Hoofdportaal:Beeldende kunst/Architectuur/Genres/Religieuze architectuur

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>nlwikisource</dbname>
    <base>https://nl.wikisource.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikisource</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikisource</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Hoofdportaal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Overleg hoofdportaal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Auteur</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg auteur</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg pagina</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Overleg index</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Hoofdportaal:Beeldende kunst/Architectuur/Genres/Religieuze architectuur</title>
    <ns>100</ns>
    <id>43774</id>
    <revision>
      <id>222762</id>
      <parentid>222130</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>+bronnen</comment>
      <origin>222762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33610" sha1="mrl9f0qjakdp6au9x802iccbn6thd71" xml:space="preserve">{{Infobox thema
| naam                = Religieuze architectuur
| afbeelding          = Aachener Dom August 2014.jpg
| alt                 = Koepelgewelf van de Dom van Aken
| beschrijving        = Dit is een overzicht van alle op [[Wikisource:Over Wikisource|Wikisource]] aanwezige bronnen over religieuze architectuur.
}}
== Boeddhistische tempels - Stoepa's ==
;Borobudur, Midden-Java
*Anoniem (6 maart 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 10/Bôrô Boedoer|‘Bôrô Boedoer’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 10, p.&amp;nbsp;59.

;Candi Mendut
*Anoniem (21 augustus 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 34/De Boroboedoer|‘De Boroboedoer’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 34, p.&amp;nbsp;158.
*Anoniem (18 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 38/Van Kedoe|‘Van Kedoe schrijft men aan het Bat. Nbl.: […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 38, p.&amp;nbsp;174.

== Hindoeïstische tempels ==

== Kapellen - Kerken - Basilieken - Kathedralen ==
;Algemeen
*Anoniem (1 juni 1911) [[De Tijd/Nummer 19382/Architect Weissman over Oude Dorpskerken|‘Architect Weissman over Oude Dorpskerken’]], ''De Tijd'', [p.&amp;nbsp;2].
*Cloquet, L. (1897) ''Les grandes cathédrales du monde catholique'', Lille: Société Saint-Augustin.&lt;br&gt;Aankondigingen en recensies:
**M.L. (27 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 9/Boeken|‘Boeken’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 9, p.&amp;nbsp;54-55.
*Viollet-le-Duc (1897) ''De geschiedenis van een stadhuis en van eene kathedraal'', Haarlem: de erven F. Bohn.&lt;br&gt;Aankondigingen en recensies:
**Anoniem (21 augustus 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 34/Boeken|‘Boeken’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 34, p.&amp;nbsp;157-158.

;Basiliek van de H.H. Wiro, Plechelmus en Otgerus, Sint Odiliënberg
*Anoniem (15 mei 1886) [[De Tijd/Nummer 11805/Kerknieuws|‘Kerknieuws’]], ''De Tijd'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 augustus 1891) [[De Tijd/Nummer 13402/Kerknieuws|‘Kerknieuws’]], ''De Tijd'', [p. 1-2].
*Anoniem (30 mei 1917) [[De Maasbode/Jaargang 49/Nummer 15079/Avondblad/De Roermondsche Kunstvereeniging naar St. Odiliënberg en zijn kerk|‘De Roermondsche Kunstvereeniging naar St. Odiliënberg en zijn kerk’]], ''De Maasbode'', Avondblad, [p.&amp;nbsp;2-3].
*Anoniem (6 november 1926) [[Limburgsche Illustratie/Jaargang 1/Nummer 6/Zonder titel|‘Enkele kilometers verder dan de Kapel der Paters Redemptoristen in ’t Zand, [...]’]], ''Limburgsche Illustratie'', p. 8.
*Anoniem (12 maart 1941) [[De Tijd/Jaargang 96/Nummer 31751/Avondblad/Pastoor J.J.H. Sieben|‘Pastoor J.J.H. Sieben’]], ''De Tijd'', Avondblad, p. 7.
*Anoniem (5 mei 1951) ‘Uit het leven van elke dag’, ''Limburgsch Dagblad'', p. 2.
*Anoniem (7 mei 1951) ‘Historische kerk in oude luister’, ''Limburgsch Dagblad'', p. 2.
*Anoniem (9 oktober 1954) ‘Drie nieuwe basilieken in Limburg. Verheffing verwacht der kerken van St. Odiliënberg, Roermond en Rolduc’, ''De Tijd'', p. 3.
*Anoniem (5 mei 1955) ‘Uit het leven van elke dag’, ''Limburgsch Dagblad'', p. 2.
*Anoniem (7 mei 1955) ‘Historische kerk in oude luister’, ''Limburgsch Dagblad'', p. 2.
*Anoniem (26 september 1957) ‘Kerk van St.-Odiliënberg basiliek’, ''De Tijd'', p.&amp;nbsp;9.

