Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 51 430671 430356 2026-10-09T14:01:07Z Erik Baas 2193 430671 wikitext text/x-wiki {{TOC zonder automatische nummering}} == Uitleg == {{Te verwijderen pagina's}} <!--Niet verwijderd... een week laten staan--> == Archief == <div style="font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;"> *[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}} *[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]] </div> <!-- Voorbeeld: == Jaar == === Maand === ====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ==== *[[Paginatitel]] - wiu --> ==2026== ===september=== ====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober==== * [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. :PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST) <s>* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van "nuweg", staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.</s><br> :Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)</s> - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST) ====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober==== * [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST) ====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober==== * [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST) == Kandidaten voor directe verwijdering == * .. Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst: {{Kolommen automatisch |style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px; |inhoud= <dynamicPageList> category = Wikibooks:Nuweg mode = ordered count = 10 redirects = include </dynamicPageList> }} * [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën). [[Categorie:Wikibooks]] 7y7cd5e1ajeaobzsvxz4x32bujkhyjn 0 1669 430673 409482 2026-10-10T04:22:09Z JopkeB 18060 /* Voorbeelden van nagerechten */ Aanvulling 430673 wikitext text/x-wiki [[File:HK 尖沙咀東 TST East 麼地道 69 Mody Road 帝苑酒店 Royal Garden Hotel 雅苑座 The Greenery Restaurant buffet diner food dessert breads cookies pudding jelly cakes November 2022 Px3 19.jpg|thumb|300px|Verschillende soorten nagerechten]] [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een '''nagerecht''', '''dessert''' of '''toetje''', is een gerecht dat na de hoofdmaaltijd wordt gegeten. Vaak is een nagerecht iets zoetigs en kouds, maar er zijn ook hartige en warme nagerechten. Een nagerecht moet bij de rest van de warme maaltijd passen, waarbij elk deel van de (Nederlandse) [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|schijf van Vijf]] aan bod komt. Vaak zal een toetje dan uit een zuivelproduct bestaan. Hiervan kan worden afgeweken als de warme maaltijd al kaas of een andere zuivelproduct bevat. Bij kaas als vleesvervanger is het goed om fruit met een hoog ijzergehalte als dessert te geven, zoals bessen, frambozen, abrikozen, aardbeien, kersen of perziken. == Voorbeelden van nagerechten == * Voor gezonde nagerechten, met weinig verzadigd vet en zonder suiker, die passen binnen de Schijf van Vijf: zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/zoek.aspx?categorie=recept Recepten voor nagerechten van Voedingscentrum], klik op "Verfijn recepten","Eetmoment" en "Nagerecht" en selecteer recepten waarbij rechts van de foto het symbool voor de Schijf van Vijf (onderaan de andere symbolen) gekleurd is. Overige suggesties (niet allemaal even gezond!): === Met zuivel === Zie ook: [[Kookboek/Zuiveldessert|Zuiveldessert]] voor voorbeelden van gezonde desserts en een lijst met recepten. * {{Kb|Yoghurt}} met fruit, bijvoorbeeld: ** per persoon: 1/2 geraspte appel of 2 eetlepels appelmoes, 2 dl yoghurt, kaneelpoeder en eventueel suiker naar smaak ** smoothie met yoghurt en rijp fruit, bijvoorbeeld met banaan, aardbeien, bessen, frambozen en/of kersen zonder pit; voeg een beetje melk of vruchtensap toe om de smoothie vloeibaarder te maken; gebruik een blender of prak de vruchten fijn in een diep bord; voeg eventueel wat honing toe om de smoothie iets zoeter te maken * {{Kb|Vla}} - vanillevla, chocoladevla, hopjesvla, blanke vla, frambozenvla, etc, of een combinatie ** yoghurt met vla, eventueel met plakjes banaan en hagelslag of chocoladevlokken ** [[Kookboek/Vlaflip|vlaflip]] * {{Kb|Kwark}} met vruchten * Kaasplankje met verschillende soorten {{Kb|kaas}} naar keuze: Hollandse, Belgische en buitenlandse. Voor een chic gerecht: serveer er port, vijgenbrood, een chutney of appelstroop bij. * Pudding op basis van melk, bijvoorbeeld: ** Warme of koude [[Kookboek/Vla#Custardpudding|custardpudding]] met bijvoorbeeld p.p. een halve gesnipperde appel of halve banaan in stukjes *** (voor volwassenen:) leg in elk dessertschaaltje een of meer [[Kookboek/Lange vingers|lange vingers]], besprenkel die met {{Kb|Kirsch}} en giet daaroverheen warme custardpudding. ** {{Kb|p=griesmeel|griesmeelpudding}} met bessensap * [[Kookboek/IJs|Consumptie-ijs]] ** [[Kookboek/Milkshake|Milkshake]] (mix van consumptie-ijs met melk/yoghurt en vruchten) * Andere garneringen: hagelslag, hagelvlokken, vruchtenhagel. NB Kiwi met zuivel is een slechte combinatie, dus gebruik geen kiwi in combinatie met yoghurt of melk. === Overige === * [[Kookboek/Vruchtensalade|Vruchtensalade]] * [[Kookboek/Rabarbermoes|Rabarbermoes]] * Alleen na een lichte warme maaltijd met weinig koolhydraten: ** Flensjes met stukjes fruit of warme appelmoes. ** Gebak; versier het gebak met bijvoorbeeld vanille-ijs en/of slagroom. ** [[Kookboek/Wentelteefje|Wentelteefje]] met bijvoorbeeld een bolletje ijs en/of [[Kookboek/Advocaat|advocaat]], of met verse frambozen en poedersuiker. ** [[Kookboek/Rijstebrij|Rijstebrij]], ook wel rijstepudding, rijstpudding en rijstdessert genoemd. * Koffie met een mini-glaasje likeur en chocolade. == Recepten voor nagerechten == {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=Dessert mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} [[Categorie:Dessert| ]] {{Sub}} s103r6uf3w4twl7sudbdmd4b7el6gqz 10 7849 430681 430663 2026-10-10T10:12:33Z JopkeB 18060 Aanpassing ivm hernoeming 430681 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours noprint" align=right width=240px style="margin: 0 0 1em 1em;" | {|align=right style="text-align:center;font-size: large;" class=toccolours width=100% |<div style="text-align: center; color: darkblue;">'''{{Grc|[[Oudgrieks]]}}'''</div> |} |- |style="font-size: smaller; line-height: 1.3;" align=left| '''-- [[Oudgrieks/Inleiding|Inleiding]] --'''<br><br> '''-- Basiscursus --''' :[[Oudgrieks/Inleiding|Inleiding]] {{#If:{{{Ges|}}}| :[[Oudgrieks/Een_korte_geschiedenis|Een korte geschiedenis]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Donkere Eeuwen|De Donkere Eeuwen]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een bloei van beschaving|Een bloei van beschaving]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Oorlogen en conflicten|Oorlogen en conflicten]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Klassieke Periode|De Klassieke Periode]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Alexander de Grote en de Hellenistische Periode|Alexander de Grote en de Hellenistische Periode]]| :[[Oudgrieks/Een_korte_geschiedenis/Een korte geschiedenis|Een korte geschiedenis]]}} {{#If:{{{Blok1|}}}| :[[Oudgrieks/Blok 1|Blok 1]] ::[[Oudgrieks/Blok 1|Inhoud]]| :[[Oudgrieks/Blok 1|Blok 1]]}} :[[Oudgrieks/Blok 2|Blok 2]] :[[Oudgrieks/Blok 3|Blok 3]] :[[Oudgrieks/Blok 4|Blok 4]] :[[Oudgrieks/Blok 5|Blok 5]] :[[Oudgrieks/Blok 6|Blok 6]] :[[Oudgrieks/Samenvatting/Inhoudsopgave|Samenvatting]] :[[Oudgrieks/Afsluiting/Tekst_en_oefeningen|Afsluiting]] '''-- Taaloverzicht --''' :''Klankleer'' ::[[Oudgrieks/Alfabet|Alfabet]] :''[[Oudgrieks/Vormleer|Vormleer]]'' ::[[Oudgrieks/Lidwoorden|Lidwoorden]] {{#If:{{{ZelfstNw|}}}| ::[[Oudgrieks/Substantieven|Zelfstandige naamwoorden]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Nominatief|Nominatief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Genitief|Genitief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Datief|Datief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Accusatief|Accusatief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Vocatief|Vocatief]]| ::[[Oudgrieks/Substantieven|Zelfstandige naamwoorden]]}} ::[[Oudgrieks/Adjectieven|Adjectieven]] ::[[Oudgrieks/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]] {{#If:{{{WkW|}}}| ::[[Oudgrieks/Werkwoorden|Werkwoorden]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Indicatief|Indicatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Praesens|Praesens]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Conjunctief|Conjunctief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Aoristus|Aoristus]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Optatief|Optatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Perfectum|Perfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Imperatief|Imperatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Plusquamperfectum|Plusquamperfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Participium|Participium]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Imperfectum|Imperfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Infinitief|Infinitief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Futurum|Futurum]] | ::[[Oudgrieks/Werkwoorden|Werkwoorden]]}} {{#If:{{{VnW|}}}| ::[[Oudgrieks/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]] :::[[Oudgrieks/Correlatieve voornaamwoorden|Correlatieve voornaamwoorden]] | ::[[Oudgrieks/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]}} ::[[Oudgrieks/Bijwoorden|Bijwoorden]] ::[[Oudgrieks/Telwoorden|Telwoorden]] :''Syntaxis'' ::[[Oudgrieks/Syntaxis van de zin|De zin]] '''-- [[Oudgrieks/Woordenlijst|Woordenlijst]] --''' ---- <div style="text-align: center;">[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN nl-4-42-422-00001|WSBN nl-4-42-422-00001]]</div> |}<noinclude> {{Sjablooninfo|1= Het doel van dit sjabloon is om bij de cursus [[Oudgrieks]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen. Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken: <pre> {{Index Oudgrieks |Ges= |Blok1= |ZelfstNw= |WkW= |VnW= }} </pre> <br>Bij <code>Ges</code>, <code>Blok1</code>, <code>ZelfstNw</code> & <code>WkW</code> plaats je een 1 als je dit onderdeel wil weergeven. }} [[Categorie:Sjablonen index]] [[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Oudgrieks]] </noinclude> bxb3flmxq6jy74l8so9p11nx21oa2go 430682 430681 2026-10-10T10:13:38Z JopkeB 18060 Aanpassingen ivm hernoeming (2x) 430682 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours noprint" align=right width=240px style="margin: 0 0 1em 1em;" | {|align=right style="text-align:center;font-size: large;" class=toccolours width=100% |<div style="text-align: center; color: darkblue;">'''{{Grc|[[Oudgrieks]]}}'''</div> |} |- |style="font-size: smaller; line-height: 1.3;" align=left| '''-- [[Oudgrieks/Inleiding|Inleiding]] --'''<br><br> '''-- Basiscursus --''' :[[Oudgrieks/Inleiding|Inleiding]] {{#If:{{{Ges|}}}| :[[Oudgrieks/Een_korte_geschiedenis|Een korte geschiedenis]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Donkere Eeuwen|De Donkere Eeuwen]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een bloei van beschaving|Een bloei van beschaving]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Oorlogen en conflicten|Oorlogen en conflicten]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Klassieke Periode|De Klassieke Periode]] ::[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Alexander de Grote en de Hellenistische Periode|Alexander de Grote en de Hellenistische Periode]]| :[[Oudgrieks/Een korte geschiedenis|Een korte geschiedenis]]}} {{#If:{{{Blok1|}}}| :[[Oudgrieks/Blok 1|Blok 1]] ::[[Oudgrieks/Blok 1|Inhoud]]| :[[Oudgrieks/Blok 1|Blok 1]]}} :[[Oudgrieks/Blok 2|Blok 2]] :[[Oudgrieks/Blok 3|Blok 3]] :[[Oudgrieks/Blok 4|Blok 4]] :[[Oudgrieks/Blok 5|Blok 5]] :[[Oudgrieks/Blok 6|Blok 6]] :[[Oudgrieks/Samenvatting/Inhoudsopgave|Samenvatting]] :[[Oudgrieks/Afsluiting/Tekst_en_oefeningen|Afsluiting]] '''-- Taaloverzicht --''' :''Klankleer'' ::[[Oudgrieks/Alfabet|Alfabet]] :''[[Oudgrieks/Vormleer|Vormleer]]'' ::[[Oudgrieks/Lidwoorden|Lidwoorden]] {{#If:{{{ZelfstNw|}}}| ::[[Oudgrieks/Substantieven|Zelfstandige naamwoorden]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Nominatief|Nominatief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Genitief|Genitief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Datief|Datief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Accusatief|Accusatief]] :::[[Oudgrieks/Substantieven/Vocatief|Vocatief]]| ::[[Oudgrieks/Substantieven|Zelfstandige naamwoorden]]}} ::[[Oudgrieks/Adjectieven|Adjectieven]] ::[[Oudgrieks/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]] {{#If:{{{WkW|}}}| ::[[Oudgrieks/Werkwoorden|Werkwoorden]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Indicatief|Indicatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Praesens|Praesens]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Conjunctief|Conjunctief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Aoristus|Aoristus]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Optatief|Optatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Perfectum|Perfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Imperatief|Imperatief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Plusquamperfectum|Plusquamperfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Participium|Participium]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Imperfectum|Imperfectum]] :::[[Oudgrieks/Werkwoorden/Infinitief|Infinitief]] <nowiki>|</nowiki> [[Oudgrieks/Werkwoorden/Futurum|Futurum]] | ::[[Oudgrieks/Werkwoorden|Werkwoorden]]}} {{#If:{{{VnW|}}}| ::[[Oudgrieks/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]] :::[[Oudgrieks/Correlatieve voornaamwoorden|Correlatieve voornaamwoorden]] | ::[[Oudgrieks/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]}} ::[[Oudgrieks/Bijwoorden|Bijwoorden]] ::[[Oudgrieks/Telwoorden|Telwoorden]] :''Syntaxis'' ::[[Oudgrieks/Syntaxis van de zin|De zin]] '''-- [[Oudgrieks/Woordenlijst|Woordenlijst]] --''' ---- <div style="text-align: center;">[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN nl-4-42-422-00001|WSBN nl-4-42-422-00001]]</div> |}<noinclude> {{Sjablooninfo|1= Het doel van dit sjabloon is om bij de cursus [[Oudgrieks]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen. Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken: <pre> {{Index Oudgrieks |Ges= |Blok1= |ZelfstNw= |WkW= |VnW= }} </pre> <br>Bij <code>Ges</code>, <code>Blok1</code>, <code>ZelfstNw</code> & <code>WkW</code> plaats je een 1 als je dit onderdeel wil weergeven. }} [[Categorie:Sjablonen index]] [[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Oudgrieks]] </noinclude> o45tpbrgjh4l5ypmvqjhy8eombz7rxn 0 46779 430669 430529 2026-10-09T13:50:10Z Erik Baas 2193 430669 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: large;">'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID</span> ;<span style="font-size: large;">'''1.200 VC - 476 NA'''</span> [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]] [[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]] . {{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?|Oswald Spengler'''}} . {{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.|Luc Goeteyn & Chris Jacobson'''}} . {{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}} . {{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.|Peter Frankopan'''}} = Cultuurpessimist Oswald Spengler = . == De pessimist == . De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld? * China: bouw van de muur; * India: ontstaan van het kastenstelsel; * Meso-Amerika: Maya's bouwen steden; * Afrika: koninkrijken met piramides; * Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum; * Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander; * West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd; * Noord-Europa: de Germanen. {{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&nbsp;<ref>OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.</ref> . . == Beschavingen komen en gaan == Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen. . <span style="font-size: smaller;">'''(Niet compleet overzicht.)'''</span> . * Mesopotamië . * Zuidwest-Azië: ** Israëlieten|Hebreeën ** Hettieten ** Meden ** Perzen ** Feniciërs . * Afrika: ** Oude Egypte ** Carthago . * Oost-Azië: ** Chinese oudheid ** Jomonperiode (Japan) . * Noord-Amerika ** Mississippicultuur . * Meso-Amerika: ** Teotihuacán (historische stad) ** Azteken ** Maya's . * Zuid-Amerika: ** Inca's . * Europa: ** Griekenland ** Etrusken ** Oude Rome . . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND'''] . ♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME'''] . = Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving = [[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]] [[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]] [[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]] == De Middellandse zee == De historicus {{Wp|Fernand Braudel was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&nbsp;<ref>In de [[straat van Gibraltar]], de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.</ref> Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&nbsp;<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.</ref> == Sneeuwwater == Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&nbsp;<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.</ref> Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. . . = Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] = [[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] [[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]] [[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]] [[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]] . == Tiende eeuw == '''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.''' . * 999 ** Eerste nederzettingen in Rome. . * 900 ** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. . == Negende eeuw (899-800) == . * 899 ** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen. . * 880 ** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. ** Europese [[domesticatie]] van de kip. . * 800 ** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum. ** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]]. ** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair. . == Achtste eeuw (799-700) == . ;776 . * De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen. . ;770 . * China kent het muntgeld. . ;753 . * Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters. ;750 jaar . * [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]]. . ;745 . * De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid. . ;743-732 . * [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk. . ;733-690 * [[Magna Graecia]] . ;727 * <gallery> Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg </gallery> == Zevende eeuw (699-600) == . * Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen. . * 681 ** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen. . * 668 ** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee. . * 650 ** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk. . *621 ** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]] . * 616 ** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als riool van Rome. . * 612 ** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt. . * Omstreeks 600 ** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn. . == Zesde eeuw (599-500) == ;571 * Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]]. . ;525 * De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&nbsp;<ref>PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.