laten we niet in een Orwelliaanse cultuur belanden waarin ‘zuiverheid’ onze rijke en smakelijke taalschat uitholt. . . ;Workshops De lessen omvatten een aantal workshops over schrijven en schrijfstijl. Het volstaat niet om de schooluren schrijvend door te brengen. Thuis investeer je evenveel tijd aan het schrijven. . [https://web.microsoftstream.com/video/3c6e8d00-adbc-44b6-a698-c93b63bc5bf8?list=studio Klik hier om deel te nemen aan de eerste workshop.] . == DEEL EEN, WAAR HET WEL EN NIET OVER GAAT == === Het gaat niet over... === {{Citaat|'''Voor {{Wp|Mia Doornaert}} is 'de neerwaartse nivellering van het taalonderwijs' een feit. Ik vraag me af in welk jaar ze nog een Nederlandse les heeft bijgewoond. (...) Gelukkig staat Mia Doornaert niet meer voor de klas. Als ze meent wat ze schrijft in haar column 'Taal taal taal', dan moet het taalonderwijs zich veel meer bezighouden met zinsontleding en wel om de taalfouten uit de wereld te helpen die de media dagelijks in ons gezicht spuwen. Of zinsontleding goed is voor de taalbeheersing van leerlingen, is een kwestie waar taalkundigen en didactici sinds 1950 over debatteren. Het laatste wat ik ervan hoorde, was een interview met hoogleraar Joop van der Horst (...) Titel: 'Zinsontleding? Daar moeten we vanaf.' Een citaat: 'Ik heb zelf jaren zinsontleding gegeven en ik vond dat heel prettig. Maar de zinsontleding is een beetje een vergissing geweest van de achttiende eeuw. We zijn erdoor op een zijspoor geraakt: zinnen ontleden heeft eigenlijk niet veel met taal te maken. (...) Taal stroomt in een natuurlijke bedding en sommigen proberen die te verleggen, maar dat lukt niet. Alleen sociale wezens hebben taal nodig, en taal leren ze door hun gedrag. We rapen woorden, zinnen en kreten op in onze omgeving, en die imiteren we.'''|Ludo Permentier.&nbsp;<ref>LUDO PERMENTIER. ''Het meisje die.'' In: ''De Standaard'', 13.11.2017, p. D8.</ref>}} . === Waarom schrijven er toe doet === . {{Citaat|'''Als schrijver zit je vaak in een merkwaardige situatie: je moet licht scheppen terwijl je vaak in het donker zit.'''|{{Wp|Bertus Aafjes}}}} . {{Citaat|'''Wij, mensen van de 21e eeuw gaan ervan uit dat iedereen als kind leert lezen en schrijven. Die kennis is toegankelijk voor iedere mens, vinden we. We kunnen ons niet eens voorstellen dat er onder ons analfabeten (...) zijn. Maar die zijn er wel degelijk (...). Ik heb er zelf een gekend. Ik was getuige van zijn onmacht in dagelijkse situaties - zich oriënteren op straat, het juiste perron vinden op een station, de elektriciteitsrekening kunnen ontcijferen (hoewel ik me afvraag of iemand die kan lezen wel iets begrijpt van de wirwar van vermelde tarieven), het stembiljet invullen of een gerecht kiezen in een restaurant. Alleen bekende plekken en routine konden zijn vrees enigszins wegnemen in een wereld waarin hij zich niet zoals andere mensen onbekommerd kon bewegen. Hij deed grote moeite om te verbergen dat hij analfabeet was - kunt u dit even voorlezen, ik heb mijn bril thuis laten liggen -, en het steeds moeten doen alsof maakte het uiteindelijk onmogelijk om normaal om te gaan met anderen en leidde tot marginalisatie. Ik herinner me vooral de hulpeloosheid, de vele kleine leugentjes die nodig waren om zonder voor schut te staan hulp te vragen aan onbekenden, de minderjarigheid waaraan geen einde kwam.'''|Irene Vallejo.&nbsp;<ref>''Papyrus'', p. 131.</ref>}} . {{Citaat|'''De meest fundamentele ideeën van de wetenschap zijn in wezen eenvoudig en kunnen in de regel worden uitgedrukt in een taal die voor iedereen begrijpelijk is.'''|{{Wp|Albert Einstein}}}} . === Waarom woordenschat er toe doet === {{Citaat|'''Om de complexe samenleving te begrijpen, zijn veel woorden nodig. Lisa Feldman Barret, een Amerikaanse neurowetenschapster merkt dat wie een uitgebreide emotionele woordenschat heeft, het mentaal beter doet. In haar ''How emotions are made'' (2017) toont ze hoe taal tot emotie en ervaring leiden. Wie slechts schrale taal bezit, is minder weerbaar. Wie uitsluitend angst kan benoemen, kent meer stress dan wie woorden nuanceert als 'zenuwachtig', 'verlegen', 'opgewonden'... Herkenning, benoeming en een gevarieerd vocabularium leiden tot andere ervaringen en verhalen en meer mentale weerbaarheid en gezondheid. De huidige 'taalcrisis' en de schrale therapietaal op social media (gecombineerd met wachtlijsten en hoge therapieprijzen) maken het wie zichzelf wil begrijpen moeilijk. Literatuur biedt een alternatief omdat ze de mentale star openbreekt met complexe tegenstellingen. Hoe effectief is het Vlaamse lees en schrijfonderwijs? Lezen en schrijven zijn niet alleen voorwaarden om de andere schoolvakken te begrijpen, ze zijn net zoals rekenen de laagste opstap op de treden van de maatschappelijke ladder. Zo tonen de meest kwetsbaren de kwaliteit van de organisatie van het onderwijs en de lesmethoden. Bevoorrechten komen – ondanks de school– sneller tot succes. Minder bevoorrechten die het lezen en schrijven onder de knie krijgen, hebben dat doorgaans aan de school te danken, niet door hun thuissituatie. Een kwart van de vijftienjarige Vlaamse jongeren zijn, aldus de Pisa-resultaten van 2023 laaggeletterd, een cijfer dat wellicht representatief is voor veel volwassen Vlaanderen. De oorzaken zijn: schoolstructuren (van eliteonderwijs tot concentratiescholen), gezinsstructuren, corona, migratie, culturele ongelijkheid, gsm- en sociaal mediagebruik én de klasdynamiek. Leerkrachten investeren meer in hun klas dan aan het individu. Homogene klassen garanderen succes. Zonder homogeniteit is leren en lesgeven problematisch. Het is de schaduwzijde van een diverse samenleving en de zoekmachines die iedereen bevestigen in zijn of haar eigen grote gelijk. En hoe paradoxaal ook, dit is niet de beste wijze om voorbereid te zijn op diversiteit, levensbeschouwingen, het nadenken over identiteit en pluralisme, dialoog en kritisch denken. Hoe het dan wel moet? Dat is voer voor debat, polemiek en een helder nadenken. En daar kunnen begrijpend lezen en een helder schrijven alleen maar bij helpen.'''|BW}} === De importantie van verhalen === [[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|200px|Alcuinus (midden), gesteund door Hrabanus Maurus, draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van {{Wp|Karel de Grote}}. Hij is bekend als abt [[Alcuinus van Tours]].]] {{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons mogelijk maken om in gedachten toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken.'''|Gaia Vince.&nbsp;<ref>''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110.</ref>}} . '''‘In het begin was het Woord.''' . '''En het Woord was bij God''' . '''En het Woord was God…''' . '''Dit is de aanhef van het {{Wp|Evangelie volgens Johannes|Johannesevangelie}} dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote is zich daar in de achtste en negende eeuw erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassieke auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de {{Wp|Karolingische minuskel}}. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden relevant. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, scheppen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.''' . '''Doornaert heeft gelijk als ze schrijft 'Geef kinderen eerst de taal, en dan pas het woord.' Haar titel is een meta-tekst die het ondermaatse {{Wp|begrijpend lezen}} aanklaagt. Bijna een vijfde van de Vlaamse scholieren heeft er moeite mee. In Nederland is een kwart van de vijftienjarigen niet in staat tot begrijpend lezen. Begrijpend lezen is niet hetzelfde als 'spellen', het is 'kennisoverdracht' van woorden, spreken en rekenen, gecombineerd met historisch en geografisch besef. Helaas zijn die vervangen door de begrippen 'tijd' en 'ruimte'. Wat is dat voor nonsens? Het gaat erom woorden, en definities, concepten en begrippen te leren die buiten de leefwereld liggen. Het gaat om geheugentraining. Zonder die taalbeheersing en zonder die basiskennis heeft het ontdekkend leren en de kritische benadering geen zin. Eerst kennis, dan discussie, niet omgekeerd zoals in het progressieve gidsland van onze Noorderburen, stelt Doornaert. Kwetsbare gezinnen, zo redeneert ze, kennen weinig taalrijkdom. Er is geen literatuur in de woonkamer. Reizen, musea of theaters zijn geen optie. Kan de school hier een oplossing bieden? Ik betwijfel het. En als de school de horizon niet verruimt, de ongelijkheid vergeet te corrigeren of leerlingen niet emancipeert maar zonder te weten waarom disciplineert, dan is er een ferme taak voor het scw weggelegd. {{Wp|Alcuinus}}, een erfgenaam van {{Wp|Beda|Beda Venerabilis}} die aan het hof van Karel verbonden is, titelt zijn handboek ''Custos historiae'' waarin hij de vraag stelt ‘wat is het geschreven woord’. Het antwoord: het woord is de behoeder van de geschiedenis. En zonder geschiedenis, geen samenleven.''' . === Punten sprokkelen === Om 'Sxrivn' tot een goed einde te brengen, dient de student de oefeningen in zoals afgesproken in de les. De oefeningen zijn beschreven met hun kwaliteitsvereisten. Het totaal van de oefeningen staat op 20 punten. De student kan slagen als alle oefeningen zijn ingediend. . === Cursus === De cursus bestaat uit vijf '''delen''' die op hun beurt onderverdeeld zijn in vijf hoofdstukken (zie inhoud). Het eerste omvat met een reeks concrete schrijftips. Zo kunnen schrijvers zonder veel omwegen snel en gestructureerd aan de slag. Wie het schrijven grondiger wil bestuderen, kan terecht in het tweede deel. Dat focust op de geschiedenis van het schrift, de spelling, het creatief en systematisch schrijven. Deel drie bestaat uit een oefeningenreeks, deel vier geeft een chronologisch overzicht van de workshops en deel vijf helpt je op weg met meer bronnen en organisaties die jij en je 'gasten' helpen sxrivn. Studenten die deze cursus op papier wensen, vinden in de zijbalk van Wikipedia de tab 'Downloaden als pdf'. Doe dit, het levert de beste papieren kwaliteit op, url's zijn voluit te lezen. . {{Citaat|'''Goed leren lezen en fatsoenlijk, samenhangend, overzichtelijk, begrijpelijk en, in het beste geval, elegant schrijven, dat zou elke leerling moeten kunnen als hij de drempel van de volwassenheid overstapt, het leven tegemoet.'''|Annelies Verbeke & Geert Van Istendael.}} . . . . = DEEL TWEE, SCHRIJF- & KOOKTIPS: ''Hollen door de keukenpraktijk'' = . {{Citaat|Een schrijver in huis maakt mij rustig.|Sigrid Bousset}} . {{Citaat|Wat je kunt zeggen, kun je duidelijk zeggen (...) Kan je er niet over spreken? Zwijg.|{{Wp|Ludwig Wittgenstein}}}} . == Inleiding. Twintig top-tips == . 1. Alle alliteraties aan de kant. Stomme stijlfiguur! 2. Eindig je zin niet voorzetsels met. 3. Vermijd clichés. Ze zijn oud en taai. 4. Vergelijkingen zijn even erg als clichés. 5. Wees min of meer specifiek en schrijf nooit veralgemenend. Zes: wees consequent. 7. Gebruik en misbruik geen overbodige en onnodige woorden in je zinnen en paragrafen. 8. Wie heeft er nood aan retorische vragen? 9. De overdrijving is een miljoen keer erger dan het understatement. 10. Led op de dt-regel. 11. Gebruik nooit dubbele ontkenningen niet. 12. Haakjes (gebruik die zo weinig mogelijk) maken een tekst rommelig. 13. Herhaal jezelf nooit, maar dan ook nooit, nooit. 14. Vermijd vreemde woorden; die klinken impraktisch. 15. Kortheid van formulering is een bijzonder waardevolle eigenschap die men in elke mogelijke communicatieve context ten allen tijde dient na te streven. 16. Zet nooit een uitroepteken achter een zin! 17. Opsommingen zijn: saai, overbodig, dwaas en onprofessioneel. 18. Vermijd buitenlandse woorden, that's obvious. 19. Ik schrijf nooit in de ik-vorm. 20. Gebruik nooit twee voorbeelden: bijvoorbeeld appelen of peren. Deze zinnen behoren tot het humoristisch genre dat "Skitt's law" heet. Elke tekst die een fout veroordeelt, bevat die fout. . . == Ingrediënten in de snelkoker == [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-S15390, Dresden, Schreibmaschinenfabrik.jpg|thumb|200px|Typen en tekstverwerking, hulpmiddelen bij het schrijven of overschrijven.]] . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=1i5hdaxcw0k BEELDFRAGEMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Ben je slimmer als je dt-fouten maakt?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE BEELDFRAGEMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=5-2bOGgft4M BEELDFRAGEMENT: Tien beginnersfouten bij het schrijven van een boek door Robin Rozendal]''' . === Bouwpakket === . ;Letters en lettertype Met 26 letters geven we ons leven vorm. Meer is er niet voor nodig. Psychologisch onderzoek wijst uit dat we geneigd zijn {{Wp|Schreefletter|schreefletters}} belangrijker te vinden dan schreefloze.&nbsp;<ref>https://www.vogelaargroep.nl/vogelaar-groep/schreef-en-schreefloze-lettertypes-het-verschil-en-ons-advies.html</ref> Schreven zijn de horizontale streepjes aan de letter, zoals in {{Wp|Times New Roman}} en zorgen voor een snellere herkenning. Excentrieke lettertypes vragen inspanning van de lezer en zetten de boodschap al snel op de achtergrond. Voor korte teksten zijn schreefloze lettertypes ok. Voor langere teksten gebruik je ze beter niet. . ;Woorden Oneindig zijn ze... De kortste woorden zijn: de, te, je, en, op, of... Het langste woord in het {{Wp|Woordenboek der Nederlandsche Taal}} is '''levensverzekeringsaangelegenheden'''. Het telt 35 letters, dat is evenveel als het langste woord in de {{Wp|Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale}}: '''meervoudigepersoonlijkheidsstoornis'''. Het {{Wp|Guinness Book of Records}} vermeldt het woord '''kindercarnavalsoptochtvoorbereidingswerkzaamhedencomitéleden''' met 60 letters. Wellicht zijn langere denkbaar. . ;Zinnen Kies je voor lange of korte zinnen? Het antwoord is simpel: zorg voor ritme en wissel lang en kort af of bouw op: kort, langer, lang, langst, verkort... Belangrijke informatie komt in korte zinnen. Lange zinnen gebruik je voor voorbeelden en beschrijvingen. Als er teveel komma's in de zin staan, zet je beter een punt. Vanaf 17 woorden zijn zinnen lang. Twaalf is een tof gemiddelde. Geef zin aan je zin. Zorg voor aansporingen, citaten, {{Wp|Elliptisch|elliptische}} zinnen en vragen. Wie zijn verhaal begint met een vraag, stuurt aan op dialoog met de lezer, bij elliptische zinnen ontbreken zinsdelen (denk aan een krantenkop), citaten tonen dat je de mens centraal stelt en een aansporing zet de lezer aan tot een daad. Lees mee hoe {{Wp|Oscar Wilde}}, {{Wp|Gerard Reve}}, {{Wp|Robert Graves}} en {{Wp|Harry Mulisch}} hun paragrafen opbouwen. Tel de woorden per zin en merkt hoe Oscar Wilde een steeds langer wordende zin introduceert. Van kort naar lang. Lange zinnen zijn niet per definitie moeilijk. Het gaat om structuur en ritme. . {{Citaat|Het was een verderfelijk boek. Een zwoele, zware geur van wierook leek van de bladzijden op te stijgen en het denken te bedwelmen. Het ritme van de zinnen, de geraffineerde monotonie van hun orkestratie, vol gecompliceerde thema's en motieven, die terugkeerden in steeds verder uitgewerkte vorm, wekten in de geest van de jongen naarmate hij de hoofdstukken aan zich voorbij liet trekken, een soort van mijmerij, een ziekelijk dromen dat hem alles om zich heen deed vergeten, de vallende avond, de aansluipende schaduwen.|Oscar Wilde in ''Het portret van Dorian Gray''}} . {{Citaat|Op een namiddag in het begin van de winter, vermoedelijk eind november of begin december van het jaar van onze Verlosser 1971, begaf ik mij, met mijn vrachtauto, van mijn landgoed in de bergen dat toen nog 'Les Chauviins' heette en dat ik pas later zijn nieuwe naam 'Notre Reine' zou geven, naar het dal om in het naburige dorp La Paillette brood te kopen en aan de publieke fontein zes plastic waterbehouders van elk zestig liter te gaan vullen, welke watervoorraad diende voor mijn huishouding en voor het metselen van de stenen woonkazemat die ik, op de funderingen van een lang geleden afgebroken boerderij, begonnen wast te bouwen.|Gerard Reve in ''Oud en eenzaam'', 109 woorden.}} . {{Citaat|Ik, Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus enzovoort enzovoort [want ik zal u niet vermoeien met al mijn titels], die eens en nog niet zo lang geleden ook, bij mijn vrienden, verwanten en kennissen bekend was als 'Claudius de Idioot', of 'Die Claudius', 'Claudius de Stotteraar', of 'Clau-Clau-dius' of op z'n best als die 'Arme oom Claudius', sta nu op het punt om mijn vreemde levensgeschiedenis te schrijven, te beginnen met mijn vroegste jeugd om dan zo door te gaan, jaar op jaar, tot ik kom aan de beslissende verandering, toen ik ongeveer acht jaar geleden, eenenvijftig jaar oud, mijzelf gevangen vond in wat ik zou kunnen noemen de 'gouden staat', waaruit ik sindsdien nooit meer bevrijd ben.|Robert Graves in ''Ik Claudius'', 117 woorden.''}} . {{Citaat|Met grote ogen keek ik naar de paarden, die blazend uit het donker opdoemden, naar de reusachtige, ratelende wielen en de hoge koetsiers, de zwartglanzende trottoirstenen, de benen van de mensen, en ook naar het donker tussen de karren en auto's in de verte, en in de zijstraten, waar ik niets meer zag maar waar alles doorging tot in het oneindige: licht, lawaai, nacht, beweging... ik hijgde van opwinding, zoveel hield ik van de wereld en van alles wat zij voor mij in petto had, het was of ik het licht en de lucht en het donker kon pakken en kneden met mijn handen, alles was boordevol mogelijkheden en elk gevaar was er vreemd aan, nee geen gevaar, alles had substantie, alles was vol en door krachten bezield en alles zei op een geweldige manier ja tegen mij en wenkte en ik zei ja terug, ja ik kom, ik kom, en ik kwam op het station, in de immense, pikzwarte ruimte, tjokvol schelle lampen en schijnsels die niets verlichten, van alle kanten gefluit en gedender en gesis van haast onzichtbare locomotieven, groots gespuit van stoom, en overal mensendrukte, ontelbare benen langs mijn heen, klappen van hamers en de overluide, onverstaanbare, resonerende stem van de luidsprekers - het greep mij bij de keel, zodat ik wel kon overgeven van opwinding: een onbegrijpelijke, gigantische, nieuwe wereld, diee op mij wachtte!|Harry Mulisch in ''De verhalen. Tussen sterven en begraven'', 226 woorden.}} . Is deze tekst te moeilijk, te lastig voor je? Vraag gerust aan AI om je te helpen met een prompt zoals 'maak deze tekst eenvoudiger en begrijpbaar voor een twaalfjarige. Dan komt dit uit de machine. {{Citaat|Met grote ogen keek ik naar de paarden die uit het donker kwamen, de grote wielen en hoge koetsiers, de glanzende stoeptegels en de benen van mensen. In de verte zag ik karren en auto’s in de donkere straten. Alles leek eindeloos: licht, lawaai, nacht, beweging. Ik was zo opgewonden, ik hield van de wereld en alles wat ze te bieden had. Het voelde alsof ik het licht en de lucht kon aanraken. Alles was vol mogelijkheden en er was geen gevaar. Alles leek tegen mij te zeggen: “Ja, kom maar!” En ik zei: “Ja, ik kom!” Ik kwam aan op het station, een grote, donkere ruimte vol felle lichten, fluitende treinen, stoom en drukte. Overal waren mensen, geluiden en lichten. Het was een nieuwe, spannende wereld die op mij wachtte!|Vrij naar Harry Mulisch in ''De verhalen. Tussen sterven en begraven''.