;Cunerakerk, Rhenen
*Anoniem (18 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 38/Naar het Ned. Dagbl. verneemt|‘Naar het Ned. Dagbl. verneemt is […] te Rhenen een onderzoek ingesteld omtrent den toestand van de steenen gewelven en muren van het kerkgebouw, […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 38, p.&amp;nbsp;174.

;Dom van Mainz
*Erkel, A.W. van (31 januari 1875) [[De Opmerker/Jaargang 10/Nummer 5/Nog iets over de restauratie van den Dom te Mainz|‘Nog iets over de restauratie van den Dom te Mainz’]], ''De Opmerker'', jrg. 10, nr. 5, [p.&amp;nbsp;1].

;Dominicanenkerk, Maastricht
*Flament, M. (16 mei 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 20#art8|‘De muurschildering in de oude Predikheerenkerk te Maastricht’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 20, p.&amp;nbsp;17-20.

;Dorpskerk, Nieuwer Ter Aa
*Anoniem (6 maart 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 10/De plannen der veelbesproken restauratie van het kerkgebouw te Ter Aa|‘De plannen der veelbesproken restauratie van het kerkgebouw te Ter Aa, […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 10, p.&amp;nbsp;62.

;Dorpskerk, Zuidland
*Anoniem (26 juni 1918) [[Nieuwe Rotterdamsche Courant/Jaargang 75/Nummer 175/Avondblad/Grafsteenen|‘Grafsteenen’]], ''Nieuwe Rotterdamsche Courant'', Avondblad, A, p.&amp;nbsp;1.

;Église Saint-Germain-des-Prés, Parijs
*Anoniem (5 december 1840) [[De Noordbrabanter/1840/Nummer 146/Parijs, 1 December|‘Parijs, 1 December’, alinea 7]], ''Noord-Brabander'', [p.&amp;nbsp;1].

;Engelse Hervormde Kerk, Amsterdam
*Anoniem (30 mei 1899) [[Algemeen Handelsblad/Jaargang 72/Nummer 22279/Ochtendblad/Engelsche Kerk|‘Engelsche Kerk’]], ''Algemeen Handelsblad'', Ochtendblad, [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Annakerk, Aldeneik
*Anoniem (9 januari 1976) ‘De basoliek waar Aldeneik trots op is’, ''Limburgsch Dagblad'', p. 2.

;Sint-Annakerk, Wittenburgergracht, Amsterdam
*Anoniem (11 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 37/Naar wij vernemen|‘Naar wij vernemen bestaat het voornemen om voor den bouw eener nieuwe R. Kath. Kerk in de Oostelijke wijken van Amsterdam eene beperkte prijsvraag uit te schrijven. […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 37, p.&amp;nbsp;170.

;Dominicuskerk, Amsterdam
*Anoniem (26 september 1933) [[Het Vaderland/Jaargang 65/26 september 1933/De St. Dominicuskerk te Amsterdam|‘De St. Dominicuskerk te Amsterdam’]], ''Het Vaderland'', Avondblad A, p. 3.