</ref> . * Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. . ;510 . * De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer. . ;509 . * Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. . == Vijfde eeuw (499-400) == [[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]] [[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']] * Ca. 499-450 ** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&nbsp;<ref>HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.</ref> * Ca. 480 ** Geboorte van [[Herodotos]] (⁺420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving? 1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. . * 479 ** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt. . * Ca. 460 ** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]]. ** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (⁺395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. * 450 ** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen? . * Ca. 445 ** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden. . * 427 ** Geboorte [[Plato]] (⁺347) . * 400 ** Uitvinding van de [[katapult]]. . == Vierde eeuw (399-300) == * 399 ** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]''' . * Ca. 396 ** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]]. . * 390 ** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome. . * 384 ** Geboorte van [[Aristoteles]] (⁺322) . * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&v=id5WJmCaTG4 356] ** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken. . * 347 ** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]''' . * 323 ** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen. . * 322 ** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]''' . * 312 ** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome. ** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&nbsp;<ref>BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.</ref> Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. . ;Kijken . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr. Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]]. Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia. Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten. Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]] Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd. Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]]) Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]]. Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis. Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814. Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. </gallery> . == Derde eeuw (299-200) == * 264-241 ** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago. . * 250 ** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk). . * 230 ** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten. . * 218-201 ** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen. . == Tweede eeuw (199-100) == ;Ca.160 * ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. . ;Ca.140 * De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C). ;Kijken <gallery> Bestand:Kheops-Pyramid.jpg Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg Bestand:Miniaturk_009.jpg Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg Bestand:Statue_of_Zeus.jpg </gallery> . ;146 * Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]]. . ;142 * De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179. . ;100 * ♣ Uitvinding van het [[waterrad]]. . == Eerste eeuw (99-1) == [[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]] ;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&nbsp;<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.</ref> Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&nbsp;<ref> IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&nbsp;<ref>PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.</ref> . ;82 . * Rome telt 400.000 inwoners. . ;73-71 . * [[Spartacusopstand]]. . ;63 . * [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?' ;60 . * Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]]. . ;58-57 . * In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. * In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven. . '''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. . ;55 * [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen. . ;54 * Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. . [[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] ;52 * [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&nbsp;<ref>[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen. . ;49 * Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië. . ;48 * In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. . ;47 * Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion. . ;45 * De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie. . ;44 [[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]]. . * Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus. . ;43 * Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus. . ;31 * Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284. . ;29 * Vergilius publiceert Het boerenbedrijf. . ;27 * [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124. * Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C. . ;19 * De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten. . ;17 * Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel. . ;10 * De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. . ;5-2 * Geboorte van [[Jezus Christus]]. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]''' ;Kijken <gallery> File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]] Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]] Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David. Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote </gallery> . . = Rome na Christus = [[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] == Eerste eeuw == [[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] [[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] . '''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&nbsp;<ref>Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).</ref>''' . . ;5 . * [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen. . * ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]] of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei. . ;12 . * De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]]. . ;14 . * [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus. . ;30 (Ca.) . * Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina. . ;37 * Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. . ;38 ** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten. . * 41 ** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op. . * 43 ** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&nbsp;<ref>Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.</ref> . * 44 ** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van "de twaalf" wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek. . * Ca. 50 ** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.' . * 52 ** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen. [[Bestand:Pont du gard panoramique depinched.jpg|thumb|center|1000px|<div style="text-align: center;">Panoramisch zicht</div>]] . * 54 ** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden. . * 62 ** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de "broer van Jezus", Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van "de twaalf". De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt "broers en zussen van Jezus" niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert "broer" als "neef". Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie. ** [[Plinius de jongere]] (Ca. ⁺113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]]. . * 64 ** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome. . * 67 (mogelijks) ** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]]. . * 69 ** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]]. . * 72 ** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar. . * [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79] ** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen. . * 70-100 ** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom. ** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. ** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant. . * 80 ** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers. {{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}} . * 97 ** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla. . ;Kijken <gallery> Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50. File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60. Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80. Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]] </gallery> == Tweede eeuw == [[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]] '''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&nbsp;<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.</ref> In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&nbsp;<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.</ref>''' . . * 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht. . * 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]]. . * 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]]. . * 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen. . * 165: Rome verovert [[Mesopotamië]]. . * 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie. . * Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse. . . == Derde eeuw == '''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.''' [[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]] . * 235 ** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op. . * 248 ** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen. . * 249-251 ** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]]. . * 251 ** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk. . * 253 ** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel. . * 258-59 ** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken. . * 260 ** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. ** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen. . * 270 ** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt. . * 270-275 ** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. . * 273 ** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten. . * 275 ** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285. . * 284 ** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken. . * 285 ** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan. ** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek. . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP'''] . ;286 . * Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. . ;Eind derde eeuw . * Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. . ;Kijken <gallery> File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]] Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400 Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311) Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]]. </gallery> . . == Vierde eeuw == [[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin. Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]] '''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&nbsp;<ref>In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.</ref> Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&nbsp;<ref>W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.</ref> Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&nbsp;<ref>FRANKOPAN, p. 46-47.</ref> De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.''' . ;300 . * De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. . ;303 . * Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. . ;305 . * [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk. . ;306 . * [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht. . * Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305). [[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]] . ;307 . * [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt. . ;313 . * [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. . ;314 . * Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan. . ;317 . * De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...). . ;324 . * Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen. . ;325 . * Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar. . * Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis. . ;326 . * De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in. . ;330 . . Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. . ;333 . * Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]]. . ;335 . * In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven. . ;343 . * Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. . ;350 . * [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne. . ;354 * Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (⁺430) . ;357-358 . De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied. . ;360 . Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II. . ;361-363 * Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen. . ;364 en 367 * Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan. . ;368 * Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. . ;369 (Ca.) . * [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen. . ;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370] * Hunnen vallen de Germaanse landen binnen. . ;372 . * De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]]. . * De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd. [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op. . ;375 * De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]]. . ;376 * [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]]. . ;378 . * De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. . ;379-395 . * Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens. . ;391 . * Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen. . ;392 . * Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]]. . ;395 . * Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden. . ;398 . * Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan. ;Kijken <gallery> Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht. Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel </gallery> . . == Vijfde eeuw == . '''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&nbsp;<ref>|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.</ref> [[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]] . ;401 . * De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen. . ;401-403 . * De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open. . ;402 . * [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen . ;405 . * [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken. . ;406 . * [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft. . * Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt. . ;407 . * [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur. . ;408 . * Alarik en de Visigoten bestormen Rome. . ;409 . * Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. . ;410 * [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod. . ;410-413 * Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming. . ;413-426 * Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]]. . ;430 * [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-⁺430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]''' . ;435 * De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren. . ;439 * [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika. . ;441 * Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan. . ;445 * Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning. . ;447 * Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. . ;450 * [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]). . * In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen. . ;451 * Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. . ;451-452 * Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië. . [[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]] ;453 ** [[Attila de Hun]] sterft. . ;455 * De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt. . ;457 * De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]]. . ;469 * [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië. . ;476 * Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'. . ;Kijken <gallery> Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720. </gallery> . . = Hoe gaat een machtig rijk ten onder? = [[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]] . == Machtig Rome == . De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na. . == Afkoeling == Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. . == Burgeroorlogen en stammenbonden == Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&nbsp;<ref>LUC GOETEYN & CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.</ref> [[476]] is niet zo ver af meer. . Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. . Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia. . == Interpretatie == Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&nbsp;<ref>Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017</ref> Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&nbsp;<ref>ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.</ref> De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette. * '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]]. . * '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is. . * '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&nbsp;<ref>Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.