Help:Geluid

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Help:Geluid</title>
    <ns>12</ns>
    <id>3416</id>
    <revision>
      <id>431061</id>
      <parentid>424751</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Actualisering</comment>
      <origin>431061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3653" sha1="7l2dew6fqwh8yoqn8n0t93wam0brscw" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}
:'''Let op: ben je niet zeker of een opname vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[:w:Wikipedia:Beleid voor gebruik van media]]! Opnames waar copyright op zit mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!'''

Deze handleiding legt uit hoe je de Wiki-codes gebruikt om opnames in pagina's te plaatsen en te bewerken.

==Inladen van opnames==
Klik op &quot;Bestand uploaden&quot; (in de rechterkolom onder het kopje &quot;Algemeen&quot;). Log in. Volg de aanwijzingen, voor hulp zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]].

Het kan niet genoeg herhaald worden: opnames moeten vrij zijn van copyright! Auteursrechtelijk beschermde opnamen die via Wikibooks verspreid worden, kunnen overal ter wereld gebruikt worden en door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! Schending van copyright is strafbaar! Vermeldt daarom zo volledig mogelijk de informatie over de copyright-situatie.

De opname wordt opgeslagen als '''File:OpnameNaam.ogg'''.

==Het hoorbaar maken van de opname==
Nadat de opname bij voorkeur in Commons of in het nl:Wikibooks is opgeslagen, en de copyrightinformatie is bijgevoegd, kan de opname toegevoegd worden aan het betreffende artikel. De syntax voor het bestand ''nl-Nederlands.ogg'' is: &lt;nowiki&gt;[[Media:nl-Nederlands.ogg|Nederlands (Ogg Vorbis)]]&lt;/nowiki&gt;, en het ziet er zo uit: [[Media:nl-Nederlands.ogg|Nederlands (Ogg Vorbis)]]. De toevoeging (ogg-vorbis) dient om de luisteraar er op te wijzen dat er gebruik gemaakt wordt van het [[Ogg Vorbis|Ogg Vorbis]] formaat.

Opnemen in een aanklikbaar icoon kan door gebruik te maken van sjabloon gebruiksfragment:
&lt;pre&gt;
{{Geluidsfragment|Pools Les1 3.ogg}}
&lt;/pre&gt;

Dit wordt:

{{Geluidsfragment|Pools Les1 3.ogg}}

==Wat te doen als uw computer Ogg Vorbis niet ondersteunt==
Het geluidsformaat Ogg Vorbis, wordt niet door elk geluidsprogramma ondersteund; met name Windows Mediaplayer ondersteunt Ogg niet. Er zijn diverse programma's die dit wel doen. Een recente versie van [http://www.irfanview.com/ Irfanview], [http://winamp.com/ Winamp] of [http://www.ashampoo.com/ Ashampoo] gaan verder waar Microsoft de bal laat vallen. Macintosh-gebruikers kunnen een Ogg Vorbis plugin voor QuickTime downloaden, die de QuickTime-speler in staat stelt Ogg Vorbis af te spelen.

===Error checking (Windows)===
Eerst controleer je of je geluid het doet. Daarna controleer je of je een .ogg file kunt horen. Wanneer je op [[Media:nl-Zweeds.ogg]] of op een link naar een andere geluidslink drukt, dan wordt de geluidsfile gedownload. De file  nl-Zweeds.ogg komt dan in bijvoorbeeld ...\Local Settings\Temp te staan. Als er geen applicatie opstart, dan moet de extentie '''.ogg''' geassocieerd worden met de applicatie die .ogg files kan afspelen.

==Wat te doen als u een opname wilt maken==
[http://audacity.sourceforge.net/ Audacity] is vrije geluidsbewerkingssoftware waarmee je WAV, AIFF, Ogg Vorbis, en MP3 bestanden en nog veel meer mee kunt maken en bewerken. Audacity is beschikbaar voor meerdere platforms, o.a. Windows, Mac OS X en GNU/Linux.

===Microfoon===
Voor het maken van een opname is een microfoon nodig. Teneinde een optimale opname te kunnen maken is een stille omgeving zeker een voordeel: de kinderen van de buren bijvoorbeeld vallen niet zondermeer onder [[GNU/FDL]]. Zorg voor zo min mogelijk bijgeluiden. Neem een geschikte afstand tot de microfoon (circa 30 centimeter), een onjuist gekozen afstand geeft een vreemd resultaat.

===Samplefrequentie===
Kies een geschikte sample-frequentie zoals bijvoorbeeld 44,1 kHz, voor teksten volstaat een mono-opname.

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>7l2dew6fqwh8yoqn8n0t93wam0brscw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46778</id>
    <revision>
      <id>431054</id>
      <parentid>430561</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wat gaat de sedentatie vooraf? */</comment>
      <origin>431054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185266" sha1="fmiyikw5srusi26itrt9ej78gvat7kp" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>fmiyikw5srusi26itrt9ej78gvat7kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431055</id>
      <parentid>431054</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185214" sha1="5md67owsbi4j9dpu223lnppwzn6cmda" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige {{Wp|Natufiër}}. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, {{Wp|challah}} en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>5md67owsbi4j9dpu223lnppwzn6cmda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431056</id>
      <parentid>431055</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185207" sha1="h5kmtjgb2pqy5ews22ysi1xeefii1ob" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige {{Wp|Natufiër}}. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>h5kmtjgb2pqy5ews22ysi1xeefii1ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431057</id>
      <parentid>431056</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185208" sha1="o4ulor54hbsa7w4das42idqybcbtxhw" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige Natufiër. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In {{Wp|Göbekli Tepe}} (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van {{Wp|Klaus Schmidt}}. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de {{Wp|Neolithische revolutie}} niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het {{Wp|Neolithicum}} en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>o4ulor54hbsa7w4das42idqybcbtxhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431058</id>
      <parentid>431057</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185211" sha1="6dh6d13tr4kiksc1d70q0xze7r6u110" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige Natufiër. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|{{Wp|Rashif El Kaoul}}.}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In {{Wp|Göbekli Tepe}} (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van {{Wp|Klaus Schmidt}}. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de {{Wp|Neolithische revolutie}} niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het {{Wp|Neolithicum}} en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>6dh6d13tr4kiksc1d70q0xze7r6u110</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431059</id>
      <parentid>431058</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185201" sha1="ao8gac01bma1odzlxb1was75qtx9v0r" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige Natufiër. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|Rashif El Kaoul

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In {{Wp|Göbekli Tepe}} (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van {{Wp|Klaus Schmidt}}. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de {{Wp|Neolithische revolutie}} niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het {{Wp|Neolithicum}} en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>ao8gac01bma1odzlxb1was75qtx9v0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431060</id>
      <parentid>431059</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gevonden broodkruimels: inleefoefening III */</comment>
      <origin>431060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185203" sha1="6pqk6am1srqzjgekj9yjtqy0mehpiaz" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{1Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige Natufiër. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|Rashif El Kaoul}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In {{Wp|Göbekli Tepe}} (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van {{Wp|Klaus Schmidt}}. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de {{Wp|Neolithische revolutie}} niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het {{Wp|Neolithicum}} en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>6pqk6am1srqzjgekj9yjtqy0mehpiaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel8a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46788</id>
    <revision>
      <id>431030</id>
      <parentid>430538</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58340" sha1="dgbke2gu305cysqmecc5283igzwuuma" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>dgbke2gu305cysqmecc5283igzwuuma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431031</id>
      <parentid>431030</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58316" sha1="4ozip8rje757p3m1ktmtq1ghiic2jwx" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>4ozip8rje757p3m1ktmtq1ghiic2jwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431032</id>
      <parentid>431031</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58316" sha1="35akov84meuxc8skx11q6njb2np146q" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. {{https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2}}, klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>35akov84meuxc8skx11q6njb2np146q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431033</id>
      <parentid>431032</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58314" sha1="n1kcb0ejglzcavt7q5lmy72ohlofglm" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijn_en_veiligheid/Deel8b | Klik hier voor deel 2, klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>n1kcb0ejglzcavt7q5lmy72ohlofglm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431034</id>
      <parentid>431033</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58286" sha1="225i1nemvxawkh8n57pmjigdfl3dpus" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>225i1nemvxawkh8n57pmjigdfl3dpus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431035</id>
      <parentid>431034</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58202" sha1="anrqjy0l0os8zj2ogl4srqossbh80qc" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>anrqjy0l0os8zj2ogl4srqossbh80qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431036</id>
      <parentid>431035</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58124" sha1="3hwo96xuly950gezzig3k5pksrfulvu" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>3hwo96xuly950gezzig3k5pksrfulvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431037</id>
      <parentid>431036</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58124" sha1="muno1uvznbbilg36cvhp2z3iu0e2wyq" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/deel8c|Deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/deel8d|Deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>muno1uvznbbilg36cvhp2z3iu0e2wyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431038</id>
      <parentid>431037</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58124" sha1="g5ufwdw4xxtcy4hnnmn7k0v9uz46l4o" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>g5ufwdw4xxtcy4hnnmn7k0v9uz46l4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431039</id>
      <parentid>431038</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58124" sha1="bw4nakrhduitu58ajijhpxpz2xal9bs" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>bw4nakrhduitu58ajijhpxpz2xal9bs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431040</id>
      <parentid>431039</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58116" sha1="dr404mjawzu1fy30m1fvtnie1qua89k" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>dr404mjawzu1fy30m1fvtnie1qua89k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431041</id>
      <parentid>431040</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Roaring twenties? 1919-1929 */</comment>
      <origin>431041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58119" sha1="olqq81efoas9ilx2mmp8xhmnp7z7gr7" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/big&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==

[[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==

.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==

.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==

[[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==

.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==

.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==

[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==

.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==

.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. &lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==

.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==

♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp; &lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==

.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==

[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==

.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==

.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==

.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==

[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==

{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==

.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg

&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

.

.</text>
      <sha1>olqq81efoas9ilx2mmp8xhmnp7z7gr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46792</id>
    <revision>
      <id>431027</id>
      <parentid>430542</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40641" sha1="li5c6pkjm8xb0x3cday5g8tjlymh1hg" xml:space="preserve">=&lt;big&gt;'''BESLUIT: FUTUROLOGISCH TUINIEREN IN HET ANTROPOCEEN'''&lt;/big&gt;=

.

&lt;big&gt;'''Reflecteren met de blik voorwaarts, dat is vooruitzien in de achteruitkijkspiegel'''&lt;/big&gt;

.

[[Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|thumb|550px|Dit beeld van de stadslichten op aarde is oorspronkelijk gemaakt om wolken bij maanlicht te bekijken en om de locaties van permanente lichten op aarde in kaart te brengen. De helderste gebieden zijn verstedelijkt, niet noodzakelijk het dichtbevolkt. (Vergelijk West-Europa met China en India.) Steden hebben de neiging te groeien langs de kust en transportnetwerken. Contouren van veel continenten zijn zichtbaar. Het interstate highway systeem van de V.S. verschijnt als een helder raster van stadscentra. In Rusland loopt de Trans-Siberische spoorlijn van Moskou door Azië naar Vladivostok. De Nijl, van de Aswandam tot aan de Middellandse Zee, is een heldere draad door een donkere regio. Sommige gebieden zijn dunbevolkt en onverlicht. Antarctica is donker. De oerwouden in het binnenland van Afrika en Zuid-Amerika zijn donker... er beginnen lichten te verschijnen. De woestijnen in Afrika, Arabië, Australië, Mongolië en de V.S. zijn eveneens slecht verlicht (behalve langs de kust), net als de wouden van Canada en Rusland, en de Himalaya. De biologie, het klimaat en de geologie veranderen en doen wetenschappers sinds 2015 spreken over een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen dat het holoceen - Grieks voor 'recent' - opvolgt. Dat holoceen begon 11.700 jaar geleden na de laatste ijstijd. Plastic, cement en betonijzer gaan de aarde domineren. Wanneer dit antropoceen start, is voorwerp van discussie. Was het met de ontdekking van Amerika (1492), met de Industriële Revolutie (19de eeuw), de atoombom (1945) of de kernramp in Tsjernobyl (1986)? 

.

Die vraag maakt niet zoveel uit. Wat vaststaat, is dat er verandering komt. De wetenschapsjournalist Gwynne Dyer beschreef in 2010 in zijn boek 'De klimaatoorlogen' hoe de aarde er bij kan liggen halfweg de 21ste eeuw. Dat hij nu en dan de bocht uitvliegt, is onvermijdelijk. Toch is zijn voorspellende denkoefening even interessant als pessimistisch. In 2040 is de wereldbevolking geslonken tot 5.8 miljard mensen. De EU is geïmplodeerd onder de migratiedruk uit het zuiden. Het V.K. en Japan zijn zelfvoorzienend en trekken zich terug achter hun kernmacht. Rusland profiteerde van een stijgende voedselproductie in de toendra en taiga. Na de burgeroorlog heeft China een bevolking van 800 miljoen die amper te voeden is wegens het verdwijnen van de regen. Voor onze streken schreef Dyer een scenario uit dat zich afspeelt rond 2040. Het klinkt verrassend actueel: 'Het talmen van de Vlaamse overheid met het opmaken van een kustverdediging maakte de Nederlanders en de Duitsers zenuwachtig. 'Om hun bezorgdheid weg te nemen, richtten de Nederlanders in 2020 enorme overstromingsgebieden in langs de grenzen met West- en Oost-Vlaanderen. Tijdens de gigantische overstromingen van de jaren 2030, toen zelfs een groot deel van Brugge onder water kwam te staan, bewezen deze investeringen hun nut. (...) Vlaanderen werd in die periode steeds vaker het oude Flaundra, het land van de vloed, en slaagde er veel minder goed in dan de Nederlanders om het water buiten te houden.' In 2040 kampen de Lage Landen met een teveel aan water en een tekort aan land en een voedseltekort. De internationale voedselmarkt bestaat niet meer.'&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en klimaatveranderingen, ASP, Brussel, 2012, p. 206-207.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Citaat|'''Het denkkader, de kennis die een samenleving heeft, bepaalt de vraag of iets problematisch is en de wijze van oplossing. Wie in staat is om buiten die kaders te denken, doet ontdekkingen.'''|Vrij naar Hans Mulder, conservator van de natuurhistorische collecties van de Universiteit van Amsterdam in 2021.}}

.

{{Citaat|'''Ik kijk uit naar reizen in de ruimte. Ik zou een van de eersten zijn die een kaartje kocht. Ik vermoed dat we binnen de komende honderd jaar in staat zullen zijn naar iedere plek in ons zonnestelsel te reizen, behalve misschien naar de verste buitenplaneten. Reizen naar de sterren zal iets langer duren. Ik denk dat we over vierhonderd jaar enkele van de nabije sterren hebben bezocht.'''|Stephen Hawking, 2018&lt;ref&gt;STEPHEN HAWKING vertaald door Rob de Ridder. ''De antwoorden op de grote vragen''. Spectrum, Amsterdam, 2018, p. 220.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''We gaan niet op reis om tomaten te observeren en betalen geen ticket om een zeldzame courgette in het echt te zien. (...) We hechten ons niet aan groenten, we liggen niet wakker van hun lot, we kunnen niet overal van wakker liggen. En toch zijn veel variëteiten met uitsterven bedreigd. Supermarkten verkiezen groeten met voorspelbare eigenschappen en grote zaadbedrijven hebben zoveel macht dat ze de traditionele veredelaars dreigen dood te knijpen. Residente, lekkere, streekgebonden soorten, die ooit door noeste tuinders zijn ontwikkeld, zijn aan het verdwijnen.'''|Kaat Schauboeck}}

.

{{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag brengt je verder.’ Achteruitkijken met de blik voorwaarts dus. Of vooruitblikken in de achteruitkijkspiegel.'''|Jostein Gaarder}}

.

{{Citaat|'''De indruk groeit dat de moderne mens niet alleen de biologie maar ook de geologie van onze planeet beïnvloedt. Dat leidt tot een verhit debat over de vraag of de tijd rijp is voor een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen, of het tijdperk van de mens die de hele planeet naar zijn hand zet.'''|Dirk Draulans, omstreeks 2018.}}

.

{{Citaat|'''We zouden allemaal onze onvolmaakte voorvaderen terechte verwijten kunnen maken - en we zullen vast de volle laag krijgen van ons nageslacht, dat de vinger zal leggen op onze tegenstrijdigheden en ongevoeligheden. Maar als we de drang kunnen weerstaan om de literatuur te simplificeren met heldere oordelen, zullen we haar beter lezen. Hoe nuchterder en scherpzinniger ons historisch begrip, hoe meer we in staat zullen zijn datgene te beschermen waar we waarde aan hechten.'''|Irene Vallejo, 2021.}}

.


{{Citaat|'''La vérité est en marche et rien ne l'arrêtera.'''|Emile Zola}}

.

{{Citaat|'''Nieuwe wetenschappelijke inzichten veroveren geen terrein doordat tegenstanders worden overtuigd, maar doordat ze vroeg of laat doodgaan.'''|Max Planck}}

.

{{Citaat|'''Alles wat het de mens mogelijk maakt te leven, wordt hem stilaan onder de voeten weggeslagen. Lucht wordt toxisch, voedsel wordt volgepropt met glucose-fructose, transvetten en suikers, stilte wordt ingeruild voor autogeraas en nachtvluchten. Open sterrenhemels worden versluierd, bevuild met neonreclame. Anderhalve eeuw geleden trokken schilders naar de monding van de Seine, om het licht in zijn veelkleurige verschijningsvormen op doek te vangen. Vandaag is de lichtintensiteit aan de bakermat van het impressionisme enorm afgenomen. De aroma's van vers graf, bloesems en fruit worden weggedrukt door benzine- en dieselgeuren. Moestuintjes raken vervuild met zware metalen. Open ruimte wordt almaar schaarser. Wouden en bossen worden gekapt of platgebrand. Gemeenschapsgronden verdwijnen achter omheiningen.'''|Ludo De Witte}}

.