;Gereformeerde kerk, Roermond
*Anoniem (24 augustus 1932) [[De Standaard/Jaargang 61/Nummer 18512/De Gereformeerde Kerk, architectuur J. Klaarenbeek te Roermond|‘De Gereformeerde Kerk, architectuur J. Klaarenbeek te Roermond’]], ''De Standaard'', Tweede Roermondnummer, [p.&amp;nbsp;2].

;Grote of Lebuinuskerk
*Anoniem (27 juni 1911) [[Algemeen Handelsblad/Jaargang 84/Nummer 26652/Avondblad/Restauratie der St. Lebuinuskerk|‘Restauratie der St. Lebuinuskerk’]], ''Algemeen Handelsblad'', Avondblad, p.&amp;nbsp;7.

;Grote of Sint-Bavokerk, Haarlem
*Stuijt, Jan (26 juni 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 26/Haarlem|‘Haarlem’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 26, p.&amp;nbsp;122-125, met name 123-124.

;Grote Kerk, Apeldoorn
*Anoniem (6 maart 1847) [[Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant/1847/Nummer 19/’s Gravenhage, den 4den Maart|‘’s Gravenhage, den 4den Maart’, alinea 2]], ''Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant'', [p.&amp;nbsp;1].

;Grote Kerk, Nijkerk
*Anoniem (23 april 1789) [[Opregte Haarlemsche Courant/1789/Nummer 49/De Heeren J. Scherpenkamp en W. Berghuis|‘De Heeren J. Scherpenkamp en W. Berghuis, Kerkmeesters in de Veste Nykerk, […] voorneemens zynde uit de hand te verkoopen: […] [advertentie]’]], ''Oprechte Donderdagse Haarlemse Courant'', [p.&amp;nbsp;4].

;Heilige Grafkerk, Jeruzalem
*Anoniem (14 april 1837) [[Leydse Courant/1837/Nummer 45/Turkye|‘Turkye’]], ''Leydsche Courant'', [p.&amp;nbsp;1].

;Heilige Naam Jezuskerk, Lierop
*Brouns, P.N. (3 februari 1917) [[De Katholieke Illustratie/Jaargang 51/Nummer 18/Lierop|‘Lierop’]], ''De Katholieke Illustratie'', jrg. 51, nr. 18, p.&amp;nbsp;246-252.

;Hervormde Kerk, Balgoij
[[Bestand:Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant 1847 no 019 advertisement Aanbesteding.jpg|thumb|400px|Advertentie uit de ''Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant'', 6 maart 1847.]]

;Hervormde Kerk, 's-Graveland
*Anoniem (28 oktober 1893) [[De Gooi- en Eemlander/Jaargang 22/Nummer 43/’s Graveland, 27 Oct.|‘’s Graveland, 27 Oct.’]], ''De Gooi- en Eemlander'', [p.&amp;nbsp;1].

;Hervormde kerk, Hoofdplaat
*Anoniem (4 juni 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 23/Aankondiging van aanbestedingen|‘Aankondiging van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 23, p.&amp;nbsp;182.

;Hervormde Kerk, Ootmarsum
*Anoniem (30 november 1911) [[Tubantia/Jaargang 40/Nummer 140/Een Honderd-jarig bestaan|‘Een Honderd-jarig bestaan’]], ''Tubantia'', 3e blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Hervormde kerk, Oterdum
*Anoniem (4 juni 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 23/Aankondiging van aanbestedingen|‘Aankondiging van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 23, p.&amp;nbsp;182.

;Kapel in 't Zand, Roermond
*Anoniem (22 juli 1885) [[De Tijd/Nummer 11557/Het 450-jarig Jubilé van O.L. Vrouw in 't Zand, te Roermond|‘Het 450-jarig Jubilé van O.L. Vrouw in 't Zand, te Roermond’]], ''De Tijd'', [Eerste blad, p. 2].
*Anoniem ([augustus 1885]) [[De Volks-Missionaris/Jaargang 6/Nummer 8/Kroniek der Kapel van O. L. Vrouw in 't Zand|‘Kroniek der Kapel van O. L. Vrouw in 't Zand’]], ''De Volks-Missionaris'', p. LXXIII-LXXIX.