</ref> . * '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]]. . * '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen. . . '''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]''' Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen: . * Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? . * Welke theorieën zijn naïef of onjuist? . * Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . * Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk? . * Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan? . * Hoe absoluut of relatief is de datum 476? . . == Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? == [[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]] . In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg. . . ;Kijken <gallery> File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]]. File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus. File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split. File:Europa60AD.jpeg File:SPQRomani.svg|[[SPQR]] File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van. File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan. File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd. File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome. File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa. File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland. File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]]. File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen. File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]]. File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw. File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450. File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904) </gallery> . . = Examen = . ;A-vragen . (S&V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel. . . ;B-Vragen . * (S&V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren? . * (S&V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen? . * (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden? . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus. . * (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië. . . ;C-Vragen . * (S&V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk? . * (S&V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. . * (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . . n55agpmt0t3t0tep8lxxjrxlyy3s332 430670 430669 2026-10-09T13:52:19Z Erik Baas 2193 430670 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: large;">'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID</span> ;<span style="font-size: large;">'''1.200 VC - 476 NA'''</span> [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme}}. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]] [[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]] . {{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?|Oswald Spengler'''}} . {{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.|Luc Goeteyn & Chris Jacobson'''}} . {{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}} . {{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.|Peter Frankopan'''}} = Cultuurpessimist Oswald Spengler = . == De pessimist == . De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld? * China: bouw van de muur; * India: ontstaan van het kastenstelsel; * Meso-Amerika: Maya's bouwen steden; * Afrika: koninkrijken met piramides; * Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum; * Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander; * West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd; * Noord-Europa: de Germanen. {{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&nbsp;<ref>OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.</ref> . . == Beschavingen komen en gaan == Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen. . <span style="font-size: smaller;">'''(Niet compleet overzicht.)'''</span> . * Mesopotamië . * Zuidwest-Azië: ** Israëlieten|Hebreeën ** Hettieten ** Meden ** Perzen ** Feniciërs . * Afrika: ** Oude Egypte ** Carthago . * Oost-Azië: ** Chinese oudheid ** Jomonperiode (Japan) . * Noord-Amerika ** Mississippicultuur . * Meso-Amerika: ** Teotihuacán (historische stad) ** Azteken ** Maya's . * Zuid-Amerika: ** Inca's . * Europa: ** Griekenland ** Etrusken ** Oude Rome . . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND'''] . ♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME'''] . = Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving = [[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]] [[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]] [[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]] == De Middellandse zee == De historicus {{Wp|Fernand Braudel was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&nbsp;<ref>In de [[straat van Gibraltar]], de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.</ref> Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&nbsp;<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.</ref> == Sneeuwwater == Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&nbsp;<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.</ref> Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. . . = Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] = [[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] [[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]] [[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]] [[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]] . == Tiende eeuw == '''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.''' . * 999 ** Eerste nederzettingen in Rome. . * 900 ** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. . == Negende eeuw (899-800) == . * 899 ** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen. . * 880 ** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. ** Europese [[domesticatie]] van de kip. . * 800 ** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum. ** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]]. ** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair. . == Achtste eeuw (799-700) == . ;776 . * De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen. . ;770 . * China kent het muntgeld. . ;753 . * Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters. ;750 jaar . * [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]]. . ;745 . * De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid. . ;743-732 . * [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk. . ;733-690 * [[Magna Graecia]] . ;727 * <gallery> Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg </gallery> == Zevende eeuw (699-600) == . * Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen. . * 681 ** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen. . * 668 ** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee. . * 650 ** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk. . *621 ** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]] . * 616 ** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als riool van Rome. . * 612 ** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt. . * Omstreeks 600 ** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn. . == Zesde eeuw (599-500) == ;571 * Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]]. . ;525 * De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&nbsp;<ref>PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.</ref> . * Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. . ;510 . * De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer. . ;509 . * Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. . == Vijfde eeuw (499-400) == [[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]] [[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']] * Ca. 499-450 ** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&nbsp;<ref>HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.</ref> * Ca. 480 ** Geboorte van [[Herodotos]] (⁺420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving? 1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. . * 479 ** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt. . * Ca. 460 ** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]]. ** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (⁺395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. * 450 ** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen? . * Ca. 445 ** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden. . * 427 ** Geboorte [[Plato]] (⁺347) . * 400 ** Uitvinding van de [[katapult]]. . == Vierde eeuw (399-300) == * 399 ** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]''' . * Ca. 396 ** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]]. . * 390 ** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome. . * 384 ** Geboorte van [[Aristoteles]] (⁺322) . * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&v=id5WJmCaTG4 356] ** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken. . * 347 ** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]''' . * 323 ** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen. . * 322 ** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]''' . * 312 ** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome. ** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&nbsp;<ref>BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.</ref> Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. . ;Kijken . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr. Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]]. Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia. Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten. Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]] Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd. Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]]) Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]]. Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis. Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814. Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. </gallery> . == Derde eeuw (299-200) == * 264-241 ** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago. . * 250 ** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk). . * 230 ** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten. . * 218-201 ** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen. . == Tweede eeuw (199-100) == ;Ca.160 * ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. . ;Ca.140 * De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C). ;Kijken <gallery> Bestand:Kheops-Pyramid.jpg Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg Bestand:Miniaturk_009.jpg Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg Bestand:Statue_of_Zeus.jpg </gallery> . ;146 * Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]]. . ;142 * De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179. . ;100 * ♣ Uitvinding van het [[waterrad]]. . == Eerste eeuw (99-1) == [[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]] ;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&nbsp;<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.</ref> Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&nbsp;<ref> IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&nbsp;<ref>PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.</ref> . ;82 . * Rome telt 400.000 inwoners. . ;73-71 . * [[Spartacusopstand]]. . ;63 . * [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?' ;60 . * Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]]. . ;58-57 . * In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. * In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven. . '''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. . ;55 * [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen. . ;54 * Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. . [[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] ;52 * [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&nbsp;<ref>[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen. . ;49 * Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië. . ;48 * In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. . ;47 * Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion. . ;45 * De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie. . ;44 [[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]]. . * Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus. . ;43 * Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus. . ;31 * Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284. . ;29 * Vergilius publiceert Het boerenbedrijf. . ;27 * [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124. * Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C. . ;19 * De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten. . ;17 * Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel. . ;10 * De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. . ;5-2 * Geboorte van [[Jezus Christus]]. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]''' ;Kijken <gallery> File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]] Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]] Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David. Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote </gallery> . . = Rome na Christus = [[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] == Eerste eeuw == [[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] [[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] . '''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&nbsp;<ref>Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).</ref>''' . . ;5 . * [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen. . * ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]] of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei. . ;12 . * De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]]. . ;14 . * [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus. . ;30 (Ca.) . * Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina. . ;37 * Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. . ;38 ** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten. . * 41 ** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op. . * 43 ** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&nbsp;<ref>Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.</ref> . * 44 ** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van "de twaalf" wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek. . * Ca. 50 ** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.' . * 52 ** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen. [[Bestand:Pont du gard panoramique depinched.jpg|thumb|center|1000px|<div style="text-align: center;">Panoramisch zicht</div>]] . * 54 ** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden. . * 62 ** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de "broer van Jezus", Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van "de twaalf". De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt "broers en zussen van Jezus" niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert "broer" als "neef". Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie. ** [[Plinius de jongere]] (Ca. ⁺113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]]. . * 64 ** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome. . * 67 (mogelijks) ** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]]. . * 69 ** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]]. . * 72 ** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar. . * [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79] ** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen. . * 70-100 ** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom. ** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. ** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant. . * 80 ** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers. {{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}} . * 97 ** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla. . ;Kijken <gallery> Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50. File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60. Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80. Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]] </gallery> == Tweede eeuw == [[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]] '''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&nbsp;<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.</ref> In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&nbsp;<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.</ref>''' . . * 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht. . * 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]]. . * 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]]. . * 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen. . * 165: Rome verovert [[Mesopotamië]]. . * 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie. . * Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse. . . == Derde eeuw == '''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.''' [[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]] . * 235 ** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op. . * 248 ** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen. . * 249-251 ** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]]. . * 251 ** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk. . * 253 ** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel. . * 258-59 ** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken. . * 260 ** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. ** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen. . * 270 ** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt. . * 270-275 ** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. . * 273 ** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten. . * 275 ** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285. . * 284 ** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken. . * 285 ** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan. ** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek. . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP'''] . ;286 . * Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. . ;Eind derde eeuw . * Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. . ;Kijken <gallery> File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]] Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400 Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311) Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]]. </gallery> . . == Vierde eeuw == [[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin. Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]] '''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&nbsp;<ref>In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.</ref> Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&nbsp;<ref>W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.</ref> Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&nbsp;<ref>FRANKOPAN, p. 46-47.</ref> De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.''' . ;300 . * De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. . ;303 . * Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. . ;305 . * [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk. . ;306 . * [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht. . * Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305). [[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]] . ;307 . * [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt. . ;313 . * [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. . ;314 . * Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan. . ;317 . * De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...). . ;324 . * Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen. . ;325 . * Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar. . * Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis. . ;326 . * De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in. . ;330 . . Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. . ;333 . * Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]]. . ;335 . * In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven. . ;343 . * Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. . ;350 . * [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne. . ;354 * Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (⁺430) . ;357-358 . De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied. . ;360 . Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II. . ;361-363 * Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen. . ;364 en 367 * Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan. . ;368 * Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. . ;369 (Ca.) . * [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen. . ;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370] * Hunnen vallen de Germaanse landen binnen. . ;372 . * De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]]. . * De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd. [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op. . ;375 * De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]]. . ;376 * [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]]. . ;378 . * De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. . ;379-395 . * Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens. . ;391 . * Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen. . ;392 . * Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]]. . ;395 . * Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden. . ;398 . * Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan. ;Kijken <gallery> Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht. Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel </gallery> . . == Vijfde eeuw == . '''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&nbsp;<ref>|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.</ref> [[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]] . ;401 . * De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen. . ;401-403 . * De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open. . ;402 . * [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen . ;405 . * [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken. . ;406 . * [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft. . * Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt. . ;407 . * [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur. . ;408 . * Alarik en de Visigoten bestormen Rome. . ;409 . * Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. . ;410 * [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod. . ;410-413 * Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming. . ;413-426 * Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]]. . ;430 * [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-⁺430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]''' . ;435 * De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren. . ;439 * [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika. . ;441 * Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan. . ;445 * Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning. . ;447 * Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. . ;450 * [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]). . * In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen. . ;451 * Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. . ;451-452 * Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië. . [[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]] ;453 ** [[Attila de Hun]] sterft. . ;455 * De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt. . ;457 * De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]]. . ;469 * [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië. . ;476 * Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'. . ;Kijken <gallery> Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720. </gallery> . . = Hoe gaat een machtig rijk ten onder? = [[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]] . == Machtig Rome == . De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na. . == Afkoeling == Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. . == Burgeroorlogen en stammenbonden == Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&nbsp;<ref>LUC GOETEYN & CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.</ref> [[476]] is niet zo ver af meer. . Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. . Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia. . == Interpretatie == Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&nbsp;<ref>Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017</ref> Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&nbsp;<ref>ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.</ref> De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette. * '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]]. . * '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is. . * '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&nbsp;<ref>Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.</ref> . * '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]]. . * '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen. . . '''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]''' Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen: . * Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? . * Welke theorieën zijn naïef of onjuist? . * Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . * Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk? . * Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan? . * Hoe absoluut of relatief is de datum 476? . . == Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? == [[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]] . In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg. . . ;Kijken <gallery> File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]]. File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus. File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split. File:Europa60AD.jpeg File:SPQRomani.svg|[[SPQR]] File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van. File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan. File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd. File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome. File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa. File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland. File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]]. File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen. File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]]. File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw. File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450. File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904) </gallery> . . = Examen = . ;A-vragen . (S&V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel. . . ;B-Vragen . * (S&V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren? . * (S&V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen? . * (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden? . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus. . * (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië. . . ;C-Vragen . * (S&V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk? . * (S&V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. . * (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . . 7c5splw7ieoo8w6ac8vsdrso38m64t8 2 46800 430668 430648 2026-10-09T13:06:36Z ~2026-54342-34 29863 430668 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px|Welkom in het virtuele klaslokaal - een modelklas, naar analogie met onze collega's uit Torhout, ongeveer een eeuw geleden, toen schoolmeesters nog op een trede boven de klas uit troonden. Probeer deze foto te dateren met eenvoudige vragen. Waarom staan er twee leerkrachten vooraan? Wie is het koningspaar dat rond de stervende christus hangt? Wat weet je over deze koning en deze koningin? Welke vorsten moeten deze jongeren memoriseren, of met andere woorden, hoeveel koningen kent België op dat moment? Wat is de betekenis van het woord klas? Wat is een regel, een lei en een griffel? Voedde men de mensen in de Middeleeuwen ook zo op? Zijn schoolsystemen nog aangepast aan de huidige maatschappij? Waarom is elke leerling zo gezagsgetrouw? Wanneer is de fotografie uitgevonden? Wat zou er van deze jongens geworden zijn? Is er elektriciteit in deze klas? En wat te denken van het woord discipline? Dat heeft minstens drie betekenissen: een wetenschap, een houding en een kleine techniek om mensen beheersbaar te houden (denk aan het lesrooster en de schoolbel).]] [[Bestand:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Vergelijk deze klassituatie met de bovenstaande. Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, gemaakt in 1556. Het bijschrift: 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' Of, vrij vertaald: 'Ook al komt den ezel naar school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard wederkeren'. Het is misschien een wat denigrerend spreekwoord, verbeeld door Pieter Bruegel de oudere (geboren tussen 1525 en 1530, gestorven in 1569). Het toont het zogenaamde 'kosteronderwijs' waarbij van het klassikale onderwijs zoals tegenwoordig nog geen sprake is.]] [[Bestand:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg|thumb|550px|René Descartes vertelt: 'Ik was nog jong toen men mij naar school stuurde, en aangezien mij was verteld dat dat de manier was om heldere en zekere kennis te vergaren over alles wat voor het leven nuttig is, was ik een ijverige leerling. Maar zodra ik mijn studie voltooide en opgenomen kon worden in de rijen der geleerden, dacht ik daar volstrekt anders over. Want ik was opgezadeld met zo veel twijfels en dwalingen dat mijn poging om iets te leren mij niets anders leek te hebben opgeleverd dan dat ik mij meer en meer mijn onwetendheid realiseerde.' Op deze prent van Daniel Niclaus Chodewiecki uit 1792, bijna twee eeuwen na Descartes kindertijd schrikt een onderwijzer zijn jongelingen af door hen bang te maken voor de hel, satan, de duivel enzovoort. De prent toont intussen hoe onderwijs niet moet. Is de realiteit anders?]] {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag kan je verder brengen.'''|Jostein Gaarder}} . {{Citaat|'''Onderwijs speelt zich af in een web van machtsverhoudingen. De rol van de grote spin in het web is zeker niet voorbehouden aan de leerkracht. Hij of zij controleert, maar is ook zelf aan controle onderworpen. Dat creëert een interessante en veelzeggende dynamiek.<ref>BART VRANCKX, PIETER FANNES & LIES VAN ROMPAEY. ''"Wilt gij orde, geef er zelf het voorbeeld van." Autoriteit en dienstbaarheid. De sociale positie van de leerkracht in de laatste twee eeuwen,'' in: JAN DUMOLYN & TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' EPO, Berchem, 2012, p.151.</ref>'''}} . De '''wikipediaklas''' is het virtuele leslokaal van Benedict Wydooghe. Hier krijgen studenten een cursusoverzicht dat Wydooghe aanbiedt. Studenten '''AO Sociaal werk''' krijgen hier de opdracht om informatie te zoeken, te delen en te bediscussiëren en hun steentje bij te dragen in de vorm van correcties, aanvullingen en een eigen lemma. Stop alvast dit [[Wikipedia:Spiekbriefje|spiekbriefje]] in je binnenzak en kijk naar deze [https://www.youtube.com/watch?v=B6JfNaAR2O8 instructiefilm]. Elke student leest onderstaande '''voorbereiding''' en schrijft zich vervolgens in op het vak dat zij of hij volgt. Daarna kunnen ze aan de slag. . '''WIKIPEDIA VIERT ZIJN 25STE VERJAARDAG in januari 2026! [https://radio1.be/luister/select/byloo/20-jaar-wikipedia-dat-vieren-we-met-de-wikiweek Luister mee op Radio 1] of [https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/01/14/20-jaar-wikipedia/ kijk mee op het VRT-Nieuws] of [https://www.youtube.com/watch?v=vD0giHwtztg De wondere wereld van Wikipedia, een film van de NOS]. Zelf hebben we ook een feestje te bouwen: deze Wikipediaklas bestaat in september 2021 tien jaar.''' . = CURSUSAANBOD = . * Studenten Maatschappelijke veiligheid (AO en dag) vinden hier de [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''cursus Evoluties_in_het_veiligheidsdenken''']. . * Studenten uit het dagonderwijs bachelor sociaal werk vinden hier de [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''cursus Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''']. . * Studenten uit het dagonderwijs graduaat sociaal werk vinden hier [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''de cursus Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''']. . * Schrijfstudenten vinden hun cursusmateriaal op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Sxrivn_is_koken '''Sxrivniskookn''']. . * Studenten Cybercrime vinden vinden hun hier [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Cybercrime '''de cursus Cybercrime''']. . * Studenten Sociaal Cultureel Werk vinden [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Sociaal_Cultureel_Werk '''de cursus Sociaal Cultureel werk''' hier]. . * Studenten Mediamanagement vinden hun cursus op de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Pers_en_communicatie '''Pers en communicatiecursus''']. . * Studenten Film en video klikken op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Videolab '''Videolab''']. . * Studenten Klassieke oudheid klikken door [https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Klassieke_oudheid '''op deze link''']. . * Erasmusstudenten kunnen de stad Kortrijk, de provincie en het land [https://leahusung.wixsite.com/diveintobelgium '''met deze website'''] verkennen. . * Wie niet genoeg krijgt van dit cursusmateriaal leest [http://nl.wikibooks.org/wiki/Manifest_van_de_angst '''Het manifest van de angst'''], een manifest geschreven naar aanleiding van een verjaardag van de opleiding Maatschappelijke Veiligheid. . * Studenten Afstandsonderwijs '''Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''' vinden hieronder op deze pagina de instructies tot het schrijven van een lemma. . . = HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF = [[Bestand:Schrijven_voor_Wikipedia_Erfgoed_Pajottenland-Zennevallei_2020.webm|thumb|right|550px|Voor je aan de slag gaat, bekijk je eerst deze video-instructie. [[Hilke Arijs]] van erfgoed Pajottenland-Zennevallei maakte deze deskundige en laagdrempelige introductie in 2020 toen corona iedereen deed wandelen, erfgoed deed ontdekken en iedereen online deed communiceren. In een klein uurtje tijd ben je vertrokken. Sla zeker de tips inzake ISBN en de geografische coördinaten niet over. En, mocht je dit nog niet gedaan hebben, spring eens binnen in mijn [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas|Wikipediaklas]] en lees die grondig door.]] [[Bestand:Carl Spitzweg 021.jpg|thumb|right|550px|Tijdens deze cursus gaat de student zelfstandig op zoek naar de geschiedenis van zijn of haar eigen omgeving. Te vaak is geschiedenis een vak dat aandacht wijdt aan oorlogen, veldslagen, keizers en koningen. Geschiedenis is overal: in je huis, in de straat, op je stageplaats of op je werk: alles heeft een ontstaansreden en alles evolueert. De student gaat hierbij geschreven bronnen zoeken, net zoals deze boekenwurm van [[Carl Spitzweg]]. Veel plezier ermee.]] . De cursus '''Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''' focust op het verleden en hoe het tot stand komt. Dit kan voor studenten vreemd klinken, maar geschiedenis is een creatie, door ze te schrijven. De student verkent een thema naar keuze en diept één onbestaand [[Lemma (naslagwerk)|lemma]] uit in diverse bibliotheken en op het internet. . == Voorbereiding == . * Bekijk de video-instructie hierboven van Erfgoed Pajottenland-Zennevallei. . == Inschrijven == . De student die de opdracht aangaat in academiejaar 2026-2027 schrijft zich hieronder in naar het voorbeeld van de docent, te beginnen met een *, daarna de naam en de gebruikerspagina van de studenten en te eindigen met de naam van het artikel (lemma) waaraan je werkt. * Benedict Wydooghe (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe) werkt aan het lemma [[wikipedia:Juan Luis Vives|Juan Vives]]. * Karen Vandendriessche (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:KarenVDSW) werkt aan het lemma Vlasnijverheid in Lauwe. * Julie Brimioulle (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Julie_Luna) werkt aan het lemma Geschiedenis van de visserij aan de Belgische Kust. * Inge Devos (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Inge_Devos) werkt aan het lemma Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters. * Fatma Önder (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:HistoriaNova27) werkt aan het lemma Vete tussen Aalst en Dendermonde. == Leerdoelen == . * De student leert het geschiedenisvak van binnenuit kennen door zelf een historisch artikel te produceren. . * De student leert inschatten wat een {{Wp|Relevant|relevant}} onderwerp is. . * De student zoekt en brengt bronnen samen, {{Wp|Referentie|refereert}} ernaar en schrijft een vlotte tekst. . * De student leert de {{Wp|Betrouwbaarheid (informatie)|betrouwbaarheid}} van Wikipedia en de gebruikte bronnen beoordelen met [http://sadan.wdfiles.com/local--files/organisatie/WIKIPEDIA.pdf dit] instrument. . * De student kadert zijn onderwerp in een geheel door interne en externe hyperlinks aan te brengen . * De student maakt zijn lemma bekend door bij andere lemma's er verwijzingen naar te maken. . * De student maakt origineel en relevant beeldmateriaal. . . == Opdracht == . Het onderwerp is een begrip, een activiteit of een ambacht, een gebouw of een instelling, een archeologische site, een bekend (bovenlokaal) personage, een feit of gebeurtenis dat aanleunt bij de geschiedenis van je onderwerp. Het onderwerp heeft nog geen lemma op Wikipedia. . . == Voorbeelden == . Deze lemma's tonen het verwachte 'niveau' van je artikel. . * Een gebeurtenis: [[Uitbarsting van de Tambora (1815)]], de [[Amerikaanse burgeroorlog]], de [[Heksenprocessen van Salem]]. . * Een evolutie: [[Geschiedenis van de Belgische spoorwegen]] . * Een begrip: [[Morele paniek]], [[Schrijven]] . * Een locatie: [[Beenhouwersstraat_(Brussel)]], [[Cinema De Keizer]]. . * Een gebouw: [[Panopticon]], [[Psychiatrisch Centrum Menen]] . * Een archeologische site: [[Sagalassos]] . * Een dorp of een stad: [[Lichtervelde]], [[Kortrijk]]. . * Een personage: [[Leon Hoet]], [[Gennaro Rubino]], [[Johannes Wier]], [[Jozef Guislain]], [[Eliane Cossey]]. . . == Kies een relevant onderwerp == . Voorwaarde is dat het onderwerp relevant moet zijn om in Wikipedia opgenomen te worden. De relevantie is aan te tonen met betrouwbare bronnen (dus geen origineel onderzoek via interviews of in archieven). Zonder betrouwbare bronnen mag een artikel niet. [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp Klik hier om te zien wat Wikipedia 'relevant' vindt]. Het bepalen van het onderwerp is essentieel opdat je project zou slagen. Zoek in je stadsbibliotheek een relevant onderwerp en mail dat naar de docent. Motiveer waarom het onderwerp je interesse wegdraagt én waarom het relevant is. Documenteer je via boeken en via wat er reeds op Wikipedia en internet te vinden is en plaats die bronnenlijst in de mail. Na de toestemming ga je offline of in je kladblok aan de slag. Als je tevreden bent over het resultaat, plaats je het online en zorg je voor de opmaak. . . == Werkwijze == . === Verken === . Verken je stad of dorp via boeken, de heemkundige kring, de bibliotheek, websites, Wikipedia... Waar de student op Wikipedia onnauwkeurigheden ontdekt (inhoud of spelling) brengt hij kleine correcties aan. Begin hiermee, dit is makkelijk. Maak geen slagveld van de tekst waarin je werkt. Hou de tips uit de schrijftraining in je achterhoofd. . === Maak een fotoreeks === . Maak een reeks van 24 foto's. Ofwel . 