{{Citaat|'''Om het wezen van de macht te begrijpen, of het nu in oude of moderne samenlevingen is, moet je de kloof erkennen tussen wat elites beweren te kunnen doen en wat ze in werkelijkheid kunnen doen.'''|David Graeber &amp; David Wengrow, 2022.}}

.

= ''Cultuur als wapen tegen geweld'' van Ignaas Devisch =

[[File:Ignaas_devisch_2016.jpg|thumb|right|550px|Ignaas Devisch (Brugge 1970), professor in de medische filosofie.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Met Thierry Baudet is de zoveelste narcist verkozen die naar cultuur verwijst op een manier dat het hem navelsgewijs goed uitkomt. Hij scandeert voor wie het horen wil dat het met onze cultuur bergaf gaat en dat we dringend moeten terugkeren naar ooit, toen het beter was. Vandaag is cultuur in handen van de linkse, gesubsidieerde elite die niet wil luisteren naar wat het volk wil en tot zolang dit duurt, zet het verval zich voort (...). Interessant genoeg deelt de Italiaanse filosoof Alessandro Baricco tot op zeker niveau dit verwijt aan het adres van de elite, maar het brengt hem tot andere conclusies. Zo’n twee maanden geleden publiceerde Baricco in La Repubblica zijn essay ‘E ora le élite si mettano in gioco’ (‘Vandaag staan de elites op het spel’). Baricco beschrijft hoe mensen het niet langer pikken dat de elites in hun plaats beslissen waar het met de samenleving naartoe moet. Vandaag neemt het volk langzaam maar zeker de boel over om van de elites terug te nemen wat hen toebehoort, schrijft hij: hun geld, hun zeggenschap over het leven, hun toekomst. Die elites hebben nog niet begrepen waarom er zoveel woede is. Ze illustreren dit door het volk na elke stembusgang irrationaliteit, fascisme of domheid te verwijten. Bijgevolg volhardt dit volk met meer stelligheid en stemt het massaal op leiders die garant staan ‘voor een dagelijkse wraak in de permanente achteruitversnelling’, aldus Baricco. Denk gerust aan Donald Trump, Jair Bolsonaro, Matteo Salvini, Viktor Orbán en nu ook Baudet.

.

;Elitaire gedachte?

.

Ondanks de fundamentele kritiek heeft Baricco’s tekst iets hoop­gevends. De kern van die hoop ligt in het woord cultuur besloten. Een omslag kan er volgens hem komen door niet langer te beweren dat er geen alternatief is voor het huidige beleid, door veiligheid te scheppen, te maken dat er tijd is om naar elkaar te luisteren en het vertrouwen in het belang van cultuur te herstellen.

.

Van cultuur weten ze in Italië wel iets af. In 2016 besliste de toenmalige premier, Matteo Renzi, om 18-jarigen een cultuurcheque van 500 euro te geven om radicalisering tegen te gaan. De opzet was een beetje een losse flodder, maar is op zich niet onnozel. Want hoe ga je op de lange termijn radicalisering te lijf? Door bepaalde gedachten te verbieden of door hun denkwereld te openen? Je kunt geradicaliseerden straffen tot ze blauw zien en repressie klinkt altijd stoer. Maar hoe krijg je hen – in de letterlijke betekenis van het woord – op andere gedachten?

.

Cultuur hanteren als wapen tegen geweld werkt bij sommigen op de lachspieren. En inderdaad, op het eerste gezicht lijkt het een hopeloze en misschien zelfs elitaire gedachte. Is bovendien, om de woorden van dichter Lucebert te citeren, niet ‘alles wat van waarde is weerloos’? En toch, laten we ons oordeel opschorten en de vraag stellen: wat vermag cultuur in een samenleving als de onze? Waarom zou cultuur niet – interessant woord – ontwapenend kunnen werken?

.

;Nonsensicaal Latijn

.

Cultuur is evident geen zaak van links alleen en interessant genoeg bevestigen types als Baudet de kracht van cultuur, zij het op een geperverteerde manier. Met name door de angst te exploiteren die bij heel wat mensen leeft: dat hun cultuur zou kunnen verdwijnen. Dat hij die angst beluistert, is positief, maar de wijze waarop hij vervolgens over de hoofden heen praat met nonsensicaal Latijn of met woorden zoals ‘boreaal’, is zonder meer grotesk voor iemand die beweert in naam van het gewone volk te spreken. Maar dat doen overmoedige narcisten wel meer, denken dat de wereld aan hun voeten ligt, terwijl ze hoop en al een kiezelsteentje hebben weggetrapt.

.

De belangrijke vraag is: waarom laten velen toe dat uitgerekend dat tuig met hun angst aan de haal kan gaan en niet andere politici? Wat heeft hij dat anderen missen? Erkent hij beter dan de rest dat die angst er is en velen bezorgd maakt? Geeft hij mensen de perceptie dat hij hun emoties deelt?

.

Het Forum voor Democratie en vergelijkbare strekkingen leven bij ons van het ongepolijste, het ruwe en het rauwe. Andere partijen reageren steevast verkrampt op zoiets. Neem nu die beruchte praalwagen tijdens Aalst Carnaval. Meteen volgde de veroordeling bij zowat alle partijen, terwijl Vlaams Belang het had over ‘onze tradities’. Alweer een gemiste kans. Misschien wisten de makers niet eens iets af van de geschiedenis van de karikatuur? Laat gerust historici aan het woord om de beladenheid van die symboliek uit te leggen, maar haal de makers ervan niet door de vleesmolen. Laat ook hen uitleggen wat ze bedoelen en confronteer ze geduldig met wat dit voor joden betekent. Maar doe niet alsof het volk principieel te dom of te lomp is of stijf staat van racisme. Dan blijven ze achter met gevoel dat er weer iets van hen is afgepakt. Hetzelfde geldt trouwens voor debatten over Zwarte Piet of godbetert, een kerstmarkt. Luisteren werkt beter dan kapittelen.

.

;Zaniken over radicalisering

.

Nu ik voor onderzoekswerk een tijdje in Rome verblijf en deze wonderbaarlijke stad wat beter leer kennen, deden de analyse van Baricco en de stelligheid van Baudet me denken aan die bekende uitspraak: ‘Rome is niet op één dag gebouwd’. Naar verluidt werd ze voor het eerst gebruikt door een twaalfde-eeuwse geestelijke in het hof van Filips van de Elzas, de graaf van Vlaanderen: ‘Rome ne fut pas faite toute en un jour.’ Af te meten aan het onwaarschijnlijke aantal monumenten en kerken in de eeuwige stad kan ik het alleen maar bevestigen.

.

Anders gezegd, de opbouw van cultuur vraagt tijd en inspanning. Als samenleving moeten we daarom een principiële keuze maken: je kunt niet tegelijk beweren dat geschiedenis, cultuur of humane wetenschappen er niet meer toe doen, omdat het nutteloze zaken zouden zijn én klagen over het gebrek aan historisch inzicht in onze samenleving. Nederland wil flink besparen op alfawetenschappen, ook bij ons staan vakken als Nederlands en geschiedenis onder druk. Nog minder cultuur dus. Maar wel zaniken over radicalisering en irrationeel stemgedrag. Kunnen we echt niet beter?

.

Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.&lt;/small&gt;|IGNAAS DEVISCH&lt;ref&gt;Ignaas Devisch. In: ''[http://www.standaard.be/ De Standaard]'', zaterdag 30 maart 2019.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''De wijze mens'' van Dirk De Wachter=

[[File:Edward_hopper_chop_suey.jpg|thumb|right|550px|Edward Hopper: Chop Suey, 1929. Zonder woorden, of aldus Hopper: 'If you could say it in words, there would be no reason to paint it.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Het loskomen van de eigen gedachtekaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat de vakken [zoals filosofie en geschiedenis] in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken en over ons bestaan en de wereld. Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang. We zijn verhalen en onttrekken onze identiteit aan verhalen. Onze verhalen zijn fluïde en veranderlijk met de tijd. Ons persoonlijk verhaal, onze identiteit, heeft geen kern, want ligt niet vast voor de rest van je leven. Om door elkaar geïnspireerd te blijven is het noodzakelijk om elkaars ''stories'' nooit helemaal te kennen. Een gemeenschappelijk verhaal is dus nodig, maar volledige overlapping van verhalen is geen goed idee. Er moet verschil en frictie zijn. We moeten niet steeds op zoek naar nieuwe verhalen, we moeten nieuwe betekenissen zoeken in dezelfde verhalen. Als kinderen zich leren uitdrukken, zullen ze later beter verbinden. Woorden zijn essentieel zoals voeding dat is. Taal kan dat onzegbare wel omweven. Maar taal lijkt te verdwijnen. Alles wordt kort: reclame, Twitter, sms. Zulke korte verhalen van mensen zijn te broos, te ontoereikend. Er is te weinig houvast voor scharnieren, en de boel dreigt te barsten. Als de woorden je niet gegeven zijn, is het moeilijker om duurzaamheid te creëren. Zonder woorden wordt de wereld erg eenzaam. Een geslaagde therapie eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Partners met een problematische relatie komen naar de therapeut voor antwoorden. Het is een moeilijk en paradoxaal vak, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de liefde zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. Zij ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard om te leven.&lt;/small&gt;|DIRK DE WACHTER&lt;ref&gt;Dirk de Wachter. ''Liefde. Een onmogelijk verlangen?'' Lannoo, Tielt, 2014.De laatste zinnen zijn ook op maatschappelijk niveau te lezen: een maatschappij die slaagt eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Wie de geschiedenis wil begrijpen raadpleegt de historicus voor antwoorden. Geschiedenis is moeilijk en paradoxaal, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de geschiedenis zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. De geschiedenis ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard ze te beleven.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''Einde van een tijdperk'' van Nadav Eyal =

[[File:Nadav Eyal.jpg|thumb|550px|right|Nadav Asher Eyal (Hebrew: נדב אשר איל; born March 6, 1979) is een Israëlische journalist en de schrijver van ''Revolt: The Worldwide Uprising Against Globalization'' uit 2021.]]


{{Citaat|&lt;small&gt;Het gebouw ziet eruit als zo'n typische kantoorkolos die je in elk welvarend stadscentrum kunt vinden, van Manhattan tot Londen tot Tel Aviv. De VIPS worden door een gangetje naar een kleine dienstlift gebracht, wat eigenlijk helemaal niet past bij de gelegenheid en de ambiance nog mysterieuzer maakt. De lift gaat naar beneden en de deuren onthullen de locatie waar de bijeenkomst vanavond gehouden zal worden: de wijnkelder van de familie, een geheime, zoals onze gastheer zegt. Achteraan in de ruimte is een beroemde chef-kok het diner aan het bereiden. Langs de muren, achter glas liggen flessen wijn, ingevlogen van wijngaarden over de hele wereld. De gasten - hightechondernemers, een voormalig premier, een voormalige hoge legerofficier die tegenwoordig sociaal ondernemer is, de CEO's van een aantal grote bedrijven - zijn onder de indruk, en dat zijn ze niet gauw. Iedereen daar, ja, bijna iedereen op de wereld, kent de naam van onze genereuze gastheer. Als we rond een tafel gaan zitten, kijk ik om me heen en tel ik de zeer welgestelden. Ik ben er vrij zeker van dat ik de enige ben die hiernaartoe is gereden in een Toyota Corolla met een losse bumper. Ik ben uitgenodigd om over de internationale situatie te spreken, over de globalisering en de opstand daartegen. Mijn gehoor in de uitstekend verlichte wijnkelder luistert aandachtig naar mijn verhalen over volken en bevolkingsgroepen waar de welvaart die door de huidige wereldorde is voortgebracht aan voorbij is gegaan, en over de giga technologiebedrijven die de verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen van de wereld die zij hebben geschapen uit de weg gaan. Ik betoog dat liberale waarden op de proef worden gesteld door een heropleving van vijanden van de vooruitgang, en voer aan dat jonge mensen minder geneigd zijn te vechten voor de democratie en in plaats daarvan om radicale oplossingen vragen. De cijfers, zeg ik, laten zien dat de mensheid in het algemeen het goed doet. Waarom voelen zoveel mensen zich dan klemgezet? Ik had kunnen weten wat de reactie zou zijn. (...) 

.

Onze royale gastheer en een of twee van zijn gasten begrijpen mijn analyse wel zo ongeveer, al onderschrijven ze hem niet. De anderen tekenen bezwaar aan. 'Het is overdreven pessimisme,' zegt een van hen opeens, en de anderen beginnen de lettergrepen te scanderen: 'Pes-si-mis-me.' (...) 

.

Het gesprek implodeert en ontaardt in het anachronistische discours dat kenmerkend is voor mensen die zijn geboren in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, compleet met clichés als 'vertrouwen leidt tot succes', 'zonder lef geen fortuin', 'ze worden vanzelf wijzer' en 'we kunnen niet meer terug naar de middeleeuwen.' De meesten van hen hebben geen belang bij wat ik te zeggen heb. Ze willen liever de rollen omdraaien en mij - en met mij mijn hele generatie - op het hart binden dat alles goedkomt als we maar positief denken. Het dessert wordt opgediend en maakt een eind aan het debat, of wat daarvoor door moest gaan. Het is niet moeilijk mijn analyse beleefd af te wijzen als de toekomst van je kinderen is veiliggesteld met obligaties zonder al te veel risico. (...) 

.

Het is alleen zo dat als de superrijken ergens over inzitten, ze zich in een cellofaanachtige verpakking hullen die knispert van optimisme. De middenklasse reageert veel eenvoudiger: met verontwaardiging.'&lt;/small&gt;|NADAV EYAL&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering, ''Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 11-13.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui =

[[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|[[Gerrit Komrij]] (1944–2012) was een Nederlands schrijver, vertaler en polemist. In 1990 schreef hij ter gelegenheid van de [[Huizingalezing]] de tekst 'Over de noodzaak van tuinieren.']]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=S22xeq8xxFQ ♣ '''FILM, Il faut cultiver notre jardin.'''] 

.

{{Citaat|Uitgaande van het kleinere [...] ben ik, u zult het moeten toegeven, inderdaad op het grotere gekomen, op het àl te grote misschien. Toch heb ik [...] bij deze rondgang de beroemdste zin over tuinen nog niet genoemd. Het is, uiteraard, de slotzin van Voltaires Candide. Na de ontmaskering van utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs op aarde als gevaarlijke illusies besluit het boek met: 'Dat hebt u voortreffelijk gezegd', antwoordde Candide, 'maar laten wij onze tuin bewerken' Il faut cultiver notre jardin... Pangloss heeft Candide er dan al op gewezen dat we daarmee terug zijn bij het begin, bij de Hof van Eden, waarin God de mensen zette 'om die te bebouwen en die te bewaren'. Dat lijkt ironisch, maar misschien ook weer niet zo ironisch voor de schrijver van wie ook de zo vaak geciteerde zin afkomstig is dat, als God niet bestond, de mens Hem zou moeten uitvinden - een zin waarvan Voltaire moest bekennen dat hij er, al was hij zelden tevreden over zijn zinnen, een vaderlijke genegenheid voor koesterde. Maar het gaat Voltaire natuurlijk om het bebouwen van de tuin als een nuchtere bescherming tegen verveling, zonde en zorgen, als een remedie tegen het onverbeterlijk geredekavel over oorzaken en gevolgen, dat wil zeggen over zaken waarbij men er beter het zwijgen toedoet, en als een activiteit die (Voltaire zou anders Voltaire niet zijn) vrucht en dus winst oplevert. Een beetje losgewenteld uit de context zouden we het Il faut cultiver notre jardin... in onze tijd nog kunnen opvatten als een aansporing om de parameters van onze omheinde ruimte - van ons huis, onze verantwoordelijkheden, onze vriendschappen - te kennen, omdat deze gegevens - al zijn het nog zulke gemeenplaatsen - binnen de onafzienbare ruimte van de wildernis, de jacht, de vlucht, de vrije keus, de valse alibi's, het als-God-willen-zijn, nu eenmaal onze tuin verbeelden. Nu eenmaal onze tuin zijn. Een sociaal symbool dus. Geen streven in de eerste plaats naar een paradijs of het radeloos doorvorsen van een labyrint: Il faut cultiver notre jardin... Geen tuin van week mededogen en bemoeizuchtig begrip, van filantropie en socialisme, maar een tuin waarin elk moment de bloemen kunnen opbloeien van Narcissus, Hyacinthus, Adonis, Crocus die allen ooit mensen waren.|GERRIT KOMRIJ&lt;ref&gt;GERRIT KOMRIJ. ''Over de noodzaak van tuinieren. Huizinga-lezing 1990,'' Amsterdam, Bert Bakker, 1991.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px|De oude tuinman van Emile Claus (1849-1924)]]

.