}} . ;Alinea's . ;Hoofdstukken . ;Boeken . ;Trilogie . ;Encyclopedie . ;Bibliotheek . === Interpunctie === . * Hoofdletter . * Spatie . * Punt . * Komma ** Ik hou van je, opa. ** Ik hou van je opa. . === Geef je schrijfwerk... === . * Een leuke titel . * Een auteur . * Een datum, een plaats . === De titel === . * Is uitdagend en concreet. . * Bestaat uit maximaal zeven woorden. Hoe briljant is deze over hondenpoep: 'Zakje vergeten? Daar trappen wij niet in'? Of deze: 'Afslanktips, daar ben je vet mee...' . * Zeven is heilig, zelfs bij {{Wp|Macdonalds}}: zoveel menu's kunnen onze hersenen aan. . * Kom je er niet? Bedenk een ondertitel. . * Onderlijn de titel niet. Een titel heeft geen punt op het einde. . === Keuze van de vorm === Schrijfwerk neemt veel vormen aan, van eenvoudig tot complex: * advertentie * advertorial * artikel (redactioneel) * baseline * bedrijfsblad * beleidstekst * blog * bibliografie * biografie * boek * brief * brochure * casestudy * doctoraat * draaiboek * draaiplan * eindwerk * e-mail * enquête * e-zine * facebookstatus * fact sheet * factuur * folder * flyer * internetartikel * jaarverslag * kortverhaal * krant * liefdesbrief * memo * mindmap * monografie * naslagwerk * nieuwsbrief * offerte * persbericht * personeelsblad * postkaart * publireportage * rapport * roman * synopsis * scenario * sollicitatiebrief * speech * sms * slogan * stationsroman * tagline * testimonial * themadossier * twitterpost * vacature * verhaal * verkoopbrief * verslag * vertaling * webtekst * x-post * zangbundel * ... . . == Koken én proeven met Willem Elsschot == [[Bestand:Plantin_(after_Goltzius).png|right|200px|{{Wp|Christoffel Plantijn}}, ca. 1520-1589 is {{Wp|Boekdrukkunst|boekdrukker}} en uitgever van Franse afkomst. Hij werkte in Antwerpen en Leiden.]] De tips van {{Wp|Willem Elsschot}} en zijn zogenaamde Elsschotproef zijn geen uitvinding van hemzelf. Een stadsgenoot van hem kende deze wijsheid al lang voor Elsschots geboorte: boeken zijn geen bundels vol teksten. Boeken zijn beleving, ervaring, een totaalconcept. Die stadsgenoot leefde vierhonderd jaar voor Elsschot en maakte van Antwerpen een schrijversstad. Daar spoelde hij aan in het midden van de woelige zestiende eeuw. Zijn naam? Christoffel Plantijn. Als Fransman deelt hij een frustratie met zijn stads- en tijdgenoot de Italiaanse humanist {{Wp|Lodovico Guicciardini}} (1521–1589). Het Nederlands noemt hij een taal vol overvloedige mogelijkheden en rijk, 'bequam om te bevatten ende te scheppen alle woorden ende reden die men wilt.' Niettemin, zo schrijft hij, is de taal 'seer swaer om te leeren, ende noch veel swaerder om uyt te spreken; soo dat de kinderen selve in het eygen landt gheboren, grootachtich moeten zijn, eer zy de tale vatten ende uytspreken konnen.' Of met andere woorden, zijn uitspraak is even verrassend als brandend actueel. Niet alleen voor anderstalige nieuwkomers; kinderen en jongeren die hier geboren en getogen zijn, blijven worstelen met spellings- en dt-regels.&nbsp;<ref>JOHAN VERMANT & BART DE WEVER. ''Het verhaal van Antwerpen.'' Pelckmans, Kalmthout, 2023, p. 274-277; p. 534-535.</ref> De waardering van Guicciardini en Plantijn voor het Nederlands en hun frustratie de taal niet onder de knie te krijgen, is tegengesteld met de minachting van de taal door de Franstalige Belgen enkele eeuwen later. De Franse Revolutie ontmoedigt het gebruik van de streektalen in Frans Vlaanderen. Het gebied ten noorden van de Leie verliest haar Nederlands vele woorden, op potjesvlees en tradities (kermissen en reuzen) na. Eind negentiende eeuw is het Nederlands verboden leerstof in Frans Vlaanderen en dat straalt door tot in Belgisch Vlaanderen. De schrijf en cultuurtaal verdwijnt samen met de economische crisis van de negentiende eeuw. In het jonge België ergert {{Wp|Hendrik Conscience}} - de man die zijn volk leerde lezen - zich er mateloos over. Als hij soldaat is beschrijft hij hoe de Waalse en Brusselse legerleiding het Vlaams als een verzameling barbaarse dialecten aanzien. Na zijn dienstplicht wil hij in zijn debuutroman komaf maken met die overtuigde minachting. Het Nederlands heeft wél de potentie van een 'zachtvloeiende letterkunde', een cultuurtaal. Voor de Franssprekende Vlaming is Conscience onverbiddelijk: 'Dat een Belg het fransch leere en zyne eigene Tael die hy niet kent, ten hoon spreke, dit is verachterlyk!' Ondanks zijn goodwill krijgen schoolkinderen tot diep in de twintigste eeuw te horen dat het Frans zoveel rijker en zoveel meer potentie heeft dan het Nederlands. De schoolopdracht en het sociaal cultureel werk blijft tot op heden erg prangend. [[Bestand:Pieter_Brueghel_the_Elder_-_The_Dutch_Proverbs_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|200px|Dit schilderij uit 1559 van [[Pieter Bruegel de Oude]] toont minstens 125 spreekwoorden en gezegdes die destijds waarvan sommige nog worden gebruikt.]] [[Bestand:Antwerpen-Willem_Elsschot_op_Mechelseplein.jpg|thumb|200px|{{Wp|Vrouwkje Tuinman}} spreekt [https://www.youtube.com/watch?v=GyhC3EoHOyE hier] over {{Wp|Lijmen/Het been (roman)|Lijmen/Het Been}} van {{Wp|Willem Elsschot}} en de niet zo mooie wereld van het schrijverschap. Hier zien we Elsschot op het Mechelseplein in Antwerpen.]] [[Bestand:Buch675.jpg|thumb|200px|{{Wp|Boudewijn Büch]}}(1948-2002) was zowel schrijver als {{Wp|bibliofiel}}. In zijn herenhuis aan de Amsterdamse Keizersgracht had hij een drie verdiepingen tellende bibliotheek in empirestijl met een collectie van 100.000 (zeldzame) banden.]] [[Bestand:Metal movable type.jpg|thumb|200px|Met 26 letters gaat een schrijver aan de slag om zich uit te drukken. {{Wp|Paul Guldin}} berekende in 1622 hoeveel woorden er te vormen zijn met het toenmalige alfabet van 23 letters: zeventigduizend-miljard miljard, waarbij de langste woorden 23 letters telden en sommige onuitspreekbaar waren. De woordenmassa zou 257 miljoen miljard boeken en 8.052.122.350 bibliotheken met een capaciteit van 132 kubieke meter vullen. De aarde-oppervlakte kan 7.575.213.799 zo'n bibliotheken aan.]] . === Koken === . ==== Organische tekst ==== . Vergelijk het bibliotheekbezoek met het bezoek aan de supermarkt. Kies ingrediënten zorgvuldig. Eenmaal thuis pak je uit, sommige groenten gaan de koelkast in, met andere ingrediënten ga je aan de slag. Als je aan het lezen gaat, vang je veel informatie op. Wat je relevant, boeiend en nieuw vindt, haal je uit de teksten. Daarom is het een prima methode om in boeken te onderlijnen, voorzichtig met potlood bolletjes te plaatsen of een hoekje van het boek om te plooien. Bibliothecarissen zullen dit niet graag horen, echter boeken zijn nu eenmaal werkinstrumenten en het is niet omdat je iets één keer leest dat je het memoriseert. Haal het vlees uit de verpakking (lees de houdbaarheidsdatum en andere verpakkingsinfo), ontdoe de groenten van hun overtolligheden, snij ze in beheersbare stukken. Uit die tsunami van informatie/ingrediënten ga je een eigen tekst maken, geen opsomming van inzichten. Je tekst dient 'organisch' over te komen, als gegroeid vanuit een insteek. Verbanden zorgen dat je tekst coherent van het ene thema naar het andere thema overvloeit. Ze lijmen het geheel aan elkaar met {{Wp|signaalwoord|signaalwoorden}}. Signaalwoorden bepalen hoe je de overgang van het ene gerecht naar het andere maakt. En dat kan op verschillende wijzen. De onderstaande verbanden zijn met elkaar te combineren. . 1. {{Wp|Chronologie|Chronologisch verband}}]: '''Van zijn geboorte tot zijn dood bleef hij schrijven.''' Jaartallen en momenten uit een leven zorgen hierbij voor de tekst. Je begint als het ware bij de geboorte en je eindigt bij de dood. Beginnen kan in de vroege morgen en eindigen op het einde van de dag. Studenten die een reisverslag maken, doen dit vaak. Ze vinden het ontwaken en het gaan slapen blijkbaar belangrijke momenten van de reis. Persoonlijk hou ik niet van die aanpak. Een reisverslag kan ter plekke beginnen. Je kan natuurlijk ook flashbacks of een forward inbouwen. Flashback: Dit vraagt een terugkeer in de tijd. In 1920 was hij werkzaam bij de post waar hij ervaring opdeed. Die kennis kon hij nu, in 1940 volop inzetten... Forward: Later zou die kennis hem geen windeieren leggen... . 2. {{Wp|Opsommend verband}}: ten eerste, ten tweede of 1. 2. 3; eerst, dan, daarna, vervolgens, tenslotte. Een opsommend verband kan je aankondigen bij de lezer met zinnen zoals: 'Om dit te motiveren, voeren wetenschappers vier redenen aan. Ten eerste...' . 3. {{Wp|Vergelijkend verband}}: Schrijfwerk is als een ambacht; schrijven is topsport. Vergelijkingen zijn dankbaar bij het schrijven. Als je de vergelijking in ruime mate uitwerkt spreken we van een metafoor. . 4. Als je iets niet kan vergelijken, dan valt de tegenstelling te gebruiken. Lezers houden van contrasten. Het {{Wp|tegenstellend verband}} doe je met zinnen zoals: Dat was niet naar de zin van... X ziet het anders... Niets is minder waar... Die opmerking hield geen rekening met... Het tegenstellend verband duikt op in de argumentatieleer. Het is een genre dat politici vaak gebruiken om hun tegenstanders te ondermijnen. Daarbij zoomen ze in op de argumenten van de tegenpartij die ze vervolgens weerleggen met al dan niet slaande argumenten. Signaalwoorden in de tegenstelling zijn: daarentegen, echter, integendeel, enerzijds, anderzijds (aan de ene kant, aan de andere kant), daar staat tegenover, hoewel, toch, ofschoon, ondanks en maar. 'Maar' gebruik je beter niet. Het is een soort verdedigende spreektaal. Meestal kan je het woord gewoon weglaten. . 5. {{Wp|Oorzakelijk verband|Oorzaak-gevolg verband}}: Het huis vatte vuur en toen het de slaapkamer bereikte zag ze zich genoodzaakt te springen. Ten gevolge van... . 6. {{Wp|Geografie|Geografisch verband}}: De hoofdstad van België, Brussel, telt x inwoners. Van daaruit reizen we naar... . 7. {{Wp|Middel-doelverband|Doel-middel verband}}: Om dat te bereiken moet ze een weg afleggen. Hij kon het doel bereiken als hij... Om de marathon van New-York te lopen had hij niet alleen een goede conditie nodig. Het betalen van de vliegtickets baarde hem het meester zorgen... . 8. {{Wp|Toelichtend verband}}: Dit vraagt verduidelijking... Hoe dat in elkaar zit? Ik leg het uit... Waarom?... Enige toelichting is hier op zijn plaats... . 9. {{Wp|Beschrijvend verband}}: een quote, een [[citaat]], een parafrase... Je kondigt ze aan met 'X verwoordt het als geen ander en schrijft...', 'het was een brief in gebrekkig Nederlands, maar de goede verstaander wist wat x bedoelde toen zij schreef dat...' . 10. {{Wp|Concluderend verband|Besluitend verband}}: alles samen genomen is te concluderen dat... hieruit is het besluit te trekken... . Kan je geen verbanden of een 'logica' in je tekst brengen, bouw dan een nieuw hoofdstuk in of breng een tussentitel aan. . . ==== Stijlfiguren ==== . Het gebruik van [[Lijst van stijlfiguren|stijlfiguren]] toveren bij de lezer een glimlach op het gezicht. De meeste lezers kunnen niet benoemen waarom ze een tekst 'goed' of 'leuk' vinden. . 1. De [[alliteratie]] en het [[Rijm (stijlfiguur)|rijm]] gaan er bij de lezer in als een zoet broodje. . 2. Gebruik [[Lijst van uitdrukkingen en gezegden|uitdrukkingen, gezegdes]] en [[Lijst van Nederlandse spreekwoorden|spreekwoorden]]. . 3. Maakt je taal '''beeldend''' met [[vergelijkingen]], [[Synoniem (taalkunde)|synoniemen]] en [[Metafoor|metaforen]]&nbsp;<ref>Over het metaforisch taalgebruik schreef [[Bram Vervliet]] een mooie tekst in zijn boek ''Waarom we bang zijn. De oorsprong en de toekomst van angst.'' Pelkmans gaf het uit in 2022. Lees het vanaf pagina 287 ev. Ik vond het boek in de bieb van Roeselare.</ref> . 4. '''Herhaal''' wat belangrijk is of om het ritme van je tekst te versterken. Dat kan met een [[Parallellisme (stijlfiguur)|Parallellisme]], een [[Anafoor (stijlfiguur)|anafoor]], de [[epifoor]] of de [[symploke]]. . 5. '''Opsommingen''' bundelen veel info. Zoek een systeem: alfabetisch, van korte naar lange woorden, inzoomend, uitzoomend. Een opsomming werkt psychologische het best met drie woorden, beginnend met het kortste woord en eindigend met het langste: 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid.' . 6. De afwisseling tussen lange en korte zinnen geven de tekst ritme. Kijk de [[interpunctie]] na. . 7. Dingen en dieren zijn menselijk: de [[personificatie]], de [[animalisering]] en het [[antropomorfisme]]. . 8. '''Overdrijf''' als een grap gepast is met [[Hyperbool (stijlfiguur)|hyperbolen]], het [[eufemisme]], het [[disfemisme]] en het [[Zeugma (stijlfiguur)|zeugma]]. . 9. Speel '''tegenstellingen''' uit: [[antifrase]], [[Parabool (stijlfiguur)|parabool]] en het [[Oxymoron (stijlfiguur)|oxymoron]]. . 10. Tot slot: de [[pars pro toto]] . . . ==== Denk na over... ==== . 1. Spreek je de lezer aan of niet? . 2. Getallen: eenvoudige getallen voluit (het oogt mooier), complexe niet, jaartallen evenmin . 3. Heb oog voor verleden tijd of tegenwoordige tijd en mix niet . 4. Lees het taaladvies bij [https://taaladvies.net/taal/advies specifieke problemen] . . === Proeven en finetunen === [[Bestand:Clay cone Urukagina Louvre AO4598ab.jpg|thumb|200px|Waarschijnlijk zagen de eerste schrifttekens zesduizend jaar terug het levenslicht in {{Wp|Sumer}}, Mesopotamië. Later en los hiervan ontstond ook het schrift in Egypte, de [[Indusvallei]], [[China (hoofdbetekenis)|China]] en in [[Meso-Amerika]]. Archeologen dateren deze [[kleitablet]] ca. 2350 v.Chr. Ze ziet er even ingenieus uit als de loden letters op de foto hierboven. 'De eerste notities waren schematische tekeningetjes (de kop van een rund, een boom, een oliekan, een mannetje). Daarmee inventariseerden de grootgrondbezitters in de oudheid hun kuddes, hun bossen, hun voorraad en hun slaven. Aanvankelijk drukten ze die tekens met kleine stempels in klein, later werden ze ingekerfd met een stift. De tekeningentjes moesten eenvoudig zijn en altijd hetzelfde, zodat ze geleerd en begrepen konden worden. De volgende stap was het optekenen van abstracte begrippen. Op de rudimentaire kleitabletten van de Soemeriërs stonden twee gekruiste streepjes voor vijandschap; twee meisjes naast elkaar betekende vriendschap; een eend met een ei: vruchtbaarheid. (...) Al snel diende zich een probleem aan: er zijn te veel tekeningentjes nodig om uiting te geven aan de wereld buiten en in ons - van vlooien tot wolken, van kiespijn tot doodsangst. Het aantal tekens nam alleen maar toe en het geheugen kon het niet meer bijbenen. De oplossing was een van de geniaalste vindingen van de mensheid, origineel, eenvoudig en met onvoorzienbare gevolgen: stoppen met tekenen van dingen en ideeën, die eindeloos zijn, en beginnen met het vastleggen van de klanken van de woorden, die alles bij elkaar een beperkt repertoire vormen. Zo, via opeenvolgende versimpelingen, kwam men bij letters. Door letters te combineren hebben we de volmaakte partituur van de taal gecreëerd, en de duurzaamste. Maar de letters hebben nooit hun voorstadium als schematisch tekeningetje verloochend. Onze D stond ooit voor een deur, de M [of de W] voor de beweging van het water, de N [of de S] was een slang en de O een oog. Nog steeds zijn onze teksten landschappen waarin we zonder het te beseffen de golfslag van de zee tekenen, waar gevaarlijke dieren op de loer liggen en waar ogen zonder te knipperen blikken naar ons werpen.&nbsp;<ref>IRENE VALLEJO, p. 133-134.</ref>]] [[Bestand:Moleskine - 01.jpg|thumb|200px|Zorg voor schrijfmateriaal. Een prettige pen en een fijn boekje zoals deze [[Moleskine]].]] [[Bestand:Moleskine ruled notebook, inside view.jpg|thumb|200px|Een opengeslagen Moleskine met gelinieerde bladzijden. Rechts een elastiek, in het midden een lint dat dienstdoet als bladwijzer en achteraan een opbergvak.]] . De Elsschotproef is genoemd naar de auteur [[Willem Elsschot]]. Deze test schrapt zoveel mogelijk woorden uit een (ruwe) [[tekst]], zonder dat er inhoud verloren gaat. De Elsschotproef verhoogt de [[leesbaarheid]]. . [https://www.youtube.com/watch?v=7__y6hNEdYo&feature=related Kijk hier alvast hoe bondige teksten beter scoren]. . De Elsschotproef is niet het herschrijven of het inkorten van de tekst naar [[MSN-taal|sms- of MSN-taal]] waarbij de [[zinsbouw]] van ondergeschikt belang is en (zelf gecreëerde) [[afkortingen]] en [[emoticons]] algemeen aanvaard zijn. Een [[afkorting]] die een begrip is (zoals [[Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn|OCMW]]) blijft na de Elsschotproef staan, afkortingen zoals m.a.w. of b.v. worden na de proef voluit geschreven of vervangen door één woord. De Elsschotproef is verwant maar niet gelijk aan het schrijfprincipe [[Kill your darlings (motto)|Kill your darlings]]. Kill your darlings schrapt datgene waarvan de auteur vindt dat het niet kan worden gemist, terwijl een [[redacteur]] vanuit een objectievere positie oordeelt dat het schrappen de leesbaarheid verhoogt. De Elsschotproef zorgt voor een actief [[taalgebruik]] en maakt de zin korter en duidelijk, directer en persoonlijker, levendig minder [[ambigu]] of vrijblijvend. Gebruik de Elsschotproef zeker bij webschrijven. Omdat weblezen niet lijkt op het lezen van een boek, is bondig taalgebruik aangewezen. Een weblezer 'scant' en 'skimt' de tekst eerder dan die te lezen. De lezersblik glijdt over de inhoud en vertraagt bij titels, woorden en beelden en versnelt dan weer om de belangrijkste inhouden in kaart te brengen. De Elsschotproef doe je zo: . * Vermijd [[Passief (taalkunde)|passieve taal]] en het [[werkwoord]] 'worden'. Volgens schrijftrainer Mark Van Bogaert zijn er organisaties die het werkwoord verbieden in hun verslaggeving, omdat het nietszeggend en passief is. De vergadering krijgt er geen dynamisch karakter door en bovendien weet niemand wie de taak zal uitvoeren zoals in deze zin: 'Het verslag zal gemaakt worden.' Beter is 'Jan maakt het verslag.' . * Vermijd het nietszeggende 'men'. . * Vermijd [[hulpwerkwoord|hulpwerkwoorden]]: zouden, kunnen, hebben... . * Concretiseer weinig zeggende woorden en schrap formele en [https://hetnlpcollege.nl/nietszeggende-jeukwoorden-kantoortaal/ kantoortaal, nietszeggende jeukwoorden]. Anderen, zoals Mark Van Bogaert noemen het prikkeldraadwoorden. Bij het gebruik van dit soort woorden, treden bovendien vaak interpretatiefouten op. Merk op dat de vervangwoorden tussen haakjes korter zijn: # Aanvankelijk (eerst) # Achten (vinden) # Af en toe (concretiseer) # Aldus (zegt) # Als gevolg van (door) # Alsook (en) # Althans # Andere (concretiseer) # Bekomen (krijgen) # Betreffende (over) # Betrekkelijk # Bij benadering (concretiseer) # Bijgevolg (dus) # Bijzonder # Daarvan # Daarenboven (bovendien) # Derhalve (dus) # Desalniettemin # Dientengevolge (daardoor) # Dienen te (kunnen) # Diverse # Doch (is net als 'maar', te defensief, vermijden) # Door de band genomen # Door middel van (door/met) # Doorgaans # Dus # Echter (alleen) # Enigszins # Enkele # Gans (vermijden) # Geenszins (niet) # Heden (nu, vandaag) # Heel # Hierover # Hoewel # Immers (want) # Indien (als) # In gevolge (door) # In ogenschouw nemen (kijken, bekijken) # In samenwerking met (samen met) # In verband met (over) # Kunnen # Maar # Maal (keer) # Meerdere (concretiseer) # Meestal # Men # Met betrekking tot (over, voor) # Min of meer # Misschien # Nadien (daarna) # Nochtans (toch) # Moeten # Mogelijks # Nog # Ofschoon (hoewel) # Onder invloed van (door) # Ook # Op die manier (zo) # Op het gebied van (op) # Over het algemeen # Overigens # Reeds (al) # Respectievelijk # Regelmatig (concretiseer) # Soms (concretiseer) # Slechts # Steeds (altijd) # Tamelijk (concretiseer) # Te (in) # Ten behoeve van (voor) # Tevens (en) # Thans (nu) # Tot op zekere hoogte # Uiting geven aan (zeggen) # Vaak # Veel # Veelal # Volgende # Vooraleer (voor) # Vooralsnog (voorlopig) # Wanneer (als) # Waarschijnlijk # Wegens (door) # Welke (die, dat) # Weinig # Wellicht # Zullen . * Vermijd zinnen zoals 'het zou eventueel gekund hebben dat...' . * Vermijd het werkwoord 'moeten'. De schrijftrainer Mark Van Bogaert noemt het een 'prikkeldraadwoord'. Die woorden zijn zo negatief dat de lezer afhaakt. Andere prikkeldraadwoorden zijn: betalen, onmogelijk, kosten, jammer genoeg, probleem, incident, klacht, moeilijkheid, fout, vergissing... . * Probeer negatieve woorden zoals 'geen' of 'niet' te vervangen door positieve. 'Moet je niet naar de kapper vandaag?' vervang je beter door 'Ga je naar de kapper, vandaag?' . * Vermijd [[Dubbele negatie (taal)|dubbele ontkenningen]] zoals 'het is niet onwaarschijnlijk dat...' of 'het is niet onzeker dat ze zal komen.' Positief geschreven teksten lezen prettiger en makkelijker. . * Vervang 'maar' door en, ook of bovendien. 