;Kerk van Midwolde
*Anoniem (13 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 7/Te Midwolde (Gr.)|‘Te Midwolde (Gr.) […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 7, p.&amp;nbsp;46.

;Laakkerk, Den Haag
*Anoniem (18 november 1930) [[De Amsterdammer/Jaargang 19/Nummer 5688/Kerkinstitueering Laakkwartier|‘Kerkinstitueering Laakkwartier’]], ''De Amsterdammer'', eerste blad, p.&amp;nbsp;2.

;Lutherse kerk, Den Haag
*Anoniem (3 maart 1904) [[Haagsche Courant/1904/Nummer 6442/De heer Rijp|‘De heer Rijp […] zal […] op Donderdag 17 Maart […] een uitvoering geven van gewĳde muziek, […]’]], ''Haagsche Courant'', Tweede blad, [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (2 april 1904) [[De Nieuwe Courant/Jaargang 4/Nummer 93/Avondblad/Wij vernemen|‘Wij vernemen, dat beide Koninginnen […] een belangrijke bijdrage hebben geschonken ten behoeve van het fonds tot restauratie van de Luthersche kerk alhier. […]’]], ''De Nieuwe Courant'', Avondblad, [p.&amp;nbsp;1].

;Mariakerk, Utrecht
*Haverkate, Herman, Peet, C.J. van der (1985) ''Een kerk van papier. De geschiedenis van de voormalige Mariakerk te Utrecht'', Zutphen: De Walburg Pers, {{ISBN|9060114299}}.

;Minderbroederskerk, Roermond
*Anoniem (9 november 1895) [[Venloosch Weekblad/Jaargang 33/Nummer 45/In de Hervormde kerk te Roermond|‘In de Hervormde kerk te Roermond’]], ''Venloosch Weekblad'', jrg. 33, nr. 45, Eerste Blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Minorietenkerk, Wenen
*Anoniem (26 februari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 24#art2al8|‘Wt Weenen vanden 17. Ianuarij 1621’, alinea 8]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-6.

;Munster van Freiburg
*Geiges, Fritz, Günther, Karl (1896) ''Unser Lieben Frauen Münster zu Freiburg im Breisgau. 68 Lichtdrucktafeln nach Aufnahmen''. Freiburg i.B.: [H.M. Poppen].&lt;br&gt;Aankondigingen en recensies:
**Anoniem (22 mei 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 21/Boeken|‘Boeken’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 21, p.&amp;nbsp;103.

;Munsterkerk, Roermond
*Anoniem (9 oktober 1954) ‘Drie nieuwe basilieken in Limburg. Verheffing verwacht der kerken van St. Odiliënberg, Roermond en Rolduc’, ''De Tijd'', p. 3.
*Anoniem (30 november 1963) ‘Roermonds Munsterkerk en haar Praalgraf’, ''De Tijd-Maasbode'', p.&amp;nbsp;17.

;Nederlands Hervormde kerk, Dinther
*Anoniem (4 juni 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 23/Aankondiging van aanbestedingen|‘Aankondiging van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 23, p.&amp;nbsp;182.

;Nederlands Hervormde Kerk, Groot-Ammers
*Anoniem (21 mei 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 21/Aankondiging van aanbestedingen|‘Aankondiging van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 21, p.&amp;nbsp;165-166.
*Anoniem (4 juni 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 23/Afloop van aanbestedingen|‘Afloop van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 23, p.&amp;nbsp;182-183.