Deze cursus vergeleek de tuin met 'de maatschappij' sedert de sedentatie. De tuin die door zijn ommuurde ruimte veiligheid en welzijn kon scheppen, en tegelijk in- en uitsluiting betekende. Onwelzijn, onveiligheid dus. Dit spanningsveld is het domein van de tuinman, de tuinlieden: zij bepalen wie er in komt en niet, zij bepalen de infrastructuur, zij bepalen het samenleven, wat men veilig vindt en wat niet. Tuinlieden nemen vele rollen op zich: die van hulpverlener (het ondersteunen van planten, het afdekken, het watergeven als een plant het niet alleen aankan), die van cultureel werker (die nadenkt over ontspanning, het toeven), de veiligheidsregisseur (die de tuintaken op elkaar afstemt: sproeien, snoeien, maaien, zaaien, paden onderhouden...), de preventiewerker (hoe voorkom je ongedierte en schimmels op de planten), die van beleidsmedewerker (die vooruitkijkt in de tijd en achteruitblikt: wat liep fout, wat doen we volgend jaar anders). Tuinieren is het doorlopen van een cyclus: zoeken, proberen, testen, werken, evalueren, bijsturen... Soms dient het wat strenger als er bezoek komt: juryleden beoordelen de tuin op gekende en ongekende kenmerken. De kennis van planten, de vaardigheid van het kweken en het respect als attitude. Dit zit allemaal vervat in dit schilderij van [[Emile Claus]]: het respect, de wijsheid, de ongedwongenheid, de sociale aanvoelen, de geborgenheid. En bij momenten: het oproepen tot actie, weerbaarheid en emancipatie. Kortom, het gaat om een sociaal beroep. De vakken ‘Evoluties in het veiligheidsdenken’ en ‘Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief’ tonen hoe welzijn en haar bedreigingen evolueren op sociaal economisch, mentaal-cultureel en politiek-institutioneel vlak. Of het nu gaat over het welzijns- of veiligheidsparadigma bij de Perzen, de Romeinen, die in het Frankrijk van Lodewijk XIV of die in het internettijdperk, steeds berusten ze op vier interagerende B’s: '''b'''escherming en '''b'''edreiging, '''b'''etrouwbaarheid en '''b'''emiddeling. Bescherming betreft de organisatie van het samenleven en het overleven en hoe dat in stand te houden met grensbeveiliging en demografie, stadshygiëne, architectuur, belasting en arbeid, energie &amp; voedsel, technologie en verkeer, de rol van de staat, de politiek en spionage, militaire strategie, straf en discipline. Hier tegenover staan bedreigingen: het klimaat, de schaarste, middelengebruik, alcoholisme, maffia, drugshandel, verzet, privémilities, oproer, crisis, ziekte, hekserij, een holocaust, identiteitsfraude, oorlog door vijandige krijgers en hun wapentechnologie… Omdat bescherming en bedreiging subjectieve begrippen zijn, verwijst de cursus naar verhalen over (on)betrouwbare informatie: propaganda, ideologie, taal, macht en radicalisering. Bemiddeling tenslotte zoekt hierin evenwichten via onderhandeling, dialoog en diplomatie.

.

.

= Veiligheid en welzijn verhouden zich =

[[File:Candide1759.jpg|thumb|550px|right|Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur. In een maand tijd zijn zesduizend exemplaren verkocht, Voltaire ziet zijn werk twintig keer in herdruk. Zijn satire op utopische ideologieën maakt in één zin komaf met het optimisme en het pessimisme.]]

Wat een maatschappij als dreigend of als welzijn ervaart, verandert. Tot de jaren tachtig van de vorige eeuw is onveiligheid synoniem voor een criminele inbreuk, wat de strafwet beschrijft en een politionele aanpak (eerste dimensie). Het welzijnswerk kende een inbedding in een verzuilde politieke structuur waarbij katholieken, socialisten en liberalen achtereenvolgens andere klemtonen legden of gevoeligheden naar voor schoven. Solidariteit, gelijkheid en vrijheid omkaderden het welzijnsbegrip met een democratische oorsprong (tweede dimensie). Incidenten zoals het Heizeldrama en de zwarte zondagen, criminele groepen zoals de Bende van Nijvel en de CCC, onveiligheidsgevoelens, overlast en verstoringen in de leefbaarheid hebben het welzijns- en veiligheidsperspectief sindsdien verbreed. De klemtoon kwam te liggen op partners: buurtwerkers, justitie, lokale besturen... samenwerking dus.

.

.

= De derde dimensie =

.

En opnieuw, de cyclus herhaalt zicht: optimisme en pessimisme. Recente gebeurtenissen – de aanslagen in Zaventem (2016), de corona-pandemie (2020) en de overstromingen in de Vesdervallei (2021) – gaven welzijn en crisisdreigingen een derde dimensie: de zelfredzaamheid van burgers is niet langer te negeren. De realisaties en de ambities van de bachelor in de maatschappelijke veiligheid en de sociaal werker evolueren mee met de noden van het moment en de tijdsgeest. Eigentijdse evidenties doorprikken met kritische en historische reflecties – door het gesprek met mensen die welzijns- en veiligheidsproblemen in een recent verleden als anders hebben ervaren of de confrontatie met documenten uit een veel verder verleden - tonen dat de werkelijkheid vele lagen kent. Zonder filosofische en historische, zonder psychologische en sociologische achtergronden blijven deze beroepen een onsamenhangend amalgaam, solitair aankijkend tegen uitdagingen. Dé werkelijkheid is natuurlijk onbestaande, het is een geïnterpreteerde projectie van wat op ons afkomt: kennis, inzichten, wijsheden, vaardigheden, attitudes… in een framing. De vraag is niet wat de werkelijkheid precies is, maar wie de beeldvorming bepaalt en het zijn hand zet. Wie vaste waarheden en bevestiging zoekt, zal in het werkveld van de maatschappelijke veiligheid of het welzijnswerk geen geschikte plek vinden. Deze opleidingen, hun studenten en de samenleving zijn in een constante staat van zelfonderzoek. Definitief welzijn of absolute veiligheid bestaan alleen in een totalitair denken. De corebusiness van de BaMV’er of de BaSW’er is zijn en haar rol in een democratische samenleving. Veiligheid en welzijn zijn geen thematische momentopnames, ze zijn een veelomvattende werkmethode in evolutie met een schier oneindig aantal beroepen. 

.

.

= Il faut cultiver notre jardin =

.

Toen Voltaire de destructie van Lissabon zag na een aardbeving en een tsunami, sloeg hij aan het schrijven en produceerde zijn bekendste werk: ‘Candine ou l’optimisme’ vertelt de wereldreis van een jongeman op zoek naar de waarheid. Voltaires hoofdpersonage Candide groeit op in een kasteelomgeving die vol is van Gottfried Wilhelm (von) Leibniz (1646-1716), de gedachte te leven in de best mogelijke wereld, een idee dat Voltaire lang genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt hij in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening.’ Zijn minnares, Emilie du Châtelet (1706-1749) die hij ontmoet na zijn Londense ballingschap, is een aanhangster van Leibniz optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle wereldse ellende weg. In een adellijk decor, het aards paradijs onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. 

.

Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen, ‘het park’ genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos kijken naar de proefnemingen (...). Zij zag wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’ 

.

In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de conquistadores, ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een derwisj geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Of: wie het kleine niet eert, is het grote niet weert. 

.

Begin bij jezelf, alleen zo kan je een betere wereld realiseren. Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze die op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. Alleen stenen zijn dommer. Alleen door komaf te maken met dit soort pretentie, is onze soort te redden. 

.

.

= De wereld zonder ons =

.

Alan Weisman ondernam een hypothetisch onderzoek: hoe ziet de wereld eruit na het afsterven van de mens?&lt;ref&gt;ALAN WEISMAN, vertaald door Peter Diderich. ''De wereld zonder ons''. Atlas, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Zo eindigt deze cursus niet in een theorie, een ideologie of een utopie. Ze eindigt in een opdracht. Omdat welzijn nooit definitief bereikt en veiligheid nooit absoluut gegarandeerd is, vraagt elke samenleving om een permanente democratische oefening in kritische reflectie, verantwoord handelen en collectieve zorg voor het samenleven. In een tijd waarin complotdenken, algoritmische beïnvloeding en ideologische vereenvoudiging nadrukkelijk aanwezig zijn, is die opdracht elk jaar indringender. Zoals in de film [https://www.youtube.com/watch?v=bd_5HcTujfc Bugonia] blijkt het grootste gevaar soms niet de vermeende bedreiging. Het onvermogen om onderscheid te maken tussen werkelijkheid, interpretatie en waanbeeld is tegenwoordig hét euvel! '''Welzijnsveiligheid''', is een nieuw woord (!) dat in dit besluit ontstaat. Het is de voortdurende praktijk van kritisch denken, dialoog en gezamenlijk tuinieren in een samenleving die nooit af is.

.

.

= Kijken =

.

&lt;gallery&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever: optimistisch?
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg|Donderdag 24 01 2019, Brussel
File:Bosbrossers1.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers2.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers3.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers4.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers5.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers6.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019a.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg|Pepinster na de overstroming van de Vesder en de Hoëgne, 2021
Bestand:Flamersheim,_Aufräumen_nach_dem_Hochwasser_Juli_2021-2623.jpg|Opruimen in Flamersheim,2021
Bestand:Hochwasser_in_Kordel_01.jpg|Overstromingen_in_Europa_in_juli_2021|Ondergelopen dorp Kordel,2021
Bestand:Hochwasser_Altenahr_Kreuzberg.jpg|Hoog water in Kreuzberg,2021
Bestand:Hochwasser_in_Altenahr_Altenburg.jpg|Verwoeste spoorbrug bij Altenahr, 2021
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg|Overstroming van de Geul in Valkenburg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
V&amp;S.Leg uit:
Antropceen, 
Holoceen, 
IJstijd, 
Atoombom, 
Gwynne Dyer, 
Dirk Draulans,
Ludo De Witte,
Ignaas Devisch,
Thierry Baudet,
Narcist, 
Dirk De Wachter, 
Edward Hopper, 
Gerrit Komrij, 
Huizingalezing, 
Over de noodzaak van tuinieren, 
Nadav Eyval, 
Il faut cultiver notre jardin, 
Voltaire, 
Candide, 
Emile Claus, 
De oude tuinman, 
La Boverie.

.

.

== B-Vragen ==

.

* V&amp;S.Wat bedoelt Voltaire met 'Il faut cultiver notre jardin?' en waaruit is deze zin afkomstig? Waarom is de metafoor van de tuin doorheen deze cursus zo belangrijk?

.

* Welk tuintype kan je bedenken en uitwerken voor de periode 1989-2020?

.

.

== C-Vragen ==

.

V&amp;S_Wat bedoelt Ignaac Devisch als hij het volgende schrijft. Werk uit met voorbeelden uit zijn eigen tekst en maak linken naar de vorige cursusdelen. 'Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.'

.

.

== D-Vragen ==

.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg
File:Ignaas_devisch_2016.jpg
File:Edward_hopper_chop_suey.jpg
Bestand:Gerit_komrij_676.jpg
Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg
File:Klimaatmars31012019.jpg
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

.</text>
      <sha1>li5c6pkjm8xb0x3cday5g8tjlymh1hg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431028</id>
      <parentid>431027</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui */</comment>
      <origin>431028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40637" sha1="lahe73xeeo34jxavptc17bz8a0zfthl" xml:space="preserve">=&lt;big&gt;'''BESLUIT: FUTUROLOGISCH TUINIEREN IN HET ANTROPOCEEN'''&lt;/big&gt;=

.

&lt;big&gt;'''Reflecteren met de blik voorwaarts, dat is vooruitzien in de achteruitkijkspiegel'''&lt;/big&gt;

.

[[Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|thumb|550px|Dit beeld van de stadslichten op aarde is oorspronkelijk gemaakt om wolken bij maanlicht te bekijken en om de locaties van permanente lichten op aarde in kaart te brengen. De helderste gebieden zijn verstedelijkt, niet noodzakelijk het dichtbevolkt. (Vergelijk West-Europa met China en India.) Steden hebben de neiging te groeien langs de kust en transportnetwerken. Contouren van veel continenten zijn zichtbaar. Het interstate highway systeem van de V.S. verschijnt als een helder raster van stadscentra. In Rusland loopt de Trans-Siberische spoorlijn van Moskou door Azië naar Vladivostok. De Nijl, van de Aswandam tot aan de Middellandse Zee, is een heldere draad door een donkere regio. Sommige gebieden zijn dunbevolkt en onverlicht. Antarctica is donker. De oerwouden in het binnenland van Afrika en Zuid-Amerika zijn donker... er beginnen lichten te verschijnen. De woestijnen in Afrika, Arabië, Australië, Mongolië en de V.S. zijn eveneens slecht verlicht (behalve langs de kust), net als de wouden van Canada en Rusland, en de Himalaya. De biologie, het klimaat en de geologie veranderen en doen wetenschappers sinds 2015 spreken over een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen dat het holoceen - Grieks voor 'recent' - opvolgt. Dat holoceen begon 11.700 jaar geleden na de laatste ijstijd. Plastic, cement en betonijzer gaan de aarde domineren. Wanneer dit antropoceen start, is voorwerp van discussie. Was het met de ontdekking van Amerika (1492), met de Industriële Revolutie (19de eeuw), de atoombom (1945) of de kernramp in Tsjernobyl (1986)? 

.

Die vraag maakt niet zoveel uit. Wat vaststaat, is dat er verandering komt. De wetenschapsjournalist Gwynne Dyer beschreef in 2010 in zijn boek 'De klimaatoorlogen' hoe de aarde er bij kan liggen halfweg de 21ste eeuw. Dat hij nu en dan de bocht uitvliegt, is onvermijdelijk. Toch is zijn voorspellende denkoefening even interessant als pessimistisch. In 2040 is de wereldbevolking geslonken tot 5.8 miljard mensen. De EU is geïmplodeerd onder de migratiedruk uit het zuiden. Het V.K. en Japan zijn zelfvoorzienend en trekken zich terug achter hun kernmacht. Rusland profiteerde van een stijgende voedselproductie in de toendra en taiga. Na de burgeroorlog heeft China een bevolking van 800 miljoen die amper te voeden is wegens het verdwijnen van de regen. Voor onze streken schreef Dyer een scenario uit dat zich afspeelt rond 2040. Het klinkt verrassend actueel: 'Het talmen van de Vlaamse overheid met het opmaken van een kustverdediging maakte de Nederlanders en de Duitsers zenuwachtig. 'Om hun bezorgdheid weg te nemen, richtten de Nederlanders in 2020 enorme overstromingsgebieden in langs de grenzen met West- en Oost-Vlaanderen. Tijdens de gigantische overstromingen van de jaren 2030, toen zelfs een groot deel van Brugge onder water kwam te staan, bewezen deze investeringen hun nut. (...) Vlaanderen werd in die periode steeds vaker het oude Flaundra, het land van de vloed, en slaagde er veel minder goed in dan de Nederlanders om het water buiten te houden.' In 2040 kampen de Lage Landen met een teveel aan water en een tekort aan land en een voedseltekort. De internationale voedselmarkt bestaat niet meer.'&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en klimaatveranderingen, ASP, Brussel, 2012, p. 206-207.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Citaat|'''Het denkkader, de kennis die een samenleving heeft, bepaalt de vraag of iets problematisch is en de wijze van oplossing. Wie in staat is om buiten die kaders te denken, doet ontdekkingen.'''|Vrij naar Hans Mulder, conservator van de natuurhistorische collecties van de Universiteit van Amsterdam in 2021.}}

.

{{Citaat|'''Ik kijk uit naar reizen in de ruimte. Ik zou een van de eersten zijn die een kaartje kocht. Ik vermoed dat we binnen de komende honderd jaar in staat zullen zijn naar iedere plek in ons zonnestelsel te reizen, behalve misschien naar de verste buitenplaneten. Reizen naar de sterren zal iets langer duren. Ik denk dat we over vierhonderd jaar enkele van de nabije sterren hebben bezocht.'''|Stephen Hawking, 2018&lt;ref&gt;STEPHEN HAWKING vertaald door Rob de Ridder. ''De antwoorden op de grote vragen''. Spectrum, Amsterdam, 2018, p. 220.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''We gaan niet op reis om tomaten te observeren en betalen geen ticket om een zeldzame courgette in het echt te zien. (...) We hechten ons niet aan groenten, we liggen niet wakker van hun lot, we kunnen niet overal van wakker liggen. En toch zijn veel variëteiten met uitsterven bedreigd. Supermarkten verkiezen groeten met voorspelbare eigenschappen en grote zaadbedrijven hebben zoveel macht dat ze de traditionele veredelaars dreigen dood te knijpen. Residente, lekkere, streekgebonden soorten, die ooit door noeste tuinders zijn ontwikkeld, zijn aan het verdwijnen.'''|Kaat Schauboeck}}

.

{{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag brengt je verder.’ Achteruitkijken met de blik voorwaarts dus. Of vooruitblikken in de achteruitkijkspiegel.'''|Jostein Gaarder}}

.

{{Citaat|'''De indruk groeit dat de moderne mens niet alleen de biologie maar ook de geologie van onze planeet beïnvloedt. Dat leidt tot een verhit debat over de vraag of de tijd rijp is voor een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen, of het tijdperk van de mens die de hele planeet naar zijn hand zet.'''|Dirk Draulans, omstreeks 2018.}}

.

{{Citaat|'''We zouden allemaal onze onvolmaakte voorvaderen terechte verwijten kunnen maken - en we zullen vast de volle laag krijgen van ons nageslacht, dat de vinger zal leggen op onze tegenstrijdigheden en ongevoeligheden. Maar als we de drang kunnen weerstaan om de literatuur te simplificeren met heldere oordelen, zullen we haar beter lezen. Hoe nuchterder en scherpzinniger ons historisch begrip, hoe meer we in staat zullen zijn datgene te beschermen waar we waarde aan hechten.'''|Irene Vallejo, 2021.}}

.


{{Citaat|'''La vérité est en marche et rien ne l'arrêtera.'''|Emile Zola}}

.

{{Citaat|'''Nieuwe wetenschappelijke inzichten veroveren geen terrein doordat tegenstanders worden overtuigd, maar doordat ze vroeg of laat doodgaan.'''|Max Planck}}

.