'Maar' is defensief en heeft een negatieve bijklank. . . === Kijken === <gallery> File:NP-1.jpg|De duivel op het kussen binden; Met iedereen overweg kunnen, raad weten. Bestand:NP-2.jpg|Een pilaarbijter; Een hypocriet. Bestand:NP-3.jpg|Geloof niemand die in de ene hand water en de andere hand vuur draagt; Vertrouw niet iedereen. Bestand:NP-6.jpg|Met de kop tegen de muur lopen; Iets onmogelijks willen. Bestand:NP-7.jpg|De een scheert schapen, de ander varkens; Rijkdom is ongelijk verdeeld. File:NP-10.jpg File:NP-11.jpg File:NP-12.jpg File:NP-13.jpg File:NP-15.jpg File:NP-16.jpg File:NP-17.jpg Bestand:NP-18.jpg|Scheer de schapen als ze wol hebben; Niet tegen elke prijs voordeel nastreven. File:NP-21.jpg|Elkaar bij de neus nemen; Elkaar iets wijs maken. File:NP-22.jpg File:NP-23.jpg File:NP-24.jpg File:NP-25.jpg File:NP-30.jpg File:NP-34.jpg File:NP-36.jpg File:NP-37.jpg File:NP-43.jpg File:NP-45.jpg File:NP-48.jpg File:NP-49.jpg File:NP-50.jpg File:NP-51.jpg File:NP-52.jpg File:NP-53.jpg File:NP-54.jpg File:NP-55.jpg File:NP-56.jpg File:NP-65.jpg File:NP-68.jpg|Aan de ene voet een schoen, de ander blootvoets; Evenwicht is het voornaamste. File:NP-72.jpg Bestand:NP-74.jpg|Ze trekken om het langst; Ze willen beiden winnen. Bestand:NP-75.jpg|Als het kalf verdronken is dempt men de put; Na de ramp komt de actie. Bestand:NP-76.jpg|Ze hangt haar man de blauwe huik om; Ze bedriegt hem. Bestand:NP-79.jpg|Parels voor de zwijnen; Nutteloze moeite. Bestand:NP-84.jpg|Zich krommen om door de wereld te kommen; Moeite doen. Bestand:NP-85.jpg|Hij laat de wereld op zijn duim draaien; Men doet wat hij wil. File:NP-90.jpg File:NP-92.jpg File:NP-94.jpg File:NP-95.jpg File:NP-96.jpg File:NP-99.jpg File:NP-100.jpg File:NP-101.jpg|Mak als een lammetje; Gedwee zijn. File:NP-102.jpg File:NP-103.jpg File:NP-104.jpg File:NP-105.jpg File:NP-106.jpg File:NP-107.jpg File:NP-109.jpg File:NP-110.jpg File:NP-111.jpg File:NP-112.jpg File:NP-113.jpg File:NP-114.jpg File:NP-115.jpg File:NP-116.jpg </gallery> . . == Voor-, hoofd en nagerecht: structuur == [[Bestand:Celsus-Bibliothek2.jpg|thumb|200px|Restanten van de in de [[hellenisme|hellenistische]] tijd opgerichte [[Bibliotheek van Celsus]] in [[Efese]], [[Turkije]] die meer dan 12.000 perkamentrollen bewaarde.]] [[Bestand:ABC-prent-Catchpenny_print-Borms_0466.jpeg|thumb|200px|26 letters en tien cijfers, meer heb je niet nodig om een boek te schrijven.]] . ;1. Hoe kort je tekst ook is... . * Begin met een inleiding, zoals [https://www.youtube.com/watch?v=w82a1FT5o88 in deze opening]. . * De eerste zinnen bepalen of de lezer verder leest . * Waarover gaat het, breng sfeer (mijmering), wat is nieuw (krant), wat is het (encyclopedie) . ;2. Werk uit . * Werk met tussentitels . * Plaats eens een quote, een straffe uitspraak, citeer . * Wees logisch: plaats thema's samen of werk chronologisch . * Leg moeilijke woorden uit . ;3. Beëindig je tekst . * Boodschap aan de lezer . * Nodig de lezer uit voor een actie, een websitebezoek . * Maak de cirkel rond en eindig waar je begonnen bent. De terugkoppeling rondt de tekst af waar die begon. . * Meer info... . ;4. Visualiseer . * Lay-out . * Foto's met bijschrift . * [[Lettertype]]! . . == De keukenhulp en de -robot == [[Bestand:Hebban olla vogala overview.jpg|thumb|right|200px|Het "Nederlandse" schrift bestaat ongeveer 1500 jaar en is afgeleid van het Romeinse [[alfabet (hoofdbetekenis)|alfabet]]. De vroegste sporen van het [[Oudnederlands]] dateren van ca. 425-450 (de [[runeninscriptie van Bergakker]]) en de [[6e eeuw]] (de [[Salische wet]]) met de zin "Maltho thi afrio lito". Het betekent "Ik zeg je: ik maak je vrij, halfvrije". Een meer bekend, literair vers komt van een Vlaamse monnik: "[[Hebban olla vogala]] nestas bigunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu" wat staat voor "Alle vogels zijn aan hun nesten begonnen behalve ik en jij wel waarop wachten wij?"]] . ;1. De tekstverwerker ''Word''t keukenrobot . * Gebruik de spellingscorrector . * Gebruik de synoniemenlijst (rechts klikken) (en op internet) . * Alfabetisch sorteren . * Inhoudstafel en koppen . * Verborgen tekens . * Wijzigingen bijhouden . * Pagineer . * Plakken speciaal . ;2. Drop je tekst in [https://schrijfassistent.standaard.be/ dS Schrijfhulp] . ;Gebruik [[Wikipedia]] . ;Gebruik [https://www.vives.be/nl/taalhulp VIVES Taalhulp] . . == Werk af en serveer == [[Bestand:Holding-a-ruling-pen.svg|thumb|right|200px|Het schrijven met de hand gebeurde vaak in combinatie met het creëren. Tegenwoordig schrijven mensen hun tekst onmiddellijk in de tekstverwerker.]] . * Schrijf, herschrijf en schrap . * Laat rusten en herlees . * Laat nalezen . * Publiceer . * Social Media . * Mondelinge reclame . ;Grenzen van realiteit . {{Citaat | Een woord wordt geboren Sierlijk aan elkaar hangende letters Gedreven door klanken een geheel vormend Een woord leeft Tast speels de grenzen van de realiteit af Bekrachtigd door inhoud te geven aan holle letters Zwervende zwoele woorden Harde hevige woorden Zachte zalige woorden Snelle snijdende woorden Een woord sterft Als de adem de laatste klank uitblaast Het lijkt nietig hé, een woord Somber als het enkel geboren wordt om te sterven Toch is het zo noodzakelijk om te sterven Om verder te leven in een zin |Lesley Ramboer, schrijfworkshop, Dworp 2004.}} . . . = DEEL DRIE, SXRIVN-THEORIE: ''Voor culinaire koks met een portie tijd'' = [[Bestand:Text.JPG|thumb|right|200px|Schrijven resulteert in een tekst. Schrijven kan met de hand of machinaal.]] . {{Citaat|'''Niet alleen walg ik van de reclame, maar ook van de commercie in het algemeen. En ik heb Lijmen geschreven omdat ik er op een of andere manier van af moest komen. Ik moest wel reclame bedrijven, want van mijn pen heb ik nooit kunnen leven.'''|Willem Elsschot, net voor zijn dood in 1960.}} . {{Citaat|'''Een brief bloost niet.'''|[[Marcus Tullius Cicero]]}} . == Het ambacht: de kok en de schrijver == . :[[Schrijven]] . :[[Stijl (taalkunde)]] . == Correct schrijven, een kwestie van etiquette == [[Bestand:Medieval writing desk.jpg|thumb|200px|[[Middeleeuwen|Middeleeuwse]] illustratie van een [[Christendom|christelijke]] [[kopiist]] die aan het (over)schrijven is. Tot en met de uitvinding van de boekdrukkunst verloopt het creëren van teksten langzaam. 'Handmatig een getrouwe kopie maken van een tekst is niet eenvoudig. Het vereist een lange reeks telkens herhaalde en vermoeiende handelingen. De kopiist moet in het boek dat hij als uitgangspunt neemt een tekstfragement lezen, dat in zijn geheugen prenten en uitschrijven in schoonschrift, om vervolgens terug te gaan naar het origineel en het punt te zoeken waar hij gebleven was. Om het werk goed te doen is concentratie nodig. Zelfs de meest ervaren en nauwgezette kopiist maakt vergissingen (leesfouten, een lapsus door vermoeidheid, mentale vertaling, een onjuiste interpretatie en verkeerde correcties, substitutie van woorden en sprongen in de tekst). In feite komt de persoonlijkheid van de kopiist juist tot uiting in de fouten die hij maakt. Hoewel de hand die een boek kopieerde anoniem was, kunnen we er door de errara toch achter komen waar de man in kwestie vandaan kwam, hoe onderlegd hij was, of hij een soepele geest had en wat zijn voorkeuren waren; zelfs zijn psychische gesteldheid toont zich in omissies en verwisselde woorden. Het is een vaststaand feit dat elke kopie vergissingen bevat ten opzichte van de originele tekst. Een kopie van een kopie zal de fouten 'meenemen' van de gereproduceerde tekst en daar weer nieuwe aan toevoegen. Ambachtelijk vervaardigde producten zijn nooit helemaal precies dezelfde.&nbsp;<ref>IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken,'' Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref>]] . :[[Nederlandse spellingregels]] . :[[Grammatica]] . :[[Dt-regels]] . :[[Afkorting]] . :[[Getal (wiskunde)]] . :[[Spellingcontrole]] . . == Creatief koken. Mag het? == [[Bestand:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|thumb|right|200px|De [[boekdrukkunst]] gaf het schrijven en het [[lezen]] een enorme duw in de rug. De boekenproductie verhuisde van de middeleeuwse [[Kloosterorde|kloosters]] naar drukkerijen in steden. Vanaf het midden van de vijftiende eeuw kwam een ongekende hoeveelheid boeken op de markt.]] ;Taalspel {{Citaat|'''In Holland noemt men 't water''' '''De Fransen zeggen l'eau''' '''De Belg die beide talen kent,''' '''Die spreekt van Waterloo.''' |'''Daan Zonderland'''}} . :[[Creativiteit]] . :[[Automatisch schrijven]] . :[[Edward de Bono]] . :[[Woordenboek]] . :[[Beeldwoordenboek]] . :[[Spreekwoord]] . :[[Lijst van Nederlandse spreekwoorden]] . :[[Woordspeling]] . :[[Palindroom]] . :[[Haiku (dichtvorm)|Haiku]] . == Systematisch schrijven == . : [[Wikipedia:Snelcursus|Schrijven voor Wikipedia]] . :[https://sadan.wikidot.com/5-evalueren Betrouwbaarheid van informatie] . :[https://sadan.wikidot.com/4-refereren Referenties maken] . :[[Computervertaling]] . :[[Moleskine]] . :[[Kaartenbak]] . :[[Boektitel]] . :[[Index (boek)]] . :[[Bladzijde]] . :[[Naslagwerk]] . == De galerij == [[Bestand:Jules_De_Bruycker_-_Frans_Masereel_in_his_studio.jpg|thumb|200px|Frans Masereel (1889–1972) was graficus, houtsnijder, kunstschilder en tekenaar. Hij gaf zijn naam aan het Communistische Masereelfonds.]] . <gallery> Bestand:Een_boecsken_van_suster_bertken.jpg|[[Suster Bertken]] (Ca. 1427–1514) Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Desiderius Erasmus]] (Ca. 1467-1536) Bestand:Juan_Luis_Vives.jpg|[[Juan Luis Vives]] (1493–1540) Bestand:Karel-van-mander-schilderboeck.JPG|[[Karel van Mander]] (1548-1606) Bestand:J_vondel.jpg|[[Joost van den Vondel]] (1587–1679) Bestand:JFWillems.jpg|[[Jan Frans Willems]] (1793-1846) File:Jan Baptist David - lithograph by Louis Tuerlinckx.jpg|[[Jan Baptist David]] (1801-1866) Bestand:Kortrijk_1302_Henri_De_Pondt_portret_van_Hendrik_Conscience_ca._1870_9-01-2010_14-59-41.JPG|[[Hendrik Conscience]] (1812–1883) Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|[[Eduard Douwes Dekker]] (1820–1887) Charles_de_Coster.jpg_[[Charles De Coster]] (1827-1879)Bestand_Schilderij_met_Guido_Gezelle_door_de_Brugse_schilder_Hendrik_De_Graer_(1856-1915)_gemaakt_in_1905.jpg_[[Guido Gezelle]] (1830-1899) Georges_Rodenbach,_portrait.jpg|[[Georges Rodenbach]] (1855-1898) Rodenbach2.gif|Berten of [[Albrecht Rodenbach]] (1856–1880) Maurice_Maeterlinck_1911.jpg|[[Maurice Maeterlinck]] (1862–1949) Bestand:Stijn_Streuvels_by_Modest_Huys.jpg|[[Stijn Streuvels]] (1871-1969) Bestand:Schaik29.jpg|[[Johan Huizinga]] (1872-1945) Bestand:AugustVermeylen2.jpg|[[August Vermeylen]] (1872-1945) WillemElsschot1920.jpg|[[Willem Elsschot]] (1882–1960) ErnestClaes(persp.).jpg|[[Ernest Claes]] (1885-1968) Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12722,_Felix_Timmermanns.jpg|[[Felix Timmermans]] (1886–1947) Bestand:FilipDePillecyn.jpg|[[Filip De Pillecyn]] (1891-1962) VanOstaijen3.jpg|[[Paul van Ostaijen]] (1896-1928) Bestand:Portret_van_Gerard_Walschap,_Bestanddeelnr_921-7395.jpg|[[Gerard Walschap]] (1898-1989) Michel_de_Ghelderode.jpg|[[Michel de Ghelderode]] (1898-1962) Bestand:Gedenkplaat_geboortehuis_Zielens.JPG|Lode Zielens (1901-1944) Georges_Simenon_(1965).jpg|[[Georges Simenon]] (1903–1989) Annie_MG_Schmidt_(1984).jpg|[[Annie M. G. Schmidt]] (1911–1995) Louis_Paul_Boon_(1967)_(cropped).jpg|[[Louis Paul Boon]] (1912–1979) Bestand:Godfried_Bomans_(1965).jpg|[[Godfried Bomans]] (1913-1971) Bestand:WilderodeVeremundus.jpg|[[Anton van Wilderode]] (1918–1998) Bestand:Thea_Beckman.jpg|[[Thea Beckman]] (1923–2004) Bestand:Harry_Mulisch,_november_1999.jpg|[[Harry Mulisch]] (1927–2010) Bestand:Ward_Ruyslinck_675.jpg|[[Ward Ruyslinck]] (1929–2014) Bestand:Hugo_Claus_(1986).jpg|[[Hugo Claus]] (1929–2008) Bestand:Ledenvergadering_D66_in_Utrecht,_Jan_Terlouw_,_kop_-_NL-HaNA_Anefo_930-5131_WM342.jpg|[[Jan Terlouw]] (1931) Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|[[Gerrit Komrij]] (1944–2012) Bestand:Josse_depauw_jan17.jpg|[[Josse De Pauw]] (1952) Bestand:Marc_de_bel.JPG|[[Marc de Bel]] (1954) Bestand:KristienHemmerechts-Alken2013.png|[[Kristien Hemmerechts]] (1955) Bestand:Herman_Brusselmans_675.jpg|[[Herman Brusselmans]] (1957) Bestand:Tom_Lanoye_Zuivering_004.jpg|[[Tom Lanoye]] (1958) Bestand:Peter_verhelst-1510668632.jpg|[[Peter Verhelst]] (1962) Bestand:David_Van_Reybrouck.jpg|[[David Van Reybrouck]] (1971) Bestand:Saskiadecoster.jpg|[[Saskia De Coster]] (1976) Bestand:Lize_Spit_(2016).jpg|[[Lize Spit]] (1988) </gallery> . [[Bestand:Marcel-van-maele-1368875143.jpg|thumb|right|200px|Wie schrijft een lemma over deze dichters [[Marcel van Maele]] en [[Frans Buyle]]? En wie bezorgt Wikipedia een foto [[Johan Daisne]], [[Max Deauville]], [[Daan Boens]], [[Brigitte Raskin]], [[Herman de Coninck]], [[Lode Zielens]], [[Jotie T'Hooft]], [[Liane Bruylants]]...]] . . . = DEEL VIER, HANDS ON: ''Voor fijnproevers met appetijt'' = [[Bestand:A Specimen by William Caslon.jpg|thumb|right|200px|Variaties van lettertypes en talen van de lettergieter [[William Caslon]]. Caslons letters zijn in de achttiende eeuw dermate populair dat hij er de uitdrukking 'bij twijfelt, gebruik een Caslon' aan overhield.]] . {{Citaat|'''Schrijven zoals je praat, dat is precies hetzelfde als op het strand lopen in je blote gat.'''|[[Willem Frederik Hermans]].}} . {{Citaat|'''Schrijven is praten met papier ertussen.'''|[[Gouden Veer|copywriter Mark Van Bogaert]].}} . Bovenstaande quotes zijn tegenstellingen waarbij het elitaire schrijven tegenover het populaire schrijven komt te staan. Tegenstellingen zorgen altijd voor veel schrijfvoer, argumenten en tegenargumenten. Grijp deze kans aan als je kan. En toch vinden deze beide auteurs elkaar in het [[adagium]]: schrijven is schrappen. Niemand draagt winterkledij in de zomer. [Merk op hoe ik de vergelijking van Hermans in een [[metafoor]] doortrek.] . == De Elsschotproef == . Pas de Elsschotproef toe op een krantenartikel. Voor je start zoek je naar: # Titel? # Auteur? # Krant? # Datum? # Wat staat er te lezen? # Kloppen de beweringen? # Bronnen? Elsschot: # Kunnen we '''schrappen'''? # Kan het '''bondiger'''? # Vind je het werkwoord '''worden'''? # Het woordje '''men''' gevonden? . . == Wij willen ‘WORDEN’ weg! == . Wij willen 'worden' weg, wil het werkwoord wijzer worden, willen wij het werkwoord weer is een variant op ‘Wij willen Willem weg, wilde Willem wijzer worden, willen wij Willem weer’ de slogan van de Belgische Revolutie uit 1830 waarbij koning Willem I der Nederlanden door de Belgen onder vuur komt te liggen. Het werkwoord 'worden' is er eentje dat gemakkelijk in onze teksten sluipt. Je gebruikt het beter niet en vaak merk je pas bij een tweede lezing dat het in je tekst opduikt. 'Worden' noemen we een passief werkwoord omdat het een passief karakter heeft aan je tekst. De lezer krijgt de indruk dat er bij het beschrevene niet te kiezen valt waarbij het onderwerp van de zin een lijdend voorwerp is. Zonder 'worden' zijn je teksten 'beeldender', dit wil zeggen dat de lezer de gebeurtenis meer voor zich ziet. Bovendien zorgt het schrappen bij citaten ervoor dat je dichter bij een eigen tekst komt. Een paar voorbeelden: . ;1. De studenten worden begeleid door een coach en een studiebegeleider. . Beter is: Een coach en een studiebegeleider begeleiden de studenten. Nog beter: Studiebegeleiders begeleiden de studenten. Nu heb je een eigen tekst. Het onderscheid tussen een coach en een studiebegeleider is weinig relevant voor de lezer. . . ;2. We worden op de trein gezet. . Dit is een instinker. Als schrijver ga je je hier afvragen ‘wie zet ons op de trein’. Dan kom je er. Duitse troepen zetten ons op de trein. Of de reisbegeleider zet ons op de trein. Een wereld van verschil. . . ;3. De bloemen worden elke dag water gegeven. . De bloemen krijgen dagelijks water. . . ;4. Hij wordt morgen 18 jaar. . Deze is moeilijk, toch niet onoverkomelijk. Morgen is hij 18. . . ;5. De plannen worden volgende week besproken. . We bespreken de plannen volgende week. . . ;6. Zij worden altijd blij van muziek. . Muziek maakt hen blij. . . ;7. Het huis wordt momenteel gerenoveerd. . Vakwerkers renoveren het huis. (Momenteel is overbodig.) . . ;8. Het boek wordt door de leraar gelezen. . De leraar leest het boek. . . ;9. De hond wordt door de dierenarts onderzocht. . De dierenarts onderzoekt de hond. . . ;10. De taart wordt door mijn moeder gebakken. . Mijn moeder bakt de taart. . . ;Oefeningen . Zet de passieve zinnen om naar actieve: . * Passief: De kamer wordt elke week schoongemaakt. Actief:... . * Passief: De brief wordt door de directeur geschreven. Actief:... . * Passief: Het huis wordt door de aannemer gebouwd. Actief:... . * Passief: De wedstrijd wordt door het team gewonnen. Actief:... . * Passief: De presentatie wordt door de student gegeven. Actief:... . * Een passief met een vooroordeel: Bie is dit jaar zestig geworden. Maar ze is nog steeds actief in. Actief zonder vooroordeel... . . == Stijlkenmerkenanalyse == === De oefening === [[Bestand:Uil met bril en boeken.jpeg|thumb|''Wat baet keers of bril, als den wl niet sien en wil.'']] . De studenten kiezen in de bibliotheek een willekeurig fictieboek. Ze kiezen zoals ze een fles wijn kiezen. Proeven is onmogelijk, enkel het etiket en de achterzijde van de fles bevatten informatie. Een mooi vormgegeven etiket springt meer in het oog dan een etiket waar nauwelijks is over nagedacht. . Terug in de klas gaan ze lezen. Eerst noteren ze de formele kenmerken: de auteur, het jaartal, de titel, de synopsis, hoe de kaft is vormgegeven... Over de auteur zoeken ze bijkomende info. Daarna gaan ze bladeren in op zoek naar straffe zinnen, pakkende paragrafen... . Vervolgens komen ze vooraan in de klas hun bevindingen presenteren. Samen met de docent analyseren ze de tekst op stijlkenmerken. De docent noteert de stijlkenmerken op een bord, studenten nemen ze over in hun creatieve dagboek. === Luisterfragment === . HANGAR PEETERS. 'Malva.' De Bezige Bij, Antwerpen, 2016. 