1. van 24 monumenten uit jouw dorp of stad. Uploaden spreekt voor zich en voorzie de foto's van goed gekozen trefwoorden, zodat ze makkelijk terug te vinden zijn. Of . 2. Je kan de foto's ook maken, niet op basis van de aangeboden lijst, maar op basis van je lemma waarover je schrijft. Die gebruik je vervolgens in de rechtermarge of in een galerij zoals ik hieronder deed. Vergeet de bijschriften niet. Een bijschrift is de tekst onder de foto. . . ;Kijken <gallery> Beeldje13a c.jpg|Grafvondst uit [[Sagalassos]], deel van Grieks parfumflesje Bestand:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I, koning der Belgen Bestand:Getijdenboek_Van_Reynegom_(16e_eeuw),_KBS-FRB.jpg|[[Getijdenboek Van Reynegom]] Bestand:Nikolaos Gyzis - Historia.jpg|[[De Geschiedenis|allegorie van geschiedenis]] Bestand:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|[[Tanneke Sconyncx]] Bestand:David_Teniers_d._J._008.jpg|[[Leopold Willem van Oostenrijk|Aartshertog Leopold Wilhelm]] Bestand:Anne_Vallayer-Coster_-_Attributes_of_Painting,_Sculpture,_and_Architecture_-_WGA24263.jpg|Attributen van schilder- en beeldhouwkunst, Anne Vallayer-Coster, 1769 Pillar Sagalassos Tongeren.JPG |Kalken pilaster 100-50 voor voor Christus Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|De dode Marat met de brief van zijn moordenares Bestand:Ghent,_Spanjaardenkasteel_;_1641.jpg|Spanjaardenkasteel in Gent, 1641 Bestand:Bourgondisch_kasteel.jpg|Bourgondisch kasteel van Kortrijk Bestand:Broeltorens,_Kortrijk_(DSCF9278).jpg|Broeltorens in Kortrijk Bestand:Kortrijk_begijnhof.JPG|Begijnhof Kortrijk Bestand:Map_Europe_alliances_1914-nl.svg|Europa bij start Eerste Wereldoorlog Bestand:1944_NormandyLST.jpg|[[D-Day]] Bestand:HiroshimaGembakuDome.jpg|[[Hiroshima (stad)|Hiroshima]] Bestand:Flower-Power_Bus.jpg|[[Hippiecultuur|Hippiebeweging]], jaren zestig </gallery> . === Nieuw lemma === . Maak één of twee nieuwe [[Lemma (naslagwerk)|lemma]]'s die niet aan bod komen in Wikipedia en relevant zijn voor het dorp of de stad waar je leeft of werkt. Doe die niet in het begin. Uit [[ervaring]] weet ik dat het starten van een nieuw artikel [[frustratie]] kan oproepen en voor je het weet is je artikel klaar om verwijderd te worden [[Wikipedia:Te beoordelen pagina's|op deze pagina]]. (Lees ze eens door, je leert er veel Wikijargon en argumentaties kennen.) Bij een verwijderingsnominatie nemen [[Argument (logica)|Argumenten]] het tegen elkaar op. Het artikel is te snel gelanceerd, versus het artikel krijgt geen ontwikkeltijd..., zelfpromotie of [[reclame]] versus of niet relevant zijn argumenten die een [[Lemma (naslagwerk)|lemma]] na twee weken vernietigen. . Laat je niet van de wijs brengen en begin met [[Wikipedia:Vijf_zuilen|deze inleiding]]. Een goede starters[[handleiding]] vind je [[Gebruiker:Michieldumon/Starten_van_een_nieuw_artikel|hier]]. Lees die en maak je artikel offline en daarna in de kladblok. De tijd van Wikipedia als experimenteerruimte is voorbij. Wie meer schrijftips wil, leest ze in [[Wikipedia:Schrijfcursus|dit tweede deel van de schrijfcursus]] en in de [[Wikipedia:Richtlijnen]]. Lezen kan frustratie besparen. Respecteer het auteursrecht en ga na hoe je kan citeren en refereren. . . == Afwerking en punten == . Je publiceert je lemma ten laatste voor de kerstvakantie / rond het einde van de paasvakantie / ten laatste op 16 augustus en neemt daarna per contact op met de docent. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafel, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Om misverstanden te voorkomen, dien je, als je klaar bent een blanco pagina in op Square. Enkel dan kan de docent een punt invullen. Breng de docent zeker per mail op de hoogte dat je klaar bent. . . = JEZELF VOORBEREIDEN = . == Voorbereiding 1: registreer je == - '''Vraag''': Hoe begin je? - '''Antwoord''': Gestructureerd. . # Werk niet anoniem. Maak een '''nickname''' aan of werk onder je eigen naam. Met een nick mag je meer fouten maken, maar ze zullen sneller aangepakt worden. Met je eigen naam straal je meer autoriteit uit en je verbindt je bijdragen aan je naam. Google zal je ook terugvinden op die manier. Sommigen vinden dit ok, anderen niet, de keuze is aan jou.<ref>Zie bijvoorbeeld de pagina waar mensen verzoeken om hun naam te veranderen op: http://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:HA. HA staat voor Hernoeming Account. Er zijn uiteraard meer gebruikers op Wikipedia dan anoniemen, nicks en zij die werken onder eigen naam. Kijk hiervoor op [[Help:Overzicht_van_soorten_Wikipediagebruikers|het overzicht van alle soorten gebruiker]]s.</ref> # Breng de docent én je collega’s op de hoogte van je nick door die in de '''klaslijst''' te plaatsen. # Als nieuwe gebruiker krijg je een '''gebruikerspagina'''. Bedoeling is niet dat je die leeg laat: stel je zelf kort voor, schrijf er voorbereidingen, verzamel er interessante links (neem ze onder meer over van de gebruikerspagina van de docent), plaats er werkinstrumenten en afbeeldingen en foto’s. # Als nieuwe gebruiker krijg je een '''overlegpagina'''. Hier communiceer en discussieer je. Die pagina's dienen als een soort discussieforum. Ikzelf hou niet zo van het begrip 'discussie'. Een overleg of dialoog lijkt me aangenamer. Afstandsstudenten zijn al erg op zichzelf bezig, wel maak van je overlegpagina een ‘eerder formeel’ communicatiemiddel. Facebook is een ‘informele’ leeromgeving. Wissel onderling die gegevens uit. Verwelkom elkaar bij wijze van oefening op het overleg en onderteken met vier tildes (~ ~ ~ ~), dan komt je naam en het moment van bijdragen er automatisch op. . :# Lees [[Wikipedia:Vijf_zuilen|deze inleiding]] voor je met de wiki-opdracht begint. :# [[Wikipedia:Wat Wikipedia niet is]] :# [[Wikipedia:Toch een paar regels]] :# [[Wikipedia:Conventies]] :# [[Wikipedia:Relevantie]] :# [[Wikipedia:Help:Tips voor het schrijven van een goed artikel|Tips voor een goed lemma]] . . == Voorbereiding 2: het artikel == . # Bekijk de reportage [http://www.youtube.com/watch?v=WMSinyx_Ab0 Wiki’s waarheid] en 'De wereld volgens Wikipedia'. # Daarna bekijk je [http://www.youtube.com/watch?v=AxaP7jliOpg&feature=related dit didactisch filmpje] over schrijven en dit om de [http://www.youtube.com/watch?v=1CwiZIsaM7s werkwijze van Wikipedia] te leren kennen. # Wie een artikel maakt, doet dat in twee of drie stappen. Wie dat wil kan eerst offline werken en daarna het artikel opmaken in je kladblok. Heb je het artikel definitief op Wikipedia geplaatst en je wil er nog aan werken, dan kan het met bovenaan deze code <nowiki>{{wiu2}}</nowiki>. De code betekent Werk in Uitvoering en men laat je dan een tijdje met rust. Wie een actuele gebeurtenis wil beschrijven, kan dit met de code <nowiki>{{nieuws}}</nowiki>. Anderen zullen je dan wel snel helpen. [[Bestand:Safetylast-1.jpg|thumb|550px|Technologie en timing... '''Stap 1.''' Wie zei dat horloges klokvast waren? Neem je tijd en ga niet overhaast te werk. Wiki betekent wel snel, maar het maken van nieuwe inhouden gebeurt niet raprap.]] [[Bestand:Old book - Basking Ridge Historical Society (1).jpg|thumb|550px|'''Stap 2.''' Leg je [[naslagwerk|naslagwerken]] rond je, open internet, zorg voor een aangenaam werkklimaat. Koffie?]] [[Bestand:Bandit's Roost by Jacob Riis.jpeg|thumb|550px|'''Stap 3''': Kies een onderwerp waar je toegang toe hebt. Als je er niet 'in' komt, kan je er niet over schrijven. Foto: Jacob A. Riis, een sociaal geëngageerde Deen in New York, anderhalve eeuw terug.]] [[Bestand:Roseland Christian School 1891 Class Picture at 104th Street.jpg|thumb|550px|'''Stap 4.''' Werk samen, lees en corrigeer elkaars bijdragen. Alle studenten van deze cursus op de klasfoto.]] [[Bestand:Influenza Pandemic Masked Typist.jpg|thumb|550px|'''Stap 5.''' Schrijven maar, al dan niet zoals deze typiste met een maskertje uit New York op 16 oktober 1918, ten tijde van de pandemie de Spaanse griep, toen men geloofde ziek te worden van documenten en toebehoren. De foto komt uit het Nationale Archief van College Park, MD. Record nr. 165-WW-269B-16.]] [[Bestand:Creative.JPG|thumb|550px|'''Stap 6.''' Schrijven is schrappen. De Elsschotproef zorgt dat de essentie overblijft.]] . . = Wat leer je? = . Soms vragen studenten of collega's wat er te leren valt met het schrijven van een lemma? De studenten leren... # een relevant onderwerp zoeken. [[Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp|Wat is relevant?]] # Onderzoeksvaardigheden (internet, bib, literatuur, heemkringen, musea) # Referenties maken # Evalueren en de [http://sadan.wdfiles.com/local--files/organisatie/WIKIPEDIA.pdf betrouwbaarheid beoordelen] van een pagina # Schrijven voor een taalkundig register, dat van een encyclopedie # Een onderwerp (om)kaderen en ontsluiten # Kennis delen # Omgaan met feedback: geven en krijgen # In groep werken en samenwerken # Beeldmateriaal maken Als de bovenstaande elementen vervuld zijn, krijg je 10/20. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafels, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Wie eerder indient dan de afgesproken datum, kan feedback verwachten. Wie met vragen zit, of problemen heeft, hoeft zich niet te generen om te passeren of te mailen. . Met andere woorden, de studenten nemen verantwoordelijkheid voor hun leren. Dit is geen papegaaienwerk of pure kennisreproductie. De Wikipediaklas staat mijlenver van het klakkeloos aanvaarden van kennis en het schoolse leven. . . = Doorloop deze schrijftraining = . De studenten vinden deze cursus onder de lemma's schrijven en schrijfstijl. Ze kunnen aan de slag na [http://www.youtube.com/watch?v=7__y6hNEdYo&feature=related het bekijken hoe bondige teksten beter scoren]. De cursus is [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Boeken/Schrijfcursus_2011|hier]] na te lezen of te downloaden. . De '''Elsschotproef''' is een schrijfterm. De proef schrapt zoveel mogelijk woorden uit een (ruwe) tekst, zonder dat inhoud verloren gaat. De Elsschotproef verhoogt de leesbaarheid.<ref>VAN VOOREN E. ''Direct Marketing. Tips, cases en adviezen'', Lannoo Campus, Leuven, 2006, p. 199; Zie ook: VAN BOGAERT M. ''Met woorden verleiden.'' Lannoocampus, Leuven, 2010.</ref> De Elsschotproef is genoemd naar de auteur Willem Elsschot en doe je zo: . * Vermijd passieve taal en het werkwoord 'worden' . * Vermijd het nietszeggende 'men' . * Vermijd teveel hulpwerkwoorden: zouden, kunnen, hebben... . * Schrap formele en ambtelijke taal zoals derhalve (dus), dientengevolge (daardoor), door middel van (door), in ogenschouw nemen (kijken, bekijken), met betrekking tot (over, voor), onder invloed van (door), onderhavig (dit), op het gebied van (op), ten behoeve van (voor), thans (nu), uiting geven aan (zeggen), vooralsnog (voorlopig). . * Concretiseer weinig zeggende woorden zoals af en toe, andere, bij benadering, betrekkelijk, desalniettemin, diverse, doorgaans, door de band genomen, echter, enigszins, enkele, meerder, meestal, min of meer, misschien, mogelijks, overigens, over het algemeen, soms, tamelijk, tot op zekere hoogte, vaak, veel, veelal, waarschijnlijk, weinig, wellicht. . * Vermijd dubbele ontkenningen zoals 'het is niet onwaarschijnlijk dat...' of 'het is niet onzeker dat ze zal komen.' Positief geschreven teksten lezen prettiger en makkelijker. . * Vervang 'maar' door en, ook of bovendien. 'Maar' is defensief en heeft een negatieve bijklank. . . De Elsschotproef is niet het herschrijven of het inkorten van de tekst naar sms- of MSN-taal waarbij de zinsbouw van ondergeschikt belang is en (zelf gecreëerde) afkortingen en emoticons algemeen aanvaard zijn. Een afkorting die een begrip is (zoals Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn) blijft na de Elsschotproef staan, afkortingen zoals m.a.w. of b.v. worden na de proef voluit geschreven of vervangen door één woord. . De Elsschotproef is verwant maar niet gelijk aan het schrijfprincipe Kill your darlings. Kill your darlings schrapt datgene waarvan de auteur vindt dat het niet kan worden gemist, terwijl een redacteur vanuit een objectievere positie oordeelt dat het schrappen de leesbaarheid verhoogt. De Elsschotproef zorgt voor een actief taalgebruik en maakt de zin . * korter en duidelijk . * directer en persoonlijker . * levendig . * minder ambigu of vrijblijvend. . . De Elsschotproef wordt vaak gesuggereerd bij webschrijven. Omdat weblezen niet lijkt op het lezen van een boek, is een bondig taalgebruik aangewezen. Een weblezer lijkt de tekst eerder te 'scannen' en te 'skimmen' dan te lezen. Bij het scannen glijdt de lezersblik over de inhoud en staat hij kort stil bij titels, woorden en beelden. Skimmen is een snelle blik over de inhoud om de belangrijkste delen in kaart te brengen. . Bang dat je geplagieerd hebt? [https://copyvios.toolforge.org/ Gebruik deze plagiaatscanner]. . . . = Presenteer je resultaten = . Nog voor de [[TED-Talks]] vergaapten mensen zich aan de lezingen van de internetmessias [[Lawrence Lessig]]. [https://www.ted.com/talks/larry_lessig_says_the_law_is_strangling_creativity?language=nl#t-1119911 Zijn lezingen] waren fascinerend, een intellectueel multimediaspektakel. Zo zou er nog steeds een officiële Microsoft handleiding bestaan hoe je leert te presenteren in de Lessig-stijl. . . = Wikipedia is meer... = * [[Wikipedia:Educatieprogramma|Educatieprogramma van Wikipedia]] * [[Wikipedia:Wikipedia voor scholieren]] * [[Wikipedia:Checklist]] * [[Help:Veelgestelde vragen]] * [[Onjuist_spatiegebruik]] * [[Help:Referenties en voetnoten]] * Lukt het je maar niet -na overleg met de docent- om je tekst op Wikipedia te zetten, dan kan je terecht op het [[Wikipedia:Coachingsprogramma]]. Wikipedianen begeleiden je op je eerste stappen. . . = De verwijderlijst = . * Op deze encyclopedie komt onzin, dat weet iedereen. Een schoonmaakploeg probeert het proper te houden. Neem hier een kijkje in [[Speciaal:Logboeken/delete|de afvalbak]]. . * Komt je pagina op de verwijderlijst terecht, panikeer dan niet. Bezoek de pagina met alle te verwijderen items en lees de commentaren. Soms maakt men daar gebruik van afkortingen die je niet begrijpt. [[Wikipedia:Te_beoordelen|Hier]] leer je het [[jargon]]. . . = Bijlages= == [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf Een handleiding schrijven voor Wikipedia in pdf] == . == Bibliografie == . {{appendix}} . . 3r12snfg42w8xevaniwr9xei79exfk4 430678 430668 2026-10-10T09:38:38Z ~2026-54324-15 29864 /* Inschrijven */ 430678 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px|Welkom in het virtuele klaslokaal - een modelklas, naar analogie met onze collega's uit Torhout, ongeveer een eeuw geleden, toen schoolmeesters nog op een trede boven de klas uit troonden. Probeer deze foto te dateren met eenvoudige vragen. Waarom staan er twee leerkrachten vooraan? Wie is het koningspaar dat rond de stervende christus hangt? Wat weet je over deze koning en deze koningin? Welke vorsten moeten deze jongeren memoriseren, of met andere woorden, hoeveel koningen kent België op dat moment? Wat is de betekenis van het woord klas? Wat is een regel, een lei en een griffel? Voedde men de mensen in de Middeleeuwen ook zo op? Zijn schoolsystemen nog aangepast aan de huidige maatschappij? Waarom is elke leerling zo gezagsgetrouw? Wanneer is de fotografie uitgevonden? Wat zou er van deze jongens geworden zijn? Is er elektriciteit in deze klas? En wat te denken van het woord discipline? Dat heeft minstens drie betekenissen: een wetenschap, een houding en een kleine techniek om mensen beheersbaar te houden (denk aan het lesrooster en de schoolbel).]] [[Bestand:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Vergelijk deze klassituatie met de bovenstaande. Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, gemaakt in 1556. Het bijschrift: 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' Of, vrij vertaald: 'Ook al komt den ezel naar school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard wederkeren'. Het is misschien een wat denigrerend spreekwoord, verbeeld door Pieter Bruegel de oudere (geboren tussen 1525 en 1530, gestorven in 1569). Het toont het zogenaamde 'kosteronderwijs' waarbij van het klassikale onderwijs zoals tegenwoordig nog geen sprake is.]] [[Bestand:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg|thumb|550px|René Descartes vertelt: 'Ik was nog jong toen men mij naar school stuurde, en aangezien mij was verteld dat dat de manier was om heldere en zekere kennis te vergaren over alles wat voor het leven nuttig is, was ik een ijverige leerling. Maar zodra ik mijn studie voltooide en opgenomen kon worden in de rijen der geleerden, dacht ik daar volstrekt anders over. Want ik was opgezadeld met zo veel twijfels en dwalingen dat mijn poging om iets te leren mij niets anders leek te hebben opgeleverd dan dat ik mij meer en meer mijn onwetendheid realiseerde.' Op deze prent van Daniel Niclaus Chodewiecki uit 1792, bijna twee eeuwen na Descartes kindertijd schrikt een onderwijzer zijn jongelingen af door hen bang te maken voor de hel, satan, de duivel enzovoort. De prent toont intussen hoe onderwijs niet moet. Is de realiteit anders?]] {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag kan je verder brengen.'''|Jostein Gaarder}} . {{Citaat|'''Onderwijs speelt zich af in een web van machtsverhoudingen. De rol van de grote spin in het web is zeker niet voorbehouden aan de leerkracht. Hij of zij controleert, maar is ook zelf aan controle onderworpen. Dat creëert een interessante en veelzeggende dynamiek.<ref>BART VRANCKX, PIETER FANNES & LIES VAN ROMPAEY. ''"Wilt gij orde, geef er zelf het voorbeeld van." Autoriteit en dienstbaarheid. De sociale positie van de leerkracht in de laatste twee eeuwen,'' in: JAN DUMOLYN & TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' EPO, Berchem, 2012, p.151.