{{Citaat|'''Alles wat het de mens mogelijk maakt te leven, wordt hem stilaan onder de voeten weggeslagen. Lucht wordt toxisch, voedsel wordt volgepropt met glucose-fructose, transvetten en suikers, stilte wordt ingeruild voor autogeraas en nachtvluchten. Open sterrenhemels worden versluierd, bevuild met neonreclame. Anderhalve eeuw geleden trokken schilders naar de monding van de Seine, om het licht in zijn veelkleurige verschijningsvormen op doek te vangen. Vandaag is de lichtintensiteit aan de bakermat van het impressionisme enorm afgenomen. De aroma's van vers graf, bloesems en fruit worden weggedrukt door benzine- en dieselgeuren. Moestuintjes raken vervuild met zware metalen. Open ruimte wordt almaar schaarser. Wouden en bossen worden gekapt of platgebrand. Gemeenschapsgronden verdwijnen achter omheiningen.'''|Ludo De Witte}}

.

{{Citaat|'''Om het wezen van de macht te begrijpen, of het nu in oude of moderne samenlevingen is, moet je de kloof erkennen tussen wat elites beweren te kunnen doen en wat ze in werkelijkheid kunnen doen.'''|David Graeber &amp; David Wengrow, 2022.}}

.

= ''Cultuur als wapen tegen geweld'' van Ignaas Devisch =

[[File:Ignaas_devisch_2016.jpg|thumb|right|550px|Ignaas Devisch (Brugge 1970), professor in de medische filosofie.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Met Thierry Baudet is de zoveelste narcist verkozen die naar cultuur verwijst op een manier dat het hem navelsgewijs goed uitkomt. Hij scandeert voor wie het horen wil dat het met onze cultuur bergaf gaat en dat we dringend moeten terugkeren naar ooit, toen het beter was. Vandaag is cultuur in handen van de linkse, gesubsidieerde elite die niet wil luisteren naar wat het volk wil en tot zolang dit duurt, zet het verval zich voort (...). Interessant genoeg deelt de Italiaanse filosoof Alessandro Baricco tot op zeker niveau dit verwijt aan het adres van de elite, maar het brengt hem tot andere conclusies. Zo’n twee maanden geleden publiceerde Baricco in La Repubblica zijn essay ‘E ora le élite si mettano in gioco’ (‘Vandaag staan de elites op het spel’). Baricco beschrijft hoe mensen het niet langer pikken dat de elites in hun plaats beslissen waar het met de samenleving naartoe moet. Vandaag neemt het volk langzaam maar zeker de boel over om van de elites terug te nemen wat hen toebehoort, schrijft hij: hun geld, hun zeggenschap over het leven, hun toekomst. Die elites hebben nog niet begrepen waarom er zoveel woede is. Ze illustreren dit door het volk na elke stembusgang irrationaliteit, fascisme of domheid te verwijten. Bijgevolg volhardt dit volk met meer stelligheid en stemt het massaal op leiders die garant staan ‘voor een dagelijkse wraak in de permanente achteruitversnelling’, aldus Baricco. Denk gerust aan Donald Trump, Jair Bolsonaro, Matteo Salvini, Viktor Orbán en nu ook Baudet.

.

;Elitaire gedachte?

.

Ondanks de fundamentele kritiek heeft Baricco’s tekst iets hoop­gevends. De kern van die hoop ligt in het woord cultuur besloten. Een omslag kan er volgens hem komen door niet langer te beweren dat er geen alternatief is voor het huidige beleid, door veiligheid te scheppen, te maken dat er tijd is om naar elkaar te luisteren en het vertrouwen in het belang van cultuur te herstellen.

.

Van cultuur weten ze in Italië wel iets af. In 2016 besliste de toenmalige premier, Matteo Renzi, om 18-jarigen een cultuurcheque van 500 euro te geven om radicalisering tegen te gaan. De opzet was een beetje een losse flodder, maar is op zich niet onnozel. Want hoe ga je op de lange termijn radicalisering te lijf? Door bepaalde gedachten te verbieden of door hun denkwereld te openen? Je kunt geradicaliseerden straffen tot ze blauw zien en repressie klinkt altijd stoer. Maar hoe krijg je hen – in de letterlijke betekenis van het woord – op andere gedachten?

.

Cultuur hanteren als wapen tegen geweld werkt bij sommigen op de lachspieren. En inderdaad, op het eerste gezicht lijkt het een hopeloze en misschien zelfs elitaire gedachte. Is bovendien, om de woorden van dichter Lucebert te citeren, niet ‘alles wat van waarde is weerloos’? En toch, laten we ons oordeel opschorten en de vraag stellen: wat vermag cultuur in een samenleving als de onze? Waarom zou cultuur niet – interessant woord – ontwapenend kunnen werken?

.

;Nonsensicaal Latijn

.

Cultuur is evident geen zaak van links alleen en interessant genoeg bevestigen types als Baudet de kracht van cultuur, zij het op een geperverteerde manier. Met name door de angst te exploiteren die bij heel wat mensen leeft: dat hun cultuur zou kunnen verdwijnen. Dat hij die angst beluistert, is positief, maar de wijze waarop hij vervolgens over de hoofden heen praat met nonsensicaal Latijn of met woorden zoals ‘boreaal’, is zonder meer grotesk voor iemand die beweert in naam van het gewone volk te spreken. Maar dat doen overmoedige narcisten wel meer, denken dat de wereld aan hun voeten ligt, terwijl ze hoop en al een kiezelsteentje hebben weggetrapt.

.

De belangrijke vraag is: waarom laten velen toe dat uitgerekend dat tuig met hun angst aan de haal kan gaan en niet andere politici? Wat heeft hij dat anderen missen? Erkent hij beter dan de rest dat die angst er is en velen bezorgd maakt? Geeft hij mensen de perceptie dat hij hun emoties deelt?

.

Het Forum voor Democratie en vergelijkbare strekkingen leven bij ons van het ongepolijste, het ruwe en het rauwe. Andere partijen reageren steevast verkrampt op zoiets. Neem nu die beruchte praalwagen tijdens Aalst Carnaval. Meteen volgde de veroordeling bij zowat alle partijen, terwijl Vlaams Belang het had over ‘onze tradities’. Alweer een gemiste kans. Misschien wisten de makers niet eens iets af van de geschiedenis van de karikatuur? Laat gerust historici aan het woord om de beladenheid van die symboliek uit te leggen, maar haal de makers ervan niet door de vleesmolen. Laat ook hen uitleggen wat ze bedoelen en confronteer ze geduldig met wat dit voor joden betekent. Maar doe niet alsof het volk principieel te dom of te lomp is of stijf staat van racisme. Dan blijven ze achter met gevoel dat er weer iets van hen is afgepakt. Hetzelfde geldt trouwens voor debatten over Zwarte Piet of godbetert, een kerstmarkt. Luisteren werkt beter dan kapittelen.

.

;Zaniken over radicalisering

.

Nu ik voor onderzoekswerk een tijdje in Rome verblijf en deze wonderbaarlijke stad wat beter leer kennen, deden de analyse van Baricco en de stelligheid van Baudet me denken aan die bekende uitspraak: ‘Rome is niet op één dag gebouwd’. Naar verluidt werd ze voor het eerst gebruikt door een twaalfde-eeuwse geestelijke in het hof van Filips van de Elzas, de graaf van Vlaanderen: ‘Rome ne fut pas faite toute en un jour.’ Af te meten aan het onwaarschijnlijke aantal monumenten en kerken in de eeuwige stad kan ik het alleen maar bevestigen.

.

Anders gezegd, de opbouw van cultuur vraagt tijd en inspanning. Als samenleving moeten we daarom een principiële keuze maken: je kunt niet tegelijk beweren dat geschiedenis, cultuur of humane wetenschappen er niet meer toe doen, omdat het nutteloze zaken zouden zijn én klagen over het gebrek aan historisch inzicht in onze samenleving. Nederland wil flink besparen op alfawetenschappen, ook bij ons staan vakken als Nederlands en geschiedenis onder druk. Nog minder cultuur dus. Maar wel zaniken over radicalisering en irrationeel stemgedrag. Kunnen we echt niet beter?

.

Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.&lt;/small&gt;|IGNAAS DEVISCH&lt;ref&gt;Ignaas Devisch. In: ''[http://www.standaard.be/ De Standaard]'', zaterdag 30 maart 2019.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''De wijze mens'' van Dirk De Wachter=

[[File:Edward_hopper_chop_suey.jpg|thumb|right|550px|Edward Hopper: Chop Suey, 1929. Zonder woorden, of aldus Hopper: 'If you could say it in words, there would be no reason to paint it.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Het loskomen van de eigen gedachtekaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat de vakken [zoals filosofie en geschiedenis] in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken en over ons bestaan en de wereld. Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang. We zijn verhalen en onttrekken onze identiteit aan verhalen. Onze verhalen zijn fluïde en veranderlijk met de tijd. Ons persoonlijk verhaal, onze identiteit, heeft geen kern, want ligt niet vast voor de rest van je leven. Om door elkaar geïnspireerd te blijven is het noodzakelijk om elkaars ''stories'' nooit helemaal te kennen. Een gemeenschappelijk verhaal is dus nodig, maar volledige overlapping van verhalen is geen goed idee. Er moet verschil en frictie zijn. We moeten niet steeds op zoek naar nieuwe verhalen, we moeten nieuwe betekenissen zoeken in dezelfde verhalen. Als kinderen zich leren uitdrukken, zullen ze later beter verbinden. Woorden zijn essentieel zoals voeding dat is. Taal kan dat onzegbare wel omweven. Maar taal lijkt te verdwijnen. Alles wordt kort: reclame, Twitter, sms. Zulke korte verhalen van mensen zijn te broos, te ontoereikend. Er is te weinig houvast voor scharnieren, en de boel dreigt te barsten. Als de woorden je niet gegeven zijn, is het moeilijker om duurzaamheid te creëren. Zonder woorden wordt de wereld erg eenzaam. Een geslaagde therapie eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Partners met een problematische relatie komen naar de therapeut voor antwoorden. Het is een moeilijk en paradoxaal vak, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de liefde zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. Zij ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard om te leven.&lt;/small&gt;|DIRK DE WACHTER&lt;ref&gt;Dirk de Wachter. ''Liefde. Een onmogelijk verlangen?'' Lannoo, Tielt, 2014.De laatste zinnen zijn ook op maatschappelijk niveau te lezen: een maatschappij die slaagt eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Wie de geschiedenis wil begrijpen raadpleegt de historicus voor antwoorden. Geschiedenis is moeilijk en paradoxaal, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de geschiedenis zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. De geschiedenis ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard ze te beleven.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''Einde van een tijdperk'' van Nadav Eyal =

[[File:Nadav Eyal.jpg|thumb|550px|right|Nadav Asher Eyal (Hebrew: נדב אשר איל; born March 6, 1979) is een Israëlische journalist en de schrijver van ''Revolt: The Worldwide Uprising Against Globalization'' uit 2021.]]


{{Citaat|&lt;small&gt;Het gebouw ziet eruit als zo'n typische kantoorkolos die je in elk welvarend stadscentrum kunt vinden, van Manhattan tot Londen tot Tel Aviv. De VIPS worden door een gangetje naar een kleine dienstlift gebracht, wat eigenlijk helemaal niet past bij de gelegenheid en de ambiance nog mysterieuzer maakt. De lift gaat naar beneden en de deuren onthullen de locatie waar de bijeenkomst vanavond gehouden zal worden: de wijnkelder van de familie, een geheime, zoals onze gastheer zegt. Achteraan in de ruimte is een beroemde chef-kok het diner aan het bereiden. Langs de muren, achter glas liggen flessen wijn, ingevlogen van wijngaarden over de hele wereld. De gasten - hightechondernemers, een voormalig premier, een voormalige hoge legerofficier die tegenwoordig sociaal ondernemer is, de CEO's van een aantal grote bedrijven - zijn onder de indruk, en dat zijn ze niet gauw. Iedereen daar, ja, bijna iedereen op de wereld, kent de naam van onze genereuze gastheer. Als we rond een tafel gaan zitten, kijk ik om me heen en tel ik de zeer welgestelden. Ik ben er vrij zeker van dat ik de enige ben die hiernaartoe is gereden in een Toyota Corolla met een losse bumper. Ik ben uitgenodigd om over de internationale situatie te spreken, over de globalisering en de opstand daartegen. Mijn gehoor in de uitstekend verlichte wijnkelder luistert aandachtig naar mijn verhalen over volken en bevolkingsgroepen waar de welvaart die door de huidige wereldorde is voortgebracht aan voorbij is gegaan, en over de giga technologiebedrijven die de verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen van de wereld die zij hebben geschapen uit de weg gaan. Ik betoog dat liberale waarden op de proef worden gesteld door een heropleving van vijanden van de vooruitgang, en voer aan dat jonge mensen minder geneigd zijn te vechten voor de democratie en in plaats daarvan om radicale oplossingen vragen. De cijfers, zeg ik, laten zien dat de mensheid in het algemeen het goed doet. Waarom voelen zoveel mensen zich dan klemgezet? Ik had kunnen weten wat de reactie zou zijn. (...) 

.

Onze royale gastheer en een of twee van zijn gasten begrijpen mijn analyse wel zo ongeveer, al onderschrijven ze hem niet. De anderen tekenen bezwaar aan. 'Het is overdreven pessimisme,' zegt een van hen opeens, en de anderen beginnen de lettergrepen te scanderen: 'Pes-si-mis-me.' (...) 

.

Het gesprek implodeert en ontaardt in het anachronistische discours dat kenmerkend is voor mensen die zijn geboren in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, compleet met clichés als 'vertrouwen leidt tot succes', 'zonder lef geen fortuin', 'ze worden vanzelf wijzer' en 'we kunnen niet meer terug naar de middeleeuwen.' De meesten van hen hebben geen belang bij wat ik te zeggen heb. Ze willen liever de rollen omdraaien en mij - en met mij mijn hele generatie - op het hart binden dat alles goedkomt als we maar positief denken. Het dessert wordt opgediend en maakt een eind aan het debat, of wat daarvoor door moest gaan. Het is niet moeilijk mijn analyse beleefd af te wijzen als de toekomst van je kinderen is veiliggesteld met obligaties zonder al te veel risico. (...) 

.

Het is alleen zo dat als de superrijken ergens over inzitten, ze zich in een cellofaanachtige verpakking hullen die knispert van optimisme. De middenklasse reageert veel eenvoudiger: met verontwaardiging.'&lt;/small&gt;|NADAV EYAL&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering, ''Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 11-13.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui =

[[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|[[Gerrit Komrij]] (1944–2012) was een Nederlands schrijver, vertaler en polemist. In 1990 schreef hij ter gelegenheid van de [[Huizingalezing]] de tekst 'Over de noodzaak van tuinieren.']]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=S22xeq8xxFQ ♣ '''FILM, Il faut cultiver notre jardin.'''] 

.

{{Citaat|Uitgaande van het kleinere [...] ben ik, u zult het moeten toegeven, inderdaad op het grotere gekomen, op het àl te grote misschien. Toch heb ik [...] bij deze rondgang de beroemdste zin over tuinen nog niet genoemd. Het is, uiteraard, de slotzin van Voltaires Candide. Na de ontmaskering van utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs op aarde als gevaarlijke illusies besluit het boek met: 'Dat hebt u voortreffelijk gezegd', antwoordde Candide, 'maar laten wij onze tuin bewerken' Il faut cultiver notre jardin... Pangloss heeft Candide er dan al op gewezen dat we daarmee terug zijn bij het begin, bij de Hof van Eden, waarin God de mensen zette 'om die te bebouwen en die te bewaren'. Dat lijkt ironisch, maar misschien ook weer niet zo ironisch voor de schrijver van wie ook de zo vaak geciteerde zin afkomstig is dat, als God niet bestond, de mens Hem zou moeten uitvinden - een zin waarvan Voltaire moest bekennen dat hij er, al was hij zelden tevreden over zijn zinnen, een vaderlijke genegenheid voor koesterde. Maar het gaat Voltaire natuurlijk om het bebouwen van de tuin als een nuchtere bescherming tegen verveling, zonde en zorgen, als een remedie tegen het onverbeterlijk geredekavel over oorzaken en gevolgen, dat wil zeggen over zaken waarbij men er beter het zwijgen toedoet, en als een activiteit die (Voltaire zou anders Voltaire niet zijn) vrucht en dus winst oplevert. Een beetje losgewenteld uit de context zouden we het Il faut cultiver notre jardin... in onze tijd nog kunnen opvatten als een aansporing om de parameters van onze omheinde ruimte - van ons huis, onze verantwoordelijkheden, onze vriendschappen - te kennen, omdat deze gegevens - al zijn het nog zulke gemeenplaatsen - binnen de onafzienbare ruimte van de wildernis, de jacht, de vlucht, de vrije keus, de valse alibi's, het als-God-willen-zijn, nu eenmaal onze tuin verbeelden. Nu eenmaal onze tuin zijn. Een sociaal symbool dus. Geen streven in de eerste plaats naar een paradijs of het radeloos doorvorsen van een labyrint: Il faut cultiver notre jardin... Geen tuin van week mededogen en bemoeizuchtig begrip, van filantropie en socialisme, maar een tuin waarin elk moment de bloemen kunnen opbloeien van Narcissus, Hyacinthus, Adonis, Crocus die allen ooit mensen waren.|GERRIT KOMRIJ&lt;ref&gt;GERRIT KOMRIJ. ''Over de noodzaak van tuinieren. Huizinga-lezing 1990,'' Amsterdam, Bert Bakker, 1991.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px|De oude tuinman van Emile Claus (1849-1924)]]

.