'Ik lag onder een dun lakentje want het was warm in Madrid in augustus 1934. Alleen mijn hoofdje stak erbovenuit, maar het bovenste gedeelte was bedekt met een mutsje. Dit gaf het voordeel van de optische verkleining van mijn hoofd. . De sluwe vrienden lieten zich niet bedotten. Het mutsje was een beetje afgegleden en voordat pappa of mamma er erg in had, of aanstalten kon maken om in te grijpen, waren degenen die zich over mij heen hadden gebogen halsoverkop achteruitgedeinsd, daarbij botsend tegen de anderen die zich in wijdere kringen rond mijn wieg bevonden. In de gaten die tussen de terugtredenden en de wachtenden ontstonden, wisten de laatsten vlug naar voren te bewegen, waarna het tafereel zich herhaalde, en zo nog een paar keer. Het leek op het kolken van water wanneer in een beek een steen ligt waarlangs de voortrazende stroom zich een weg moet banen. Niemand zei er iets van, niemand durfde er iets van zeggen, maar het was wel duidelijk dat ik die steen was; dat ik de steen des aanstoots was. . De complimenten en bewonderende woorden die mijn vaders vrienden maar met moeite konden uitbrengen, waren bij mijn vader niet aan dovenmansoren gericht. Hij glom van trots. Hij pronkte als een pauw. Zij spraken hun goedkeuring over mij uit zoals ze in het café proosten boven hun glazen. . === Analyse === ;1. Vergelijking Een vergelijking herken je aan de tussenwoorden zoals als, zoals, lijkt op. "Hij pronkte als een pauw" is een klassieker die de ijdelheid en trots benadrukt. "Zij spraken hun goedkeuring over mij uit zoals ze in het café proosten boven hun glazen." . ;2. Metafoor Een metafoor is een vergelijking zonder vergelijkingswoord die is uitgewerkt met meerdere beelden. De auteur gebruikt natuurbeelden: beek, steen, kolkend water, stroom, om een tafereel (mensen rond een wieg) voor te stellen. "Het leek op het kolken van water wanneer in een beek een steen ligt waarlangs de voortrazende stroom zich een weg moet banen. (…) Ik was die steen." . ;3. Hyperbool (overdrijving) "Halsoverkop achteruitgedeinsd" overdrijft en versterkt het effect van hun schrik. . ;4. Ironie, humor en zelfspot De passage is doordrongen van ironie, humor en zelfspot. Door te schrijven dat ‘het mutsje voor een "optische verkleining" van het hoofd zorgt maakt de verteller zichzelf belachelijk. . ;5. Tegenstelling De "bewondering" van de bezoekers blijkt nergens oprecht. De vader glundert terwijl de bezoekers duidelijk geschrokken zijn. . ;6. Personificatie "De complimenten ... waren bij mijn vader niet aan dovenmansoren gericht." De complimenten krijgen als het ware een handelende rol. Een lichte personificatie. . ;7. Herhaling Een herhaling versterkt de suggestie van het herhaalde woord: "Niemand zei er iets van, niemand durfde er iets van zeggen." En: “Het was duidelijk dat ik die steen was; dat ik de steen des aanstoots was.” . ;8. Contrast De schrik van de bezoekers botst met en de trots van de vader en dat levert humor. . ;9. Uitdrukking "De steen des aanstoots." Deze Bijbelse uitdrukking symboliseert een obstakel, afkeuring of iets dat afwijkt en laat de metafoor eindigen in een uitdrukking. . ;10. Gezegde (een uitdrukking met een werkwoord) Er bovenuit steken. Het voordeel geven. Zich niet laten bedotten. Er (geen) erg in hebben. Over iemand heen buigen. Aanstalten maken. Een tafereel herhalen. Zich een weg banen. Iets met moeite uitbrengen. De goedkeuring uitspreken. Glimmen van trots. . ;11. Zintuigelijke waarnemingen “Ik lag onder een dun lakentje want het was warm in (…).” . ;12. Tijd en plaats: concretisering ‘(…) warm in Madrid in augustus 1934. . ;13. Alliteratie “heen hadden gebogen halsoverkop”, “bewonderende woorden”, “vaders vrienden”, “maar met moeite” . ;14. Dubbelop Dubbelop is bijna tweemaal hetzelfde om het extra in de verf te zetten. “waarna het tafereel zich herhaalde, en zo nog een paar keer.” . ;15. De lezer aanspreken met een vraag Komt niet aan bod. . ;16. Inwendige dialoog en standpunt Door het gebruik van het woord ‘ik’ weten we wie er aan het woord is. De schrijver overdrijft hier niet mee. Slechts drie keer gebruikt ze het woord. Bij het begin: omdat het niet anders kan en verderop als herhaling. . ;17. Spreekwoorden Niet in dit fragment. . ;18. Opsommingen Een opsomming bestaat uit drie of meer woorden. Komt niet aan bod. . ;19. Bijvoeglijke naamwoorden “Sluwe vrienden”, “de voortrazende stroom”. . ;20. Vertelperspectief De baby beschrijft zichzelf op een volwassen manier en vanop een afstand. Alsof een baby zich kan herinneren hoe zij daar in een wieg lag. De bijna wetenschappelijke blik is geen babytaal. Dit standpunt zorgt voor contrast. De schrijver had hier opties te over. Hij kon het perspectief hanteren van de moeder, de vader of de vrienden. Wellicht is de baby de sterkste keuze. . . == Redactie-oefening == . == Van basistekst tot afwerking == === Basis === ''''Een monument, het gemeentehuis van Slijpe'''' Eén van de laatste bastions van het zelfstandige Slijpe als gemeente. Als ik langs het gemeentehuis kom, mijmer ik over de vele trouwstoeten die zich naar de grote zaal op het eerste verdiep gingen waar dolverliefde koppeltjes elkaar het ja-woord gaven. De plaats waar felle discussies oplaaiden in het schepencollege over de manier hoe Slijpe beter bestuurd kon worden of over de gewone dingen des levens werd beslist over vergunningen voor het houden van festiviteiten zoals de jaarlijkse kermis. Maar na de zitting werden de plooien gladgestreken. Toch van horen zeggen! Wie van de geboren en getogen Slijpenaars herinnert zich niet de gemoedelijke gemeentesecretaris Jozef Laleman die altijd wel een oplossing vond voor iemand met een administratief probleem. In de archieven vond ik een interessant document over de aankoop van een huis dat ideaal was voor de oprichting van een gemeentehuis. We noteren het jaar 1902. Ik vat het samen in de bewoordingen van toen. Op 7 juli 1902 stelde men Stephaan Debruyne, baas-timmerman en Pieter Levecque baas-metser aan om een schatting te doen van een bestaand pand gelegen op de hoek van de Dorpsstraat, nu Diksmuidestraat, en de Middelkerkestraat, nu Slijpesteenweg, toebehorend aan de erfgename van wijlen Christiaan Logier, rentenierster. Dit wijst erop dat het pand het eigendom was van bemiddelde mensen. Zij bevestigden dat er een spreekkamer was om mensen te ontvangen en een trap die leidde naar een plaats waar er vier kamers waren. Genoeg ruimte om een grote gelagzaal te maken. Het dak was bedekt met pannen en een donderscherm. Het gebouw moet zeker boven de gewone werkmanshuizen getorend zijn geweest. Na onderzoek werd de waarde van het pand op 10.000 Belgische Frank geschat. Voor de jonge lezers, een kleine 250 euro. Geen klein bedrag voor die tijd! Het zou echter tot 1924 duren eer het gemeentehuis zoals het er nu uitziet werd gebouwd. Op de website van de gemeente Middelkerke vinden we hierover de volgende beschrijving. Het voormalig gemeentehuis is gebouwd in 1924 naar ontwerp van architect A. Neirynck uit Uitkerke. Men heeft hier gekozen voor een traditionele wederopbouwstijl met het gebruik van streekeigen baksteen. Typerend zijn de twee rechtertraveeën die oplopend in een trapgevel met bekronend gebogen fronton tussen twee arduinen bollen. Let ook op het ovaalvormig venster of oculus in de top. De functie van dit gebouw wordt ons bevestigd in het opschrift boven de dubbele toegangsdeur waar in sierlijke letters het woord 'GEMEENTEHUIS' te lezen valt. Na de fusie (toen alle gemeentelijke diensten naar Middelkerke verhuisd waren) deed dit gebouw respectievelijk dienst als postkantoor, klaslokaal en als vergaderruimte voor de kerkfabriek en plaatselijke verenigingen. Tot slot een kleine anekdote die wel berust op ware feiten. Aan de achterzijde van het gemeentehuis bevindt zich een klein kamertje op de eerste verdieping. Dit was gekend als het cachot van Slijpe. Iemand die te veel in het glas had gekeken of wat opstandig was, kon in dit gezellige kamertje wel eens een nachtje doorbrengen op bevel van de veldwachter. Iedereen van het dorp wist het maar er werd eens hartelijk om gelachen. Laten we hopen dat ons gemeentehuis een goede en respectvolle bestemming krijgt! Walter en Eric Opstaele === Na eerste manuele bewerking === [[Bestand:Slijpe Oud gemeentehuis.JPG|thumb|right|200px|Hier in het gemeentehuis passeerden de dagelijkse dingen des levens: vreugde en tristesse, de registratie van dood en geboorte, de vergunningen voor festiviteiten en de jaarlijkse kermis, de administratieve akkefietjes. Wie herinnert zich niet de gemoedelijke gemeentesecretaris? Geboren en getogen Slijpenaars kennen hem zonder twijfel. Die Jozef Laleman kreeg altijd en alles opgelost.]] '''Slijpes gemeentehuis, een vergeten monument van 10.000 frank''' Walter & Eric Opstaele '''Als we langs het gemeentehuis heen fietsen – nu een bejaard bastion van het ooit zo zelfstandige Slijpe - dan overvalt ons het mijmeren. Talloze trouwstoeten en dolverliefde koppels gaven hier kussend hun ja-woord. Hier laaiden felle discussies op en krabde het schepencollege zich in de haren: hoe valt dit oude dorp te besturen? Dat burgemeester en schepenen de plooien na de zitting glad streken, dat hebben we alleen van horen zeggen. En als dat inderdaad zo was, dan was het ongetwijfeld bij een glas bier in het café aan de overkant.''' '''Een vel papier''' In het gemeentearchief ontdekten we een vel papier over de aankoop van een huis, ideaal om er een gemeentehuis in onder te brengen. We noteren 7 juli 1902. Terwijl Cyriel Buysse zijn toneelstuk 'Het gezin van Paemel' schrijft, krijgen een zekere Stephaan Debruyne en Pieter Levecque de opdracht een pand op de hoek van de Dorps- en de Middelkerkestraat, te schatten. De straatnamen zijn inmiddels verdwenen (nu spreken we van de Diksmuidestraat en de Slijpesteenweg), het huis uit 1924 is er nog. Debruyne en Levecque hebben kennis van zaken: de eerste is een timmerman met een zaak en de andere is een metsersbaas. Het huis zelf is eigendom van een rentenierster, de erfgename van wijlen Christiaan Logier. Debruyne en Levecque stellen vast dat deze bemiddelde dame een al even bemiddeld pand betrekt. Hun bewoordingen klonken het ongeveer zo. Het gebouw torent boven de gewone werkmanshuizen uit, een huis met een spreekkamer en een trap die naar vier kamers leidt. Hier is ruimte voor een gelagzaal. Op het pannendak ligt een donderscherm. Na onderzoek schatten de twee mannen het pand op een waarde van tienduizend frank. Voor jonge lezers: 250 euro. Geen klein bedrag in die dagen, geen gezin van Paemel. . === Aan de slag… === Hoe zou jij het artikel – met alles wat je leerde – afwerken? Doen! Kopieer onderstaande tekst en plak ze zonder opmaak in een Word-document. De tekst kan heel wat bondiger en sterker. . [[Bestand:Ballpoint-pen-parts.jpg|thumb|right|200px|De onderdelen van een balpen. De kogel van een balpen zorgt ervoor dat je pen over het blad glijdt. Of gebruik je liever een [[Swadeshi Ratnamson]]?]] In de schaduw van de tijd, gelegen in de pittoreske hoeken van Slijpe, bevond zich eens een onwrikbaar bastion van autonomie: het zelfstandige gemeentehuis van Slijpe. Terwijl ik langs de gevel van dit historische gebouw wandel, brengen herinneringen aan vervlogen tijden mijn gedachten tot leven. Hier vonden talloze trouwstoeten hun weg naar de majestueuze bovenzaal, waar verliefde koppels hun eeuwige geloften uitspraken. Dit was de plaats waar hartstochtelijke debatten oplaaiden binnen het schepencollege, waar besluiten werden genomen die de koers van Slijpe zouden bepalen, van bestuurszaken tot alledaagse vergunningen voor de jaarlijkse kermis. Maar na elke zitting werden de plooien gladgestreken, althans volgens de geruchten. En wie kan de warme herinneringen aan de gemoedelijke gemeentesecretaris Jozef Laleman, die altijd een oplossing wist voor elk administratief probleem, vergeten? In de archieven vond ik een fascinerend document dat teruggaat naar het jaar 1902 en handelt over de aankoop van een huis dat uitermate geschikt was om te dienen als gemeentehuis. Op 7 juli 1902 werden Stephaan Debruyne, de meester-timmerman, en Pieter Levecque, de meester-metselaar, aangesteld om een schatting te maken van een bestaand pand op de hoek van de Dorpsstraat, nu bekend als de Diksmuidestraat, en de Middelkerkestraat, nu de Slijpesteenweg. Het pand was eigendom van de erfgename van wijlen Christiaan Logier, een welgestelde rentenierster. Hun bevindingen wezen op de aanwezigheid van een ontvangstkamer en een trap die leidde naar vier kamers, voldoende ruimte om een ruime gelagzaal te creëren. Het dak was bedekt met pannen en er was een donderscherm aanwezig. Het gebouw torende zeker boven de bescheiden arbeiderswoningen van die tijd uit. De waarde van het pand werd destijds geschat op 10.000 Belgische Frank, wat tegenwoordig ongeveer 250 euro zou zijn. Een aanzienlijk bedrag voor die periode. Pas in 1924 werd het huidige gemeentehuis gebouwd, zoals beschreven op de website van de gemeente Middelkerke. Het voormalige gemeentehuis werd opgetrokken in 1924 volgens het ontwerp van architect A. Neirynck uit Uitkerke. Hier koos men voor een traditionele wederopbouwstijl, met het gebruik van bakstenen die typerend waren voor de streek. Opvallend waren de twee rechtertraveeën die eindigden in een trapgevel met een sierlijk gebogen fronton, geflankeerd door twee arduinen bollen. Het ovaalvormige venster, of oculus, in de top gaf het gebouw een uniek karakter. De functie van dit majestueuze gebouw werd duidelijk gemaakt door het opschrift boven de dubbele toegangsdeur, waarin sierlijke letters het woord 'GEMEENTEHUIS' vormden. Na de fusie, waarbij alle gemeentelijke diensten naar Middelkerke werden verplaatst, kreeg dit gebouw verschillende rollen toegewezen, waaronder postkantoor, klaslokaal en vergaderruimte voor de kerkfabriek en lokale verenigingen. Ten slotte, een anekdote die gebaseerd is op ware gebeurtenissen: aan de achterzijde van het gemeentehuis bevond zich een klein kamertje op de eerste verdieping, bekend als het "cachot van Slijpe". Hier belandden zij die iets te diep in het glas hadden gekeken of te opstandig waren, voor een nachtje, op bevel van de veldwachter. Het hele dorp was op de hoogte, maar er werd hartelijk om gelachen. Laten we koesteren en hopen dat ons gemeentehuis een eervolle en respectvolle bestemming zal behouden, als getuige van het rijke erfgoed van Slijpe. . == Tips bij AI-gebruik == . [[Bestand:Hoe kunnen computers je anders laten denken.webm|thumb|200px|Laten computers je anders denken? - [[Universiteit van Nederland]]]] '''Generatieve Artificiële Intelligentie is machinale tekst, codetaal, beeld, video en muziek die tot stand komen met ChatGPT, Microsoft Bing (voor tekst) en DALL-E en Midjourney (voor beeld).​​​​​ AI op het onderzoek en de bronnen loslaten, kan. Voor feitelijke info is AI relatief betrouwbaar. Het het systeem maakt teksten die [[Plausibele ontkenning|plausibel]] ogen. De werkelijkheid is ondergeschikt. Wie met AI werkt, leert. Dat valt te meten in een [[Leercurve (studie)|leercurve]]. Onderzoek concludeert dat specialisten die AI gebruiken snelle leerwinsten maken in vertrouwde onderwerpen. Leken, die zonder vakgebied (en dat zijn beginnende studenten, of docenten die een nieuw terrein verkennen), maken een dalende leercurve. Dat wil zeggen dat ze (te) veel energie stoppen in de controle om tot betrouwbare info te komen.''' . [https://www.youtube.com/watch?v=kwHKzSek8ws Bekijk deze film.] . * De KULeuven wil dat je vermeldt dat je AI gebruikte.&nbsp;<ref>[https://www.kuleuven.be/onderwijs/student/onderwijstools/artificiele-intelligentie#Voor%20je%20begint Voor de visie van de KU-Leuven op het gebruik van AI, klik hier.]</ref> Ik meen dat dit niet hoeft. AI is als een GPS of een spellingscorrector... een soort naslagwerk. Je vermeldt evenmin dat je een telefoonnummer vond in een telefoonboek op pagina 105 (voor de ouderen onder ons) of dat je in een atlas ontdekte dat Brussel de hoofdstad is van België. Laat de discussie maar komen. Vermelden of niet? . * Vergeet niet dat AI-schrijfsels er vaak hetzelfde uitzien naar patroon, zinsbouw, bijvoeglijke naamwoorden, een fout hoofdlettergebruik... Bovendien zal je sommige zinnen niet begrijpen. Als je dit klakkeloos overneemt heeft de docent onmiddellijk door dat een student dit niet schreef. Herwerk het AI-aanbod dus grondig voor je het bestempeld als 'van jezelf'. . * [[Archive.today|Archive.is]] laat kijken achter betaalmuren. . * Bij AI heet de zoekinstructie een '[[Prompting|prompt]]'. De prompt onschrijf je in detail met context. Vraag desnoods een samenvatting op het einde om te zien of AI je zoekopdracht begreep. Geef duidelijke instructies: wat wil je? Een spannende tekst? Een samenvatting? Een essay? Extra bronnen? Hoeveel woorden mag de tekst tellen? Enzovoort. . * Onderscheid creatieve [[Kunstmatige intelligentie|AI]] die teksten maakt en AI die verwijst naar bronnen. Het zijn [[taalmodel|taalmodellen]]. Ze schrijven goed, redeneren doen ze niet. Ze zoeken het internet af en weten niet wat waar is. Ze doen geen CRAAP of Pinokkiotest. Rekenen kunnen ze evenmin. Doe de test, je staat bij moeilijke sommen versteld. Let op voor discriminatie en stereotypering, daar is AI goed in. Bouwvakkers zien er hetzelfde uit: gespierde mannen in gele pakken met helm. Als je de software daarop wijst - bijvoorbeeld niet alle Nazi's waren übermenschen - dan kun je gekke beelden krijgen. Gebruik [[ChatGPT]] om te schrijven, niet om te zoeken, de databank is beperkt. Dat de hardware milieubelastend is vaak gehoord, het koelwater leek een probleem, daar zou nu (2025) al dertig keer minder van nodig zijn. Test uit met verschillende teksten. Gebruik je eigen tekst als basis. Je krijgt grammaticaal correcte zinnen. Inhoudelijk volgt jouw controle. Als je het gebruikt als parafraseertool blijf je de bron vermelden. Als je een bronvermelding wil, gebruik je beter Perplexity of Copilot. Blijf controleren. Lees grondig. Blijven de feiten kloppen? Heeft de tekst de stijl, de structuur en de kenmerken die jij wil? Vergelijk verschillende soorten van AI. Ik vroeg aan Co-pilot en ChatGPT om relevante bronnen te zoeken voor de 'aanpak van delinquente jongeren'. Co-pilot kwam snel tot relevante bronnen, met verwijzingen en met full-text-verwijzingen naar de schoolbibliotheek. Bij ChatGPT verliep dit proces moeizamer. Ik kreeg bronnen die nauwelijks actueel waren, na een tweede prompt waren het enkel bonnen uit Nederland en toen ik Vlaamse bronnen wou, kwam ik op de website van een politieke partij. . * Vragen zoals: herschrijf deze tekst zonder het werkwoord worden, lukken ten dele. De tips die de Elsschotproef opsomt kent AI niet altijd. Herschrijf de tekst zelf met deze tips. . * AI bedenkt snel titels en tussentitels. Meestal zijn ze langer dan zeven woorden. Gebruik ze ter inspiratie en kort ze in. . * Wees niet tevreden met het AI-eindresultaat en voeg extra lagen toe in de argumentatie, de onderbouwing, de kritische analyse, je creatieve en persoonlijke insteek, de structuur... Zorg dat je het werkstuk beheerst. . * Wie AI gebruikt, bespreekt dit best met zijn of haar promotor. . * Kortom, gebruik AI als hulpmiddel om je denkproces te versnellen, jij blijft verantwoordelijk voor je publicatie. . * Het herkennen van AI-fouten in essays vraagt aandacht. "AI-detectors" zijn vaak onbetrouwbaar. Patronen en hallucinaties verraden dat de student de AI-info niet kritisch bestudeerde en verwerkte. Methoden die AI-fouten te ontmaskeren. 1. De "Hallucinatie" check: in de '''literatuurlijst''' verzint AI logische titels en met '''citaten''' gaat het net zo. Vaak mixt AI bekende zinnen tot een nieuw, niet-bestaand citaat. '''Anachronismen''': soms koppelt AI gebeurtenissen aan verkeerde jaartallen of personen die nooit tijdgenoten waren. 2. Typische AI-stijlkenmerken. AI heeft een stijl die afwijkt van de stem van de student. Elk essay kent exact dezelfde opbouw. Verder is er het wollig en Amerikaanse taalgebruik met overmatige structuur en lijstjes. 3. Door vergelijking met eerder werk van een student kan de docent de rode vlag zwaaien. Een enorme sprong in vocabulaire of de verandering in zinsbouw kan hierop wijzen. 4. Vraag om een argument uit de tekst toe te lichten. Iemand die het zelf schreef, kan de logica uitleggen; wie AI gebruikte, blijft oppervlakkig. . == De metafoor == {{Citaat|Het grootste meesterschap is dat van de metafoor. Dat alleen kan men niet van een ander leren; het is het kenmerk van genie, want goede metaforen maken veronderstelt een scherp oog voor gelijkenissen.|Aristoteles}} Deze workshop ambieert om van een vergelijking op te klimmen naar een metafoor en vervolgens naar een gedicht met als achterliggende gedachte: Hoe bouwt beeldspraak de wereld. We vertrekken van de stijlkenmerken waarbij studenten in fictieboeken een citaat zoeken dat ze mooi vinden. De docent analyseert na hun voorlezen welke stijlkenmerken er in de tekst steken. Daarna gaan we dieper in op de vergelijking. Die legt een verband. Een metafoor werkt hierop door en opent een wereld. Een gedicht gaat nog een stap verder. ;1. Denken aan vergelijkingen (...) . ;2. Omzetten naar metaforen Opdracht 1: Wat klopt niet? Welke woordcombinaties zijn onmogelijk? * tijd verliezen * tijd investeren * carrièreladder * relatiebreuk * levensweg * politieke strijd * informatiestroom * een warm persoon * een kil onthaal En toch begrijpt iedereen wat er is bedoeld. . ;3. Betekenis Uit het Grieks: meta = over, pherein = dragen. Letterlijk dus: overdracht . ;4. Voorbeelden * HET LEVEN IS EEN REIS: doet denken aan levensweg, kruispunt, bestemming, afslag, omweg, vastlopen... * HET LEVEN IS EEN TUIN: doet denken aan zaaien, groeien, bloeien, oogsten... * HET LEVEN IS EEN BIBLIOTHEEK: doet denken aan hoofdstukken, nieuwe bladzijde, het verhaal herschrijven * HET LEVEN IS EEN LABYRINT: doet denken aan verdwalen, zoeken, doodlopende straat Elke metafoor laat iets zien én verbergt iets. . ;5. Concreet Hugo Claus schrijft: "Haar gewrichten waren jonge katten." Waarom niet: "haar gewrichten waren soepel"? Omdat jonge katten mogelijkheden toevoegen zoals beweeglijkheid, speelsheid, sensualiteit, aaibaarheid, onvoorspelbaarheid. Om een goede metafoor te maken, ontwikkel je een oog voor gelijkenissen. . == Het interview == [[Bestand:Hendrik Laurensz. Spieghel.jpg|thumb|200px|[[Hendrik Laurensz. Spieghel]] (1549-1612) publiceerde de eerste Nederlandse grammatica in [[1584]] onder de titel 'Twe-spraack.' Het verscheen bij [[Plantijn]].]] . De opdracht lijkt eenvoudig: onderwerp een medestudent aan een reeks vragen en maak hier een vlot interview van. * Schrijf niet in vraag- en antwoordvorm, maar in een organische tekst; . * Zoek een geschikte locatie . * Begin met een observatie . * Leg focus . == Een Wikipedia-bijdrage == [[Bestand:Kroontjespen-2.JPG|thumb|right|200px|Kies keurig je schrijfgerief.]] . Wat valt er te leren met het schrijven van een lemma? De studenten leren... . # een {{Wp|relevant}} onderwerp zoeken. {{Wp|Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp|Wat is relevant?