;Nieuwe Kerk, Amsterdam
*Anoniem (27 maart 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 13/In de vergadering van Amsterdam Vooruit|‘In de vergadering van „Amsterdam Vooruit” op 23 jl. […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 13, p.&amp;nbsp;76.
*Anoniem (17 juli 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 29/Voor een nieuw geschilderd glasraam|‘Voor een nieuw geschilderd glasraam, […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 29, p.&amp;nbsp;138.
*Anoniem (11 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 37/Het gedenkraam|‘Het gedenkraam’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 37, p.&amp;nbsp;168.&lt;br&gt;Reactie:
**A. Diepenbrock (2 oktober 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 40/Het gedenkraam|‘Het gedenkraam’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 40, p.&amp;nbsp;181-182.

;Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, Maastricht
*Smit, W. (19 september 1990) ‘Bouwgeschiedenis ‘Onze Lieve Vrouwekerk’’, ''Nederlands Dagblad'', p. 6.

;Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangenkerk, Koningsbosch
*Anoniem (4 mei 1927) [[Limburger Koerier/Jaargang 82/Nummer 104/Uit Midden-Limburg|‘Koningsbosch. Inwijding der nieuwe kerk’]], ''Limburger Koerier'', eerste blad, p.&amp;nbsp;7.

;Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming, Huissen
*Anoniem (30 november 1933) [[De Tijd/Jaargang 89/Nummer 27284/Ochtendblad/Sint Bernulphusgilde|‘Sint Bernulphusgilde’]], ''De Tijd'', Ochtendblad, [p.&amp;nbsp;3].

;Onze-Lieve-Vrouwe-van-Lourdeskerk, Scheveningen
*Anoniem (26 juni 1918) [[Nieuwe Rotterdamsche Courant/Jaargang 75/Nummer 175/Avondblad/Men schrijft ons|‘Men schrijft ons: […]’]], ''Nieuwe Rotterdamsche Courant'', Avondblad, A, p.&amp;nbsp;1.

;Oude Kerk, Delft
*Anoniem (26 juni 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 26/De Raad der Gemeente Delft|‘De Raad der Gemeente delft heeft […] goegekeurd het voorstel van B. en W. tot herstelling van de 4 spitsen van den Ouden Kerktoren, […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 26, p.&amp;nbsp;126.
*Anoniem (4 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 36/In de vorige week|‘In de vorige week werd te Delft door het gemeentebestuur aanbesteed […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 36, p.&amp;nbsp;166.
*Anoniem (18 september 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 38/Volgens de N. D. Ct.|‘Volgens de N. D. Ct. […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 38, p.&amp;nbsp;174.

;Schottenkerk, Wenen
*Anoniem (20 juni 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/20 juni#art1al8|‘Wt weenen in Oostenrijck. Met Tijdinghe van den lesten Mey 1620’, alinea 8]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.

;Sigwardskirche, Idensen
*Anoniem (27 juli 1934) [[Algemeen Handelsblad/Jaargang 107/Nummer 35008/Avondblad/Middeleeuwsche fresco's|‘Middeleeuw­sche fres­co’s te Iden­sen ont­dekt’]], ''Algemeen Handelsblad'', Avondblad, derde blad, p.&amp;nbsp;9.

;Sint-Agathakerk, Eys
*Anoniem (31 december 1892) [[Limburger Koerier/Jaargang 47/Nummer 217-218/Een koninklijk Eerherstel|‘Een koninklijk Eerherstel’]], ''Limburger Koerier'', eerste blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Aldegondiskerk, Maasbree
*Anoniem (24 december 1937) [[Limburger Koerier/Jaargang 92/Nummer 302/Maasbree|‘Maasbree’]], ''Limburger Koerier'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Antonius en Barbarakerk, 's-Hertogenbosch
*Anoniem (16 juni 1930) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 159/Nummer 139/Triduums|‘Triduums’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', eerste blad, [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Antonius van Paduakerk, Blerick
*Anoniem (21 maart 1898) [[De Zuid-Limburger/Jaargang 4/Nummer 69/Venlo|‘Venlo’, alinea 3]], ''De Zuid-Limburger'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (28 september 1936) [[Nieuwe Venlosche Courant/Jaargang 74/Nummer 226/Bij het heengaan van Pastoor Rieter|‘Bij het heengaan van Pastoor Rieter’]], ''Nieuwe Venlosche Courant'', [p.&amp;nbsp;7.