Deze cursus vergeleek de tuin met 'de maatschappij' sedert de sedentatie. De tuin die door zijn ommuurde ruimte veiligheid en welzijn kon scheppen, en tegelijk in- en uitsluiting betekende. Onwelzijn, onveiligheid dus. Dit spanningsveld is het domein van de tuinman, de tuinlieden: zij bepalen wie er in komt en niet, zij bepalen de infrastructuur, zij bepalen het samenleven, wat men veilig vindt en wat niet. Tuinlieden nemen vele rollen op zich: die van hulpverlener (het ondersteunen van planten, het afdekken, het watergeven als een plant het niet alleen aankan), die van cultureel werker (die nadenkt over ontspanning, het toeven), de veiligheidsregisseur (die de tuintaken op elkaar afstemt: sproeien, snoeien, maaien, zaaien, paden onderhouden...), de preventiewerker (hoe voorkom je ongedierte en schimmels op de planten), die van beleidsmedewerker (die vooruitkijkt in de tijd en achteruitblikt: wat liep fout, wat doen we volgend jaar anders). Tuinieren is het doorlopen van een cyclus: zoeken, proberen, testen, werken, evalueren, bijsturen... Soms dient het wat strenger als er bezoek komt: juryleden beoordelen de tuin op gekende en ongekende kenmerken. De kennis van planten, de vaardigheid van het kweken en het respect als attitude. Dit zit allemaal vervat in dit schilderij van Emile Claus: het respect, de wijsheid, de ongedwongenheid, de sociale aanvoelen, de geborgenheid. En bij momenten: het oproepen tot actie, weerbaarheid en emancipatie. Kortom, het gaat om een sociaal beroep. De vakken ‘Evoluties in het veiligheidsdenken’ en ‘Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief’ tonen hoe welzijn en haar bedreigingen evolueren op sociaal economisch, mentaal-cultureel en politiek-institutioneel vlak. Of het nu gaat over het welzijns- of veiligheidsparadigma bij de Perzen, de Romeinen, die in het Frankrijk van Lodewijk XIV of die in het internettijdperk, steeds berusten ze op vier interagerende B’s: '''b'''escherming en '''b'''edreiging, '''b'''etrouwbaarheid en '''b'''emiddeling. Bescherming betreft de organisatie van het samenleven en het overleven en hoe dat in stand te houden met grensbeveiliging en demografie, stadshygiëne, architectuur, belasting en arbeid, energie &amp; voedsel, technologie en verkeer, de rol van de staat, de politiek en spionage, militaire strategie, straf en discipline. Hier tegenover staan bedreigingen: het klimaat, de schaarste, middelengebruik, alcoholisme, maffia, drugshandel, verzet, privémilities, oproer, crisis, ziekte, hekserij, een holocaust, identiteitsfraude, oorlog door vijandige krijgers en hun wapentechnologie… Omdat bescherming en bedreiging subjectieve begrippen zijn, verwijst de cursus naar verhalen over (on)betrouwbare informatie: propaganda, ideologie, taal, macht en radicalisering. Bemiddeling tenslotte zoekt hierin evenwichten via onderhandeling, dialoog en diplomatie.

.

.

= Veiligheid en welzijn verhouden zich =

[[File:Candide1759.jpg|thumb|550px|right|Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur. In een maand tijd zijn zesduizend exemplaren verkocht, Voltaire ziet zijn werk twintig keer in herdruk. Zijn satire op utopische ideologieën maakt in één zin komaf met het optimisme en het pessimisme.]]

Wat een maatschappij als dreigend of als welzijn ervaart, verandert. Tot de jaren tachtig van de vorige eeuw is onveiligheid synoniem voor een criminele inbreuk, wat de strafwet beschrijft en een politionele aanpak (eerste dimensie). Het welzijnswerk kende een inbedding in een verzuilde politieke structuur waarbij katholieken, socialisten en liberalen achtereenvolgens andere klemtonen legden of gevoeligheden naar voor schoven. Solidariteit, gelijkheid en vrijheid omkaderden het welzijnsbegrip met een democratische oorsprong (tweede dimensie). Incidenten zoals het Heizeldrama en de zwarte zondagen, criminele groepen zoals de Bende van Nijvel en de CCC, onveiligheidsgevoelens, overlast en verstoringen in de leefbaarheid hebben het welzijns- en veiligheidsperspectief sindsdien verbreed. De klemtoon kwam te liggen op partners: buurtwerkers, justitie, lokale besturen... samenwerking dus.

.

.

= De derde dimensie =

.

En opnieuw, de cyclus herhaalt zicht: optimisme en pessimisme. Recente gebeurtenissen – de aanslagen in Zaventem (2016), de corona-pandemie (2020) en de overstromingen in de Vesdervallei (2021) – gaven welzijn en crisisdreigingen een derde dimensie: de zelfredzaamheid van burgers is niet langer te negeren. De realisaties en de ambities van de bachelor in de maatschappelijke veiligheid en de sociaal werker evolueren mee met de noden van het moment en de tijdsgeest. Eigentijdse evidenties doorprikken met kritische en historische reflecties – door het gesprek met mensen die welzijns- en veiligheidsproblemen in een recent verleden als anders hebben ervaren of de confrontatie met documenten uit een veel verder verleden - tonen dat de werkelijkheid vele lagen kent. Zonder filosofische en historische, zonder psychologische en sociologische achtergronden blijven deze beroepen een onsamenhangend amalgaam, solitair aankijkend tegen uitdagingen. Dé werkelijkheid is natuurlijk onbestaande, het is een geïnterpreteerde projectie van wat op ons afkomt: kennis, inzichten, wijsheden, vaardigheden, attitudes… in een framing. De vraag is niet wat de werkelijkheid precies is, maar wie de beeldvorming bepaalt en het zijn hand zet. Wie vaste waarheden en bevestiging zoekt, zal in het werkveld van de maatschappelijke veiligheid of het welzijnswerk geen geschikte plek vinden. Deze opleidingen, hun studenten en de samenleving zijn in een constante staat van zelfonderzoek. Definitief welzijn of absolute veiligheid bestaan alleen in een totalitair denken. De corebusiness van de BaMV’er of de BaSW’er is zijn en haar rol in een democratische samenleving. Veiligheid en welzijn zijn geen thematische momentopnames, ze zijn een veelomvattende werkmethode in evolutie met een schier oneindig aantal beroepen. 

.

.

= Il faut cultiver notre jardin =

.

Toen Voltaire de destructie van Lissabon zag na een aardbeving en een tsunami, sloeg hij aan het schrijven en produceerde zijn bekendste werk: ‘Candine ou l’optimisme’ vertelt de wereldreis van een jongeman op zoek naar de waarheid. Voltaires hoofdpersonage Candide groeit op in een kasteelomgeving die vol is van Gottfried Wilhelm (von) Leibniz (1646-1716), de gedachte te leven in de best mogelijke wereld, een idee dat Voltaire lang genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt hij in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening.’ Zijn minnares, Emilie du Châtelet (1706-1749) die hij ontmoet na zijn Londense ballingschap, is een aanhangster van Leibniz optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle wereldse ellende weg. In een adellijk decor, het aards paradijs onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. 

.

Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen, ‘het park’ genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos kijken naar de proefnemingen (...). Zij zag wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’ 

.

In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de conquistadores, ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een derwisj geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Of: wie het kleine niet eert, is het grote niet weert. 

.

Begin bij jezelf, alleen zo kan je een betere wereld realiseren. Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze die op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. Alleen stenen zijn dommer. Alleen door komaf te maken met dit soort pretentie, is onze soort te redden. 

.

.

= De wereld zonder ons =

.

Alan Weisman ondernam een hypothetisch onderzoek: hoe ziet de wereld eruit na het afsterven van de mens?&lt;ref&gt;ALAN WEISMAN, vertaald door Peter Diderich. ''De wereld zonder ons''. Atlas, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Zo eindigt deze cursus niet in een theorie, een ideologie of een utopie. Ze eindigt in een opdracht. Omdat welzijn nooit definitief bereikt en veiligheid nooit absoluut gegarandeerd is, vraagt elke samenleving om een permanente democratische oefening in kritische reflectie, verantwoord handelen en collectieve zorg voor het samenleven. In een tijd waarin complotdenken, algoritmische beïnvloeding en ideologische vereenvoudiging nadrukkelijk aanwezig zijn, is die opdracht elk jaar indringender. Zoals in de film [https://www.youtube.com/watch?v=bd_5HcTujfc Bugonia] blijkt het grootste gevaar soms niet de vermeende bedreiging. Het onvermogen om onderscheid te maken tussen werkelijkheid, interpretatie en waanbeeld is tegenwoordig hét euvel! '''Welzijnsveiligheid''', is een nieuw woord (!) dat in dit besluit ontstaat. Het is de voortdurende praktijk van kritisch denken, dialoog en gezamenlijk tuinieren in een samenleving die nooit af is.

.

.

= Kijken =

.

&lt;gallery&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever: optimistisch?
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg|Donderdag 24 01 2019, Brussel
File:Bosbrossers1.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers2.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers3.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers4.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers5.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers6.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019a.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg|Pepinster na de overstroming van de Vesder en de Hoëgne, 2021
Bestand:Flamersheim,_Aufräumen_nach_dem_Hochwasser_Juli_2021-2623.jpg|Opruimen in Flamersheim,2021
Bestand:Hochwasser_in_Kordel_01.jpg|Overstromingen_in_Europa_in_juli_2021|Ondergelopen dorp Kordel,2021
Bestand:Hochwasser_Altenahr_Kreuzberg.jpg|Hoog water in Kreuzberg,2021
Bestand:Hochwasser_in_Altenahr_Altenburg.jpg|Verwoeste spoorbrug bij Altenahr, 2021
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg|Overstroming van de Geul in Valkenburg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
V&amp;S.Leg uit:
Antropceen, 
Holoceen, 
IJstijd, 
Atoombom, 
Gwynne Dyer, 
Dirk Draulans,
Ludo De Witte,
Ignaas Devisch,
Thierry Baudet,
Narcist, 
Dirk De Wachter, 
Edward Hopper, 
Gerrit Komrij, 
Huizingalezing, 
Over de noodzaak van tuinieren, 
Nadav Eyval, 
Il faut cultiver notre jardin, 
Voltaire, 
Candide, 
Emile Claus, 
De oude tuinman, 
La Boverie.

.

.

== B-Vragen ==

.

* V&amp;S.Wat bedoelt Voltaire met 'Il faut cultiver notre jardin?' en waaruit is deze zin afkomstig? Waarom is de metafoor van de tuin doorheen deze cursus zo belangrijk?

.

* Welk tuintype kan je bedenken en uitwerken voor de periode 1989-2020?

.

.

== C-Vragen ==

.

V&amp;S_Wat bedoelt Ignaac Devisch als hij het volgende schrijft. Werk uit met voorbeelden uit zijn eigen tekst en maak linken naar de vorige cursusdelen. 'Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.'

.

.

== D-Vragen ==

.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg
File:Ignaas_devisch_2016.jpg
File:Edward_hopper_chop_suey.jpg
Bestand:Gerit_komrij_676.jpg
Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg
File:Klimaatmars31012019.jpg
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

.</text>
      <sha1>lahe73xeeo34jxavptc17bz8a0zfthl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431029</id>
      <parentid>431028</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui */</comment>
      <origin>431029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40629" sha1="gkngusi83fwrl2kx5m19ztytrppd6vn" xml:space="preserve">=&lt;big&gt;'''BESLUIT: FUTUROLOGISCH TUINIEREN IN HET ANTROPOCEEN'''&lt;/big&gt;=

.

&lt;big&gt;'''Reflecteren met de blik voorwaarts, dat is vooruitzien in de achteruitkijkspiegel'''&lt;/big&gt;

.

[[Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|thumb|550px|Dit beeld van de stadslichten op aarde is oorspronkelijk gemaakt om wolken bij maanlicht te bekijken en om de locaties van permanente lichten op aarde in kaart te brengen. De helderste gebieden zijn verstedelijkt, niet noodzakelijk het dichtbevolkt. (Vergelijk West-Europa met China en India.) Steden hebben de neiging te groeien langs de kust en transportnetwerken. Contouren van veel continenten zijn zichtbaar. Het interstate highway systeem van de V.S. verschijnt als een helder raster van stadscentra. In Rusland loopt de Trans-Siberische spoorlijn van Moskou door Azië naar Vladivostok. De Nijl, van de Aswandam tot aan de Middellandse Zee, is een heldere draad door een donkere regio. Sommige gebieden zijn dunbevolkt en onverlicht. Antarctica is donker. De oerwouden in het binnenland van Afrika en Zuid-Amerika zijn donker... er beginnen lichten te verschijnen. De woestijnen in Afrika, Arabië, Australië, Mongolië en de V.S. zijn eveneens slecht verlicht (behalve langs de kust), net als de wouden van Canada en Rusland, en de Himalaya. De biologie, het klimaat en de geologie veranderen en doen wetenschappers sinds 2015 spreken over een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen dat het holoceen - Grieks voor 'recent' - opvolgt. Dat holoceen begon 11.700 jaar geleden na de laatste ijstijd. Plastic, cement en betonijzer gaan de aarde domineren. Wanneer dit antropoceen start, is voorwerp van discussie. Was het met de ontdekking van Amerika (1492), met de Industriële Revolutie (19de eeuw), de atoombom (1945) of de kernramp in Tsjernobyl (1986)? 

.

Die vraag maakt niet zoveel uit. Wat vaststaat, is dat er verandering komt. De wetenschapsjournalist Gwynne Dyer beschreef in 2010 in zijn boek 'De klimaatoorlogen' hoe de aarde er bij kan liggen halfweg de 21ste eeuw. Dat hij nu en dan de bocht uitvliegt, is onvermijdelijk. Toch is zijn voorspellende denkoefening even interessant als pessimistisch. In 2040 is de wereldbevolking geslonken tot 5.8 miljard mensen. De EU is geïmplodeerd onder de migratiedruk uit het zuiden. Het V.K. en Japan zijn zelfvoorzienend en trekken zich terug achter hun kernmacht. Rusland profiteerde van een stijgende voedselproductie in de toendra en taiga. Na de burgeroorlog heeft China een bevolking van 800 miljoen die amper te voeden is wegens het verdwijnen van de regen. Voor onze streken schreef Dyer een scenario uit dat zich afspeelt rond 2040. Het klinkt verrassend actueel: 'Het talmen van de Vlaamse overheid met het opmaken van een kustverdediging maakte de Nederlanders en de Duitsers zenuwachtig. 'Om hun bezorgdheid weg te nemen, richtten de Nederlanders in 2020 enorme overstromingsgebieden in langs de grenzen met West- en Oost-Vlaanderen. Tijdens de gigantische overstromingen van de jaren 2030, toen zelfs een groot deel van Brugge onder water kwam te staan, bewezen deze investeringen hun nut. (...) Vlaanderen werd in die periode steeds vaker het oude Flaundra, het land van de vloed, en slaagde er veel minder goed in dan de Nederlanders om het water buiten te houden.' In 2040 kampen de Lage Landen met een teveel aan water en een tekort aan land en een voedseltekort. De internationale voedselmarkt bestaat niet meer.'&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en klimaatveranderingen, ASP, Brussel, 2012, p. 206-207.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Citaat|'''Het denkkader, de kennis die een samenleving heeft, bepaalt de vraag of iets problematisch is en de wijze van oplossing. Wie in staat is om buiten die kaders te denken, doet ontdekkingen.'''|Vrij naar Hans Mulder, conservator van de natuurhistorische collecties van de Universiteit van Amsterdam in 2021.}}

.

{{Citaat|'''Ik kijk uit naar reizen in de ruimte. Ik zou een van de eersten zijn die een kaartje kocht. Ik vermoed dat we binnen de komende honderd jaar in staat zullen zijn naar iedere plek in ons zonnestelsel te reizen, behalve misschien naar de verste buitenplaneten. Reizen naar de sterren zal iets langer duren. Ik denk dat we over vierhonderd jaar enkele van de nabije sterren hebben bezocht.'''|Stephen Hawking, 2018&lt;ref&gt;STEPHEN HAWKING vertaald door Rob de Ridder. ''De antwoorden op de grote vragen''. Spectrum, Amsterdam, 2018, p. 220.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''We gaan niet op reis om tomaten te observeren en betalen geen ticket om een zeldzame courgette in het echt te zien. (...) We hechten ons niet aan groenten, we liggen niet wakker van hun lot, we kunnen niet overal van wakker liggen. En toch zijn veel variëteiten met uitsterven bedreigd. Supermarkten verkiezen groeten met voorspelbare eigenschappen en grote zaadbedrijven hebben zoveel macht dat ze de traditionele veredelaars dreigen dood te knijpen. Residente, lekkere, streekgebonden soorten, die ooit door noeste tuinders zijn ontwikkeld, zijn aan het verdwijnen.'''|Kaat Schauboeck}}

.

{{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag brengt je verder.’ Achteruitkijken met de blik voorwaarts dus. Of vooruitblikken in de achteruitkijkspiegel.'''|Jostein Gaarder}}

.

{{Citaat|'''De indruk groeit dat de moderne mens niet alleen de biologie maar ook de geologie van onze planeet beïnvloedt. Dat leidt tot een verhit debat over de vraag of de tijd rijp is voor een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen, of het tijdperk van de mens die de hele planeet naar zijn hand zet.'''|Dirk Draulans, omstreeks 2018.}}

.

{{Citaat|'''We zouden allemaal onze onvolmaakte voorvaderen terechte verwijten kunnen maken - en we zullen vast de volle laag krijgen van ons nageslacht, dat de vinger zal leggen op onze tegenstrijdigheden en ongevoeligheden. Maar als we de drang kunnen weerstaan om de literatuur te simplificeren met heldere oordelen, zullen we haar beter lezen. Hoe nuchterder en scherpzinniger ons historisch begrip, hoe meer we in staat zullen zijn datgene te beschermen waar we waarde aan hechten.'''|Irene Vallejo, 2021.}}

.


{{Citaat|'''La vérité est en marche et rien ne l'arrêtera.'''|Emile Zola}}

.