}} # {{Wp|Onderzoeken|onderzoeksvaardigheden}} (internet, bib, literatuur, heemkringen, musea) # {{Wp|Referentie|referenties}} maken # {{Wp|Evalueren|evalueren}} en de betrouwbaarheid beoordelen # {{Wp|schrijven}} voor een {{Wp|Register (taalkunde)|register}}, dat van een encyclopedie # een onderwerp (om)kaderen en ontsluiten # kennis delen # omgaan met feedback (overlegpagina's) # in groep werken en samenwerken # beeldmateriaal maken . Als de bovenstaande elementen vervuld zijn, krijg je 2.5/5. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafels, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Wie eerder indient dan de afgesproken datum, kan feedback verwachten. Wie met vragen zit, of problemen heeft, hoeft zich niet te generen om te passeren of te mailen. Met andere woorden, de studenten nemen zelf verantwoordelijkheid voor hun leren. Dit is geen papegaaienwerk of pure kennisreproductie. De Wikipediaklas staat mijlenver van het klakkeloos aanvaarden van kennis en het schoolse leven. Deze voorbeeldpagina's kwamen in de loop der jaren tot stand. : Biografie: {{Wp|Johannes Wier}} & {{Wp|Leon Hoet}} . : Boekbespreking: {{Wp|Pleidooi voor populisme}} . : Begrip: {{Wp|Morele paniek}} . : Methodiek: {{Wp|Online hulpverlening}} . : Gebeurtenis: {{Wp|Amerikaanse Burgeroorlog}} . : Videogame: {{Wp|Canis Canem Edit}} . : Heilige: {{Wp|Margaretha van Antiochië}} . : School: {{Wp|Ipsoc}} . : Instelling: {{Wp|Psychiatrisch Centrum Menen}} . * Pagina's die niet bestaan (maar het wel verdienen): {{Wp|Coliboaia-grot}}, {{Wp|Hugo Stinnes}}, {{Wp|Emil Kirdorf}}, {{Wp|Emil Gansser}}, {{Wp|Walter C. Teagle}}, {{Wp|Irénée du Pont}}. . . == Het reisessay: de regels van Benedictus == [[Bestand:CC No 16 Gullivers Travels.jpg|thumb|200px|Een vroeg voorbeeld van een reisverhaal, uit 1726: [[Gullivers reizen]]. [https://www.dbnl.org/tekst/swif001gull12_01/ Lees het hier].]] . ;Voorbereiding Zorg bij je reis dat je notities maakt die je later kan verwerken. Maak beeldmateriaal. Een reisessay zonder foto is een kale bedoeling. Bovendien helpt een foto je dingen herinneren. Extra uitleg bij een schilderij, een gedenkplaat... ze vormen de basis voor quotes of extra uitleg. . ;Het schrijven Het reisessay is een bijzonder genre. De toon is informeel met een evenwicht tussen straattaal ('De bars in Bxl zijn machtig!!!') en het academische (De Belgische hoofdstad telt 6.490 horecazaken.). Combineer deze stijlen: 'Brussel doet zichzelf als hoofdstad alle eer aan met zijn honderden cafés en bars, hotels en restaurants - goed voor ieders beurs. Ze wachten je op.' . Schrijf levendig. Dat is de boodschap. Een voorbeeld: 'de nachtmerrie van Orwell' kan voldoende zijn om de mensenrechten in Noord-Korea in te leiden. Richt je tot de lezer met 'je' of 'jij'. Persoonlijke voornaamwoorden zoals ik of wij kunnen. Wees beknopt. Details zijn welkom maar een systematische opsomming van alle uitzonderingen zijn minder gewenst. Generaliseren of veralgemenen kan (hoeft niet), zelfs met enige humor (zorg voor een duiding of een antropologische blik). Gebruik AI gerust, met goede prompts. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Sxrivn_is_koken#Tips_bij_AI-gebruik|Lees hier meer...]] . Let op waar humor overgaat in oneerbiedigheid. Humor hoort bij een levendige reisverslag. Vermijd sarcasme, uitlachen of aanstootgevende teksten en inside jokes. Ga er niet vanuit dat je lezer debiel is door je reis van naaldje tot draadje te beschrijven. Begin niet met je wekker die afgaat en eindig je verslag niet met je reis terug naar huis. Je schrijft geen brochure vol clichés zoals "ruime kamers", "een korte wandeling naar de belangrijkste attracties" en "de beste margarita's die je kan vinden"... Denk twee keer na voor je een opsomming maakt. Rapporten gebruiken opsommingstekens om snel en overzichtelijk droge feiten inzichtelijk te maken. Het nodigt niet uit tot verder lezen en enthousiasmeert de lezer niet. Goed geschreven proza is aantrekkelijker. . ;De opdracht Elke student schrijft een reisessay van twee A4tjes (lettertype Calibri 11, titel 16, tussentitels 13) over de trip naar Rotterdam, Brussel, Molenbeek of Kortrijk. Hou rekening met de klassieke schrijftips die hieronder te vinden zijn. '''INDIENEN VOOR..., daarna een punt minder per dag te laat.''' . # Gebruik de werkwoorden worden (en al zijn varianten), zullen, moeten, zouden niet. # Het woord men is taboe: zorg dat je weet wie wat zegt. # Citeer sprekers die je ontmoette tijdens de Molenbeekweek of gebruik fragmenten van de website, een folder... Referenties in APA horen niet. Als je dan toch citeert, doe het met een quote of in doorlopende tekst, zoals een krantenartikel. # De inleiding is krachtig of spannend, de lezer moet willen lezen. # Je eindigt met een besluit of een boodschap aan de lezer. # Zorg voor een illustratie (7 op 10 cm) met een bijschrift (tekst onder de foto) op elke pagina. # Omschrijf de sfeer zintuigelijk. Wat zag je, rook je, voelde je, straatgeluiden… # Zorg voor een boeiende titel en enkele tussentitels. # Wissel lange en korte zinnen af, denk na over het ritme in je tekst. # Vergeet je naam, de titel en de datum niet. . In deze schrijfcursus lees je vooral de paragraaf over ‘verbanden’ en de organische tekst en de paragraaf over stijlfiguren eens door in deel I, hoofdstuk 2. . ;Structuur Dus geen voorblad, wel een goede titel (niet opdracht voor het vak…) en twee sprekende foto's. Werk niet met niveaus: 1.1 enzovoort. Tussentitels graag, maar voor de rest een organische tekst, opgemaakt in twee kolommen. . ;Inhoud Inhoudelijk heb je het vooral over onze studietrip naar Rotterdam, Brussel, Molenbeek of Kortrijk en de bezoeken die je deed. Wat maakte indruk? Wie maakte indruk? Waarom? Maak er iets persoonlijks van. Waarom begon je deze studie (max 1/3de van een A4)? Inhoudelijk kan je dus alle kanten op. Zoek een rode draad. Wat wil je de lezer vertellen? [[Kunstmatige intelligentie|Artificiële intelligentie]] kan je gebruiken. Lees de tips hoe je dit gebruikt hierboven. . ;Hoe quoteert de docent? Tien regels... # Is er een duidelijke inleiding? # Zijn er tussentitels, paragrafen of hoofdstukken? # Is er een besluitende afronding met een boodschap aan de lezer? # Is het werk nagelezen? Zijn er spellingsfouten? # Gebruik je bronnen, zijn ze op te sporen? # Zijn er quotes uit de literatuur, citeer je? # Zijn er inzichten en verbanden? # Is het beeldmateriaal esthetisch? Zijn er bij de foto’s bijschriften die verduidelijken? # Is de tekst verzorgd: goed geschreven, weinig spelfouten, geen interpunctiecorrecties? # Houdt de schrijver met de tien schrijftips hierboven geformuleerd? . Hoe meer je rekening houdt met het bovenstaande, hoe meer punten. . ;Een voorbeeld van het begin van een essay <span style="font-size: large;">'''Brussels by night'''</span> '''Slenteren door onze hoofdstad''' '''Een reisverhaal door Benedict Wydooghe''' . '''BRUSSEL CENTRAAL''' Een bankje, de straat, een overvolle vuilnisbak aan het pleintje waar kinderen tot ’s avonds laat tegen Carablikjes sjotten. Zo begint dit verhaal. Het is donker, koud. De hele week al min vijf en kouder. De buurtwerker heeft hier een diploma Arabische talen, een sociaal werker stapt de fiets af en schudt Mustafa de hand. Hoe het gaat? ‘Het is nie slecher geworen’ klinkt zijn antwoord. Een drugdealer op de straathoek, een jonge tippelaarster. Criminaliteit is nooit ver weg voor wie vergaat in armoede; de politie daarentegen wel. Even verderop, in Molenbeek sloeg corona keihard toe. En de regering bespaart op cultuur en welzijnswerk. Het is een voortdurend zoeken naar evenwichten tussen hulpverlening en repressie, tussen het onder de vleugels nemen van wie het nodig heeft en het criminaliseren. Wist je dat we dit jaar meer dan vierduizend daklozen tellen in Brussel? Brussel is niet alleen een hoopje ellende. Het is een attractie: niet alleen voor studenten, ook wie er woont of werkt blijft verwonderd naar deze stad kijken als iets exotisch. ‘Voor mij is dit het buitenland’ zei een studente en ik kan haar geen ongelijk geven. Anderen vinden Brussel een demografische ramp. Wist je dat in het Brussels Hoofdstedelijk gewest 1.2 miljoen mensen leven? Daarvan is de helft van buitenlandse afkomst. Ik laat me overweldigen door de indrukken, de emotie, de geur, de smaak en het gevoel die aan het sociaal agogisch werk kleeft. '''Allemaal mensen…''' Dit is geen steriele job waarvoor ik koos. Geen ambtenaarsgedoe maar veldwerk. Geen kantoorklus voor pennenlikkers. Sociaal zijn draait niet om vriendelijk zijn. Wat mij drijft is rechtvaardigheid en rechtszekerheid, vrijheid en gelijkheid, welzijn en veiligheid, educatie en cultuur, engagement en, indien mogelijk het opklimmen op de sociale ladder. Daarom koos ik ervoor om sociaal cultureel werken te studeren. Dat zijn mijn drijfveren en daar zal dit essay over gaan. Ik begin mijn tocht op een erg triestige plek. Een boom met enkele hangers erin, meer is het niet. De meeste pendelaars lopen aan dit alternatieve monumentje voorbij. Het brengt alle Brusselse gestorven daklozen eer toe. Ze zijn op straat overleden en dat gebeurt tot op heden. In 2020 telde Brussel meer dan vierduizend daklozen. Hoe men die tellingen organiseert is een evenement op zich. In 2018 overleden er 62 daklozen op straat: de koude of ontbering speelde hen parten. En vandaag is de situatie niet anders. Terwijl ik deze tekst zit te schrijven, op mijn warme zolderkamertje überhaupt, krijg ik een berichtje van de Brusselse online krant ‘BRUZZ’ met de titel ‘Daklozen brengen dag en nacht door in Zuidstation: 'Het is hier geen hotel’.' Aan het lot overgelaten, dat is de teneur, dat is het gevoel dat bij de daklozen leeft. Op de stoep spreek ik Martine Middag. Zij is vandaag onze gids. Als sociaal assistente op rust zal ze me een rondleiding geven met als thema armoede in een van de rijkste steden in Europa. we starten onze nachtelijke tocht in de Sint-Hubertusgalerijen. Ze zijn de antithese van het armoedige tafereel dat we daarnet zagen. Een plaquette herinnert aan de opening van deze even excentrieke als luxueuze overdekte winkelstraat. 1847, lees ik. Een jaartal vol betekenis in Brussel... . . ;Tweede voorbeeld . <span style="font-size: large;">'''Meter per seconde'''</span> '''Een roman uit het Deens vertaald door Edith Koenders en Adriaan van der Hoeven''' . '''Een verhaal van Stine Pilgaard''' . 'We zijn nog steeds nieuwkomers hier en als twee eenza- me cowboys lopen we gedesoriënteerd achter de kinder- wagen. We kijken naar de windmolens, naar hoe ze als bezoekers uit de toekomst afsteken tegen de hemel, als een futuristische herinnering aan andere planeten. Ze schieten als vrolijk onkruid op rond ons huis, en als ze bij hoge uitzonderling een keer stilstaan, lijk het of de aarde even de adem inhoudt, sprakeloos door de afwezigheid van de wind. We lopen rond in een nieuwe wereld, in ons nieuwe leven, met ons nieuwe kind, de natuur strekt zich plat en vlak voor ons uit en de zonsondergang boven de Noordzee bekijkt ons met zijn rode oog. De herten kijken kalm in de koplampen van de auto's en de dode dieren lig- gen geplet tussen strepen op de landwegen. De boeren tikken met hun vinger tegen hun pet en ik begrijp dat dit is hoe ze hier groeten. Zwaaiend, glimlachend achter de kinderwagen beweeg ik me tussen mais en aardappelen, rogge en tarwe, en doe of ik de honden van de mensen leuk vindt. Hoe oud is hij, vraag ik, wat voor ras, labrador, ja, dan weet je wat je krijgt. Ik houd van het West-Jutse dialect, het zonder grammatica vasthouden aan traditie, de fjord die als glasscherven glinstert in de zon. De wind- molentransporten balanceren op de landwegen, een wiek scheert langs de tegenliggers, het verkeer slingert zich het landschap in, buigt, knikt en verlaat het weer. Velling wil, staat er op het plaatsnaambord van het dorp, maar wat Velling wil is niet duidelijk. De werkelijkheid omhult ons als mist en we zijn hier nog maar net.'&nbsp;<ref>STINE PILGAARD, vertaald door Edith Koenders & Adriaan van der Hoeven. ''Meter per seconde.'' Oevers, Zaandam, 2021, p. 7 ev.</ref> . . == De poëzierazzia == . {{Citaat|'''Ik ben van mening dat de pers, ofte wel het traditionele, van papier gemaakte dagblad of weekblad dat men uit vrije wil koopt bij de kiosk, nog een wezenlijke functie heeft, en niet alleen omdat ze bijdraagt aan het verhogen van het beschavingsniveau van een land, maar ook omdat het lezen van dagbladen ons bevrediging schenkt en een heerlijke gewoonte is die we, mét Hegel, beschouwen als het ochtendgebed van de moderne mens.'''|Umberto Eco}} [[Bestand:Italiaanse_schrijver_Umberto_Eco_,_kop,_Bestanddeelnr_932-9758.jpg|thumb|200px|Umberto Eco toont dat betekenis niet vastligt. Ze ontstaat uit hoe tekens, woorden en beelden gecombineerd zijn. Een tekst laat meerdere interpretaties toe omdat de lezer actief betekenis construeert. Deze oefening maakt woorden los uit hun oorspronkelijke context. Door ze te herschikken ontdekt de student hoe betekenis ontstaat.]] [[Bestand:Boempaukeslag.jpg|thumb|200px|Deel van het gedicht 'Boem paukeslag' uit de bundel 'Bezette stad' van Paul van Ostaijen (1920). Oscar Jespers] illustreerde met een 'ritmiese typografie' [https://www.youtube.com/watch?v=IDPigHKk-sI Voordracht en de eerste pagina's van het gedeelte ''Bedreigde stad''].]] . ;9.05 uur Inleiding en welkom We lezen het citaat van Umberto Eco uit 1998 voor. Internet stond toen nog in zijn kinderschoenen. Niettemin voel je waar de auteur op aanstuurt. . ;9.10 uur Ronde 1 Groepsindeling met een gestolen woord Elke student krijgt er bij het binnenkomen een krant. Daarin kiest hij of zij één opvallend woord en knipt het eruit of omcirkelt het met een stift. Daarna tonen ze hun woord aan de anderen tijdens een wandelronde. Ze zoeken drie (bij vier personen per groep kan niemand zich verstoppen) anderen bij wie hun woorden passen qua klank, ritme of absurditeit passen. Bijvoorbeeld: oorlog – avocado – ondergang – verliefd. De vier vormen een groep en proberen er meerdere zinnen mee te maken. De betekenis doet er niet toe. Iemand van de groep leest de beste zin voor: 'De op oorlog verliefde avocado ging die dag ten onder.' . ;9.20 uur Ronde 2 De linker hersenhelft De studenten gaan per groep kranten bladeren en lezen. Tijdens de '''eerste 'logische' ronde''' gebruiken ze hun linker hersenhelft. De linker hersenhelft is het logische brein: grammatica, wiskunde, logica... Ze nemen van drie of vier artikels foto's die hen interesseren/fascineren en noteren ze referenties in hun boekje. Dat is nodig omdat ze in een volgende ronde de krant aan stukken gaan snijden of scheuren. Indien nodig kunnen ze er later naar verwijzen, quotes gebruiken of het artikel terugvinden. Alle groepen nemen zoveel mogelijk kranten door. . ;9.40 uur Ronde 3 Groepsoverleg De studenten stellen hun artikels aan elkaar voor en komen via gesprek en overleg tot een thema (nog geen verhaal of scenario) waar ze de komende maanden aan zullen werken. Het thema dient maatschappelijk relevant te zijn of absurdistisch. Samen onderzoeken ze welke woorden dit thema bij hen oproept. In een korte ronde verduidelijkt en motiveert elke groep zijn thema. . ;10.10 uur Ronde 4 De rechter hersenhelft Bij deze ronde zoeken ze in de kranten woorden die ze nooit gebruiken, mooie woorden, irritante woorden, moeilijke woorden, zinssneden, letters... associaties, alliteraties zijn welkom. Ze hoeven niets met het thema te maken. Absurditeiten zijn de insteek. Om het rechterbrein te activeren sluiten ze hun linker oog of dekken het af met een zelfgemaakte ooglap. Als daar geen input meer is, dan neemt rechts het over. Hun linkerhand schakelen ze in om te knippen. Tegelijkertijd knippen ze esthetische foto's of afbeeldingen uit hun krant. Die krijgen een plaats in hun creatieve dagboek. . ;10.30 uur Ronde 5 De bladschikking De studenten lezen elkaars woorden en vormen een bladvullende schikking op een A3. Het is puzzelen en de activatie van het rechterbrein, zonder het zoeken naar logica. Een beetje uitleg over het gedicht van Van Ostaijen is hier op zijn plaats. . ;10.50 Ronde 6 Lijmen! Na goedkeuring van een docent kunnen ze hun gedicht vastmaken aan het A3-blad. Belangrijk is om geen knullige lay-out te kiezen. Lay out, ritme, herhalingen zijn belangrijk. . ;11.05 Ronde 7 Voorbereiding presentatie In deze ronde spreken af hoe ze de tekst voor de groep brengen. Wie zegt wat? Niemand blijft in de coulissen. Welke houding past er (niet) bij de tekst? Ze maken een setting: wie staat waar? Vier stoelen op een rij waarbij iedereen strak voor zich uitkijkt of een chaotische opstelling waarbij de ene staat, iemand ligt, iemand zit en een laatste met het gedicht heen en weer loopt? Ze kiezen een positieve of negatieve emotie die al dan niet bij de tekst past en die laat die contrasteren met de spreker ervoor of erna. Docenten geven suggesties en denken na over de plekken: waar zit het publiek, waar is het podium? Een simpel verhoog, een tafel of een toog volstaan als presenteerplaats. * Aanstekelijk enthousiast — als een kind * Apathisch — als een loketbediende * Boos — als een kat in bad * Cynisch — als een zure ober * Droevig — als een clown zonder publiek * Euforisch — als een winnaar * Fluisterend — als een samenzweerder * Furieus — als een chef-kok * Gelaten — als een gesloten loket * Hartstochtelijk — als een minnaar * Hysterisch — als een muis bij een kat * Ironisch — als een docent * Jaloers — als een kind zonder taart * Kwaad — als een kat * Lollig lachend — als een zatlap * Misprijzend — als een aristocraat * Neerslachtig — als een leeglopende ballon * Onverschillig — als een kat in de zon * Paniekerig — als bij een examen * Plechtig — als een burgemeester * Quasi-verveeld — als een miljonair * Razend — als een driftkop * Spaarzaam — als een gierigaard * Snobistisch — als een wijnkenner * Treurig — als een violist * Uitgelaten — als een hond aan zee * Verliefd — als een puber * Verleidelijk — als chocolade * Verdorven — als een schurk * Verwaand — als een pauw * Wantrouwig — als een kat bij een doos * Xenofiel — als een wereldreiziger * Yuppie-achtig — als een bankier * Zakelijk — als een verzekeraar * Zuinig — als een boekhouder * Zat — als een dronken filosoof . ;11.40 Ronde 8 Voorstelling In twintig minuten passeert iedereen de revue. . ;12.00 Ronde 9 Groeigroepen De groepen dienen voor het eindproduct te groeien naar groepen van 8. De studenten gaan met een andere groep, die ze interessant vinden een bondgenootschap aan. . ;12.10 Ronde 10 De Poëzierazzia Na de afloop volgt de eigenlijke poëzierazzia. Ze zaaien uit, kiezen een plek, hangen hun gedichten op, filmen hun handeling en plaatsen die online, nemen een laatste snapchat en verdwijnen even snel als ze kwamen om te beginnen aan de eindronde. ;12.30 Sfeerverslag. . Woorden die ze nooit gebruiken. Woorden die ze nooit gebruiken omdat ze gewoonweg niet in hen opkomen. Of niet zijn toebedeeld. Dat soort stomme, onhoorbare woorden leg ik hen en masse voor. Als een schatkist die opengaat. Woorden in veelkleurige lettertypes, in alle toonaarden en van klein tot groots. Het breedgesmeerde studentengezucht ontpopt zich tot een verwonderde, fladderende focus. Geconcentreerd schuiven ze het knipselarsenaal tot een onverwachte combinatie poëtisch uitpakt. Ze laten zich niet hinderen door alliteraties noch door opsommingen, metaforen noch vergelijkingen. Die geheugencellen staan nu op non actief. En, het maakt niet uit: dit is razziapoëzie. Wat verschijnt is wonderlijk. Een lang gedicht dat we ondertekenen met professor Marcel van Yololife die iedereen een warme Warmste week toewenst. Dit is sociaal cultureel werk ten voeten uit: educatie en creatie, gemeenschapsvormend en subversief geëxperimenteer. Alle functies van het SCW in een methodiek. Ziehier, een volzin uit het handboek voor de vormingswerker, even saai als schools. Weg ermee, met dat boek vol ambtelijke rijmelarij. Scheur het in brokken en stukken alsof je in een filmische schoolbank zit van Dead Poets Society. Dit is razziapoëzie! Pieter noemt het zijn beste leservaring in de vier jaar en de tekst van Maria kan zo op bezinning. Lotte zwiert die van haar zonder aarzelen op sociale media en Rani die eens te meer hopeloos te laat is, gaat zonder lanterfanten aan de slag en redt zich