;Sint-Antonius van Paduakerk, Ede
*Anoniem (23 maart 1905) [[De Noordbrabanter/Jaargang 76/Nummer 3947/Van eerbiedwaardige zijde wordt medegedeeld|‘Van eerbiedwaardige zijde wordt aan het „Centr.” medegedeeld, […]’]], ''De Noord Brabanter'', [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Antoniuskerk, Dordrecht
*Anoniem (19 juni 1884) [[Het Nieuws van den Dag/1884/Nummer 4396/Bij de aanbesteding|‘Bij de aanbesteding van het bouwen eener R.C., hulpkerk te Dordrecht […]’]], ''Het Nieuws van den Dag'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Benedictuskerk, Praag
*Anoniem (15 februari 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/15 februari#art6#al3|‘Wt Praghe’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.

;Sint-Brigidakerk, Geldrop
*Anoniem (11 oktober 1888) [[De Grondwet/Jaargang 26/Nummer 82/Aanbestedingen|‘Aanbestedingen’]], ''De Grondwet'', [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Clemenskerk, Nuenen
*Anoniem (25 juli 1903) [[Peel- en Kempenbode/Jaargang 27/Nummer 60/Nuenen|‘Nuenen’]], ''Peel- en Kempenbode'', [p.&amp;nbsp;6].
*X. (23 maart 1905) [[De Noordbrabanter/Jaargang 76/Nummer 3947/Christelijke Kunst|‘Christelijke Kunst’]], ''De Noord Brabanter'', [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Dionysiuskerk, Asselt
*A. (14 juli 1928) [[De Tijd/Jaargang 84/Nummer 24749/Asselt|‘Asselt’]], ''De Tijd'', vierde blad, [p. 3-5].
*Anoniem (4 augustus 1917) [[De Tijd/Jaargang 72/Nummer 21404/Kunst en letteren|‘Kunst en letteren. De kapel van Asselt’]], ''De Tijd'', [p. 2].
*Anoniem (24 mei 1930) [[De Tijd/Jaargang 85/Nummer 25444/Avondblad/Het kerkje van Asselt in gevaar|‘Het kerkje van Asselt in gevaar’]], ''De Tijd'', Avondblad, p.&amp;nbsp;5.
*Anoniem (8 februari 1935) [[Nieuwe Tilburgsche Courant/Jaargang 57/Nummer 21721/Kunst en Letteren|‘Kunst en Letteren. Het kerkje van Asselt. Zijn schoonheid en geschiedenis’]], ''Nieuwe Tilburgsche Courant'', derde blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Eusebiuskerk, Arnhem
*Anoniem (26 juni 1918) [[Nieuwe Rotterdamsche Courant/Jaargang 75/Nummer 175/Avondblad/Arnhem|‘Arnhem’]], ''Nieuwe Rotterdamsche Courant'', Avondblad, A, p.&amp;nbsp;1.

;Sint-Fabianus en Sebastianuskerk
*Anoniem (14 mei 1927) [[Limburger Koerier/Jaargang 82/Nummer 113/Het decoratief der Sevenumsche kerk|‘Het decoratief der Sevenumsche kerk’]], ''Limburger Koerier'', vierde blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Gerardus Majellakerk, De Weebosch
*Panken, J. (28 september 1929) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1929/Nummer 227/Merkwaardig bedevaartskerkje van Sint Gerardus Majella te De Weebosch (Bergeijk)|‘Merkwaardig bedevaartskerkje van Sint Gerardus Majella te De Weebosch (Bergeijk)’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', eerste blad, [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Gereonkerk, Keulen
*Anoniem (27 maart 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 13/Bij het maken van toebereidselen|‘Bij het maken van toebereidselen om het koor der St. Gereons-kerk te Keulen te beschilderen, heeft men hoogst merkwaardige oude muurschilderingen in de apsis gevonden.. […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 13, p.&amp;nbsp;76.