{{Citaat|'''Nieuwe wetenschappelijke inzichten veroveren geen terrein doordat tegenstanders worden overtuigd, maar doordat ze vroeg of laat doodgaan.'''|Max Planck}}

.

{{Citaat|'''Alles wat het de mens mogelijk maakt te leven, wordt hem stilaan onder de voeten weggeslagen. Lucht wordt toxisch, voedsel wordt volgepropt met glucose-fructose, transvetten en suikers, stilte wordt ingeruild voor autogeraas en nachtvluchten. Open sterrenhemels worden versluierd, bevuild met neonreclame. Anderhalve eeuw geleden trokken schilders naar de monding van de Seine, om het licht in zijn veelkleurige verschijningsvormen op doek te vangen. Vandaag is de lichtintensiteit aan de bakermat van het impressionisme enorm afgenomen. De aroma's van vers graf, bloesems en fruit worden weggedrukt door benzine- en dieselgeuren. Moestuintjes raken vervuild met zware metalen. Open ruimte wordt almaar schaarser. Wouden en bossen worden gekapt of platgebrand. Gemeenschapsgronden verdwijnen achter omheiningen.'''|Ludo De Witte}}

.

{{Citaat|'''Om het wezen van de macht te begrijpen, of het nu in oude of moderne samenlevingen is, moet je de kloof erkennen tussen wat elites beweren te kunnen doen en wat ze in werkelijkheid kunnen doen.'''|David Graeber &amp; David Wengrow, 2022.}}

.

= ''Cultuur als wapen tegen geweld'' van Ignaas Devisch =

[[File:Ignaas_devisch_2016.jpg|thumb|right|550px|Ignaas Devisch (Brugge 1970), professor in de medische filosofie.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Met Thierry Baudet is de zoveelste narcist verkozen die naar cultuur verwijst op een manier dat het hem navelsgewijs goed uitkomt. Hij scandeert voor wie het horen wil dat het met onze cultuur bergaf gaat en dat we dringend moeten terugkeren naar ooit, toen het beter was. Vandaag is cultuur in handen van de linkse, gesubsidieerde elite die niet wil luisteren naar wat het volk wil en tot zolang dit duurt, zet het verval zich voort (...). Interessant genoeg deelt de Italiaanse filosoof Alessandro Baricco tot op zeker niveau dit verwijt aan het adres van de elite, maar het brengt hem tot andere conclusies. Zo’n twee maanden geleden publiceerde Baricco in La Repubblica zijn essay ‘E ora le élite si mettano in gioco’ (‘Vandaag staan de elites op het spel’). Baricco beschrijft hoe mensen het niet langer pikken dat de elites in hun plaats beslissen waar het met de samenleving naartoe moet. Vandaag neemt het volk langzaam maar zeker de boel over om van de elites terug te nemen wat hen toebehoort, schrijft hij: hun geld, hun zeggenschap over het leven, hun toekomst. Die elites hebben nog niet begrepen waarom er zoveel woede is. Ze illustreren dit door het volk na elke stembusgang irrationaliteit, fascisme of domheid te verwijten. Bijgevolg volhardt dit volk met meer stelligheid en stemt het massaal op leiders die garant staan ‘voor een dagelijkse wraak in de permanente achteruitversnelling’, aldus Baricco. Denk gerust aan Donald Trump, Jair Bolsonaro, Matteo Salvini, Viktor Orbán en nu ook Baudet.

.

;Elitaire gedachte?

.

Ondanks de fundamentele kritiek heeft Baricco’s tekst iets hoop­gevends. De kern van die hoop ligt in het woord cultuur besloten. Een omslag kan er volgens hem komen door niet langer te beweren dat er geen alternatief is voor het huidige beleid, door veiligheid te scheppen, te maken dat er tijd is om naar elkaar te luisteren en het vertrouwen in het belang van cultuur te herstellen.

.

Van cultuur weten ze in Italië wel iets af. In 2016 besliste de toenmalige premier, Matteo Renzi, om 18-jarigen een cultuurcheque van 500 euro te geven om radicalisering tegen te gaan. De opzet was een beetje een losse flodder, maar is op zich niet onnozel. Want hoe ga je op de lange termijn radicalisering te lijf? Door bepaalde gedachten te verbieden of door hun denkwereld te openen? Je kunt geradicaliseerden straffen tot ze blauw zien en repressie klinkt altijd stoer. Maar hoe krijg je hen – in de letterlijke betekenis van het woord – op andere gedachten?

.

Cultuur hanteren als wapen tegen geweld werkt bij sommigen op de lachspieren. En inderdaad, op het eerste gezicht lijkt het een hopeloze en misschien zelfs elitaire gedachte. Is bovendien, om de woorden van dichter Lucebert te citeren, niet ‘alles wat van waarde is weerloos’? En toch, laten we ons oordeel opschorten en de vraag stellen: wat vermag cultuur in een samenleving als de onze? Waarom zou cultuur niet – interessant woord – ontwapenend kunnen werken?

.

;Nonsensicaal Latijn

.

Cultuur is evident geen zaak van links alleen en interessant genoeg bevestigen types als Baudet de kracht van cultuur, zij het op een geperverteerde manier. Met name door de angst te exploiteren die bij heel wat mensen leeft: dat hun cultuur zou kunnen verdwijnen. Dat hij die angst beluistert, is positief, maar de wijze waarop hij vervolgens over de hoofden heen praat met nonsensicaal Latijn of met woorden zoals ‘boreaal’, is zonder meer grotesk voor iemand die beweert in naam van het gewone volk te spreken. Maar dat doen overmoedige narcisten wel meer, denken dat de wereld aan hun voeten ligt, terwijl ze hoop en al een kiezelsteentje hebben weggetrapt.

.

De belangrijke vraag is: waarom laten velen toe dat uitgerekend dat tuig met hun angst aan de haal kan gaan en niet andere politici? Wat heeft hij dat anderen missen? Erkent hij beter dan de rest dat die angst er is en velen bezorgd maakt? Geeft hij mensen de perceptie dat hij hun emoties deelt?

.

Het Forum voor Democratie en vergelijkbare strekkingen leven bij ons van het ongepolijste, het ruwe en het rauwe. Andere partijen reageren steevast verkrampt op zoiets. Neem nu die beruchte praalwagen tijdens Aalst Carnaval. Meteen volgde de veroordeling bij zowat alle partijen, terwijl Vlaams Belang het had over ‘onze tradities’. Alweer een gemiste kans. Misschien wisten de makers niet eens iets af van de geschiedenis van de karikatuur? Laat gerust historici aan het woord om de beladenheid van die symboliek uit te leggen, maar haal de makers ervan niet door de vleesmolen. Laat ook hen uitleggen wat ze bedoelen en confronteer ze geduldig met wat dit voor joden betekent. Maar doe niet alsof het volk principieel te dom of te lomp is of stijf staat van racisme. Dan blijven ze achter met gevoel dat er weer iets van hen is afgepakt. Hetzelfde geldt trouwens voor debatten over Zwarte Piet of godbetert, een kerstmarkt. Luisteren werkt beter dan kapittelen.

.

;Zaniken over radicalisering

.

Nu ik voor onderzoekswerk een tijdje in Rome verblijf en deze wonderbaarlijke stad wat beter leer kennen, deden de analyse van Baricco en de stelligheid van Baudet me denken aan die bekende uitspraak: ‘Rome is niet op één dag gebouwd’. Naar verluidt werd ze voor het eerst gebruikt door een twaalfde-eeuwse geestelijke in het hof van Filips van de Elzas, de graaf van Vlaanderen: ‘Rome ne fut pas faite toute en un jour.’ Af te meten aan het onwaarschijnlijke aantal monumenten en kerken in de eeuwige stad kan ik het alleen maar bevestigen.

.

Anders gezegd, de opbouw van cultuur vraagt tijd en inspanning. Als samenleving moeten we daarom een principiële keuze maken: je kunt niet tegelijk beweren dat geschiedenis, cultuur of humane wetenschappen er niet meer toe doen, omdat het nutteloze zaken zouden zijn én klagen over het gebrek aan historisch inzicht in onze samenleving. Nederland wil flink besparen op alfawetenschappen, ook bij ons staan vakken als Nederlands en geschiedenis onder druk. Nog minder cultuur dus. Maar wel zaniken over radicalisering en irrationeel stemgedrag. Kunnen we echt niet beter?

.

Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.&lt;/small&gt;|IGNAAS DEVISCH&lt;ref&gt;Ignaas Devisch. In: ''[http://www.standaard.be/ De Standaard]'', zaterdag 30 maart 2019.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''De wijze mens'' van Dirk De Wachter=

[[File:Edward_hopper_chop_suey.jpg|thumb|right|550px|Edward Hopper: Chop Suey, 1929. Zonder woorden, of aldus Hopper: 'If you could say it in words, there would be no reason to paint it.]]

.

{{Citaat|&lt;small&gt;Het loskomen van de eigen gedachtekaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat de vakken [zoals filosofie en geschiedenis] in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken en over ons bestaan en de wereld. Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang. We zijn verhalen en onttrekken onze identiteit aan verhalen. Onze verhalen zijn fluïde en veranderlijk met de tijd. Ons persoonlijk verhaal, onze identiteit, heeft geen kern, want ligt niet vast voor de rest van je leven. Om door elkaar geïnspireerd te blijven is het noodzakelijk om elkaars ''stories'' nooit helemaal te kennen. Een gemeenschappelijk verhaal is dus nodig, maar volledige overlapping van verhalen is geen goed idee. Er moet verschil en frictie zijn. We moeten niet steeds op zoek naar nieuwe verhalen, we moeten nieuwe betekenissen zoeken in dezelfde verhalen. Als kinderen zich leren uitdrukken, zullen ze later beter verbinden. Woorden zijn essentieel zoals voeding dat is. Taal kan dat onzegbare wel omweven. Maar taal lijkt te verdwijnen. Alles wordt kort: reclame, Twitter, sms. Zulke korte verhalen van mensen zijn te broos, te ontoereikend. Er is te weinig houvast voor scharnieren, en de boel dreigt te barsten. Als de woorden je niet gegeven zijn, is het moeilijker om duurzaamheid te creëren. Zonder woorden wordt de wereld erg eenzaam. Een geslaagde therapie eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Partners met een problematische relatie komen naar de therapeut voor antwoorden. Het is een moeilijk en paradoxaal vak, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de liefde zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. Zij ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard om te leven.&lt;/small&gt;|DIRK DE WACHTER&lt;ref&gt;Dirk de Wachter. ''Liefde. Een onmogelijk verlangen?'' Lannoo, Tielt, 2014.De laatste zinnen zijn ook op maatschappelijk niveau te lezen: een maatschappij die slaagt eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Wie de geschiedenis wil begrijpen raadpleegt de historicus voor antwoorden. Geschiedenis is moeilijk en paradoxaal, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de geschiedenis zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. De geschiedenis ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard ze te beleven.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= ''Einde van een tijdperk'' van Nadav Eyal =

[[File:Nadav Eyal.jpg|thumb|550px|right|Nadav Asher Eyal (Hebrew: נדב אשר איל; born March 6, 1979) is een Israëlische journalist en de schrijver van ''Revolt: The Worldwide Uprising Against Globalization'' uit 2021.]]


{{Citaat|&lt;small&gt;Het gebouw ziet eruit als zo'n typische kantoorkolos die je in elk welvarend stadscentrum kunt vinden, van Manhattan tot Londen tot Tel Aviv. De VIPS worden door een gangetje naar een kleine dienstlift gebracht, wat eigenlijk helemaal niet past bij de gelegenheid en de ambiance nog mysterieuzer maakt. De lift gaat naar beneden en de deuren onthullen de locatie waar de bijeenkomst vanavond gehouden zal worden: de wijnkelder van de familie, een geheime, zoals onze gastheer zegt. Achteraan in de ruimte is een beroemde chef-kok het diner aan het bereiden. Langs de muren, achter glas liggen flessen wijn, ingevlogen van wijngaarden over de hele wereld. De gasten - hightechondernemers, een voormalig premier, een voormalige hoge legerofficier die tegenwoordig sociaal ondernemer is, de CEO's van een aantal grote bedrijven - zijn onder de indruk, en dat zijn ze niet gauw. Iedereen daar, ja, bijna iedereen op de wereld, kent de naam van onze genereuze gastheer. Als we rond een tafel gaan zitten, kijk ik om me heen en tel ik de zeer welgestelden. Ik ben er vrij zeker van dat ik de enige ben die hiernaartoe is gereden in een Toyota Corolla met een losse bumper. Ik ben uitgenodigd om over de internationale situatie te spreken, over de globalisering en de opstand daartegen. Mijn gehoor in de uitstekend verlichte wijnkelder luistert aandachtig naar mijn verhalen over volken en bevolkingsgroepen waar de welvaart die door de huidige wereldorde is voortgebracht aan voorbij is gegaan, en over de giga technologiebedrijven die de verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen van de wereld die zij hebben geschapen uit de weg gaan. Ik betoog dat liberale waarden op de proef worden gesteld door een heropleving van vijanden van de vooruitgang, en voer aan dat jonge mensen minder geneigd zijn te vechten voor de democratie en in plaats daarvan om radicale oplossingen vragen. De cijfers, zeg ik, laten zien dat de mensheid in het algemeen het goed doet. Waarom voelen zoveel mensen zich dan klemgezet? Ik had kunnen weten wat de reactie zou zijn. (...) 

.

Onze royale gastheer en een of twee van zijn gasten begrijpen mijn analyse wel zo ongeveer, al onderschrijven ze hem niet. De anderen tekenen bezwaar aan. 'Het is overdreven pessimisme,' zegt een van hen opeens, en de anderen beginnen de lettergrepen te scanderen: 'Pes-si-mis-me.' (...) 

.

Het gesprek implodeert en ontaardt in het anachronistische discours dat kenmerkend is voor mensen die zijn geboren in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, compleet met clichés als 'vertrouwen leidt tot succes', 'zonder lef geen fortuin', 'ze worden vanzelf wijzer' en 'we kunnen niet meer terug naar de middeleeuwen.' De meesten van hen hebben geen belang bij wat ik te zeggen heb. Ze willen liever de rollen omdraaien en mij - en met mij mijn hele generatie - op het hart binden dat alles goedkomt als we maar positief denken. Het dessert wordt opgediend en maakt een eind aan het debat, of wat daarvoor door moest gaan. Het is niet moeilijk mijn analyse beleefd af te wijzen als de toekomst van je kinderen is veiliggesteld met obligaties zonder al te veel risico. (...) 

.

Het is alleen zo dat als de superrijken ergens over inzitten, ze zich in een cellofaanachtige verpakking hullen die knispert van optimisme. De middenklasse reageert veel eenvoudiger: met verontwaardiging.'&lt;/small&gt;|NADAV EYAL&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering, ''Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 11-13.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui =

[[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een Nederlands schrijver, vertaler en polemist. In 1990 schreef hij ter gelegenheid van de Huizingalezing de tekst 'Over de noodzaak van tuinieren.']]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=S22xeq8xxFQ ♣ '''FILM, Il faut cultiver notre jardin.'''] 

.

{{Citaat|Uitgaande van het kleinere [...] ben ik, u zult het moeten toegeven, inderdaad op het grotere gekomen, op het àl te grote misschien. Toch heb ik [...] bij deze rondgang de beroemdste zin over tuinen nog niet genoemd. Het is, uiteraard, de slotzin van Voltaires Candide. Na de ontmaskering van utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs op aarde als gevaarlijke illusies besluit het boek met: 'Dat hebt u voortreffelijk gezegd', antwoordde Candide, 'maar laten wij onze tuin bewerken' Il faut cultiver notre jardin... Pangloss heeft Candide er dan al op gewezen dat we daarmee terug zijn bij het begin, bij de Hof van Eden, waarin God de mensen zette 'om die te bebouwen en die te bewaren'. Dat lijkt ironisch, maar misschien ook weer niet zo ironisch voor de schrijver van wie ook de zo vaak geciteerde zin afkomstig is dat, als God niet bestond, de mens Hem zou moeten uitvinden - een zin waarvan Voltaire moest bekennen dat hij er, al was hij zelden tevreden over zijn zinnen, een vaderlijke genegenheid voor koesterde. Maar het gaat Voltaire natuurlijk om het bebouwen van de tuin als een nuchtere bescherming tegen verveling, zonde en zorgen, als een remedie tegen het onverbeterlijk geredekavel over oorzaken en gevolgen, dat wil zeggen over zaken waarbij men er beter het zwijgen toedoet, en als een activiteit die (Voltaire zou anders Voltaire niet zijn) vrucht en dus winst oplevert. Een beetje losgewenteld uit de context zouden we het Il faut cultiver notre jardin... in onze tijd nog kunnen opvatten als een aansporing om de parameters van onze omheinde ruimte - van ons huis, onze verantwoordelijkheden, onze vriendschappen - te kennen, omdat deze gegevens - al zijn het nog zulke gemeenplaatsen - binnen de onafzienbare ruimte van de wildernis, de jacht, de vlucht, de vrije keus, de valse alibi's, het als-God-willen-zijn, nu eenmaal onze tuin verbeelden. Nu eenmaal onze tuin zijn. Een sociaal symbool dus. Geen streven in de eerste plaats naar een paradijs of het radeloos doorvorsen van een labyrint: Il faut cultiver notre jardin... Geen tuin van week mededogen en bemoeizuchtig begrip, van filantropie en socialisme, maar een tuin waarin elk moment de bloemen kunnen opbloeien van Narcissus, Hyacinthus, Adonis, Crocus die allen ooit mensen waren.|GERRIT KOMRIJ&lt;ref&gt;GERRIT KOMRIJ. ''Over de noodzaak van tuinieren. Huizinga-lezing 1990,'' Amsterdam, Bert Bakker, 1991.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px|De oude tuinman van Emile Claus (1849-1924)]]

.