voortreffelijk. We presenteren als toondichters in de beslotenheid van een broeierig leslokaal. Over de borsten van Jeanne D'Ark en een bloedbad vol onmacht, het verdomde noodlot broedertwisten en peetvaders Applaus. De razziapoëzie is nu een poëzierazzia. Vol voorbereiding, snel uit te voeren en met effect. We zaaien uit, hangen op, nemen een laatste snapchat en verdwijnen even snel als we kwamen. Zullen we straks leslokalen binnendringen? Om docenten te vol rijm te gijzelen? Om studenten poëzie in hun strot te duwen? Dat is pas een poëzierazzia vol razziapoëzie. BW . == Argumentatieleer == [[Bestand:The_Debate_Of_Socrates_And_Aspasia.jpg|thumb|200px|Dit neoklassieke schilderij symboliseert de relatie tussen woord en overtuiging. Nicolas-André Monsiau schilderde het in 1801. Op tafel zijn de helm, de boekrol en de rozen symbolen van oorlog, kennis en schoonheid. Deze denkbeeldige ontmoeting in Athene toont Aspasia (rechts) als welbespraakt, Socrates (links) als aandachtig luisteraar en Alcibiades (de krijger in het midden). Die maakt de brug tussen denken en doen, tussen filosofie en politiek. Aspasia (partner van Pericles) vertegenwoordigt de retorische kunst en morele overtuiging. Socrates die bekend stond om zijn dialectische methode, luistert. Alcibiades symboliseert de jonge generatie die moet kiezen tussen actie (oorlog, politiek) en reflectie. Die spanning tussen denken en doen, tussen macht en rede, tussen filosofie en retoriek krijgt vorm dank zij argumentatie en dialoog, luisteren en overtuigen.]] [[Bestand:Fluxus-groep gaf Pop-art concert in Kurhaus, een van de bezoekers schoot met een, Bestanddeelnr 917-1243.jpg|thumb|right|200px|Fluxus-concert in het Kurhaus, met [[Willem de Ridder]] en Arthur Köpcke, november 1964. Denk na over wie wat zegt... ]] . Soms wil je de tegenpartij overtuigen van zijn of haar ongelijk. Dat noemen we 'argumentatieleer'. In die argumentatieleer is het belangrijk dat je toont dat je de argumenten van de tegenpartij kent (door ze schriftelijk of mondeling te herhalen) en ze vervolgens weerlegt. Steek een logische structuur in je betoog: gebruik je sterkste argumenten op strategisch gekozen plekken: dat kan in het begin, of je kan de spanning opbouwen door de lezer met quotes of titels als een voorzetje te geven. De zinnen en verbindingswoorden die je kan gebruiken bij het opbouwen van een betoog vol argumenten is niet eindeloos. . ;1. Inleiding . * In dit betoog toon ik aan dat... * Het onderwerp van dit betoog is... * Ik ben van mening dat... omdat... * Deze stelling roept discussie op. Ik verdedig het standpunt dat... . ;2. Argumenten formuleren met signaalwoorden . * Ten eerste... * Een belangrijk argument is dat... * Bovendien... * Daarnaast... * Een ander punt is dat... * Uit onderzoek blijkt dat... * Volgens [bron]... * Dit blijkt uit... . ;3. Voorbeelden geven . * Bijvoorbeeld... * Een goed voorbeeld hiervan is... * Ter illustratie... * Zoals te zien is in het artikel van... . ;4. Oorzaak en gevolg . * Daardoor... * Dit leidt ertoe dat... * Als gevolg hiervan... * Omdat... . ;5. Tegenargumenten inleiden en weerleggen . * Een mogelijk tegenargument is dat... * Sommigen beweren dat... * Critici stellen dat... * Toch ben ik van mening dat... * Dit argument is echter niet overtuigend, omdat... * Hoewel dit op het eerste gezicht logisch lijkt, blijkt uit... * Dit houdt geen stand, want... . ;6. Morele reflectie (rechtvaardigheid, onrecht, sociale cohesie) . * Het artikel draagt bij aan rechtvaardigheid omdat... * Er is sprake van onrecht, aangezien... * De berichtgeving bevordert/ondermijnt sociale cohesie doordat... * De morele implicaties van dit artikel zijn... * Dit roept de vraag op of... rechtvaardig is. . ;7. Conclusie . * Samenvattend is te stellen dat... * Daarom concludeer ik dat... * Alles afwegend, lijkt het mij dat... * Mijn standpunt blijft dat van... omdat.. . == Gesproken woord == [[Bestand:Fenklup1968TheoKley.jpg|thumb|right|200px|Fenklup met [[Theo Kley]], 1968. Denk na over jullie houding... ]] [[Bestand:Josph Beuys - mit Fahrrad auf den Stufen des Haupteingangs der Kunstakademie Düsseldorf.jpg|thumb|right|200px|Joseph Beuys in aktie, ongedateerd, denk na over de [[Mise-en-scène|mise en scène]]... ]] . In deze workshop maken studenten in groepen van twee in een halve dag een poëtische podcast van een paar minuten over wat hen bezighoudt. Een groep van twintig studenten is ideaal. Voorzie wat technische ondersteuning om te Podcasten. . 1. De docent maakt met de groep een [[mindmap]] over het [[Spoken word|gesproken woord]]. Wat roept het op? ('''10 minuten'''.) . 2. [[Pulproman|Stationsromanoefening]] (kan met andere boeken). Zoek een fragment in een stationsroman (tip voor de docent: die zijn erg goedkoop of gratis te vinden). Laat ze luisteren naar [https://www.youtube.com/watch?v=ffIuliItBvo deze soundtrack] van [[Maurice Jarre]]. Na tien minuten vraag je hen of ze de muziek herkennen en verduidelijk je uit welke film het komt. Vraag hen om het fragment of de bladzijde eruit te scheuren. Doorgaans is er weerstand, ze ervaren het als vandalisme. Niettemin is de huidige papierdestructie ongezien (daar kan je op ingaan) en de teloorgang van informatie. Toon het '[https://www.youtube.com/watch?v=8x0COtH4Vrw Scheurfragment]' uit de film [[Dead Poets Society]]) van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]] en [[Robin Williams]]. Vertel over de relatie tussen taal en macht en over poëzie die niet te rationaliseren is. ('''20 minuten''') . 3. Laat hen naar voor komen (niet vanop hun stoel in de comfortzone) en hun fragment lezen. Vraag waarom ze dit hebben gekozen en wat de anderen er mooi in vinden. Zelf ga je als docent op zoek naar de stijlkenmerken die opduiken (metaforen, vergelijkingen, de herhaling, het pleonasme, het gebruik van alle zintuigen, opsommingen, uitdrukkingen, gezegdes, alliteraties, het rijm, de afwisseling tussen korte en lange zinnen...). Noteer een tiental stijlkenmerken die je samen ontdekt en bespreek ze. Laat ze meerdere voorbeelden zoeken. ('''15 minuten''') . 4. Per twee aan het werk. Vertel een anekdote. Kies de strafste en tik die uit in kernwoorden en onafgewerkte zinnen in een AI-systeem. Maak een prompt die verwijst naar de stijlkenmerken, een genre (horror, komedie, drama, sciencefiction, romantiek, thriller, western...), een kunststijl (impressionistisch, expressionistisch, absurd, abstract, realistisch, minimalistisch, documentair, surrealistisch, pop-art, barok...) en een doelpubliek (kinderen, intellectuelen, bejaarden, criminelen, spionnen, studenten...). Genereer drie versies. Toon van het genre, de kunststijl en het doelpubliek een beeld of een korte video om ze duidelijk te maken. ('''35 minuten''') . 5. Kies de leukste, de beste, de meest dramatische. Bespreek dit met twee. Of voeg diverse versies samen tot een geheel. Schrap de overbodige tekst weg zoals in dit voorbeeld en bereid opdracht 6 voor. ('''30 minuten''') . 6. Lees voor, per twee. Denk na over jullie houding, wie wat zegt... Na elke presentatie is er applaus en een reactie van het publiek met feedback. ('''20 minuten''') . 7. 7.1. Luister minutenlang naar het [[Hypnose|hypnotiserende]] [[The Raven]] van [[Edgar Allan Poe]] door [[Lou Reed]]. 7.2. Verduidelijk als docent wie deze mensen, de vertaler en [https://www.dbnl.org/tekst/_twe007199401_01/_twe007199401_01_0063.php het gedicht] zijn. 7.3. Zoek samen stijlkenmerken. 7.4. De studenten zoeken rechtsvrije muziek waarvan ze vinden dat die bij hun tekst past. 7.5. Ze zoeken een foto of genereren een beeld dat past. Bedenk een titel en een synopsis. ('''25 minuten''') . 8. Maak een Podcast met muziek en één beeld in de VIVES-COCON-PODCAST-RUIMTE. . 9. Werk alles af tot een mp3 met illustratie, titel en synopsis. . 10. Stuur jullie verhaal de wereld in via de socials. . == Dé briefmethodiek! == . (...) == Bijdrage naar keuze == [[Bestand:Ladislao_Biro_Argentina_Circa_1978.JPG|thumb|right|200px|De Hongaarse journalist en uitvinder [[László Bíró|László József Bíró]] (1899–1985) patenteerde in 1938 [[Balpen|de balpen]].]] . ;Kiezen Advertentie, een advertorial, een artikel, een baseline, een bedrijfsblad, een beleidstekst, een blog, een bibliografie, een biografie, een boek, een brief, een brochure, een casestudy, een detectieve, een doctoraat, een draaiboek, een draaiplan, een eindwerk, een e-mail, een enquête, een e-zine, een facebookstatus, een fact sheet, een factuur, een folder, een flyer, een internetartikel, een jaarverslag, een krant, een liefdesbrief, een memo, een mindmap, een monografie, een naslagwerk, een nieuwsbrief, een offerte, een persbericht, een personeelsblad, een postkaart, een publireportage, een rapport, een roman, een synopsis, een scenario, een sollicitatiebrief, een speech, een sms, een slogan, een stationsroman, een tagline, een testimonial, een themadossier, een vacature, een verhaal, een verkoopbrief, een verslag, een vertaling, een webtekst... ;Het onderwerp Bij de onderwerpskeuze zijn vier of vijf basisvereisten nodig, voor je het onderwerp uitwerkt. # Het onderwerp geniet de interesse van de schrijver; # Er zijn geschreven of mondelinge bronnen; # De bronnen vallen binnen het referentiekader van de auteur; # De auteur heeft voldoende ervaring met het onderwerp; [[Umberto Eco]] voegt er in zijn ''Hoe schrijf ik een scriptie?'' (Bert Bakker, Amsterdam, 1992, p. 23) aan toe dat de docent belangrijk is. Er zijn studenten die willen schrijven over thema A bij een deskundige in thema B. Ze doen dit omdat ze die [[vriendelijk]] vinden of lui zijn. De docent accepteert dit uit ijdelheid of onoplettendheid. Dan is de docent niet in staat om de verhandeling te begeleiden en is de student niet in staat om te leren. . . . = DEEL VIJF, LESVERLOOP: '' 'Eten en zwijgen' zei de keukenmeid'' = [[Bestand:Perilsofpauline.jpg|thumb|right|200px|"[[The Perils of Pauline (1914)|Perils of Pauline]]" uit 1914 maakte het verschijnsel van cliffhangers in films populair. Niettemin is het ook een schrijfkterm die gebruikt wordt voor [[verhaal|verhalen]] in [[Boek (document)|boek]]en en [[Toneel (spel)|toneelstuk]]ken. De schrijver bereikt het effect door een personage in een hopeloze situatie te brengen of iets schokkends te onthullen. De term 'cliffhanger' betekent letterlijk iets dat over een rotswand bungelt en de afgrond of de zee in dreigt te tuimelen. Het gebruik van cliffhangers gaat terug op de verhalen van ''[[Duizend-en-één-nacht]]'': de [[Scheherazade (vertelster)|vertelster]] weet dat de sultan haar de volgende dag ter dood zal veroordelen. Daarom vertelt ze een verhaal, dat ze stopt als de spanning erg groot is om de volgende avond verder te vertellen. Dat doet de sultan besluiten om haar executie een dag uit te stellen.]] . {{Citaat|'''Het schrijven van een kortverhaal is als een affaire met een minnares. Er is geen tijd voor te veel bijfiguren en nevenintriges. Het einde komt snel en onverwachts, hoewel het niet altijd pijnloos is.'''|[[Arnon Grunberg]].}} . == Dag 1: Sxrivn? Sport, ambacht of een culinaire aangelegenheid? == . ;Inleiding, [[Moeder, waarom leven wij? (roman)|moeder waarom schrijven wij]]? . * Visie Vier metaforen: koken, een huis, een boom, topsport. . * Doel . * Opdrachten . * Werkwijze . * Cursus . ;Voormiddag * 10.00 u. Aan de slag: de studenten interviewen met oog voor omgeving en interessante vragen. * 11.15 u. Quiz: kennen we elkaar in tien vragen. * 11.30 u. Concept en foto + Rondje. * 12.00 u. Over de lijn met de concepten. . ;Namiddag * 13.30 u. Afspraak aan de bieb: schrijfliteratuur, spellen en boeken zoeken * 14.30 u. Film: [https://www.youtube.com/watch?v=LjHORRHXtyI Wat maakt een goede tekst]? Elschotproef en filmpje Copywriting * 15.15 u. Metro-oefening * 16.00 u. Hoe begin je een tekst? Sluiswachterverhaal. Filmp hoe je een speech begint. * 16.30 u. Verder elkaar interviewen op zoek naar straf verhaal. * 17.00 u. Einde. . ;Huiswerk * Schrijf het interview uit en breng een uitprint mee naar de les. * Zoek een mooi tekstfragment in een fictieboek. Tik het over en stuur het naar Benedict Wydooghe. Breng het mee naar de les in print. . . == Dag 2: Werken op de redactie: een mierennest == [[Bestand:Buchkatalog_Frankfurter_Fastenmesse_1573.jpg|thumb|200px|De [[Frankfurter Buchmesse]] is een Duits vijfdaagse evenement met 7000 exploitanten en 280.000 bezoekers en met een geschiedenis van een half millennium. Tot laat in de 17e eeuw bleef Frankfurt am Main de centrale boekenbeursstad van Europa.]] . ;Voormiddag . * Stijl: wat? Enkele tips (voor de uitwerking zie hierboven): . * Wat is stijl? Het belang van stijl? Hoe doe je dat? . * Stijl is VORM (Lay-out) en INHOUD (Hoe verwoorden we het) * Opsommingen * Alliteratie * Rijmwoorden * Metafoor * Vergelijking * Tegenstelling * Herhaling * Zoek fijne woorden * Uitdrukkingen * Gezegdes * Zintuigelijk schrijven * Personificatie * Een grapje of een grappige situatie . * Boekfragmentenstudie op woord-, zin en paragraafniveau. . * Omgevings- en zintuigenoefening. . . ;Namiddag . * Wikipedia introductie en onderwerp. . * Referenties maken. . * Bijsturen interviews: hoe afwerken? . * Redactie op het tekstmateriaal. . * Conceptoefening eerst in spelvorm, daarna foto op het bord (met verboden woorden) en daarna omschrijf je personage zonder dat je zegt wie het is. . ;Opdracht 1, Kijken * Film [https://www.youtube.com/watch?v=Zhk77mZHHok Lijmen/Het been] van Robbe De Hert met [[Koen De Bouw]] en [[Mike Verdrengh]]. . ;Opdracht 2, Maak een envelopje. . ;Opdracht 3, Maak een Wikipedia-account . ;Opdracht 4, Maak een [[elevatorpitch]] . In Antwerpen zijn jullie voor twee minuten stadsgids. De wandeling die we doorheen de dag maken volgt onderstaand parcours, bereid je voor op een korte, krachtige en vooral interessante en enthousiaste presentatie. Een spiekbriefje mag, een illustratie bij je vertelling is de max. Begeester ons! Twee minuten vraagt veel voorbereiding. Wie er voor kiest om de kelder van het Letterenhuis in te gaan kan enkel kiezen voor de vetgedrukte lemma's. # [[Antwerpen centraal]] # [[David Teniers II]] (standbeeld) # [[Antoon Van Dijck]] (standbeeld) # [[Stadsfeestzaal (Antwerpen)|Stadsfeestzaal]] # [[Pieter Paul Rubens]] # [[Letterenhuis]] # [[Hendrik Conscience]] # [[Guido Gezelle]] # [[Stijn Streuvels]] # [[Louis Paul Boon]] # [[Hugo Claus]] # [[Tom Lanoye]] # [[Johan Daisne]] # [[Angèle Manteau]] # [[Paul van Ostayen]] # [[Quinten Metsijs]] # [[Quinten Metsijs (herberg)]] in de Moriaanstraat # [[Willem Elsschot]] # [[Liane Bruylants]] # [[Sint-Carolus_Borromeuskerk_(Antwerpen)]] # [[Barokarchitectuur]] # [[Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience]] # [[Vrijdagmarkt (Antwerpen)]] # [[Plantin-Moretus]] [[Bestand:Hall_Station_Antwerpen-Centraal.jpg|thumb|right|200px|Straks op studiereis? Verzamelen gebeurt hier.]] . . == Dag 3: Naar de schrijfstad == [[Bestand:2007-05 PMM 18.jpg|thumb|right|200px|In [[1555]] sticht [[Christoffel Plantijn]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] een [[drukkerij]].]] . ;Voormiddag * Afspraak om 10.30 in Antwerpen Centraal, onder de klok. ;Namiddag ;Opdracht tegen volgende les * Schrijf je reisverslag uit en focus je op een concept: een auteur uit het letterenhuis, het archief van het letterenhuis, de wandelstokverzameling, de drukpersen van Plantin Moretus, de treinrit, een bezoek, het middagmaal... Het is de bedoeling dat je in deze tekst één onderwerp sterk uitvergroot en gaat overdrijven, de lezer aan het lachen brengt. Kies op voorhand een schrijver uit het letterenhuis en documenteer je hierover. Zo kan je vertellen over je personage in het museum zelf en gebruik je de info op een associatieve wijze in je reisverhaal. Van Elsschot is geweten dat hij graag door de straten van Antwerpen slenterde, dat heb ik als rode draad voor de studiereis. Gelijkaardige verhalen kan je vinden bij andere schrijvers. . . == Dag 4: Eindredactie: zorgvuldigheid, afwerking & verspreiding == . . (...) == Extra time: feedback == Studenten die hun werk voor Sinterklaas insturen, kunnen feedback krijgen en bijsturen. . . . = DEEL ZES, BRONNEN: ''Receptjes, kookbijbels en toprestaurants: altijd etenstijd'' = [[Bestand:BOEKENBEURS_ANTWERPEN_2017_10.jpg|thumb|right|200px|De Antwerpse boekenbeurs bestaat sinds november 1932. De eerste beurzen gingen door in de stadsfeestzaal.]] [[Bestand:Shopping_Stadsfeestzaal_Antwerpen.jpg|thumb|right|200px|In dit decor van de {{Wp|Stadsfeestzaal (Antwerpen)|stadsfeestzaal}} op de Meir vonden de eerste Antwerpse boekenbeurzen plaats.]] . {{Citaat|'''Een boek lezen zou even opwindend moeten zijn als erin bladeren.'''|{{Wp|Adriaan Morriën}}.}} . == Kijken == . * [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters Literaire meesters] op canvas. . * Literaire meesters, {{Wp|Tommy Wieringa}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/tommy-wieringa canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Dimitri Verhulst}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/dimitri-verhulst canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Lize Spit}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/lize-spit canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|Ilja Leonard Pfeijffer}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/ilja-leonard-pfeijffer canvas]. . * Literaire meesters, {{Wp|David van Reybrouck}} op [https://www.canvas.be/video/literaire-meesters/reeks-een/david-van-reybrouck canvas]. . . == Lezen == . * {{Wp|Hugo Brandt Corstius|GRIJS P.}} ''{{Wp|Opperlandse taal- & letterkunde|Opperlans! Taal en letterkunde}}'', Querido, Amsterdam, 2003. [https://www.dbnl.org/tekst/bran023oppe01_01/ Tekst hier]. . * {{Wp|Umberto Eco|UMBERTO ECO}}. ''Hoe schrijf ik een scriptie?'' Bert Bakker, Amsterdam, 1992. . * {{Wp|Umberto Eco|UMBERTO ECO}}. ''Bekentenissen van een jonge romanschrijver.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2011. . * HOUËT H. ''Prisma handboek van de Nederlandse taal''. Spectrum, Utrecht, 2000. . * {{Wp|Alberto Manguel|MANGUEL ALBERTO}}. ''De kunst van het lezen.'' Ambo, Amsterdam, 2011. . * POLLEFIET LEEN. ''Schrijven: van verslag tot eindwerk do' & don'ts.'' Academia Press, Gent, 2016. . * RENKEMA JAN. ''Schrijfwijzer''. SdU, Den Haag, 2002. . * ROBINSON A. ''The Origins of Writing.'' In: CROWLEY D. & HEYER P. (Eds.) ''Communication in History: Technology, Culture, Society,'' Allyn and Bacon, 2003. . * VAN BOGAERT MARK. ''Met woorden verleiden. Schrijftips voor uw presentaties, mailings & andere wervende teksten,'' Lannoo, Tielt, 2010. Wie het traject Sociale Beïnvloeding volgt, leest hierin het hoofdstuk 'Schrijven voor het goede doel' (p.180-192). . * WALLECHINSKY D. & WALLACE S. ''Lijstenboek. Het onmisbare handboek van merkwaardige informatie.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2004. . * WITTEVEEN KAREL. ''Creatief schrijven.'' Boom, Amsterdam, 2006. . . == Organisaties == . * [https://www.schrijvenonline.org/oefeningen Schrijfoefeningen] van [https://schrijvenonline.org schrijvenonline] . * [https://www.taalblad.be Taalb(l)ad] . * [https://taalunieversum.org Taalunieversum] . * [https://www.vrt.be/taal VRT taal] . * [https://www.taalunie.be Taalunie] . * [https://www.taalschrift.org Taalschrift] . * [https://creatiefschrijven.be Creatief schrijven] . . == Wedstrijden en prijzen == . Boek.be kent deze prijzen toe: . * de {{Wp|Boekenleeuw}} en de {{Wp|Boekenpauw}} voor het beste kinder- en jeugdboek; . * de {{Wp|Debuutprijs}} voor het beste debuut; . * de {{Wp|Fintro Literatuurprijs}} als opvolger van de Gouden (Boeken)uil - dé prijs in Vlaanderen; . * de {{Wp|Herman de Coninckprijs}} voor poëzie; . * de prijs voor {{Wp|De Best Vormgegeven Boeken}}; . * de prijs voor de Beste Boekenjuf of Boekenmeester. . Klik hier voor {{Wp|Lijst van literatuurprijzen|de volledige reeks}}. . . == Vives-materiaal == . * https://www.vives.be/nl/taalhulp . * https://studiecoach.vives.be/category/taal . * Toledo > community [VIVES] Nederlands voor studenten en docenten (code: g- C136880-K) . * Toledo > community [VIVES] Nederlands: oefeningen (code: g-C136834-K) . . == Festivals == . * {{Wp|Boekenbeurs Antwerpen}} . * {{Wp|Foire du Livre de Bruxelles}} . * {{Wp|Frankfurter Buchmesse}} . * {{Wp|Internationale Boekenbeurs van Caïro}} . * {{Wp|Boekenbeurs van Kaapstad}} . * {{Wp|Internationale Boekenbeurs van Zimbabwe}} . {{Te doen|Een hele waslijst, maar in ieder geval: de rode links vervangen door ''<nowiki>{{Wp|term}}</nowiki>'', de hoofdstukken verplaatsen naar eigen pagina's en vervolgens een Index maken en die bij elk hoofdstuk plaatsen| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 17 sep 2026 16:58 (CEST) }} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Taal]] r0jb1a9h62mvhzi48q631266njpkk72 4 46797 430602 429662 2026-10-07T17:04:57Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Wikibooks:Infobox/Sxrivniskookn]] hernoemd naar [[Wikibooks:Infobox/Sxrivn is koken]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429662 wikitext text/x-wiki __EXPECTUNUSEDTEMPLATE__ {{Infobox <!