</ref>'''}} . De '''wikipediaklas''' is het virtuele leslokaal van Benedict Wydooghe. Hier krijgen studenten een cursusoverzicht dat Wydooghe aanbiedt. Studenten '''AO Sociaal werk''' krijgen hier de opdracht om informatie te zoeken, te delen en te bediscussiëren en hun steentje bij te dragen in de vorm van correcties, aanvullingen en een eigen lemma. Stop alvast dit [[Wikipedia:Spiekbriefje|spiekbriefje]] in je binnenzak en kijk naar deze [https://www.youtube.com/watch?v=B6JfNaAR2O8 instructiefilm]. Elke student leest onderstaande '''voorbereiding''' en schrijft zich vervolgens in op het vak dat zij of hij volgt. Daarna kunnen ze aan de slag. . '''WIKIPEDIA VIERT ZIJN 25STE VERJAARDAG in januari 2026! [https://radio1.be/luister/select/byloo/20-jaar-wikipedia-dat-vieren-we-met-de-wikiweek Luister mee op Radio 1] of [https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/01/14/20-jaar-wikipedia/ kijk mee op het VRT-Nieuws] of [https://www.youtube.com/watch?v=vD0giHwtztg De wondere wereld van Wikipedia, een film van de NOS]. Zelf hebben we ook een feestje te bouwen: deze Wikipediaklas bestaat in september 2021 tien jaar.''' . = CURSUSAANBOD = . * Studenten Maatschappelijke veiligheid (AO en dag) vinden hier de [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''cursus Evoluties_in_het_veiligheidsdenken''']. . * Studenten uit het dagonderwijs bachelor sociaal werk vinden hier de [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''cursus Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''']. . * Studenten uit het dagonderwijs graduaat sociaal werk vinden hier [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid '''de cursus Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''']. . * Schrijfstudenten vinden hun cursusmateriaal op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Sxrivn_is_koken '''Sxrivniskookn''']. . * Studenten Cybercrime vinden vinden hun hier [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Cybercrime '''de cursus Cybercrime''']. . * Studenten Sociaal Cultureel Werk vinden [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Sociaal_Cultureel_Werk '''de cursus Sociaal Cultureel werk''' hier]. . * Studenten Mediamanagement vinden hun cursus op de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas/Pers_en_communicatie '''Pers en communicatiecursus''']. . * Studenten Film en video klikken op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Videolab '''Videolab''']. . * Studenten Klassieke oudheid klikken door [https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Klassieke_oudheid '''op deze link''']. . * Erasmusstudenten kunnen de stad Kortrijk, de provincie en het land [https://leahusung.wixsite.com/diveintobelgium '''met deze website'''] verkennen. . * Wie niet genoeg krijgt van dit cursusmateriaal leest [http://nl.wikibooks.org/wiki/Manifest_van_de_angst '''Het manifest van de angst'''], een manifest geschreven naar aanleiding van een verjaardag van de opleiding Maatschappelijke Veiligheid. . * Studenten Afstandsonderwijs '''Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''' vinden hieronder op deze pagina de instructies tot het schrijven van een lemma. . . = HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF = [[Bestand:Schrijven_voor_Wikipedia_Erfgoed_Pajottenland-Zennevallei_2020.webm|thumb|right|550px|Voor je aan de slag gaat, bekijk je eerst deze video-instructie. [[Hilke Arijs]] van erfgoed Pajottenland-Zennevallei maakte deze deskundige en laagdrempelige introductie in 2020 toen corona iedereen deed wandelen, erfgoed deed ontdekken en iedereen online deed communiceren. In een klein uurtje tijd ben je vertrokken. Sla zeker de tips inzake ISBN en de geografische coördinaten niet over. En, mocht je dit nog niet gedaan hebben, spring eens binnen in mijn [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Wikipediaklas|Wikipediaklas]] en lees die grondig door.]] [[Bestand:Carl Spitzweg 021.jpg|thumb|right|550px|Tijdens deze cursus gaat de student zelfstandig op zoek naar de geschiedenis van zijn of haar eigen omgeving. Te vaak is geschiedenis een vak dat aandacht wijdt aan oorlogen, veldslagen, keizers en koningen. Geschiedenis is overal: in je huis, in de straat, op je stageplaats of op je werk: alles heeft een ontstaansreden en alles evolueert. De student gaat hierbij geschreven bronnen zoeken, net zoals deze boekenwurm van [[Carl Spitzweg]]. Veel plezier ermee.]] . De cursus '''Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief''' focust op het verleden en hoe het tot stand komt. Dit kan voor studenten vreemd klinken, maar geschiedenis is een creatie, door ze te schrijven. De student verkent een thema naar keuze en diept één onbestaand [[Lemma (naslagwerk)|lemma]] uit in diverse bibliotheken en op het internet. . == Voorbereiding == . * Bekijk de video-instructie hierboven van Erfgoed Pajottenland-Zennevallei. . == Inschrijven == . De student die de opdracht aangaat in academiejaar 2026-2027 schrijft zich hieronder in naar het voorbeeld van de docent, te beginnen met een *, daarna de naam en de gebruikerspagina van de studenten en te eindigen met de naam van het artikel (lemma) waaraan je werkt. * Benedict Wydooghe (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe) werkt aan het lemma [[wikipedia:Juan Luis Vives|Juan Vives]]. * Karen Vandendriessche (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:KarenVDSW) werkt aan het lemma Vlasnijverheid in Lauwe. * Julie Brimioulle (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Julie_Luna) werkt aan het lemma Geschiedenis van de visserij aan de Belgische Kust. * Inge Devos (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Inge_Devos) werkt aan het lemma Sociale geschiedenis van de Brugse kantwerksters. * Fatma Önder (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:HistoriaNova27) werkt aan het lemma Vete tussen Aalst en Dendermonde. * Veerle Knockaert (https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:VeerleSCW) werkt aan het lemma Bethoosterse broeken. == Leerdoelen == . * De student leert het geschiedenisvak van binnenuit kennen door zelf een historisch artikel te produceren. . * De student leert inschatten wat een {{Wp|Relevant|relevant}} onderwerp is. . * De student zoekt en brengt bronnen samen, {{Wp|Referentie|refereert}} ernaar en schrijft een vlotte tekst. . * De student leert de {{Wp|Betrouwbaarheid (informatie)|betrouwbaarheid}} van Wikipedia en de gebruikte bronnen beoordelen met [http://sadan.wdfiles.com/local--files/organisatie/WIKIPEDIA.pdf dit] instrument. . * De student kadert zijn onderwerp in een geheel door interne en externe hyperlinks aan te brengen . * De student maakt zijn lemma bekend door bij andere lemma's er verwijzingen naar te maken. . * De student maakt origineel en relevant beeldmateriaal. . . == Opdracht == . Het onderwerp is een begrip, een activiteit of een ambacht, een gebouw of een instelling, een archeologische site, een bekend (bovenlokaal) personage, een feit of gebeurtenis dat aanleunt bij de geschiedenis van je onderwerp. Het onderwerp heeft nog geen lemma op Wikipedia. . . == Voorbeelden == . Deze lemma's tonen het verwachte 'niveau' van je artikel. . * Een gebeurtenis: [[Uitbarsting van de Tambora (1815)]], de [[Amerikaanse burgeroorlog]], de [[Heksenprocessen van Salem]]. . * Een evolutie: [[Geschiedenis van de Belgische spoorwegen]] . * Een begrip: [[Morele paniek]], [[Schrijven]] . * Een locatie: [[Beenhouwersstraat_(Brussel)]], [[Cinema De Keizer]]. . * Een gebouw: [[Panopticon]], [[Psychiatrisch Centrum Menen]] . * Een archeologische site: [[Sagalassos]] . * Een dorp of een stad: [[Lichtervelde]], [[Kortrijk]]. . * Een personage: [[Leon Hoet]], [[Gennaro Rubino]], [[Johannes Wier]], [[Jozef Guislain]], [[Eliane Cossey]]. . . == Kies een relevant onderwerp == . Voorwaarde is dat het onderwerp relevant moet zijn om in Wikipedia opgenomen te worden. De relevantie is aan te tonen met betrouwbare bronnen (dus geen origineel onderzoek via interviews of in archieven). Zonder betrouwbare bronnen mag een artikel niet. [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp Klik hier om te zien wat Wikipedia 'relevant' vindt]. Het bepalen van het onderwerp is essentieel opdat je project zou slagen. Zoek in je stadsbibliotheek een relevant onderwerp en mail dat naar de docent. Motiveer waarom het onderwerp je interesse wegdraagt én waarom het relevant is. Documenteer je via boeken en via wat er reeds op Wikipedia en internet te vinden is en plaats die bronnenlijst in de mail. Na de toestemming ga je offline of in je kladblok aan de slag. Als je tevreden bent over het resultaat, plaats je het online en zorg je voor de opmaak. . . == Werkwijze == . === Verken === . Verken je stad of dorp via boeken, de heemkundige kring, de bibliotheek, websites, Wikipedia... Waar de student op Wikipedia onnauwkeurigheden ontdekt (inhoud of spelling) brengt hij kleine correcties aan. Begin hiermee, dit is makkelijk. Maak geen slagveld van de tekst waarin je werkt. Hou de tips uit de schrijftraining in je achterhoofd. . === Maak een fotoreeks === . Maak een reeks van 24 foto's. Ofwel . 1. van 24 monumenten uit jouw dorp of stad. Uploaden spreekt voor zich en voorzie de foto's van goed gekozen trefwoorden, zodat ze makkelijk terug te vinden zijn. Of . 2. Je kan de foto's ook maken, niet op basis van de aangeboden lijst, maar op basis van je lemma waarover je schrijft. Die gebruik je vervolgens in de rechtermarge of in een galerij zoals ik hieronder deed. Vergeet de bijschriften niet. Een bijschrift is de tekst onder de foto. . . ;Kijken <gallery> Beeldje13a c.jpg|Grafvondst uit [[Sagalassos]], deel van Grieks parfumflesje Bestand:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I, koning der Belgen Bestand:Getijdenboek_Van_Reynegom_(16e_eeuw),_KBS-FRB.jpg|[[Getijdenboek Van Reynegom]] Bestand:Nikolaos Gyzis - Historia.jpg|[[De Geschiedenis|allegorie van geschiedenis]] Bestand:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|[[Tanneke Sconyncx]] Bestand:David_Teniers_d._J._008.jpg|[[Leopold Willem van Oostenrijk|Aartshertog Leopold Wilhelm]] Bestand:Anne_Vallayer-Coster_-_Attributes_of_Painting,_Sculpture,_and_Architecture_-_WGA24263.jpg|Attributen van schilder- en beeldhouwkunst, Anne Vallayer-Coster, 1769 Pillar Sagalassos Tongeren.JPG |Kalken pilaster 100-50 voor voor Christus Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|De dode Marat met de brief van zijn moordenares Bestand:Ghent,_Spanjaardenkasteel_;_1641.jpg|Spanjaardenkasteel in Gent, 1641 Bestand:Bourgondisch_kasteel.jpg|Bourgondisch kasteel van Kortrijk Bestand:Broeltorens,_Kortrijk_(DSCF9278).jpg|Broeltorens in Kortrijk Bestand:Kortrijk_begijnhof.JPG|Begijnhof Kortrijk Bestand:Map_Europe_alliances_1914-nl.svg|Europa bij start Eerste Wereldoorlog Bestand:1944_NormandyLST.jpg|[[D-Day]] Bestand:HiroshimaGembakuDome.jpg|[[Hiroshima (stad)|Hiroshima]] Bestand:Flower-Power_Bus.jpg|[[Hippiecultuur|Hippiebeweging]], jaren zestig </gallery> . === Nieuw lemma === . Maak één of twee nieuwe [[Lemma (naslagwerk)|lemma]]'s die niet aan bod komen in Wikipedia en relevant zijn voor het dorp of de stad waar je leeft of werkt. Doe die niet in het begin. Uit [[ervaring]] weet ik dat het starten van een nieuw artikel [[frustratie]] kan oproepen en voor je het weet is je artikel klaar om verwijderd te worden [[Wikipedia:Te beoordelen pagina's|op deze pagina]]. (Lees ze eens door, je leert er veel Wikijargon en argumentaties kennen.) Bij een verwijderingsnominatie nemen [[Argument (logica)|Argumenten]] het tegen elkaar op. Het artikel is te snel gelanceerd, versus het artikel krijgt geen ontwikkeltijd..., zelfpromotie of [[reclame]] versus of niet relevant zijn argumenten die een [[Lemma (naslagwerk)|lemma]] na twee weken vernietigen. . Laat je niet van de wijs brengen en begin met [[Wikipedia:Vijf_zuilen|deze inleiding]]. Een goede starters[[handleiding]] vind je [[Gebruiker:Michieldumon/Starten_van_een_nieuw_artikel|hier]]. Lees die en maak je artikel offline en daarna in de kladblok. De tijd van Wikipedia als experimenteerruimte is voorbij. Wie meer schrijftips wil, leest ze in [[Wikipedia:Schrijfcursus|dit tweede deel van de schrijfcursus]] en in de [[Wikipedia:Richtlijnen]]. Lezen kan frustratie besparen. Respecteer het auteursrecht en ga na hoe je kan citeren en refereren. . . == Afwerking en punten == . Je publiceert je lemma ten laatste voor de kerstvakantie / rond het einde van de paasvakantie / ten laatste op 16 augustus en neemt daarna per contact op met de docent. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafel, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Om misverstanden te voorkomen, dien je, als je klaar bent een blanco pagina in op Square. Enkel dan kan de docent een punt invullen. Breng de docent zeker per mail op de hoogte dat je klaar bent. . . = JEZELF VOORBEREIDEN = . == Voorbereiding 1: registreer je == - '''Vraag''': Hoe begin je? - '''Antwoord''': Gestructureerd. . # Werk niet anoniem. Maak een '''nickname''' aan of werk onder je eigen naam. Met een nick mag je meer fouten maken, maar ze zullen sneller aangepakt worden. Met je eigen naam straal je meer autoriteit uit en je verbindt je bijdragen aan je naam. Google zal je ook terugvinden op die manier. Sommigen vinden dit ok, anderen niet, de keuze is aan jou.<ref>Zie bijvoorbeeld de pagina waar mensen verzoeken om hun naam te veranderen op: http://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:HA. HA staat voor Hernoeming Account. Er zijn uiteraard meer gebruikers op Wikipedia dan anoniemen, nicks en zij die werken onder eigen naam. Kijk hiervoor op [[Help:Overzicht_van_soorten_Wikipediagebruikers|het overzicht van alle soorten gebruiker]]s.</ref> # Breng de docent én je collega’s op de hoogte van je nick door die in de '''klaslijst''' te plaatsen. # Als nieuwe gebruiker krijg je een '''gebruikerspagina'''. Bedoeling is niet dat je die leeg laat: stel je zelf kort voor, schrijf er voorbereidingen, verzamel er interessante links (neem ze onder meer over van de gebruikerspagina van de docent), plaats er werkinstrumenten en afbeeldingen en foto’s. # Als nieuwe gebruiker krijg je een '''overlegpagina'''. Hier communiceer en discussieer je. Die pagina's dienen als een soort discussieforum. Ikzelf hou niet zo van het begrip 'discussie'. Een overleg of dialoog lijkt me aangenamer. Afstandsstudenten zijn al erg op zichzelf bezig, wel maak van je overlegpagina een ‘eerder formeel’ communicatiemiddel. Facebook is een ‘informele’ leeromgeving. Wissel onderling die gegevens uit. Verwelkom elkaar bij wijze van oefening op het overleg en onderteken met vier tildes (~ ~ ~ ~), dan komt je naam en het moment van bijdragen er automatisch op. . :# Lees [[Wikipedia:Vijf_zuilen|deze inleiding]] voor je met de wiki-opdracht begint. :# [[Wikipedia:Wat Wikipedia niet is]] :# [[Wikipedia:Toch een paar regels]] :# [[Wikipedia:Conventies]] :# [[Wikipedia:Relevantie]] :# [[Wikipedia:Help:Tips voor het schrijven van een goed artikel|Tips voor een goed lemma]] . . == Voorbereiding 2: het artikel == . # Bekijk de reportage [http://www.youtube.com/watch?v=WMSinyx_Ab0 Wiki’s waarheid] en 'De wereld volgens Wikipedia'. # Daarna bekijk je [http://www.youtube.com/watch?v=AxaP7jliOpg&feature=related dit didactisch filmpje] over schrijven en dit om de [http://www.youtube.com/watch?v=1CwiZIsaM7s werkwijze van Wikipedia] te leren kennen. # Wie een artikel maakt, doet dat in twee of drie stappen. Wie dat wil kan eerst offline werken en daarna het artikel opmaken in je kladblok. Heb je het artikel definitief op Wikipedia geplaatst en je wil er nog aan werken, dan kan het met bovenaan deze code <nowiki>{{wiu2}}</nowiki>. De code betekent Werk in Uitvoering en men laat je dan een tijdje met rust. Wie een actuele gebeurtenis wil beschrijven, kan dit met de code <nowiki>{{nieuws}}</nowiki>. Anderen zullen je dan wel snel helpen. [[Bestand:Safetylast-1.jpg|thumb|550px|Technologie en timing... '''Stap 1.''' Wie zei dat horloges klokvast waren? Neem je tijd en ga niet overhaast te werk. Wiki betekent wel snel, maar het maken van nieuwe inhouden gebeurt niet raprap.]] [[Bestand:Old book - Basking Ridge Historical Society (1).jpg|thumb|550px|'''Stap 2.''' Leg je [[naslagwerk|naslagwerken]] rond je, open internet, zorg voor een aangenaam werkklimaat. Koffie?]] [[Bestand:Bandit's Roost by Jacob Riis.jpeg|thumb|550px|'''Stap 3''': Kies een onderwerp waar je toegang toe hebt. Als je er niet 'in' komt, kan je er niet over schrijven. Foto: Jacob A. Riis, een sociaal geëngageerde Deen in New York, anderhalve eeuw terug.]] [[Bestand:Roseland Christian School 1891 Class Picture at 104th Street.jpg|thumb|550px|'''Stap 4.''' Werk samen, lees en corrigeer elkaars bijdragen. Alle studenten van deze cursus op de klasfoto.]] [[Bestand:Influenza Pandemic Masked Typist.jpg|thumb|550px|'''Stap 5.''' Schrijven maar, al dan niet zoals deze typiste met een maskertje uit New York op 16 oktober 1918, ten tijde van de pandemie de Spaanse griep, toen men geloofde ziek te worden van documenten en toebehoren. De foto komt uit het Nationale Archief van College Park, MD. Record nr. 165-WW-269B-16.]] [[Bestand:Creative.JPG|thumb|550px|'''Stap 6.''' Schrijven is schrappen. De Elsschotproef zorgt dat de essentie overblijft.]] . . = Wat leer je? = . Soms vragen studenten of collega's wat er te leren valt met het schrijven van een lemma? De studenten leren... # een relevant onderwerp zoeken. [[Wikipedia:Relevantie_per_onderwerp|Wat is relevant?]] # Onderzoeksvaardigheden (internet, bib, literatuur, heemkringen, musea) # Referenties maken # Evalueren en de [http://sadan.wdfiles.com/local--files/organisatie/WIKIPEDIA.pdf betrouwbaarheid beoordelen] van een pagina # Schrijven voor een taalkundig register, dat van een encyclopedie # Een onderwerp (om)kaderen en ontsluiten # Kennis delen # Omgaan met feedback: geven en krijgen # In groep werken en samenwerken # Beeldmateriaal maken Als de bovenstaande elementen vervuld zijn, krijg je 10/20. Het aantal punten stijgt naarmate de kwaliteit en kwantiteit toeneemt inzake tekst, relevante afbeeldingen, inhoudstafels, referenties, bibliografische gegevens, interne en externe links... Wie eerder indient dan de afgesproken datum, kan feedback verwachten. Wie met vragen zit, of problemen heeft, hoeft zich niet te generen om te passeren of te mailen. . Met andere woorden, de studenten nemen verantwoordelijkheid voor hun leren. Dit is geen papegaaienwerk of pure kennisreproductie. De Wikipediaklas staat mijlenver van het klakkeloos aanvaarden van kennis en het schoolse leven. . . = Doorloop deze schrijftraining = . De studenten vinden deze cursus onder de lemma's schrijven en schrijfstijl. Ze kunnen aan de slag na [http://www.youtube.com/watch?v=7__y6hNEdYo&feature=related het bekijken hoe bondige teksten beter scoren]. De cursus is [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Boeken/Schrijfcursus_2011|hier]] na te lezen of te downloaden. . De '''Elsschotproef''' is een schrijfterm. De proef schrapt zoveel mogelijk woorden uit een (ruwe) tekst, zonder dat inhoud verloren gaat. De Elsschotproef verhoogt de leesbaarheid.<ref>VAN VOOREN E. ''Direct Marketing. Tips, cases en adviezen'', Lannoo Campus, Leuven, 2006, p. 199; Zie ook: VAN BOGAERT M. ''Met woorden verleiden.'' Lannoocampus, Leuven, 2010.</ref> De Elsschotproef is genoemd naar de auteur Willem Elsschot en doe je zo: . * Vermijd passieve taal en het werkwoord 'worden' . * Vermijd het nietszeggende 'men' . * Vermijd teveel hulpwerkwoorden: zouden, kunnen, hebben... . * Schrap formele en ambtelijke taal zoals derhalve (dus), dientengevolge (daardoor), door middel van (door), in ogenschouw nemen (kijken, bekijken), met betrekking tot (over, voor), onder invloed van (door), onderhavig (dit), op het gebied van (op), ten behoeve van (voor), thans (nu), uiting geven aan (zeggen), vooralsnog (voorlopig). . * Concretiseer weinig zeggende woorden zoals af en toe, andere, bij benadering, betrekkelijk, desalniettemin, diverse, doorgaans, door de band genomen, echter, enigszins, enkele, meerder, meestal, min of meer, misschien, mogelijks, overigens, over het algemeen, soms, tamelijk, tot op zekere hoogte, vaak, veel, veelal, waarschijnlijk, weinig, wellicht. . * Vermijd dubbele ontkenningen zoals 'het is niet onwaarschijnlijk dat...' of 'het is niet onzeker dat ze zal komen.' Positief geschreven teksten lezen prettiger en makkelijker. . * Vervang 'maar' door en, ook of bovendien. 