Deze cursus vergeleek de tuin met 'de maatschappij' sedert de sedentatie. De tuin die door zijn ommuurde ruimte veiligheid en welzijn kon scheppen, en tegelijk in- en uitsluiting betekende. Onwelzijn, onveiligheid dus. Dit spanningsveld is het domein van de tuinman, de tuinlieden: zij bepalen wie er in komt en niet, zij bepalen de infrastructuur, zij bepalen het samenleven, wat men veilig vindt en wat niet. Tuinlieden nemen vele rollen op zich: die van hulpverlener (het ondersteunen van planten, het afdekken, het watergeven als een plant het niet alleen aankan), die van cultureel werker (die nadenkt over ontspanning, het toeven), de veiligheidsregisseur (die de tuintaken op elkaar afstemt: sproeien, snoeien, maaien, zaaien, paden onderhouden...), de preventiewerker (hoe voorkom je ongedierte en schimmels op de planten), die van beleidsmedewerker (die vooruitkijkt in de tijd en achteruitblikt: wat liep fout, wat doen we volgend jaar anders). Tuinieren is het doorlopen van een cyclus: zoeken, proberen, testen, werken, evalueren, bijsturen... Soms dient het wat strenger als er bezoek komt: juryleden beoordelen de tuin op gekende en ongekende kenmerken. De kennis van planten, de vaardigheid van het kweken en het respect als attitude. Dit zit allemaal vervat in dit schilderij van Emile Claus: het respect, de wijsheid, de ongedwongenheid, de sociale aanvoelen, de geborgenheid. En bij momenten: het oproepen tot actie, weerbaarheid en emancipatie. Kortom, het gaat om een sociaal beroep. De vakken ‘Evoluties in het veiligheidsdenken’ en ‘Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief’ tonen hoe welzijn en haar bedreigingen evolueren op sociaal economisch, mentaal-cultureel en politiek-institutioneel vlak. Of het nu gaat over het welzijns- of veiligheidsparadigma bij de Perzen, de Romeinen, die in het Frankrijk van Lodewijk XIV of die in het internettijdperk, steeds berusten ze op vier interagerende B’s: '''b'''escherming en '''b'''edreiging, '''b'''etrouwbaarheid en '''b'''emiddeling. Bescherming betreft de organisatie van het samenleven en het overleven en hoe dat in stand te houden met grensbeveiliging en demografie, stadshygiëne, architectuur, belasting en arbeid, energie &amp; voedsel, technologie en verkeer, de rol van de staat, de politiek en spionage, militaire strategie, straf en discipline. Hier tegenover staan bedreigingen: het klimaat, de schaarste, middelengebruik, alcoholisme, maffia, drugshandel, verzet, privémilities, oproer, crisis, ziekte, hekserij, een holocaust, identiteitsfraude, oorlog door vijandige krijgers en hun wapentechnologie… Omdat bescherming en bedreiging subjectieve begrippen zijn, verwijst de cursus naar verhalen over (on)betrouwbare informatie: propaganda, ideologie, taal, macht en radicalisering. Bemiddeling tenslotte zoekt hierin evenwichten via onderhandeling, dialoog en diplomatie.

.

.

= Veiligheid en welzijn verhouden zich =

[[File:Candide1759.jpg|thumb|550px|right|Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur. In een maand tijd zijn zesduizend exemplaren verkocht, Voltaire ziet zijn werk twintig keer in herdruk. Zijn satire op utopische ideologieën maakt in één zin komaf met het optimisme en het pessimisme.]]

Wat een maatschappij als dreigend of als welzijn ervaart, verandert. Tot de jaren tachtig van de vorige eeuw is onveiligheid synoniem voor een criminele inbreuk, wat de strafwet beschrijft en een politionele aanpak (eerste dimensie). Het welzijnswerk kende een inbedding in een verzuilde politieke structuur waarbij katholieken, socialisten en liberalen achtereenvolgens andere klemtonen legden of gevoeligheden naar voor schoven. Solidariteit, gelijkheid en vrijheid omkaderden het welzijnsbegrip met een democratische oorsprong (tweede dimensie). Incidenten zoals het Heizeldrama en de zwarte zondagen, criminele groepen zoals de Bende van Nijvel en de CCC, onveiligheidsgevoelens, overlast en verstoringen in de leefbaarheid hebben het welzijns- en veiligheidsperspectief sindsdien verbreed. De klemtoon kwam te liggen op partners: buurtwerkers, justitie, lokale besturen... samenwerking dus.

.

.

= De derde dimensie =

.

En opnieuw, de cyclus herhaalt zicht: optimisme en pessimisme. Recente gebeurtenissen – de aanslagen in Zaventem (2016), de corona-pandemie (2020) en de overstromingen in de Vesdervallei (2021) – gaven welzijn en crisisdreigingen een derde dimensie: de zelfredzaamheid van burgers is niet langer te negeren. De realisaties en de ambities van de bachelor in de maatschappelijke veiligheid en de sociaal werker evolueren mee met de noden van het moment en de tijdsgeest. Eigentijdse evidenties doorprikken met kritische en historische reflecties – door het gesprek met mensen die welzijns- en veiligheidsproblemen in een recent verleden als anders hebben ervaren of de confrontatie met documenten uit een veel verder verleden - tonen dat de werkelijkheid vele lagen kent. Zonder filosofische en historische, zonder psychologische en sociologische achtergronden blijven deze beroepen een onsamenhangend amalgaam, solitair aankijkend tegen uitdagingen. Dé werkelijkheid is natuurlijk onbestaande, het is een geïnterpreteerde projectie van wat op ons afkomt: kennis, inzichten, wijsheden, vaardigheden, attitudes… in een framing. De vraag is niet wat de werkelijkheid precies is, maar wie de beeldvorming bepaalt en het zijn hand zet. Wie vaste waarheden en bevestiging zoekt, zal in het werkveld van de maatschappelijke veiligheid of het welzijnswerk geen geschikte plek vinden. Deze opleidingen, hun studenten en de samenleving zijn in een constante staat van zelfonderzoek. Definitief welzijn of absolute veiligheid bestaan alleen in een totalitair denken. De corebusiness van de BaMV’er of de BaSW’er is zijn en haar rol in een democratische samenleving. Veiligheid en welzijn zijn geen thematische momentopnames, ze zijn een veelomvattende werkmethode in evolutie met een schier oneindig aantal beroepen. 

.

.

= Il faut cultiver notre jardin =

.

Toen Voltaire de destructie van Lissabon zag na een aardbeving en een tsunami, sloeg hij aan het schrijven en produceerde zijn bekendste werk: ‘Candine ou l’optimisme’ vertelt de wereldreis van een jongeman op zoek naar de waarheid. Voltaires hoofdpersonage Candide groeit op in een kasteelomgeving die vol is van Gottfried Wilhelm (von) Leibniz (1646-1716), de gedachte te leven in de best mogelijke wereld, een idee dat Voltaire lang genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt hij in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening.’ Zijn minnares, Emilie du Châtelet (1706-1749) die hij ontmoet na zijn Londense ballingschap, is een aanhangster van Leibniz optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle wereldse ellende weg. In een adellijk decor, het aards paradijs onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. 

.

Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen, ‘het park’ genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos kijken naar de proefnemingen (...). Zij zag wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’ 

.

In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de conquistadores, ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een derwisj geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Of: wie het kleine niet eert, is het grote niet weert. 

.

Begin bij jezelf, alleen zo kan je een betere wereld realiseren. Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze die op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. Alleen stenen zijn dommer. Alleen door komaf te maken met dit soort pretentie, is onze soort te redden. 

.

.

= De wereld zonder ons =

.

Alan Weisman ondernam een hypothetisch onderzoek: hoe ziet de wereld eruit na het afsterven van de mens?&lt;ref&gt;ALAN WEISMAN, vertaald door Peter Diderich. ''De wereld zonder ons''. Atlas, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Zo eindigt deze cursus niet in een theorie, een ideologie of een utopie. Ze eindigt in een opdracht. Omdat welzijn nooit definitief bereikt en veiligheid nooit absoluut gegarandeerd is, vraagt elke samenleving om een permanente democratische oefening in kritische reflectie, verantwoord handelen en collectieve zorg voor het samenleven. In een tijd waarin complotdenken, algoritmische beïnvloeding en ideologische vereenvoudiging nadrukkelijk aanwezig zijn, is die opdracht elk jaar indringender. Zoals in de film [https://www.youtube.com/watch?v=bd_5HcTujfc Bugonia] blijkt het grootste gevaar soms niet de vermeende bedreiging. Het onvermogen om onderscheid te maken tussen werkelijkheid, interpretatie en waanbeeld is tegenwoordig hét euvel! '''Welzijnsveiligheid''', is een nieuw woord (!) dat in dit besluit ontstaat. Het is de voortdurende praktijk van kritisch denken, dialoog en gezamenlijk tuinieren in een samenleving die nooit af is.

.

.

= Kijken =

.

&lt;gallery&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever: optimistisch?
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg|Donderdag 24 01 2019, Brussel
File:Bosbrossers1.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers2.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers3.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers4.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers5.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Bosbrossers6.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
File:Klimaatmars31012019a.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg|Pepinster na de overstroming van de Vesder en de Hoëgne, 2021
Bestand:Flamersheim,_Aufräumen_nach_dem_Hochwasser_Juli_2021-2623.jpg|Opruimen in Flamersheim,2021
Bestand:Hochwasser_in_Kordel_01.jpg|Overstromingen_in_Europa_in_juli_2021|Ondergelopen dorp Kordel,2021
Bestand:Hochwasser_Altenahr_Kreuzberg.jpg|Hoog water in Kreuzberg,2021
Bestand:Hochwasser_in_Altenahr_Altenburg.jpg|Verwoeste spoorbrug bij Altenahr, 2021
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg|Overstroming van de Geul in Valkenburg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
V&amp;S.Leg uit:
Antropceen, 
Holoceen, 
IJstijd, 
Atoombom, 
Gwynne Dyer, 
Dirk Draulans,
Ludo De Witte,
Ignaas Devisch,
Thierry Baudet,
Narcist, 
Dirk De Wachter, 
Edward Hopper, 
Gerrit Komrij, 
Huizingalezing, 
Over de noodzaak van tuinieren, 
Nadav Eyval, 
Il faut cultiver notre jardin, 
Voltaire, 
Candide, 
Emile Claus, 
De oude tuinman, 
La Boverie.

.

.

== B-Vragen ==

.

* V&amp;S.Wat bedoelt Voltaire met 'Il faut cultiver notre jardin?' en waaruit is deze zin afkomstig? Waarom is de metafoor van de tuin doorheen deze cursus zo belangrijk?

.

* Welk tuintype kan je bedenken en uitwerken voor de periode 1989-2020?

.

.

== C-Vragen ==

.

V&amp;S_Wat bedoelt Ignaac Devisch als hij het volgende schrijft. Werk uit met voorbeelden uit zijn eigen tekst en maak linken naar de vorige cursusdelen. 'Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.'

.

.

== D-Vragen ==

.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg
File:Ignaas_devisch_2016.jpg
File:Edward_hopper_chop_suey.jpg
Bestand:Gerit_komrij_676.jpg
Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg
File:Klimaatmars31012019.jpg
Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg
Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

.</text>
      <sha1>gkngusi83fwrl2kx5m19ztytrppd6vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Benedict Wydooghe/Videolab</title>
    <ns>2</ns>
    <id>46801</id>
    <revision>
      <id>431042</id>
      <parentid>431010</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5929" sha1="4n0v1ae0afqx2qbi47r28xwhuiuanf0" xml:space="preserve">
Chaplin The Kid.jpg


'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft. Inzichten uit:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|waarnemingspsychologie}}
* {{Wp|kleurenleer}}
* {{Wp|esthetica}}
* {{Wp|lay-out}}

staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kunnen verschillende interpretaties kennen. Niet dat een oneindig aantal mogelijk is, maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

De tekst is [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Boeken/Beeld|hier]] na te lezen, te downloaden en uit te printen.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* [[Lijst van filmtechnieken]]
* [[Lijst van filmregisseurs]] en hun films
* [[Lijst van sciencefictionfilms]]
* Een grondige aanvulling van het lemma [[Germaine Van Parys]] op basis van het recent verschenen 'België in beeld Roularta books' en de tentoonstelling in het [[Jubelpark|jubelparkmuseum]].
* De fotograaf [[Marcello Geppetti]]

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een [[synopsis]], schrijf een [[scenario]], maak een [[draaiboek]] en een draaiplan. Ga op locatie, film en [[Montage (film)|monteer]] je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 Tekst gebruiken?]

{{Navigatie films naar jaar}}

== Beelddatabanken ==

* [https://unsplash.com/ Unsplash]</text>
      <sha1>4n0v1ae0afqx2qbi47r28xwhuiuanf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431043</id>
      <parentid>431042</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5537" sha1="d4ix4xpoablpv9xhskaz1s5o5q4uu61" xml:space="preserve">
Chaplin The Kid.jpg


'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 Tekst gebruiken?]

{{Navigatie films naar jaar}}

.

.

.

.</text>
      <sha1>d4ix4xpoablpv9xhskaz1s5o5q4uu61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431044</id>
      <parentid>431043</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Studentenproducties */</comment>
      <origin>431044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5506" sha1="e3zmag0wy98cvorxhq5kgdpbk3psjsc" xml:space="preserve">
Chaplin The Kid.jpg


'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 Tekst gebruiken?]

.

.

.

.</text>
      <sha1>e3zmag0wy98cvorxhq5kgdpbk3psjsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431045</id>
      <parentid>431044</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5580" sha1="dyq1w2cnh83ng0m8b57w93ofu1a926x" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 Tekst gebruiken?]

.

.

.

.</text>
      <sha1>dyq1w2cnh83ng0m8b57w93ofu1a926x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431046</id>
      <parentid>431045</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Studentenproducties */</comment>
      <origin>431046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5515" sha1="7p1r3vfmeqaf4327bdmw9mq77dmsqkx" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>7p1r3vfmeqaf4327bdmw9mq77dmsqkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431047</id>
      <parentid>431046</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cursus */</comment>
      <origin>431047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5520" sha1="bnj84dhl2dxowzpixo2j9ewmwvbzzsk" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>bnj84dhl2dxowzpixo2j9ewmwvbzzsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431048</id>
      <parentid>431047</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5600" sha1="97coevq84x6lhn4353qn24delbr5adx" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 De overlap met de tekstcultuur]

Deze staan in videolab centraal. Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in 1984, die dringend een Wikipediapagina behoeft.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>97coevq84x6lhn4353qn24delbr5adx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431049</id>
      <parentid>431048</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="a2teiu2krh0y0yurp4qcek0nz58dg8h" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving behoort. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft staat in deze cursus centraal:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 De overlap met de tekstcultuur]

.

Beelden geven boodschappen: documentaire, exploratieve en culturele... Ze kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022).

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>a2teiu2krh0y0yurp4qcek0nz58dg8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431050</id>
      <parentid>431049</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6922" sha1="35aw72cwpsqtqdoarfc1lalmmtcvxnp" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|Reproductie van de afbeeldingen gevonden in het Noord-Spaanse Altamira.]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving van veel beroepen. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft staat centraal:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 En ja, er is overlap met het geschreven woord.]

.

Net als tekst geven beelden boodschappen. Beelden zijn ouder dan teksten. De oudste tekeningen die we kennen, zoals die in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als religieus. Dat zal zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de stieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere nomadische groepen, gaven ze kennis over de jacht door, niet alleen aan soortgenoten, maar ook aan het nageslacht. De beelden kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. In 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola deze veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen (15.000 jaar geleden) met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot is 270 meter lang, de hoogte varieert van twee tot zes meter. Er zijn honderdvijftig tekeningen. Mensen komen er niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. De kleuren: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Is Altamira het alleroudst gekende kenniscentrum ter wereld dat onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen?

.

Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in de jaren tachtig van de twintigste eeuw.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>35aw72cwpsqtqdoarfc1lalmmtcvxnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431051</id>
      <parentid>431050</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6934" sha1="7p5m5o2sm54z5urbfvqyvz7qcvn44ug" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Reproductie van de afbeeldingen gevonden in het Noord-Spaanse Altamira.]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving van veel beroepen. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft staat centraal:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 En ja, er is overlap met het geschreven woord.]

.

Net als tekst geven beelden boodschappen. Beelden zijn ouder dan teksten. De oudste tekeningen die we kennen, zoals die in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als religieus. Dat zal zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de stieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere nomadische groepen, gaven ze kennis over de jacht door, niet alleen aan soortgenoten, maar ook aan het nageslacht. De beelden kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. In 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola deze veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen (15.000 jaar geleden) met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot is 270 meter lang, de hoogte varieert van twee tot zes meter. Er zijn honderdvijftig tekeningen. Mensen komen er niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. De kleuren: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Is Altamira het alleroudst gekende kenniscentrum ter wereld dat onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen?

.

Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in de jaren tachtig van de twintigste eeuw.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}
* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films
* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>7p5m5o2sm54z5urbfvqyvz7qcvn44ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431052</id>
      <parentid>431051</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opdracht studenten AO */</comment>
      <origin>431052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6942" sha1="fqgktj0znburf4bjceh98qgamjufaph" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Reproductie van de afbeeldingen gevonden in het Noord-Spaanse Altamira.]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving van veel beroepen. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft staat centraal:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 En ja, er is overlap met het geschreven woord.]

.