-- Titel van het boek -->| titel = {{SUBPAGENAME}} <!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%) -->| voortgang = 25 <!-- Revisiedatum -->| datum = <!-- Boekenplank -->| boekenplank = Taal en letterkunde <!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek -->| boekentype = Instructie <!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc -->| niveau = <!-- laag, middel, hoog -->| activiteit = <!-- Datum eerste edit DD-MM-YY -->| startdatum = 09-09-2026 <!-- zonder "Gebruiker:" Naam/Nick -->| redacteur = Benedict Wydooghe <!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1... -->| auteurs = [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] <!-- korte beschrijving -->| beschrijving = Schrijven voor sociaal agogisch werkers <!-- info over boek, geen inhoud -->| opmerkingen = <!-- Doelstellingen, * voor elk punt -->| doelstelling = <!-- Bronnen -->| bronnen = <!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt -->| voorkennis = <!-- Uitstapniveau - * voor elk punt -->| uitstapniveau = <!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn -->| infolinks = <!-- laatste controle DD-MM-YYYY -->| laatstecontrole = <!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY -->| toevoeging = <!-- Boek 1, etc -->| gerelateerd = <!-- projectpagina -->| projectpagina = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]] <!-- licentie -->| licentie = <!-- Kleine afbeelding (< 100x100) -->| thumb = <!-- Grote afbeelding als een cover -->| afbeelding = <!-- autom. als boek en titel gelijk -->| PDF = <!-- autom. voor "Boek/Printversie" -->| printversie = <!-- departement invullen -->| departement = <!-- -->| categorie = Taal <!-- -->| categorie twee = <!-- WSBN invullen -->| WSBN = nl-4-5-0-00003 }} tvnjdz4qt42bexsg3ws5udrwu86sgyo 104 46816 430597 430478 2026-10-07T14:23:05Z JopkeB 18060 Links 430597 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:DCF-klokken.JPG|thumb|400px|center|Verschillende soorten moderne klokken]] {| class="wikitable" style="width:15em;" border=1 align="right" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis:'''</span> * <span style="font-size: small;">De [[Rekenen/Natuurlijke getallen|getallen]] 1-60 kennen</span> * <span style="font-size: small;">Weten wat een [https://wikikids.nl/Klok klok] is</span> * <span style="font-size: small;">[[Rekenen]]: [[Rekenen/Optellen|optellen]] en [[Rekenen/Aftrekken|aftrekken]]</span> * <span style="font-size: small;">Leesniveau: begin groep 5 (Nl) of 3e leerjaar (Be)</span> |} '''Klokkijken''' is direct weten hoe laat het is als je naar een klok kijkt. Met dit Wikiboek kun je dat leren. Een klok wordt ook wel uurwerk genoemd. Het is een toestel, computerprogramma of app dat de tijd van de dag aangeeft. Zo weet je hoe laat het is. En dan weet je bijvoorbeeld hoeveel tijd er nog is voordat je naar school moet, wanneer jullie gaan eten, wanneer een televisieprogramma begint of wanneer de bus gaat. '''Doelgroepen'''<br> Dit Wikiboek is bedoeld voor iedereen die wil leren klokkijken, jong of oud. Dit Wikiboek leert je hoe je kunt zien hoe laat het is als je op een klok kijkt. Als iemand bijvoorbeeld vraagt: "Hoe laat is het?" dan kun je antwoord geven als er een klok in de buurt is. <br> Dit Wikiboek kan ook gebruikt worden door anderstaligen die al wel kunnen klokkijken en alleen de Nederlandse terminologie willen leren. == Inhoudsopgave == # [[Wikijunior:Klokkijken/Over de tijd|Over de tijd]] - over dagen, uren, minuten, seconden en dagdelen # [[Wikijunior:Klokkijken/Analoge klokken|Analoge klokken]] - klokkijken op klokken met een wijzerplaat # [[Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Digitale klokken]] - klokkijken op digitale klokken # [[Wikijunior:Klokkijken/Werking van klokken|Werking van klokken]] (extraatje) # [[Wikijunior:Klokkijken/Tabel klokkijken|Tabel klokkijken]] (bijlage met totaaloverzicht) '''==>> Ga naar het eerste hoofdstuk''': [[Wikijunior:Klokkijken/Over de tijd|Over de tijd]]. == Zie ook == * [[Wikijunior:Tijdrekenen]] * [https://wijzeroverdebasisschool.nl/uitleg/klok-leren-kijken klok leren kijken] van [https://wijzeroverdebasisschool.nl/ Wijzer over de basisschool], voor als dit Wikiboek veel te snel gaat voor je kind {{juniorboek}} lzjn6m8ktvsmhtdy7tbyq97w6cjvxi6 104 46823 430598 430473 2026-10-07T14:25:21Z JopkeB 18060 /* Vervolg */ Link Tijd op Aarde 430598 wikitext text/x-wiki {{Wikijunior Klokkijken}} == Inleiding == Sinds het eind van de 19e eeuw werd het noodzakelijk om tijdstippen aan te duiden met een notatie die 24-uur beslaat, het 24-uurs stelsel. Eerst vooral in dienstregelingen voor treinen, maar na de komst van de computer is het bijna overal te zien. Na 12 uur 's middags wordt het in dat stelsel niet opnieuw 1 uur, maar 13 uur. Men telt gewoon door, tot 23:59, het einde van de dag. Daarna begint de nieuwe dag weer met 00:00. Zo'n schrijfwijze staat ook vaak vermeld bij openingstijden (de winkel is open van maandag tot en met vrijdag van 08:30 - 17:00) of begintijden (het feestje begint om 15:45). De schrijfwijze is dus veel korter. En dat gedoe met ‘s nachts, ’s morgens, ’s middags, ’s avonds, kwartieren en halve uren is ook niet meer nodig. Niet meer "kwart over 1", maar ''01:15'' of ''13:15'', afhankelijk van het dagdeel: 01:15 is 's nachts en 13:15 is 's middags. De officiële schrijfwijze is <code>uu:mm</code> (uu = uur, mm = minuut). Voorbeeld: 14:05 = 14 uur en 05 minuten, oftewel 5 minuten over 2 ‘s middags. Kwart voor 4 is 03:45 (’s nachts) of 15:45 (’s middags). Zo kan ook in computers heel kort en precies worden aangegeven hoe laat het is, met slechts 5 tekens, welk tijdstip het ook is. == Opdrachten == # Schrijf alle hele uren na 12:00 op een rijtje onder elkaar en zet ernaast hoe laat het dan is. Bijvoorbeeld: ''13:00 = 1 uur ‘s middags''. # Leer dat rijtje uit je hoofd. # Noem nu zes keer een willekeurig getal tussen 13 en 24 en zeg direct daarna hoe laat het in gewone uren is en zeg erbij welk dagdeel het is (spoiler: in dit geval middag of avond). Voorbeeld: 23 uur = 11 uur 's avonds. Tip: trek steeds 12 van het getal af. # Noem dan zes keer een willekeurig getal tussen 1 en 12 en vertaal het direct naar digitale tijd in de middag of avond. Voorbeeld: 4 uur ’s middags = 16:00. Tip: tel er steeds 12 bij op. # Leer ook de trucs uit je hoofd: ## 12 aftrekken als het getal hoger dan 12 is en je wilt de tijd in analoge uren weten ## 12 optellen als de analoge tijd na 12 uur ’s middags is en je wilt de digitale tijd weten. == Digitale klokken == De volgende stap was om klokken te maken die de digitale tijd aangeven, zonder dat ze iets met computers te maken hadden. Niet meer met een wijzerplaat, maar alleen met cijfers, op dezelfde manier als in computers. De eerste 0 wordt dan niet altijd afgebeeld. 09:10 wordt dan 9:10 (10 over 9 's morgens). <gallery widths=180 heights=180> Sony Digimatic 8FC-59W radio alarm clock 20060526.png|Klokradio (6:45 = kwart voor zeven ’s morgens) A digital alarm clock in Glasgow (cropped).jpg|Wekker (10:23 = 7 minuten voor half 11 ‘s morgens) Reloj H 10 23.svg|Ook 10:23, of 7 voor half 11 Digital-LED-clock.jpg|Wandklok (12:25 = 5 voor half 1 ’s middags) </gallery> === Opdracht === Zijn er bij jou thuis ook digitale klokken? Zoek ze op. Misschien in de keuken (magnetron, oven), in de woonkamer (allerlei apparaten), de telefoon, de wekker in een slaapkamer, of in de auto? == Oefeningen == Maar veel mensen denken nog steeds met “vijf over …”, “half …”, “tien voor …” en “kwart voor …”. Misschien jijzelf ook wel, nadat je het vorige hoofdstuk hebt doorgenomen. Daarom hier nog een oefening: schrijf bij elke digitale tijd de analoge tijd in woorden, inclusief het dagdeel. Voorbeeld: <code>10:23 = 7 voor half 11 's morgens</code>. Laat je niet afleiden door allerlei andere informatie die te zien is, zoals seconden, datum of temperatuur. <gallery widths=140 heights=140> GuentherZ 2008-03-22 0666 Normaluhr Hietzing Kennedybruecke.jpg|(1) 2023 Budzik Elektronika 12-41A (3).jpg|(2) LED digital clock of MRT Banqiao Station 20160205.jpg|(3) Casio F-84W.jpg|(4) </gallery> Nu wordt het wat moeilijker: geen tijdstippen meer die op 0 of 5 eindigen, maar op een ander getal tussen 1 en 9. Tip: tot en met 15 is het gemakkelijk. Hogere getallen op het eind moet je omrekenen: 12:24 wordt bijvoorbeeld 6 minuten voor half 1. 12:39 wordt 9 minuten over half 1. 12:53 wordt 7 minuten voor 1 uur. Probeer het maar: <gallery widths=140 heights=140> La minute (315630347).jpg|(5) 704 in South Lanarkshire, Scotland (4).jpg|(6) Wekker.jpg|(7) StuttgartDigUhrAussen P1090296.jpg|(8) Sharp SPC538 Digital Alarm Clock.jpg|(9) Digital alarm clock (TFA Dostmann).jpg|(10) Casiodq750f.jpg|(11) Radio sveglia Takrink 1.jpg|(12) Pictograms on LCD of radio contolled alarm clock.jpg|(13) Digitale Backofenuhr 21.44 in Tauberbischofsheim (38453).jpg|(14) </gallery> <span style="font-size: small;">De antwoorden staan op de [[Overleg Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Overlegpagina]]</span> ==Vervolg == * [[Wikijunior:Klokkijken/Werking van klokken|Werking van klokken]] - een extraatje; hoort niet echt bij klokkijken, maar is wel leuk om te weten * [[Wikijunior:Klokkijken/Tabel klokkijken|Tabel klokkijken]] - tabel met alles handig op een rijtje, een soort samenvatting van dit Wikiboek * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde|Tijd op Aarde]] - over de invloed van de Aarde op de tijd, óók op kloktijd {{Juniorsub}} esnz1bge42v8wwfsp86gqwhatrp5f0y 104 46832 430617 430562 2026-10-08T07:31:48Z JopkeB 18060 Redactie, puntjes op de i - deel 1 430617 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {| class="wikitable" style="width:18em;" border=1; style="float:right;" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis (wat je al moet weten):'''</span> * <span style="font-size: small;">[[Wikijunior:Klokkijken|Klokkijken]]</span> * <span style="font-size: small;">Windstreken en [https://wikikids.nl/Kompas kompas]</span> * <span style="font-size: small;">Seizoenen, maanden, dagdelen</span> * <span style="font-size: small;">Ligging van belangrijke landen</span> |} <div style="clear: both;"></div> {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zó snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == [[File:Equator.gif|thumb|Evenaar]] Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, rond Kerstmis niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == De tijd wordt op Aarde van oudsher verdeeld in 24 uren van elk 60 minuten. Dit geldt zowel voor zonnetijd als voor kloktijd. Maar dan houden de overeenkomsten wel zo'n beetje op. === Zonnetijd === Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' is de "tijd" die de zon zelf aangeeft. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder in tegengestelde richting om zijn as gedraaid en staat de zon stil. Om 12 uur zonnetijd staat de zon staat pal in het zuiden en is op zijn hoogste stand. Om 6 uur 's morgens staat hij pal in het oosten, waar de zon opkomt. Om 6 uur 's middags staat hij pal in het westen, waar de zon ondergaat. Om 9 uur 's morgens staat hij precies tussen het oosten en het zuiden. Om 3 uur 's middags precies tussen het zuiden en het westen. Het maakt niet uit welk seizoen het is, dit zijn altijd de standen van de zon op een dag. Midden in de nacht, om 12 uur 's nachts, staat hij pal in het noorden. Maar dan zie je hem niet, tenzij je rond 21 juni in de buurt van de Noordpoolcirkel bent. Daar gaat de zon dan niet onder en is het de hele dag licht. Maar in de winter is het er dan weer hele dagen donker. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen). Dan moet je wel een horloge hebben dat is afgestemd op de zonnetijd. En de zon moet schijnen of in ieder geval zichtbaar zijn, al is het maar achter een wolk, anders lukt het niet. Als je weet hoe laat het is (qua zonnetijd), dan weet je ook ongeveer waar de zon dan staat. Als het 12 uur is en je wilt naar het noorden, dan staat de zon in het zuiden en moet je dus met je rug naar de de zon gaan lopen. Als je naar het westen wilt, moet je naar rechts van de zon (want vanuit het zuiden gezien is het westen rechts daarvan), als je naar het oosten wilt, naar links. Als dat lastig is, ga dan met je gezicht naar het noorden staan (in dit geval met je rug naar de zon), dan weet je gemakkelijker welke richting je op wilt. <gallery widths=250 heights=250> Suntime.jpg|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6) Arctic circle.svg|Noordpool en Noordpoolcirkel Brosen windrose nl.svg|Windrichtingen (N=noord, O=oost, Z=zuid, W=west) </gallery> === Meridianen === De Aarde is een bol. Daar kun je (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dat is zo afgesproken door wiskundigen. Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat je denkbeeldig 360 lijnen kunt tekenen op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Alle plaatsen die op dezelfde meridiaan liggen, hebben dezelfde zonnetijd. Dus van noord naar zuid geldt dezelfde zonnetijd. Maar niet van oost naar west of omgekeerd. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15°. Dus elke 15 meridianen naar het oosten of westen, of 15°, is een uur verder of eerder. Zo'n uur noemen we een tijdzone. Elke tijdzone die op zonnetijd is gebaseerd, is 1.667 km breed ((40.000 : 360) x 15). Dat is ongeveer van Brussel tot aan Lviv in het westen van Oekraïne. In 1884 is de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende '''{{Wp|nulmeridiaan}}'''. Van daaruit wordt verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). Er zijn zo 180 meridianen naar elke kant (360 : 2). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd" (WET). Het is de tijd die geldt in onder andere het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Nederland ligt gemiddeld op 5° OL, België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen passen daar mooi binnen en hebben dus dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee, dat is niet zo. Niet alle landen houden zich strikt aan de tijdzone die ze qua zonnetijd zouden moeten hebben. Ook Nederland en België niet. Waarom niet? Lees verder voor het antwoord. === Kloktijd === De '''kloktijd''' is de tijd die de klok aangeeft. De kloktijd is in werkelijkheid zelden hetzelfde is als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens ons horloge te moeten verzetten als we een uurtje naar het oosten of westen gaan. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. [[Bestand:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Elke tijdzone bestaat uit één (zonne-)uur. In het kaartje zijn die aangegeven met grijze lijnen die van boven naar beneden lopen. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is er zoveel mogelijk voor gezorgd dat een land altijd in zijn geheel in één tijdzone ligt. Voor de meeste landen is dat gelukt. Zelfs China en Groenland hebben maar één tijdzone, terwijl er bij beide wel drie meredianen dwars doorheen lopen. Drie tijdzones voor hen zou dus meer voor hand zouden liggen. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. * Nederland en België behoren bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben zo dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en de Scandinavische landen (zonder Finland). Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stukje vóór op de zonnetijd. Dat betekent dat het elke dag iets later donker en licht is dan wanneer we de WET zouden hebben (die van Engeland). En dat de zon iets later pal in het oosten, zuiden en westen is. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. Maar dan zouden we weer een uur uit de pas lopen met Duitsland, Italië en Scandinavië. '''Meer over de kaart met tijdzones'''<br> * De werkelijke tijdzones worden gerekend in klok-uren. Ze zijn in het kaartje met kleuren aangegeven. Zo kun je zien dat er nogal wat verschillen zijn tussen zonnetijd en kloktijd. * Helemaal onderaan de kaart staan getallen, positieve en met een streepje ervoor, negatieve getallen. Die geven aan hoeveel een tijdzone afwijkt van de nulmeridiaan (de rode lijn in het midden). "-3" = drie uur eerder; "5" = 5 uur later. * Uiterst rechts op de kaart loopt de '''datumgrens'''. Dat is de grens tussen twee dagen. Het is een denkbeeldige lijn van pool naar pool die geldt als scheidslijn tussen twee opeenvolgende dagen in de kalender. Ten westen ervan is de volgende dag al begonnen. Ten oosten ervan is het nog de vorige dag. * "UTC" = Universal Time Coordinated (Engels) is de zonnetijd die geldt op de nulmeridiaan. Je kunt de UTC gebruiken bij het maken van afspraken met mensen die in een andere tijdzone leven, bijvoorbeeld voor videobellen. Dan moet je eerst zelf uitrekenen hoe ver je daarvan af zit. Bijvoorbeeld: als je in de winter om 16:00 Nederlandse of Belgische tijd wilt afspreken, dan geef je aan dat je om 15:00 UTC wilt afspreken. Nederland loopt immers 1 uur vóór op de UTC. Als je afspreekt met iemand in Turkije, dan kan die uitrekenen dat dat voor hem/haar 17:00 is, want die leeft in Oosteuropese tijd, 2 uur later dan in Engeland. Let er wel op dat het in de zomer in veel landen een uur later is! === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == Een reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Dat is verwarrend en dat willen we niet. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? {{Juniorsub}} 8xe0w05gs5iatvk9jv1nt601quf6uyv 430618 430617 2026-10-08T10:00:11Z JopkeB 18060 430618 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {| class="wikitable" style="width:18em;" border=1; style="float:right;" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis (wat je al moet weten):'''</span> * <span style="font-size: small;">[[Wikijunior:Klokkijken|Klokkijken]]</span> * <span style="font-size: small;">[[Rekenen/Natuurlijke getallen|Getallen]] tot 40.000</span> * <span style="font-size: small;">Windstreken en [https://wikikids.nl/Kompas kompas]</span> * <span style="font-size: small;">Seizoenen, maanden, dagdelen</span> * <span style="font-size: small;">Ligging van belangrijke landen</span> |} <div style="clear: both;"></div> {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zó snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == [[File:Equator.gif|thumb|Evenaar]] Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, rond Kerstmis niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == De tijd wordt op Aarde van oudsher verdeeld in 24 uren van elk 60 minuten. Dit geldt zowel voor zonnetijd als voor kloktijd. Maar dan houden de overeenkomsten wel zo'n beetje op. === Zonnetijd === Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' is de "tijd" die de zon zelf aangeeft. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder in tegengestelde richting om zijn as gedraaid en staat de zon stil. Om 12 uur zonnetijd staat de zon staat pal in het zuiden en is op zijn hoogste stand. Om 6 uur 's morgens staat hij pal in het oosten, waar de zon opkomt. Om 6 uur 's middags staat hij pal in het westen, waar de zon ondergaat. Om 9 uur 's morgens staat hij precies tussen het oosten en het zuiden. Om 3 uur 's middags precies tussen het zuiden en het westen. Het maakt niet uit welk seizoen het is, dit zijn altijd de standen van de zon op een dag. Midden in de nacht, om 12 uur 's nachts, staat hij pal in het noorden. Maar dan zie je hem niet, tenzij je rond 21 juni in de buurt van de Noordpoolcirkel bent. Daar gaat de zon dan niet onder en is het de hele dag licht. Maar in de winter is het er dan weer hele dagen donker. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen). Dan moet je wel een horloge hebben dat is afgestemd op de zonnetijd. En de zon moet schijnen of in ieder geval zichtbaar zijn, al is het maar achter een wolk, anders lukt het niet. Als je weet hoe laat het is (qua zonnetijd), dan weet je ook ongeveer waar de zon dan staat. Als het 12 uur is en je wilt naar het noorden, dan staat de zon in het zuiden en moet je dus met je rug naar de de zon gaan lopen. Als je naar het westen wilt, moet je naar rechts van de zon (want vanuit het zuiden gezien is het westen rechts daarvan), als je naar het oosten wilt, naar links. Als dat lastig is, ga dan met je gezicht naar het noorden staan (in dit geval met je rug naar de zon), dan weet je gemakkelijker welke richting je op wilt. <gallery widths=250 heights=250> Suntime.jpg|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6) Arctic circle.svg|Noordpool en Noordpoolcirkel Brosen windrose nl.svg|Windrichtingen (N=noord, O=oost, Z=zuid, W=west) </gallery> === Meridianen === De Aarde is een bol. Daar kun je (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dat is zo afgesproken door wiskundigen. Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat je denkbeeldig 360 lijnen kunt tekenen op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Alle plaatsen die op dezelfde meridiaan liggen, hebben dezelfde zonnetijd. Dus van noord naar zuid geldt dezelfde zonnetijd. Maar niet van oost naar west of omgekeerd. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15°. Dus elke 15 meridianen naar het oosten of westen, of 15°, is een uur verder of eerder. Zo'n uur noemen we een tijdzone. Elke tijdzone die op zonnetijd is gebaseerd, is 1.667 km breed ((40.000 : 360) x 15). Dat is ongeveer van Brussel tot aan Lviv in het westen van Oekraïne. In 1884 is de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende '''{{Wp|nulmeridiaan}}'''. Van daaruit wordt verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). Er zijn zo 180 meridianen naar elke kant (360 : 2). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd" (WET). Het is de tijd die geldt in onder andere het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Nederland ligt gemiddeld op 5° OL, België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen passen daar mooi binnen en hebben dus dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee, dat is niet zo. Niet alle landen houden zich strikt aan de tijdzone die ze qua zonnetijd zouden moeten hebben. Ook Nederland en België niet. Waarom niet? Lees verder voor het antwoord. === Kloktijd === De '''kloktijd''' is de tijd die de klok aangeeft. De kloktijd is in werkelijkheid zelden hetzelfde is als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens ons horloge te moeten verzetten als we een uurtje naar het oosten of westen gaan. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. [[Bestand:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Elke tijdzone bestaat uit één (zonne-)uur. In het kaartje zijn die aangegeven met grijze lijnen die van boven naar beneden lopen. * De werkelijke tijdzones worden gerekend in klok-uren. Ze zijn in het kaartje met kleuren aangegeven. Zo kun je zien dat er nogal wat verschillen zijn tussen zonnetijd en kloktijd. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je de grens van een tijdzone oversteekt. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is zoveel geprobeerd om een land in zijn geheel in één tijdzone te laten liggen. Voor de meeste landen is dat gelukt. Zelfs China en Groenland hebben maar één tijdzone, terwijl er bij beide landen wel drie meredianen dwars doorheen lopen. Drie tijdzones voor hen zou dus meer voor hand zouden liggen. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. * Nederland en België behoren bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben zo dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en de Scandinavische landen (zonder Finland). Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stukje vóór op de zonnetijd. Dat betekent dat het elke dag iets later donker en licht wordt dan wanneer we de WET zouden hebben (die van Engeland). Een ander gevolg is, dat de zon iets later pal in het oosten, zuiden en westen is. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. Maar dan zouden we weer een uur uit de pas lopen met Duitsland, Italië en Scandinavië. Dat laatste heeft de doorslag gegeven. Daarom heeft de Benelux Middeneuropese tijd. '''Meer over de kaart met tijdzones'''<br> * Helemaal onderaan de kaart staan getallen, positieve en negatieve getallen (negatieve getallen hebben een min-teken ervoor). Die geven aan hoeveel een tijdzone afwijkt van de nulmeridiaan (de rode lijn in het midden). "-3" = drie uur eerder; "5" = 5 uur later. * Uiterst rechts op de kaart loopt de '''datumgrens'''. Dat is de grens tussen twee dagen. Het is een denkbeeldige lijn van pool naar pool die geldt als scheidslijn tussen twee opeenvolgende dagen in de kalender. Ten westen ervan is de volgende dag al begonnen. Ten oosten ervan is het nog de vorige dag. * "UTC" = Universal Time Coordinated (Engels) is de zonnetijd die geldt op de nulmeridiaan. Je kunt de UTC gebruiken bij het maken van afspraken met mensen die in een andere tijdzone leven, bijvoorbeeld voor videobellen. Dan moet je eerst zelf uitrekenen hoe ver je daarvan af zit. Bijvoorbeeld: als je in de winter om 16:00 Nederlandse of Belgische tijd wilt afspreken, dan geef je aan dat je om 15:00 UTC wilt afspreken. Nederland loopt immers 1 uur vóór op de UTC. Als je afspreekt met iemand in Turkije, dan kan die uitrekenen dat dat voor hem/haar 17:00 is, want die leeft in Oosteuropese tijd, 2 uur later dan in Engeland. Let er wel op dat het in de zomer in veel landen een uur later is! === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. Om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Dat is verwarrend en dat willen we niet. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? {{Juniorsub}} nzfj5vwoa11lfdnslgx526w3h0k5snv 430625 430618 2026-10-08T11:00:50Z JopkeB 18060 Opdrachten 430625 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="width:18em;" border=1; style="float:right;" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis (wat je al moet weten):'''</span> * <span style="font-size: small;">[[Wikijunior:Klokkijken|Klokkijken]]</span> * <span style="font-size: small;">[[Rekenen/Natuurlijke getallen|Getallen]] tot 40.000</span> * <span style="font-size: small;">Windstreken en [https://wikikids.nl/Kompas kompas]</span> * <span style="font-size: small;">Seizoenen, maanden, dagdelen</span> * <span style="font-size: small;">Ligging van belangrijke landen</span> |} <div style="clear: both;"></div> {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zó snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == [[File:Equator.gif|thumb|Evenaar]] Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, rond Kerstmis niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == De tijd wordt op Aarde van oudsher verdeeld in 24 uren van elk 60 minuten. Dit geldt zowel voor zonnetijd als voor kloktijd. Maar dan houden de overeenkomsten wel zo'n beetje op. === Zonnetijd === Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' is de "tijd" die de zon zelf aangeeft. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder in tegengestelde richting om zijn as gedraaid en staat de zon stil. Om 12 uur zonnetijd staat de zon staat pal in het zuiden en is op zijn hoogste stand. Om 6 uur 's morgens staat hij pal in het oosten, waar de zon opkomt. Om 6 uur 's middags staat hij pal in het westen, waar de zon ondergaat. Om 9 uur 's morgens staat hij precies tussen het oosten en het zuiden. Om 3 uur 's middags precies tussen het zuiden en het westen. Het maakt niet uit welk seizoen het is, dit zijn altijd de standen van de zon op een dag. Midden in de nacht, om 12 uur 's nachts, staat hij pal in het noorden. Maar dan zie je hem niet, tenzij je rond 21 juni in de buurt van de Noordpoolcirkel bent. Daar gaat de zon dan niet onder en is het de hele dag licht. Maar in de winter is het er dan weer hele dagen donker. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen). Dan moet je wel een horloge hebben dat is afgestemd op de zonnetijd. En de zon moet schijnen of in ieder geval zichtbaar zijn, al is het maar achter een wolk, anders lukt het niet. Als je weet hoe laat het is (qua zonnetijd), dan weet je ook ongeveer waar de zon dan staat. Als het 12 uur is en je wilt naar het noorden, dan staat de zon in het zuiden en moet je dus met je rug naar de de zon gaan lopen. Als je naar het westen wilt, moet je naar rechts van de zon (want vanuit het zuiden gezien is het westen rechts daarvan), als je naar het oosten wilt, naar links. Als dat lastig is, ga dan met je gezicht naar het noorden staan (in dit geval met je rug naar de zon), dan weet je gemakkelijker welke richting je op wilt. <gallery widths=250 heights=250> Suntime.jpg|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6) Arctic circle.svg|Noordpool en Noordpoolcirkel Brosen windrose nl.svg|Windrichtingen (N=noord, O=oost, Z=zuid, W=west) </gallery> === Meridianen === De Aarde is een bol. Daar kun je (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dat is zo afgesproken door wiskundigen. Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat je denkbeeldig 360 lijnen kunt tekenen op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Alle plaatsen die op dezelfde meridiaan liggen, hebben dezelfde zonnetijd. Dus van noord naar zuid geldt dezelfde zonnetijd. Maar niet van oost naar west of omgekeerd. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15°. Dus elke 15 meridianen naar het oosten of westen, of 15°, is een uur verder of eerder. Zo'n uur noemen we een tijdzone. Elke tijdzone die op zonnetijd is gebaseerd, is 1.667 km breed ((40.000 : 360) x 15). Dat is ongeveer van Brussel tot aan Lviv in het westen van Oekraïne. In 1884 is de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende '''{{Wp|nulmeridiaan}}'''. Van daaruit wordt verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). Er zijn zo 180 meridianen naar elke kant (360 : 2). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd" (WET). Het is de tijd die geldt in onder andere het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Nederland ligt gemiddeld op 5° OL, België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen passen daar mooi binnen en hebben dus dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee, dat is niet zo. Niet alle landen houden zich strikt aan de tijdzone die ze qua zonnetijd zouden moeten hebben. Ook Nederland en België niet. Waarom niet? Lees verder voor het antwoord. === Kloktijd === De '''kloktijd''' is de tijd die de klok aangeeft. De kloktijd is in werkelijkheid zelden hetzelfde is als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens ons horloge te moeten verzetten als we een uurtje naar het oosten of westen gaan. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. [[Bestand:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Elke tijdzone bestaat uit één (zonne-)uur. In het kaartje zijn die aangegeven met grijze lijnen die van boven naar beneden lopen. * De werkelijke tijdzones worden gerekend in klok-uren. Ze zijn in het kaartje met kleuren aangegeven. Zo kun je zien dat er nogal wat verschillen zijn tussen zonnetijd en kloktijd. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je de grens van een tijdzone oversteekt. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is zoveel geprobeerd om een land in zijn geheel in één tijdzone te laten liggen. Voor de meeste landen is dat gelukt. Zelfs China en Groenland hebben maar één tijdzone, terwijl er bij beide landen wel drie meredianen dwars doorheen lopen. Drie tijdzones voor hen zou dus meer voor hand zouden liggen. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. * Nederland en België behoren bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben zo dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en de Scandinavische landen (zonder Finland). Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stukje vóór op de zonnetijd. Dat betekent dat het elke dag iets later donker en licht wordt dan wanneer we de WET zouden hebben (die van Engeland). Een ander gevolg is, dat de zon iets later pal in het oosten, zuiden en westen is. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. Maar dan zouden we weer een uur uit de pas lopen met Duitsland, Italië en Scandinavië. Dat laatste heeft de doorslag gegeven. Daarom heeft de Benelux Middeneuropese tijd. '''Meer over de kaart met tijdzones'''<br> * Helemaal onderaan de kaart staan getallen, positieve en negatieve getallen (negatieve getallen hebben een min-teken ervoor). Die geven aan hoeveel een tijdzone afwijkt van de nulmeridiaan (de rode lijn in het midden). "-3" = drie uur eerder; "5" = 5 uur later. * Uiterst rechts op de kaart loopt de '''datumgrens'''. Dat is de grens tussen twee dagen. Het is een denkbeeldige lijn van pool naar pool die geldt als scheidslijn tussen twee opeenvolgende dagen in de kalender. Ten westen ervan is de volgende dag al begonnen. Ten oosten ervan is het nog de vorige dag. * "UTC" = Universal Time Coordinated (Engels). Dit is de zonnetijd die geldt op de nulmeridiaan. Je kunt de UTC gebruiken bij het maken van afspraken met mensen die in een andere tijdzone leven, bijvoorbeeld voor videobellen. Dan moet je eerst zelf uitrekenen hoe ver je daarvan af zit. Bijvoorbeeld: als je in de winter om 16:00 Nederlandse of Belgische tijd wilt afspreken, dan geef je aan dat je om 15:00 UTC wilt afspreken. Nederland loopt immers 1 uur vóór op de UTC. Als je afspreekt met iemand in Turkije, dan kan die uitrekenen dat dat voor hem/haar 17:00 is, want die leeft in Oosteuropese tijd, 2 uur later dan in Engeland. Let er wel op dat het in de zomer in veel landen een uur later is! '''==> Opdracht 1''': Waar zijn zonnetijd en kloktijd wel gelijk? === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. Om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Dat is verwarrend en dat willen we niet. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''==> Opdracht 2''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? De antwoorden op de vragen: [[Overleg Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde|Overlegpagina]] {{Juniorsub}} 2z361klzokvilla01ni9ppqknj2bw5u 2 46833 430592 2026-10-07T12:06:50Z Inge Devos 29845 Ik heb een introductietekstje erop geplaatst. 430592 wikitext text/x-wiki Hallo allemaal! Ik ben Inge Devos, woonachtig te Brugge. Voor het vak 'Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief' kreeg ik de opdracht om een Wikipedia-pagina te maken. Het onderwerp waarrond ik zal werken is 'Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters'. Ik heb een hart voor erfgoed en de sociale verhalen die erachter schuilgaan en ik wil me hier dan ook heel graag verder in verdiepen. qab1whfh001i97rnigd1o83y1fpw40q 430593 430592 2026-10-07T12:08:39Z Inge Devos 29845 een woordje aangepast 430593 wikitext text/x-wiki Hallo allemaal! Ik ben Inge Devos, woonachtig te Brugge. Voor het vak 'Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief' kreeg ik de opdracht om een Wikipedia-artikel te maken. Het onderwerp waarrond ik zal werken is 'Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters'. Ik heb een hart voor erfgoed en de sociale verhalen die erachter schuilgaan en ik wil me hier dan ook heel graag verder in verdiepen. i88r0lxydunv6m6s7qy1riz1wlgqfth 430594 430593 2026-10-07T12:13:11Z Inge Devos 29845 430594 wikitext text/x-wiki Hallo allemaal! Ik ben Inge Devos, woonachtig te Brugge. Voor het vak 'Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief' kreeg ik de opdracht om een Wikipedia-artikel te maken. Het onderwerp waarrond ik zal werken is 'Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters'. Ik heb een hart voor erfgoed en de sociale verhalen die erachter schuilgaan en ik wil me hier dan ook heel graag verder in verdiepen. Heb je feedback of tips? Laat het gerust weten! a2kmot6n11lqhdwjigim8s1xqd1q2g5 430595 430594 2026-10-07T12:14:30Z Inge Devos 29845 430595 wikitext text/x-wiki Hallo allemaal! Ik ben Inge Devos, woonachtig te Brugge. Voor het vak 'Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief' kreeg ik de opdracht om een Wikipedia-artikel te schrijven. Het onderwerp waarrond ik zal werken is 'Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters'. Ik heb een hart voor erfgoed en de sociale verhalen die erachter schuilgaan en ik wil me hier dan ook heel graag verder in verdiepen. Heb je feedback of tips? Laat het gerust weten! mowd9h2hk3lsqpg5p20fhl9o13qfbd5 3 46834 430600 2026-10-07T17:00:56Z Erik Baas 2193 Welkom 430600 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 19:00 (CEST) e0688o6s90m2ahhhdoqpwtkauuye7e4 0 46835 430619 2026-10-08T10:44:39Z ~2026-54164-82 29857 Nieuwe pagina aangemaakt met ''''Gold Skies''' is een nummer van de Nederlandse dj Sander van Doorn, de Nederlandse dj Martin Garrix en het Canadese dj-duo DVBBS uit 2014, ingezongen door de Canadese zangeres Aleesia. Het is de vierde single van de gelijknamige debuut-EP van Garrix. "Gold Skies" is een progressive housenummer met een optimistische tekst over liefde en geluk. De plaat werd een kleine hit in Nederland, het thuisland van Van Doorn en Garrix. Het werd Dancesmash op Radio 538…' 430619 wikitext text/x-wiki '''Gold Skies''' is een nummer van de Nederlandse dj Sander van Doorn, de Nederlandse dj Martin Garrix en het Canadese dj-duo DVBBS uit 2014, ingezongen door de Canadese zangeres Aleesia. Het is de vierde single van de gelijknamige debuut-EP van Garrix. "Gold Skies" is een progressive housenummer met een optimistische tekst over liefde en geluk. De plaat werd een kleine hit in Nederland, het thuisland van Van Doorn en Garrix. Het werd Dancesmash op Radio 538 en eindigde op een 33e positie in de Nederlandse Top 40. Bij de zuiderburen in Vlaanderen kwam het op een 9e positie in de Tipparade terecht. hhsy4zx3z0oy6379uu9fsj8evjvgqyt 430621 430619 2026-10-08T10:46:04Z ~2026-54164-82 29857 430621 wikitext text/x-wiki {{Index Liedjes}} '''Gold Skies''' is een nummer van de Nederlandse dj Sander van Doorn, de Nederlandse dj Martin Garrix en het Canadese dj-duo DVBBS uit 2014, ingezongen door de Canadese zangeres Aleesia. Het is de vierde single van de gelijknamige debuut-EP van Garrix. "Gold Skies" is een progressive housenummer met een optimistische tekst over liefde en geluk. De plaat werd een kleine hit in Nederland, het thuisland van Van Doorn en Garrix. Het werd Dancesmash op Radio 538 en eindigde op een 33e positie in de Nederlandse Top 40. Bij de zuiderburen in Vlaanderen kwam het op een 9e positie in de Tipparade terecht. m25kcwu2e407bqebpapzozxhunk1fus 430623 430621 2026-10-08T10:47:03Z ~2026-54164-82 29857 430623 wikitext text/x-wiki {{Index Liedjes}} '''Gold Skies''' is een nummer van de Nederlandse dj Sander van Doorn, de Nederlandse dj Martin Garrix en het Canadese dj-duo DVBBS uit 2014, ingezongen door de Canadese zangeres Aleesia. Het is de vierde single van de gelijknamige debuut-EP van Garrix. "Gold Skies" is een progressive housenummer met een optimistische tekst over liefde en geluk. De plaat werd een kleine hit in Nederland, het thuisland van Van Doorn en Garrix. Het werd Dancesmash op Radio 538 en eindigde op een 33e positie in de Nederlandse Top 40. Bij de zuiderburen in Vlaanderen kwam het op een 9e positie in de Tipparade terecht. {{Sub}} br1udg43fxbm5syioqlporkecaoykwq 105 46836 430624 2026-10-08T10:58:47Z JopkeB 18060 /* Antwoorden op de vragen */ — nieuwe sectie 430624 wikitext text/x-wiki == Antwoorden op de vragen == '''Opdracht 1''': In het midden van tijdzones waarin de zonnetijd en kloktijd gelijk vallen, zoals in Greenwich in de winter. Maar ook bijvoorbeeld Görlitz (Duitsland) die op de 15e meridiaan ligt, Kiev (Oekraïne) en Antalya (Turkije) die op de 30e meridiaan liggen. '''Opdracht 2''': 2028, 2032, 2036 en 2040 zijn schrikkeljaren. Meestal zijn dit ook jaren waarin de Olympische Spelen worden georganiseerd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 okt 2026 12:58 (CEST) hz9rq8gleemsw5dakn0bl0r38mo6xdu