;Sint-Hippolytuskerk, Delft
*Anoniem (31 augustus 1885) [[De Tijd/1885/Nummer 11590/Gisteren-ochtend|‘Gisteren-ochtend omstreeks 6 uur […]’]], ''De Tijd'', [eerste blad], [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Jacobskerk, Zürich
*Deuzler, C., predikant, president, A. Buchi, secretaris (27 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 9/Internationale prijsvraag|‘Internationale prijsvraag voor den bouw eener nieuwe gereformeerde kerk voor de kerkelijke gemeente Ausserzihl in de stad Zürich. Programma’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 9, p.&amp;nbsp;56.

;Sint-Jacobus de Meerderekerk, Hunsel
*Anoniem (26 maart 1932) [[Limburger Koerier/Jaargang 87/Nummer 73/Gouden priesterjubilé te Hunsel|‘Gouden priesterjubilé te Hunsel’]], ''Limburger Koerier'', vijfde blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Janskerk, Gouda
*Anoniem (20 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 8/Door Kerkvoogden der Nederl. Herv. Gemeente te Gouda is opgedragen|‘Door Kerkvoogden der Nederl. Herv. Gemeente te Gouda is aan de architecten W. Kromhout Cz. en Joseph Cuijpers opgedragen […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 8, p.&amp;nbsp;51.
*Anoniem (1 mei 1962) ‘De restauratie van de St. Janskerk te Gouda’, ''Gereformeerd gezinsblad'', [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Josephkerk, 's-Hertogenbosch
*Anoniem (13 oktober 1923) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1923/Nummer 238/In de St. Josephskerk|‘In de St. Josephskerk’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', Vierde Blad, [p.&amp;nbsp;3].
*Anoniem (22 maart 1924) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1924/Nummer 70/In de St. Josephskerk|‘In de St. Josephskerk’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', Vierde Blad, [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Josephkerk, Maagdenberg
*Anoniem (24 oktober 1924) [[Nieuwe Venlosche Courant/Jaargang 65/Nummer 249/De St. Theresiakapel aan den Maagdenberg|‘De St. Theresiakapel aan den Maagdenberg’]], ''Nieuwe Venlosche Courant'', [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Josephkerk, Waterloo
*Anoniem (30 juni 1828) [[Leydse Courant/Jaargang 1828/Nummer 78/Leyden den 28 Junij|‘Leyden den 28 Junij’]], ''Leydsche Courant'', [p.&amp;nbsp;2-3].

;Sint-Jozefkerk, Nieuwerkerk aan den IJssel
*Anoniem (21 mei 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 21/Aankondiging van aanbestedingen|‘Aankondiging van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 21, p.&amp;nbsp;165-166.
*Anoniem (4 juni 1898) [[Bouwkundig Weekblad/Jaargang 18/Nummer 23/Afloop van aanbestedingen|‘Afloop van aanbestedingen’]], ''Bouwkundig Weekblad'', jrg. 18, nr. 23, p.&amp;nbsp;182-183.

;Sint-Lambertuskerk, Blerick
*Anoniem (28 september 1936) [[Nieuwe Venlosche Courant/Jaargang 74/Nummer 226/Bij het heengaan van Pastoor Rieter|‘Bij het heengaan van Pastoor Rieter’]], ''Nieuwe Venlosche Courant'', [p.&amp;nbsp;7.