Net als tekst geven beelden boodschappen. Beelden zijn ouder dan teksten. De oudste tekeningen die we kennen, zoals die in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als religieus. Dat zal zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de stieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere nomadische groepen, gaven ze kennis over de jacht door, niet alleen aan soortgenoten, maar ook aan het nageslacht. De beelden kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. In 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola deze veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen (15.000 jaar geleden) met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot is 270 meter lang, de hoogte varieert van twee tot zes meter. Er zijn honderdvijftig tekeningen. Mensen komen er niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. De kleuren: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Is Altamira het alleroudst gekende kenniscentrum ter wereld dat onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen?

.

Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in de jaren tachtig van de twintigste eeuw.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}

.

* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films

.

* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>fqgktj0znburf4bjceh98qgamjufaph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431053</id>
      <parentid>431052</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opdracht studenten dagonderwijs */</comment>
      <origin>431053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="k66s4zi7mvj0hy3e0z0hrwjn1moqfe0" xml:space="preserve">
[[Bestand:Chaplin_The_Kid.jpg|thumb|550px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in The Kid (1921)]]

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Reproductie van de afbeeldingen gevonden in het Noord-Spaanse Altamira.]]

'''Videolab''' is een practicum dat focust op de beeldcultuur. Beeldcultuur behoort tot de dagelijkse werkomgeving van veel beroepen. Alles wat met &quot;zien&quot; te maken heeft staat centraal:

.

* {{Wp|Psychologie van A tot Z|De waarnemingspsychologie}}

.

* {{Wp|kleurenleer|De kleurenleer}}

.

* {{Wp|esthetica|De esthetica}}

.

* {{Wp|lay-out|Lay-outprincipes}}

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=MGxjIBEZvx0 En ja, er is overlap met het geschreven woord.]

.

Net als tekst geven beelden boodschappen. Beelden zijn ouder dan teksten. De oudste tekeningen die we kennen, zoals die in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als religieus. Dat zal zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de stieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere nomadische groepen, gaven ze kennis over de jacht door, niet alleen aan soortgenoten, maar ook aan het nageslacht. De beelden kennen verschillende interpretaties, niet oneindig maar afhankelijk van voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt een kijker beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. In 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola deze veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen (15.000 jaar geleden) met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot is 270 meter lang, de hoogte varieert van twee tot zes meter. Er zijn honderdvijftig tekeningen. Mensen komen er niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. De kleuren: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Is Altamira het alleroudst gekende kenniscentrum ter wereld dat onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen?

.

Beelden lezen is norm en context afhankelijk. 'Wie het beeld niet kan lezen, zal analfabeet zijn in het jaar 2000', aldus fotograaf {{Wp|Walter De Mulder}} uit (Sint-Amandsberg 1933-2022) in de jaren tachtig van de twintigste eeuw.

.

== Inleiding ==

.

In de enge zin verwijst de naam 'beeldcultuur' naar audiovisuele producten en hun productie. In brede in verwijst de term naar een bewustzijn inzake kunst en fotografie, architectuur en grafische vormgeving, publiciteit en reclame, pop, decorbouw, (teken)film, strip en cartoon, kleding en mode, dans en theater. Kortom, beeldcultuur is op te vatten in de twee betekenissen van ‘cultuur’: het omvat creaties én een mentaliteit. Wie wil werken met audiovisuele media en beeldcultuur ziet zich vaak met dezelfde soort problemen geconfronteerd:

.

* Weinig inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

* Afwezigheid van een instrumentarium bij het beoordelen van kwaliteit;

.

* Weinig ervaring met de technische mogelijkheden en de planmatigheid om een audiovisueel product te maken.

.  

== Doel ==

.

Daarom focust deze ‘stoomcursus’ op elementaire doelstellingen.

.

1. De student verwerft inzicht in de audiovisuele ‘taal’;

.

2. De bachelor kan videoproducties beoordelen op hun kwaliteit;

.

3. De bachelor verwerft inzicht in de problematiek van de beeldcultuur en de audiovisuele media;

.

4. De bachelor kan de camera hanteren en verwerft inzicht in de planmatige opbouw van audiovisuele producties.

.

.

== Cursus ==

.

De cursus bestaat uit: 

.

* De inleiding {{Wp|media-educatie}}

.

* Hoofdstuk 1: {{Wp|beeldtaal}}

.

* Hoofdstuk 2: {{Wp|belichting}}

.

* Hoofdstuk 3: {{Wp|esthetische}} {{Wp|compositie (beeldende kunst)|compositie}}

.

* Hoofdstuk 4: {{Wp|Lijst van filmtechnieken| filmtechnieken}}

.

* Hoofdstuk 5: {{Wp|cameravoering}}

.

* Hoofdstuk 6: [https://www.youtube.com/watch?v=ueSh66xktkk Mise-en-scène]

.

* Hoofdstuk 7: {{Wp|script (film en televisie)}} en

.

* Hoofdstuk 8: {{Wp|montage (film)|montage}}.

.

== Opdracht studenten dagonderwijs (niet in 2026) ==

.

Op basis van deze hoofdstukken maak je in een groep een kortfilm (van 7 tot 10 minuten) die je publiceert op YouTube en een trailer van 35 seconden. Het onderwerp komt de eerste lesdag ter sprake. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een {{Wp|synopsis}}, schrijf een {{Wp|scenario}}, maak een {{Wp|draaiboek}} en een draaiplan. Ga op locatie, film en {{Wp|Montage (film)|monteer}} je product en publiceer. Bij je film hoort een document voor de docent waarbij je elke scène inhoudelijk (tekst) en vormelijk (beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène) beschrijft.

.

Voor geluidsfragmenten kan je terecht in [https://sound-effects.bbcrewind.co.uk/search?cat=Machines&amp;fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Po61aaBV_PlxgteK6IIOPyg7FI5Ez2WsF2Ik-EHk3O5JCxpxiI4MPvDQ_aem_T79Sb435rvZtCz1EXv8mqg de klankdatabank van de BBC], of je kan ze zelf maken zoals je leerde in de workshop van Bart V.

.

== Opdracht studenten AO ==

.

;Filmbespreking

.

Je bespreekt op basis van de cursus een film, een regisseur of een fotograaf waarover op Wikipedia geen lemma bestaat. Je kan zelf een voorstel doen of je kan kiezen uit deze lijsten.

.

* {{Wp|Lijst van filmtechnieken}}

.

* {{Wp|Lijst van filmregisseurs}} en hun films

.

* {{Wp|Lijst van sciencefictionfilms}}

.

Je schrijft een '''vormelijk''' verslag. Dit wil zeggen dat niet de levensloop van een persoon voorop staat, maar zijn of haar stijl. Bij een film wil dat zeggen dat je niet de inhoud van het verhaal vertelt, maar hoe het verhaal in beeld is gebracht. Een voorbeeld van zo'n vormelijk filmverslag bekijk je [[Germinal (film)|hier]].

.

;Een kortfilm

.

Je maakt een kortfilm (van minimum 1 minuut en maximum 2 minuten) die je publiceert op YouTube over een onderwerp naar keuze, dat je motiveert bij de docent. Studenten die samenwerken, vermenigvuldigen de duur met het aantal groepsleden. Doorloop alle fasen chronologisch: maak een synopsis, schrijf een scenario, maak een draaiboek en een draaiplan. Ga op locatie, film en monteer je product en publiceer het op YouTube. Zorg voor auteursrechten vrije muziek. Die is overvloedig te vinden.

.

;Fotomontage

.

Maak een documentaire reeks van 24 foto's over monumenten in Kortrijk, je stad of dorp die je publiceert op Wikicommons. Bij je reeks hoort ook een document voor de docent waarbij je elke foto beschrijft aan de hand van een je de beeldelementen en aantoont dat je de beeldtaal, de belichting, de esthetische compositie, de cameravoering en de mise-en-scène. De opdrachten overleg je op voorhand met de docent.

.

== Studentenproducties ==

* [http://www.youtube.com/watch?v=UgLGzQ-FkQI Unlucky Strike - Obstructed]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uch8zRVImWA Vollebak]

.

.

.

.</text>
      <sha1>k66s4zi7mvj0hy3e0z0hrwjn1moqfe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46868</id>
    <revision>
      <id>431063</id>
      <parentid>430955</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Opslaan</comment>
      <origin>431063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5481" sha1="092e9bjl7q31njir9mx20fporo4agfx" xml:space="preserve">Hoe begin je concreet aan een wikiboek?

Kijk allereerst of de auteursrechten in orde zijn. Vervolgens kun je het nieuwe Wikiboek starten.

== Auteursrechten ==
Auteursrechten hebben twee kanten:
# Je eigen auteursrechten, als je bijdraagt aan Wikibooks of elders teksten publiceert. Zie daarvoor [[Wikibooks:Auteursrechten]].
# Het respecteren van de auteursrechten van anderen. Daar gaat deze paragraaf over.

Al tijdens het schrijven van een cursus, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, is het noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de auteursrechten in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een wikiboek als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is:
* De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in een wikiboek (of op Wikipedia, in een blog, of waar dan ook). Anders mag je de cursus niet overzetten naar een wikiboek. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig.
* De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent&lt;ref&gt; [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2026-01-01#HoofdstukI_Paragraaf2_Artikel7 art. 7] van de Nederlandse Auteurswet&lt;/ref&gt; (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven &quot;schrijver&quot;). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. 
In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het wikiboek.

Citeren mag wel, maar met mate. Zie [[Schrijven/Literatuurgebruik]] voor wat wel en niet mag en wat de verplichtingen zijn.

== Een Wikiboek starten ==
Er zijn vele stappen nodig om een Wikiboek te beginnen en tot een goed einde te brengen. 
* '''Stap 1''': Een goede '''titel''' (naam van het boek) bedenken. Laat die voor anderen in één oogopslag te begrijpen zijn. Wikibooks is bedoeld voor iedereen met interesse in een bepaald onderwerp, geheimtaal is daarom uit den boze. Laat de titel zo kort mogelijk zijn. Gebruik geen afkortingen in de titel. 
* '''Stap 2''': Een '''voorpagina''' starten. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. 
* '''Stap 3''': De editor is nu geopend, je kunt als eerste de '''voorpagina''' van het boek maken. Tip: klik tussendoor steeds onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kun je zien hoe je schrijfsel er in het echt uit komt te zien en kun je de tekst nog corrigeren een aanvullen. Een voorpagina bevat: 
** Een verwelkoming en korte inleiding: waar gaat het wikiboek over, voor wie en voor welk leerniveau is het bedoeld, en eventueel een toepasselijke afbeelding of een foto-mozaïek. Put desgewenst inspiratie uit [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]].
** Een inhoudsopgave of een sjabloon met de inhoudstafel die op iedere pagina zichtbaar is. Het gemakkelijkste is om aanvankelijk een inhoudsopgave te maken en aan het eind van het proces een inhoudstafel. In een inhoudsopgave staan de titels van de hoofdstukken in het hierna volgende format (waarbij je &quot;Boektitel&quot; vervangt door de titel van het boek en &quot;Hoofdstuk 1&quot; door de voorgenomen titel van het eerste hoofdstuk, en zo verder). Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor het correct benoemen van hoofdstukken.
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 1|Hoofdstuk 1]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 2|Hoofdstuk 2]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 3|Hoofdstuk 3]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 4|Hoofdstuk 4]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
::Je kunt de namen van de hoofdstukken nog veranderen zolang ze rood zijn.
::Een sjabloon met de inhoudstafel komt later in dit wikiboek aan bod, als de hoofdstukken geschreven zijn en het boek min of meer af is.
:* Vermeld helemaal bovenaan de voorpagina ''&lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;''. Nu verschijnt de tekst &quot;''Er bestaat nog geen infobox voor dit boek. Klik hier om die aan te maken.''&quot; Trek je daar voorlopig nog even niets van aan. 
:* Vermeld helemaal onderaan:
::''&lt;nowiki&gt;{{Boek}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;[[Categorie:XXX]]&lt;/nowiki&gt;''. Vervang XXX door de naam van een categorie of subcategorie uit [[:Categorie:Boek naar thema]]. Kies de categorie waar het nieuwe wikiboek het beste bij past. Klik op een hoofdthema door om te kijken of er een meer gespecialiseerde categorie is.
* Als de pagina helemaal naar je zin is, of als je tussentijds wilt opslaan:
** Verwijder bovenaan het sjabloon voor Werk in uitvoering als je niet verder aan de pagina werkt.  
** Vul onderaan de &quot;Samenvatting&quot; in: geef in het kort weer wat de wijzigingen zijn.
** Vink het vakje &quot;Dit is een kleine bewerking&quot; aan als dit van toepassing is, zie [[Help:Kleine wijziging]].
** Klik op: de knop &quot;Wijzigingen publiceren&quot;, helemaal links onderaan. 

== Bronnen en referenties ==

{{Sub}}</text>
      <sha1>092e9bjl7q31njir9mx20fporo4agfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431064</id>
      <parentid>431063</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="de9qu0mhmy3hum6llkcydzdwzb0scev" xml:space="preserve">Hoe begin je concreet aan een wikiboek?

Kijk allereerst of de auteursrechten in orde zijn. Vervolgens kun je het nieuwe Wikiboek starten.

== Auteursrechten ==
Auteursrechten hebben twee kanten:
# Je eigen auteursrechten, als je bijdraagt aan Wikibooks of elders teksten publiceert. Zie daarvoor [[Wikibooks:Auteursrechten]].
# Het respecteren van de auteursrechten van anderen. Daar gaat deze paragraaf over.

Al tijdens het schrijven van een cursus, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, is het noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de auteursrechten in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een wikiboek als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is:
* De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in een wikiboek (of op Wikipedia, in een blog, of waar dan ook). Anders mag je de cursus niet overzetten naar een wikiboek. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig.
* De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent&lt;ref&gt; [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2026-01-01#HoofdstukI_Paragraaf2_Artikel7 art. 7] van de Nederlandse Auteurswet&lt;/ref&gt; (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven &quot;schrijver&quot;). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. 
In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het wikiboek.

Citeren mag wel, maar met mate. Zie [[Schrijven/Literatuurgebruik]] voor wat wel en niet mag en wat de verplichtingen zijn.

== Een Wikiboek starten ==
Er zijn vele stappen nodig om een Wikiboek te beginnen en tot een goed einde te brengen. 
* '''Stap 1''': Een goede '''titel''' (naam van het boek) bedenken. Laat die voor anderen in één oogopslag te begrijpen zijn. Wikibooks is bedoeld voor iedereen met interesse in een bepaald onderwerp, geheimtaal is daarom uit den boze. Laat de titel zo kort mogelijk zijn. Gebruik geen afkortingen in de titel. 
* '''Stap 2''': Een '''voorpagina''' starten. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. 
* '''Stap 3''': De editor is nu geopend, je kunt als eerste de '''voorpagina''' van het boek maken. Tip: klik tussendoor steeds onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kun je zien hoe je schrijfsel er in het echt uit komt te zien en kun je de tekst nog corrigeren een aanvullen. Een voorpagina bevat: 
** Een verwelkoming en korte inleiding: waar gaat het wikiboek over, voor wie en voor welk leerniveau is het bedoeld, en eventueel een toepasselijke afbeelding of een foto-mozaïek. Put desgewenst inspiratie uit [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]].
** Een inhoudsopgave of een sjabloon met de inhoudstafel die op iedere pagina zichtbaar is. Het gemakkelijkste is om aanvankelijk een inhoudsopgave te maken en aan het eind van het proces een inhoudstafel. In een inhoudsopgave staan de titels van de hoofdstukken in het hierna volgende format (waarbij je &quot;Boektitel&quot; vervangt door de titel van het boek en &quot;Hoofdstuk 1&quot; door de voorgenomen titel van het eerste hoofdstuk, en zo verder). Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor het correct benoemen van hoofdstukken.
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 1|Hoofdstuk 1]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 2|Hoofdstuk 2]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 3|Hoofdstuk 3]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 4|Hoofdstuk 4]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
::Je kunt de namen van de hoofdstukken nog veranderen zolang ze rood zijn.
::Een sjabloon met de inhoudstafel komt later in dit wikiboek aan bod, als de hoofdstukken geschreven zijn en het boek min of meer af is.
:* Vermeld helemaal bovenaan de voorpagina ''&lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;''. Nu verschijnt de tekst &quot;''Er bestaat nog geen infobox voor dit boek. Klik hier om die aan te maken.''&quot; Trek je daar voorlopig nog even niets van aan. 
:* Vermeld helemaal onderaan:
::''&lt;nowiki&gt;{{Boek}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;[[Categorie:XXX]]&lt;/nowiki&gt;''. Vervang XXX door de naam van een categorie of subcategorie uit [[:Categorie:Boek naar thema]]. Kies de categorie waar het nieuwe wikiboek het beste bij past. Klik op een hoofdthema door om te kijken of er een meer gespecialiseerde categorie is.
* '''Stap 4''': '''Opslaan'''. Als de pagina helemaal naar je zin is, of als je tussentijds wilt opslaan:
** Verwijder bovenaan het sjabloon voor Werk in uitvoering als je niet verder aan de pagina werkt.  
** Vul onderaan de &quot;Samenvatting&quot; in: geef in het kort weer wat de wijzigingen zijn.
** Vink het vakje &quot;Dit is een kleine bewerking&quot; aan als dit van toepassing is, zie [[Help:Kleine wijziging]].
** Klik op: de knop &quot;Wijzigingen publiceren&quot;, helemaal links onderaan. 

== Bronnen en referenties ==

{{Sub}}</text>
      <sha1>de9qu0mhmy3hum6llkcydzdwzb0scev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46869</id>
    <revision>
      <id>431062</id>
      <parentid>430987</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Formules + geluid</comment>
      <origin>431062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9955" sha1="9vve28zu2b5lr6oz4rp769ukckglw7s" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde en genummerde lijst maken, {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

{{Sub}}</text>
      <sha1>9vve28zu2b5lr6oz4rp769ukckglw7s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>