'Maar' is defensief en heeft een negatieve bijklank. . . De Elsschotproef is niet het herschrijven of het inkorten van de tekst naar sms- of MSN-taal waarbij de zinsbouw van ondergeschikt belang is en (zelf gecreëerde) afkortingen en emoticons algemeen aanvaard zijn. Een afkorting die een begrip is (zoals Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn) blijft na de Elsschotproef staan, afkortingen zoals m.a.w. of b.v. worden na de proef voluit geschreven of vervangen door één woord. . De Elsschotproef is verwant maar niet gelijk aan het schrijfprincipe Kill your darlings. Kill your darlings schrapt datgene waarvan de auteur vindt dat het niet kan worden gemist, terwijl een redacteur vanuit een objectievere positie oordeelt dat het schrappen de leesbaarheid verhoogt. De Elsschotproef zorgt voor een actief taalgebruik en maakt de zin . * korter en duidelijk . * directer en persoonlijker . * levendig . * minder ambigu of vrijblijvend. . . De Elsschotproef wordt vaak gesuggereerd bij webschrijven. Omdat weblezen niet lijkt op het lezen van een boek, is een bondig taalgebruik aangewezen. Een weblezer lijkt de tekst eerder te 'scannen' en te 'skimmen' dan te lezen. Bij het scannen glijdt de lezersblik over de inhoud en staat hij kort stil bij titels, woorden en beelden. Skimmen is een snelle blik over de inhoud om de belangrijkste delen in kaart te brengen. . Bang dat je geplagieerd hebt? [https://copyvios.toolforge.org/ Gebruik deze plagiaatscanner]. . . . = Presenteer je resultaten = . Nog voor de [[TED-Talks]] vergaapten mensen zich aan de lezingen van de internetmessias [[Lawrence Lessig]]. [https://www.ted.com/talks/larry_lessig_says_the_law_is_strangling_creativity?language=nl#t-1119911 Zijn lezingen] waren fascinerend, een intellectueel multimediaspektakel. Zo zou er nog steeds een officiële Microsoft handleiding bestaan hoe je leert te presenteren in de Lessig-stijl. . . = Wikipedia is meer... = * [[Wikipedia:Educatieprogramma|Educatieprogramma van Wikipedia]] * [[Wikipedia:Wikipedia voor scholieren]] * [[Wikipedia:Checklist]] * [[Help:Veelgestelde vragen]] * [[Onjuist_spatiegebruik]] * [[Help:Referenties en voetnoten]] * Lukt het je maar niet -na overleg met de docent- om je tekst op Wikipedia te zetten, dan kan je terecht op het [[Wikipedia:Coachingsprogramma]]. Wikipedianen begeleiden je op je eerste stappen. . . = De verwijderlijst = . * Op deze encyclopedie komt onzin, dat weet iedereen. Een schoonmaakploeg probeert het proper te houden. Neem hier een kijkje in [[Speciaal:Logboeken/delete|de afvalbak]]. . * Komt je pagina op de verwijderlijst terecht, panikeer dan niet. Bezoek de pagina met alle te verwijderen items en lees de commentaren. Soms maakt men daar gebruik van afkortingen die je niet begrijpt. [[Wikipedia:Te_beoordelen|Hier]] leer je het [[jargon]]. . . = Bijlages= == [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/Schrijven_voor_Wikipedia.pdf Een handleiding schrijven voor Wikipedia in pdf] == . == Bibliografie == . {{appendix}} . . ca9wob9iumt0k2hgovywigu69mpr0ja 104 46819 430674 430479 2026-10-10T08:49:08Z JopkeB 18060 Aanvulling met de klok mee/tegen 430674 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|thumb|270px|Analoge klok met wijzers en gewone cijfers]] '''Analoge klokken''' worden ook wel "gewone" klokken genoemd. Ze bestaan al heel lang, al vele eeuwen. Tot de komst van de computer was dit het enige soort klok dat mensen kenden. Analoge klokken worden nog steeds veel gebruikt. Ze hangen bijvoorbeeld op treinstations en aan kerktorens. En misschien staat er wel één bij jou thuis of bij je opa en oma in de woonkamer. Ze bestaan ook als horloges. (Zie fotogalerij hieronder.) == Hoe ziet een analoge klok eruit? == Analoge klokken hebben een wijzerplaat met twee wijzers. * De '''wijzerplaat''' is meestal rond. Er staan in de rondte 12 cijfers op. Gelukkig vaak de cijfers 1 tot en met 12 zoals wij die kennen, die we {{Wp|Arabisch-Indische cijfers|Arabische cijfers}} noemen. Soms heeft een klok zelfs twee rijen cijfers, niet alleen 1-12, maar ook 13-24. Andere klokken hebben {{Wp|Romeinse cijfers}}, met de hoofdletters I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI en XII in plaats van de arabische cijfers. Op veel andere klokken staan helemaal geen cijfers, alleen maar streepjes of puntjes. Voorlopig gaan we in dit Wikiboek uit van de gewone cijfers, dat leert het gemakkelijkst. * De '''wijzers''' zijn in ieder geval een kleine en een grote wijzer, soms ook nog een derde, dunnere wijzer. ** De kleine wijzer geeft de uren aan. Die gaat heel langzaam: in een uur komt hij maar één cijfer verder. ** De grote wijzer geeft de minuten aan. Die gaat iets sneller: in een uur gaat hij helemaal rond. ** Als er een derde wijzer is, geeft die de seconden aan. De secondewijzer gaat veel sneller dan de andere twee, die gaat zelfs in een minuut helemaal rond. {{Wikijunior Klokkijken}} <gallery widths=180 heights=180> Oviedo - Estación de Adif 2.jpg|Stationsklok met Arabische cijfers Klara Norra klocka detalj.jpg|Klok met dubbele rij cijfers Dietikon - Reformierte Kirche IMG 6135 ShiftN.jpg|Kerkklok met Romeinse cijfers Animated clock.svg|Stationsklok met streepjes en rode secondewijzer ARSA a carica manuale con cassa a cuscino e quadrante degradé, anni '70 circa.jpg|Polshorloge met secondewijzer (de dunste) Pocket watch with chain.jpg|Zakhorloge </gallery> === Klokkijken op analoge klokken === En nu maar klokkijken! Hieronder staat een overzicht met verschillende tijdstippen, gerekend vanaf 1 uur. Met daaronder de namen van die tijdstippen. * De '''kleine wijzer''' is blauw. Die geeft het uur aan. We beginnen bij 1 uur. In de loop van het uur verschuift hij telkens een klein beetje, en aan het eind van het uur staat hij op 2. * De '''grote wijzer''' is rood. Die geeft de minuten aan. ** Op het hele uur staat hij helemaal bovenaan, op de 12. Elke 5 minuten springt hij naar het volgende getal. ** Na een kwartier (15 minuten) staat hij op de 3. Dan heeft hij een kwart van het uur afgelegd. Vandaar dat we dat "kwart over 1" noemen. ** Na een half uur (30 minuten) staat hij helemaal onderaan, op de 6. De kleine wijzer staat nu halfverwege de 1 en de 2. Dan is het een half (uur) na 1 en een half (uur) voor 2. We noemen dat "half 2", halfverwege 2 uur. ** Nog weer een kwartier later staat hij op de 9. Dan is het drie kwartier na 1 (uur) en een kwart (uur) voor 2. We noemen dat "kwart voor 2". ** En een kwartier later staat de grote wijzer weer bovenaan en geeft de kleine wijzer aan dat het een uur later is geworden: het is dan 2 uur. <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 01 00.svg|1 uur Reloj H 01 05.svg|5 over 1 Reloj H 01 10.svg|10 over 1 Reloj H 01 15.svg|Kwart over 1 Reloj H 01 20.svg|10 voor half 2 Reloj H 01 25.svg|5 voor half 2 Reloj H 01 30.svg|half 2 Reloj H 01 35.svg|5 over half 2 Reloj H 01 40.svg|10 over half 2 Reloj H 01 45.svg|Kwart voor 2 Reloj H 01 50.svg|10 voor 2 Reloj H 01 55.svg|5 voor 2 Reloj H 02 00.svg|2 uur </gallery> '''Opdrachten'''<br> # Leer de namen van de tijdstippen uit je hoofd, net zo lang totdat je de tekst onder een klok niet meer nodig hebt. Je kunt dat doen door een blaadje over de tekst te leggen. # Als dat is gelukt: Wijs kris-kras een klok aan en zeg direct het tijdstip, zonder dat je naar de tekst kijkt. Controleer dan of je het goed had. '''Tip''' voor ouders en andere opvoeders: schaf een leerklok met cijfers aan, en met wijzers die een kind zelf gemakkelijk kan verplaatsen. Of gebruik de [https://basisonderwijs.online/klokkijken Klokkijktool] van [https://basisonderwijs.online Basisonderwijs online]. Probeer een kind al spelend vertrouwd te maken met de tijdstippen. Vraag bijvoorbeeld hoe laat school begint, hoe lang het duurt om naar school te lopen, hoe laat we eten, etc. === Oefeningen === Daarna is het tijd voor de volgende stap: een willekeurig tijdstip aanwijzen, door de dag heen, en dan zeggen hoe laat het is. Tips: # Kijk altijd eerst waar de kleine wijzer staat en pas daarna waar de grote wijzer staat. # Als de kleine wijzer bij een ander uur staat, heten de tijdstippen hetzelfde, alleen wordt "1" dan vervangen door het uur dat dan geldt. Hoe laat is op deze klokken? Schrijf ze op en controleer daarna of je antwoorden goed zijn (hoe? maak je daar niet druk over, dat zie je vanzelf). <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 02 05.svg|(1) Reloj H 03 10.svg|(2) Reloj H 05 15.svg|(3) Reloj H 05 50.svg|(4) Pocket watch with chain.jpg|(5) </gallery> En nu wat moeilijker, zonder cijfers maar met streepjes of Latijnse cijfers: <gallery widths=140 heights=140> Animierte DB Uhr.svg|(6) Animated clock.svg|(7) Bruno Söhnle Rondo 02.JPG|(8) Dworzec autobusowy Kielce (093) Travelarz.JPG|(9) WK15 Kuźnica (6) Travelarz.jpg|(10) -2021-07-31 The clock, St Botolph's Church, Trunch, Norfolk.JPG|(11) St. Mary's Church, Neasden Lane, NW10 - clock and sundial - geograph.org.uk - 2822701.jpg|(12) Aisch Kirche Uhr Luftaufnahme-20210704-RM-155607.jpg|(13) Sergines-FR-89-église-27.jpg|(14) Trento-Vela-Santi Cosma e Damiano-church tower-detail of clock.jpg|(15) </gallery> <span style="font-size: small;">De antwoorden staan op de [[Overleg Wikijunior:Klokkijken/Analoge klokken|Overlegpagina]]</span><br> Had je alle antwoorden goed? * Nee: doe de oefening nog een keer helemaal opnieuw zonder te spieken bij de antwoorden. * Ja: Gefeliciteerd! Je bent geslaagd en kan nu klokkijken! Blijf wel veel oefenen. Kijk bijvoorbeeld vaak bij jullie thuis op de klok, op een kerkklok, op een klok in een winkel, op school of welke klok je ook maar ziet, en zeg steeds hoe laat het is. Als er een volwassene in de buurt is: vraag dan of het klopt. Net zo lang totdat je niet meer hoeft na te denken, maar in één oogopslag ziet hoe laat het is. Begin pas daarna aan het volgende hoofdstuk, over digitale klokken. === Nog een weetje === De richting waarin de wijzers van de klok lopen, noemen we "met de klok mee". Dat is dus: van boven naar rechts, naar beneden en via links naar boven. De andere kant op, noemen we "tegen de klok in". Dat is dus van boven naar links, naar beneden en via rechts weer van boven. Deze uitdrukkingen worden niet alleen gebruikt bij klokken, maar ook in andere situaties, bijvoorbeeld in het verkeer (bij rotondes). == 12 cijfers op een klok en 24 in een dag? == Een gewone klok heeft maar 12 cijfers voor de uren, terwijl er 24 uren in een dag gaan. Dat is opgelost door na 12 uur weer opnieuw te beginnen met 1 uur. Als je afspraken maakt is het daarom handig om aan te duiden om welk uur gaat. Bijvoorbeeld: * 7 uur ’s morgens voor een vroege boswandeling en dan proberen wild te spotten, zoals herten en reeën. * 7 uur ’s avonds voor een sleepover party (logeerpartijtje) of een pyamafeestje. In plaats van "’s morgens" wordt ook wel "voormiddag" (vóór de middag) gebruikt, afgekort tot vm.<br> In plaats van "’s middags" en "’s avonds" wordt ook wel "namiddag" (na 12 uur), afgekort tot nm. '''==>> Volgende hoofdstuk''': [[Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Digitale klokken]] {{juniorsub}} ql5bxj5wi7oxh8mu6rpn7a28vd3c1jg 430675 430674 2026-10-10T08:50:26Z JopkeB 18060 /* Nog een weetje */ 430675 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|thumb|270px|Analoge klok met wijzers en gewone cijfers]] '''Analoge klokken''' worden ook wel "gewone" klokken genoemd. Ze bestaan al heel lang, al vele eeuwen. Tot de komst van de computer was dit het enige soort klok dat mensen kenden. Analoge klokken worden nog steeds veel gebruikt. Ze hangen bijvoorbeeld op treinstations en aan kerktorens. En misschien staat er wel één bij jou thuis of bij je opa en oma in de woonkamer. Ze bestaan ook als horloges. (Zie fotogalerij hieronder.) == Hoe ziet een analoge klok eruit? == Analoge klokken hebben een wijzerplaat met twee wijzers. * De '''wijzerplaat''' is meestal rond. Er staan in de rondte 12 cijfers op. Gelukkig vaak de cijfers 1 tot en met 12 zoals wij die kennen, die we {{Wp|Arabisch-Indische cijfers|Arabische cijfers}} noemen. Soms heeft een klok zelfs twee rijen cijfers, niet alleen 1-12, maar ook 13-24. Andere klokken hebben {{Wp|Romeinse cijfers}}, met de hoofdletters I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI en XII in plaats van de arabische cijfers. Op veel andere klokken staan helemaal geen cijfers, alleen maar streepjes of puntjes. Voorlopig gaan we in dit Wikiboek uit van de gewone cijfers, dat leert het gemakkelijkst. * De '''wijzers''' zijn in ieder geval een kleine en een grote wijzer, soms ook nog een derde, dunnere wijzer. ** De kleine wijzer geeft de uren aan. Die gaat heel langzaam: in een uur komt hij maar één cijfer verder. ** De grote wijzer geeft de minuten aan. Die gaat iets sneller: in een uur gaat hij helemaal rond. ** Als er een derde wijzer is, geeft die de seconden aan. De secondewijzer gaat veel sneller dan de andere twee, die gaat zelfs in een minuut helemaal rond. {{Wikijunior Klokkijken}} <gallery widths=180 heights=180> Oviedo - Estación de Adif 2.jpg|Stationsklok met Arabische cijfers Klara Norra klocka detalj.jpg|Klok met dubbele rij cijfers Dietikon - Reformierte Kirche IMG 6135 ShiftN.jpg|Kerkklok met Romeinse cijfers Animated clock.svg|Stationsklok met streepjes en rode secondewijzer ARSA a carica manuale con cassa a cuscino e quadrante degradé, anni '70 circa.jpg|Polshorloge met secondewijzer (de dunste) Pocket watch with chain.jpg|Zakhorloge </gallery> === Klokkijken op analoge klokken === En nu maar klokkijken! Hieronder staat een overzicht met verschillende tijdstippen, gerekend vanaf 1 uur. Met daaronder de namen van die tijdstippen. * De '''kleine wijzer''' is blauw. Die geeft het uur aan. We beginnen bij 1 uur. In de loop van het uur verschuift hij telkens een klein beetje, en aan het eind van het uur staat hij op 2. * De '''grote wijzer''' is rood. Die geeft de minuten aan. ** Op het hele uur staat hij helemaal bovenaan, op de 12. Elke 5 minuten springt hij naar het volgende getal. ** Na een kwartier (15 minuten) staat hij op de 3. Dan heeft hij een kwart van het uur afgelegd. Vandaar dat we dat "kwart over 1" noemen. ** Na een half uur (30 minuten) staat hij helemaal onderaan, op de 6. De kleine wijzer staat nu halfverwege de 1 en de 2. Dan is het een half (uur) na 1 en een half (uur) voor 2. We noemen dat "half 2", halfverwege 2 uur. ** Nog weer een kwartier later staat hij op de 9. Dan is het drie kwartier na 1 (uur) en een kwart (uur) voor 2. We noemen dat "kwart voor 2". ** En een kwartier later staat de grote wijzer weer bovenaan en geeft de kleine wijzer aan dat het een uur later is geworden: het is dan 2 uur. <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 01 00.svg|1 uur Reloj H 01 05.svg|5 over 1 Reloj H 01 10.svg|10 over 1 Reloj H 01 15.svg|Kwart over 1 Reloj H 01 20.svg|10 voor half 2 Reloj H 01 25.svg|5 voor half 2 Reloj H 01 30.svg|half 2 Reloj H 01 35.svg|5 over half 2 Reloj H 01 40.svg|10 over half 2 Reloj H 01 45.svg|Kwart voor 2 Reloj H 01 50.svg|10 voor 2 Reloj H 01 55.svg|5 voor 2 Reloj H 02 00.svg|2 uur </gallery> '''Opdrachten'''<br> # Leer de namen van de tijdstippen uit je hoofd, net zo lang totdat je de tekst onder een klok niet meer nodig hebt. Je kunt dat doen door een blaadje over de tekst te leggen. # Als dat is gelukt: Wijs kris-kras een klok aan en zeg direct het tijdstip, zonder dat je naar de tekst kijkt. Controleer dan of je het goed had. '''Tip''' voor ouders en andere opvoeders: schaf een leerklok met cijfers aan, en met wijzers die een kind zelf gemakkelijk kan verplaatsen. Of gebruik de [https://basisonderwijs.online/klokkijken Klokkijktool] van [https://basisonderwijs.online Basisonderwijs online]. Probeer een kind al spelend vertrouwd te maken met de tijdstippen. Vraag bijvoorbeeld hoe laat school begint, hoe lang het duurt om naar school te lopen, hoe laat we eten, etc. === Oefeningen === Daarna is het tijd voor de volgende stap: een willekeurig tijdstip aanwijzen, door de dag heen, en dan zeggen hoe laat het is. Tips: # Kijk altijd eerst waar de kleine wijzer staat en pas daarna waar de grote wijzer staat. # Als de kleine wijzer bij een ander uur staat, heten de tijdstippen hetzelfde, alleen wordt "1" dan vervangen door het uur dat dan geldt. Hoe laat is op deze klokken? Schrijf ze op en controleer daarna of je antwoorden goed zijn (hoe? maak je daar niet druk over, dat zie je vanzelf). <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 02 05.svg|(1) Reloj H 03 10.svg|(2) Reloj H 05 15.svg|(3) Reloj H 05 50.svg|(4) Pocket watch with chain.jpg|(5) </gallery> En nu wat moeilijker, zonder cijfers maar met streepjes of Latijnse cijfers: <gallery widths=140 heights=140> Animierte DB Uhr.svg|(6) Animated clock.svg|(7) Bruno Söhnle Rondo 02.JPG|(8) Dworzec autobusowy Kielce (093) Travelarz.JPG|(9) WK15 Kuźnica (6) Travelarz.jpg|(10) -2021-07-31 The clock, St Botolph's Church, Trunch, Norfolk.JPG|(11) St. Mary's Church, Neasden Lane, NW10 - clock and sundial - geograph.org.uk - 2822701.jpg|(12) Aisch Kirche Uhr Luftaufnahme-20210704-RM-155607.jpg|(13) Sergines-FR-89-église-27.jpg|(14) Trento-Vela-Santi Cosma e Damiano-church tower-detail of clock.jpg|(15) </gallery> <span style="font-size: small;">De antwoorden staan op de [[Overleg Wikijunior:Klokkijken/Analoge klokken|Overlegpagina]]</span><br> Had je alle antwoorden goed? * Nee: doe de oefening nog een keer helemaal opnieuw zonder te spieken bij de antwoorden. * Ja: Gefeliciteerd! Je bent geslaagd en kan nu klokkijken! Blijf wel veel oefenen. Kijk bijvoorbeeld vaak bij jullie thuis op de klok, op een kerkklok, op een klok in een winkel, op school of welke klok je ook maar ziet, en zeg steeds hoe laat het is. Als er een volwassene in de buurt is: vraag dan of het klopt. Net zo lang totdat je niet meer hoeft na te denken, maar in één oogopslag ziet hoe laat het is. Begin pas daarna aan het volgende hoofdstuk, over digitale klokken. === Nog een weetje === De richting waarin de wijzers van de klok draaien, noemen we "met de klok mee". Dat is dus: van boven naar rechts, naar beneden en via links weer naar boven. De andere kant op, noemen we "tegen de klok in". Dat is dus van boven naar links, naar beneden en via rechts weer van boven. Deze uitdrukkingen worden niet alleen gebruikt bij klokken, maar ook in andere situaties, bijvoorbeeld in het verkeer (bij rotondes). == 12 cijfers op een klok en 24 in een dag? == Een gewone klok heeft maar 12 cijfers voor de uren, terwijl er 24 uren in een dag gaan. Dat is opgelost door na 12 uur weer opnieuw te beginnen met 1 uur. Als je afspraken maakt is het daarom handig om aan te duiden om welk uur gaat. Bijvoorbeeld: * 7 uur ’s morgens voor een vroege boswandeling en dan proberen wild te spotten, zoals herten en reeën. * 7 uur ’s avonds voor een sleepover party (logeerpartijtje) of een pyamafeestje. In plaats van "’s morgens" wordt ook wel "voormiddag" (vóór de middag) gebruikt, afgekort tot vm.<br> In plaats van "’s middags" en "’s avonds" wordt ook wel "namiddag" (na 12 uur), afgekort tot nm. '''==>> Volgende hoofdstuk''': [[Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Digitale klokken]] {{juniorsub}} 8zorff6wpioq2uo5my9g7ur8w2eekng 430676 430675 2026-10-10T08:52:28Z JopkeB 18060 /* 12 cijfers op een klok en 24 in een dag? */ 430676 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|thumb|270px|Analoge klok met wijzers en gewone cijfers]] '''Analoge klokken''' worden ook wel "gewone" klokken genoemd. Ze bestaan al heel lang, al vele eeuwen. Tot de komst van de computer was dit het enige soort klok dat mensen kenden. Analoge klokken worden nog steeds veel gebruikt. Ze hangen bijvoorbeeld op treinstations en aan kerktorens. En misschien staat er wel één bij jou thuis of bij je opa en oma in de woonkamer. Ze bestaan ook als horloges. (Zie fotogalerij hieronder.) == Hoe ziet een analoge klok eruit? == Analoge klokken hebben een wijzerplaat met twee wijzers. * De '''wijzerplaat''' is meestal rond. Er staan in de rondte 12 cijfers op. Gelukkig vaak de cijfers 1 tot en met 12 zoals wij die kennen, die we {{Wp|Arabisch-Indische cijfers|Arabische cijfers}} noemen. Soms heeft een klok zelfs twee rijen cijfers, niet alleen 1-12, maar ook 13-24. Andere klokken hebben {{Wp|Romeinse cijfers}}, met de hoofdletters I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI en XII in plaats van de arabische cijfers. Op veel andere klokken staan helemaal geen cijfers, alleen maar streepjes of puntjes. Voorlopig gaan we in dit Wikiboek uit van de gewone cijfers, dat leert het gemakkelijkst. * De '''wijzers''' zijn in ieder geval een kleine en een grote wijzer, soms ook nog een derde, dunnere wijzer. ** De kleine wijzer geeft de uren aan. Die gaat heel langzaam: in een uur komt hij maar één cijfer verder. ** De grote wijzer geeft de minuten aan. Die gaat iets sneller: in een uur gaat hij helemaal rond. ** Als er een derde wijzer is, geeft die de seconden aan. De secondewijzer gaat veel sneller dan de andere twee, die gaat zelfs in een minuut helemaal rond. {{Wikijunior Klokkijken}} <gallery widths=180 heights=180> Oviedo - Estación de Adif 2.jpg|Stationsklok met Arabische cijfers Klara Norra klocka detalj.jpg|Klok met dubbele rij cijfers Dietikon - Reformierte Kirche IMG 6135 ShiftN.jpg|Kerkklok met Romeinse cijfers Animated clock.svg|Stationsklok met streepjes en rode secondewijzer ARSA a carica manuale con cassa a cuscino e quadrante degradé, anni '70 circa.jpg|Polshorloge met secondewijzer (de dunste) Pocket watch with chain.jpg|Zakhorloge </gallery> === Klokkijken op analoge klokken === En nu maar klokkijken! Hieronder staat een overzicht met verschillende tijdstippen, gerekend vanaf 1 uur. Met daaronder de namen van die tijdstippen. * De '''kleine wijzer''' is blauw. Die geeft het uur aan. We beginnen bij 1 uur. In de loop van het uur verschuift hij telkens een klein beetje, en aan het eind van het uur staat hij op 2. * De '''grote wijzer''' is rood. Die geeft de minuten aan. ** Op het hele uur staat hij helemaal bovenaan, op de 12. Elke 5 minuten springt hij naar het volgende getal. ** Na een kwartier (15 minuten) staat hij op de 3. Dan heeft hij een kwart van het uur afgelegd. Vandaar dat we dat "kwart over 1" noemen. ** Na een half uur (30 minuten) staat hij helemaal onderaan, op de 6. De kleine wijzer staat nu halfverwege de 1 en de 2. Dan is het een half (uur) na 1 en een half (uur) voor 2. We noemen dat "half 2", halfverwege 2 uur. ** Nog weer een kwartier later staat hij op de 9. Dan is het drie kwartier na 1 (uur) en een kwart (uur) voor 2. We noemen dat "kwart voor 2". ** En een kwartier later staat de grote wijzer weer bovenaan en geeft de kleine wijzer aan dat het een uur later is geworden: het is dan 2 uur. <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 01 00.svg|1 uur Reloj H 01 05.svg|5 over 1 Reloj H 01 10.svg|10 over 1 Reloj H 01 15.svg|Kwart over 1 Reloj H 01 20.svg|10 voor half 2 Reloj H 01 25.svg|5 voor half 2 Reloj H 01 30.svg|half 2 Reloj H 01 35.svg|5 over half 2 Reloj H 01 40.svg|10 over half 2 Reloj H 01 45.svg|Kwart voor 2 Reloj H 01 50.svg|10 voor 2 Reloj H 01 55.svg|5 voor 2 Reloj H 02 00.svg|2 uur </gallery> '''Opdrachten'''<br> # Leer de namen van de tijdstippen uit je hoofd, net zo lang totdat je de tekst onder een klok niet meer nodig hebt. Je kunt dat doen door een blaadje over de tekst te leggen. # Als dat is gelukt: Wijs kris-kras een klok aan en zeg direct het tijdstip, zonder dat je naar de tekst kijkt. Controleer dan of je het goed had. '''Tip''' voor ouders en andere opvoeders: schaf een leerklok met cijfers aan, en met wijzers die een kind zelf gemakkelijk kan verplaatsen. Of gebruik de [https://basisonderwijs.online/klokkijken Klokkijktool] van [https://basisonderwijs.online Basisonderwijs online]. Probeer een kind al spelend vertrouwd te maken met de tijdstippen. Vraag bijvoorbeeld hoe laat school begint, hoe lang het duurt om naar school te lopen, hoe laat we eten, etc. === Oefeningen === Daarna is het tijd voor de volgende stap: een willekeurig tijdstip aanwijzen, door de dag heen, en dan zeggen hoe laat het is. Tips: # Kijk altijd eerst waar de kleine wijzer staat en pas daarna waar de grote wijzer staat. # Als de kleine wijzer bij een ander uur staat, heten de tijdstippen hetzelfde, alleen wordt "1" dan vervangen door het uur dat dan geldt. Hoe laat is op deze klokken? Schrijf ze op en controleer daarna of je antwoorden goed zijn (hoe? maak je daar niet druk over, dat zie je vanzelf). <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 02 05.svg|(1) Reloj H 03 10.svg|(2) Reloj H 05 15.svg|(3) Reloj H 05 50.svg|(4) Pocket watch with chain.jpg|(5) </gallery> En nu wat moeilijker, zonder cijfers maar met streepjes of Latijnse cijfers: <gallery widths=140 heights=140> Animierte DB Uhr.svg|(6) Animated clock.svg|(7) Bruno Söhnle Rondo 02.JPG|(8) Dworzec autobusowy Kielce (093) Travelarz.JPG|(9) WK15 Kuźnica (6) Travelarz.jpg|(10) -2021-07-31 The clock, St Botolph's Church, Trunch, Norfolk.JPG|(11) St. Mary's Church, Neasden Lane, NW10 - clock and sundial - geograph.org.uk - 2822701.jpg|(12) Aisch Kirche Uhr Luftaufnahme-20210704-RM-155607.jpg|(13) Sergines-FR-89-église-27.jpg|(14) Trento-Vela-Santi Cosma e Damiano-church tower-detail of clock.jpg|(15) </gallery> <span style="font-size: small;">De antwoorden staan op de [[Overleg Wikijunior:Klokkijken/Analoge klokken|Overlegpagina]]</span><br> Had je alle antwoorden goed? * Nee: doe de oefening nog een keer helemaal opnieuw zonder te spieken bij de antwoorden. * Ja: Gefeliciteerd! Je bent geslaagd en kan nu klokkijken! Blijf wel veel oefenen. Kijk bijvoorbeeld vaak bij jullie thuis op de klok, op een kerkklok, op een klok in een winkel, op school of welke klok je ook maar ziet, en zeg steeds hoe laat het is. Als er een volwassene in de buurt is: vraag dan of het klopt. Net zo lang totdat je niet meer hoeft na te denken, maar in één oogopslag ziet hoe laat het is. Begin pas daarna aan het volgende hoofdstuk, over digitale klokken. === Nog een weetje === De richting waarin de wijzers van de klok draaien, noemen we "met de klok mee". Dat is dus: van boven naar rechts, naar beneden en via links weer naar boven. De andere kant op, noemen we "tegen de klok in". Dat is dus van boven naar links, naar beneden en via rechts weer van boven. Deze uitdrukkingen worden niet alleen gebruikt bij klokken, maar ook in andere situaties, bijvoorbeeld in het verkeer (bij rotondes). == 12 cijfers op een klok en 24 uren in een dag? == Een gewone klok heeft maar 12 cijfers voor de uren, terwijl er 24 uren in een dag gaan. Dat is opgelost door na 12 uur weer opnieuw te beginnen met 1 uur. Als je afspraken maakt is het daarom handig om aan te duiden om welk uur gaat. Bijvoorbeeld: * 7 uur ’s morgens voor een vroege boswandeling en dan proberen wild te spotten, zoals herten en reeën. * 7 uur ’s avonds voor een sleepover party (logeerpartijtje) of een pyamafeestje. In plaats van "’s morgens" wordt ook wel "voormiddag" (vóór de middag) gebruikt, afgekort tot vm.<br> In plaats van "’s middags" en "’s avonds" wordt ook wel "namiddag" (na 12 uur), afgekort tot nm. '''==>> Volgende hoofdstuk''': [[Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Digitale klokken]] {{juniorsub}} kpiq42ittnhs4i1i632z6u690kwtw5k 430677 430676 2026-10-10T09:27:24Z JopkeB 18060 /* Hoe ziet een analoge klok eruit? */ Aanvullingen 430677 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Pendulum clock by Jacob Kock, antique furniture photography, IMG 0931 edit.jpg|thumb|270px|Analoge klok met wijzers en gewone cijfers]] '''Analoge klokken''' worden ook wel "gewone" klokken genoemd. Ze bestaan al heel lang, al vele eeuwen. Tot de komst van de computer was dit het enige soort klok dat mensen kenden. Analoge klokken worden nog steeds veel gebruikt. Ze hangen bijvoorbeeld op treinstations en aan kerktorens. En misschien staat er wel één bij jou thuis of bij je opa en oma in de woonkamer. Ze bestaan ook als horloges. (Zie fotogalerij hieronder.) == Hoe ziet een analoge klok eruit? == Analoge klokken hebben een wijzerplaat met twee wijzers. * De '''wijzerplaat''' is meestal rond. Er staan in de rondte 12 cijfers op. Gelukkig vaak de cijfers 1 tot en met 12 zoals wij die kennen, die we {{Wp|Arabisch-Indische cijfers|Arabische cijfers}} noemen. Soms heeft een klok zelfs twee rijen cijfers, niet alleen 1-12, maar ook 13-24. Andere klokken hebben {{Wp|Romeinse cijfers}}, met de hoofdletters I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI en XII in plaats van de arabische cijfers. Op veel andere klokken staan helemaal geen cijfers, alleen maar streepjes of puntjes. Voorlopig gaan we in dit Wikiboek uit van de gewone cijfers, dat leert het gemakkelijkst. * De '''wijzers''' zijn in ieder geval een kleine en een grote wijzer, soms ook nog een derde, dunnere wijzer. ** De kleine wijzer geeft de uren aan. Die gaat heel langzaam: in een uur komt hij maar één cijfer verder. ** De grote wijzer geeft de minuten aan. Die gaat iets sneller: in een uur gaat hij helemaal rond. ** Als er een derde wijzer is, geeft die de seconden aan. De secondewijzer gaat veel sneller dan de andere twee, die gaat zelfs in een minuut helemaal rond. {{Wikijunior Klokkijken}} <gallery widths=180 heights=180> Oviedo - Estación de Adif 2.jpg|Stationsklok met Arabische cijfers Klara Norra klocka detalj.jpg|Klok met dubbele rij cijfers Dietikon - Reformierte Kirche IMG 6135 ShiftN.jpg|Kerkklok met Romeinse cijfers Animated clock.svg|Stationsklok met streepjes en rode secondewijzer ARSA a carica manuale con cassa a cuscino e quadrante degradé, anni '70 circa.jpg|Polshorloge met secondewijzer (de dunste) Pocket watch with chain.jpg|Zakhorloge </gallery> === Klokkijken op analoge klokken === En nu maar klokkijken! Hieronder staat een overzicht met verschillende tijdstippen, gerekend vanaf 1 uur. Met daaronder de namen van die tijdstippen. * De '''kleine wijzer''' is blauw. Die geeft het uur aan. We beginnen bij 1 uur. In de loop van het uur verschuift hij telkens een klein beetje, en aan het eind van het uur staat hij op 2. * De '''grote wijzer''' is rood. Die geeft de minuten aan. ** Op het hele uur staat hij helemaal bovenaan, op de 12. ** Let nu vooral op de streepjes langs de rand van de wijzerplaat. Dat zijn er zestig in totaal. Voor elke minuut een streepje, 60 in totaal, voor 60 minuten (of seconden als er ook een secondewijzer is). Controleer dat gerust. Tussen elke twee getallen staan vijf streepjes. Elke 5 minuten komt de grote wijzer aan bij het volgende getal. Om te weten hoeveel minuten hij heeft afgelegd, moet je zo'n getal vermenigvuldigen met 5. ** Na een kwartier (15 minuten) staat de grote wijzer op de 3. Dan heeft hij een kwart van het uur afgelegd. Vandaar dat we dat "kwart over 1" noemen. ** Na een half uur (30 minuten) staat hij helemaal onderaan, op de 6. De kleine wijzer staat nu halfverwege de 1 en de 2. Dan is het een half (uur) na 1 en een half (uur) voor 2. We noemen dat "half 2", halfverwege 2 uur. ** Nog weer een kwartier later staat hij op de 9. Dan is het drie kwartier na 1 (uur) en een kwart (uur) voor 2. We noemen dat "kwart voor 2". ** En een kwartier later staat de grote wijzer weer bovenaan en geeft de kleine wijzer aan dat het een uur later is geworden: het is dan 2 uur. <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 01 00.svg|1 uur Reloj H 01 05.svg|5 over 1 Reloj H 01 10.svg|10 over 1 Reloj H 01 15.svg|Kwart over 1 Reloj H 01 20.svg|10 voor half 2 Reloj H 01 25.svg|5 voor half 2 Reloj H 01 30.svg|half 2 Reloj H 01 35.svg|5 over half 2 Reloj H 01 40.svg|10 over half 2 Reloj H 01 45.svg|Kwart voor 2 Reloj H 01 50.svg|10 voor 2 Reloj H 01 55.svg|5 voor 2 Reloj H 02 00.svg|2 uur </gallery> '''Opdrachten'''<br> # Leer de namen van de tijdstippen uit je hoofd, net zo lang totdat je de tekst onder een klok niet meer nodig hebt. Je kunt dat doen door een blaadje over de tekst te leggen. # Als dat is gelukt: Wijs kris-kras een klok aan en zeg direct het tijdstip, zonder dat je naar de tekst kijkt. Controleer dan of je het goed had. '''Tip''' voor ouders en andere opvoeders: schaf een leerklok met cijfers aan, en met wijzers die een kind zelf gemakkelijk kan verplaatsen. Of gebruik de [https://basisonderwijs.online/klokkijken Klokkijktool] van [https://basisonderwijs.online Basisonderwijs online]. Probeer een kind al spelend vertrouwd te maken met de tijdstippen. Vraag bijvoorbeeld hoe laat school begint, hoe lang het duurt om naar school te lopen, hoe laat we eten, etc. === Oefeningen === Daarna is het tijd voor de volgende stap: een willekeurig tijdstip aanwijzen, door de dag heen, en dan zeggen hoe laat het is. Tips: # Kijk altijd eerst waar de kleine wijzer staat en pas daarna waar de grote wijzer staat. # Als de kleine wijzer bij een ander uur staat, heten de tijdstippen hetzelfde, alleen wordt "1" dan vervangen door het uur dat dan geldt. Hoe laat is op deze klokken? Schrijf ze op en controleer daarna of je antwoorden goed zijn (hoe? maak je daar niet druk over, dat zie je vanzelf). <gallery widths=140 heights=140> Reloj H 02 05.svg|(1) Reloj H 03 10.svg|(2) Reloj H 05 15.svg|(3) Reloj H 05 50.svg|(4) Pocket watch with chain.jpg|(5) </gallery> En nu wat moeilijker, zonder cijfers maar met streepjes of Latijnse cijfers: <gallery widths=140 heights=140> Animierte DB Uhr.svg|(6) Animated clock.svg|(7) Bruno Söhnle Rondo 02.JPG|(8) Dworzec autobusowy Kielce (093) Travelarz.JPG|(9) WK15 Kuźnica (6) Travelarz.jpg|(10) -2021-07-31 The clock, St Botolph's Church, Trunch, Norfolk.JPG|(11) St. Mary's Church, Neasden Lane, NW10 - clock and sundial - geograph.org.uk - 2822701.jpg|(12) Aisch Kirche Uhr Luftaufnahme-20210704-RM-155607.jpg|(13) Sergines-FR-89-église-27.jpg|(14) Trento-Vela-Santi Cosma e Damiano-church tower-detail of clock.jpg|(15) </gallery> <span style="font-size: small;">De antwoorden staan op de [[Overleg Wikijunior:Klokkijken/Analoge klokken|Overlegpagina]]</span><br> Had je alle antwoorden goed? * Nee: doe de oefening nog een keer helemaal opnieuw zonder te spieken bij de antwoorden. * Ja: Gefeliciteerd! Je bent geslaagd en kan nu klokkijken! Blijf wel veel oefenen. Kijk bijvoorbeeld vaak bij jullie thuis op de klok, op een kerkklok, op een klok in een winkel, op school of welke klok je ook maar ziet, en zeg steeds hoe laat het is. Als er een volwassene in de buurt is: vraag dan of het klopt. Net zo lang totdat je niet meer hoeft na te denken, maar in één oogopslag ziet hoe laat het is. Begin pas daarna aan het volgende hoofdstuk, over digitale klokken. === Nog een weetje === De richting waarin de wijzers van de klok draaien, noemen we "met de klok mee". Dat is dus: van boven naar rechts, naar beneden en via links weer naar boven. De andere kant op, noemen we "tegen de klok in". Dat is dus van boven naar links, naar beneden en via rechts weer van boven. Deze uitdrukkingen worden niet alleen gebruikt bij klokken, maar ook in andere situaties, bijvoorbeeld in het verkeer (bij rotondes). == 12 cijfers op een klok en 24 uren in een dag? == Een gewone klok heeft maar 12 cijfers voor de uren, terwijl er 24 uren in een dag gaan. Dat is opgelost door na 12 uur weer opnieuw te beginnen met 1 uur. Als je afspraken maakt is het daarom handig om aan te duiden om welk uur gaat. Bijvoorbeeld: * 7 uur ’s morgens voor een vroege boswandeling en dan proberen wild te spotten, zoals herten en reeën. * 7 uur ’s avonds voor een sleepover party (logeerpartijtje) of een pyamafeestje. In plaats van "’s morgens" wordt ook wel "voormiddag" (vóór de middag) gebruikt, afgekort tot vm.<br> In plaats van "’s middags" en "’s avonds" wordt ook wel "namiddag" (na 12 uur), afgekort tot nm. '''==>> Volgende hoofdstuk''': [[Wikijunior:Klokkijken/Digitale klokken|Digitale klokken]] {{juniorsub}} nd42fqu6fjnryvuot1ee1l417cg1gz8 0 46841 430679 430665 2026-10-10T10:10:28Z JopkeB 18060 JopkeB heeft pagina [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] hernoemd naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis]]: Teveel van het goede 430665 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Eigenlijk is de term '''Oudgrieks''' een verzamelnaam voor de grote en zeer verscheiden groep dialecten die gesproken werden van de archaïsche (9de-6de eeuw v.Chr.), over de klassieke (5de-4de eeuw v.Chr.) tot de hellenistische (3de eeuw v.Chr.-6de eeuw n.Chr.) in het Oude Griekenland. Aangezien dit een zeer lange periode is, en de dialecten te zeer verschillen om ze in één boek te kunnen behandelen, beperken we ons tot het klassieke Attisch. Dit literaire Attisch van de 5de-4de eeuw v.Chr. is de meest toonaangevende vorm van het Oudgrieks geweest. Niet alleen zijn de meeste Oudgriekse geschriften in deze taal overgeleverd, ook in latere eeuwen is het klassieke Attisch het model gebleven voor Grieks proza. Wel zullen we regelmatig nota's toevoegen over afwijkende vormen in het taalgebruik van niet-Attische, voornamelijk Ionische, teksten. De rest van dit deel bestaat uit onderdelen van de geschiedenis van de Oud-Griekse beschaving. == Inhoudsopgave == * [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Donkere Eeuwen|De Donkere Eeuwen]] * [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een bloei van beschaving|Een bloei van beschaving]] * [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Oorlogen en conflicten|Oorlogen en conflicten]] * [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/De Klassieke Periode|De Klassieke Periode]] * [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Alexander de Grote en de Hellenistische Periode|Alexander de Grote en de Hellenistische Periode]] {{Sub}} jai6ujjd3fjf4uiaytkw5dmvi6u5zjh 3 46842 430672 2026-10-09T14:05:25Z Erik Baas 2193 Welkom 430672 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 okt 2026 16:05 (CEST) 8yijw5fve6y30bstlkx1rogurz4fqyx 0 46843 430680 2026-10-10T10:10:28Z JopkeB 18060 JopkeB heeft pagina [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] hernoemd naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis]]: Teveel van het goede 430680 wikitext text/x-wiki #DOORVERWIJZING [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis]] 3czdx48m4cra8qxxreqst0jxipw408i