;Sint-Lambertuskerk, Horst
*Anoniem (23 augustus 1932) [[Nieuwe Venlosche Courant/Jaargang 70/Nummer 198/Antieke schilderstukken in de H. Lambertuskerk te Horst|‘Antieke schilderstukken in de H. Lambertuskerk te Horst’]], ''Nieuwe Venlosche Courant'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Lambertuskerk, Münster
*Holstvoogd, C. (12 juni 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 24/Torenklokken|‘Torenklokken’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 24, p.&amp;nbsp;115-116.

;Sint-Landricuskerk, Echt
*Anoniem (31 december 1892) [[Limburger Koerier/Jaargang 47/Nummer 217-218/Echt, 31 Dec.|‘Echt, 31 Dec.’]], ''Limburger Koerier'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Martinusbasiliek, Venlo
*Anoniem (21 maart 1898) [[De Zuid-Limburger/Jaargang 4/Nummer 69/Venlo|‘Venlo’]], ''De Zuid-Limburger'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 juli 1898) [[Venloosch Weekblad/Jaargang 36/Nummer 29/In de St. Martinuskerk is men op het oogenblik bezig met het afbreken van het hoofdaltaar|‘In de St. Martinuskerk is men op het oogenblik bezig met het afbreken van het hoofdaltaar, [...]’]], ''Venloosch Weekblad'', jrg. 36, nr. 29, Eerste Blad, [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (6 november 1900) [[Limburger Koerier/Jaargang 55/Nummer 125/Venlo, 4 Nov.|‘Venlo, 4 Nov.’]], ''Limburger Koerier'', [p.&amp;nbsp;3].
*Anoniem (12 november 1900) [[De Morgenpost/Jaargang 8/Nummer 2449/Kunst en wetenschap|‘Kunst en wetenschap’]], ''De Morgenpost'', [p.&amp;nbsp;3].
*T. (28 december 1901) [[Venloosche Courant/Jaargang 33/Nummer 103/Een kunstjuweel|‘Een kunstjuweel’]], ''Venloosche Courant'', [p.&amp;nbsp;1-2].

;Sint-Martinuskerk, Cuyk
*Anoniem (8 maart 1920) [[De Tijd/Jaargang 75/Nummer 22197/Kerknieuws|‘Kerknieuws’]], ''De Tijd'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Martinuskerk, Tongelre
*Anoniem (4 oktober 1887) [[De Zuid-Willemsvaart/Jaargang 7/Nummer 110/Tonglre|‘Tonglre’]], ''De Zuid-Willemsvaart'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 juli 1888) [[Provinciale Noorbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1888/Nummer 171/Aanbestedingen|‘Aanbestedingen’]], ''Provinciale Noorbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', Eerste Blad, [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (29 september 1890) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1890/Nummer 224/Tongelre, 25 Sept.|‘Tongelre, 25 Sept.’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', Eerste Blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Michaelkerk, Pforzheim
*Anoniem (21 augustus 1834) [[Bredasche Courant/1834/Nummer 198/Duitschland|‘Duitschland’]], ''Bredasche Courant'', [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Pancratiuskerk, Heerlen
*Anoniem (14 december 1925) [[Limburgsch Dagblad/Jaargang 8/Nummer 924/Verrijking St. Pancratiuskerk|‘Verrijking St. Pancratiuskerk’]], ''Limburgsch Dagblad'', [eerste blad, p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (7 december 1928) [[De Morgen/Jaargang 5/Nummer 1306/Verfraaiïng der St. Pancratiuskerk|‘Verfraaiïng der St. Pancratiuskerk’]], ''De Morgen'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;4].
*Anoniem (3 mei 1932) [[Limburgsch Dagblad/Jaargang 15/Nummer 106/De geschiedenis van Heerlens oudste godshuis: de Sint Pancratiuskerk|‘De geschiedenis van Heerlens oudste godshuis: de Sint Pancratiuskerk’]], ''Limburgsch Dagblad'', [p.&amp;nbsp;1].

;Sint-Pauluskerk, Vaals
*Anoniem (20 december 1892) [[Limburger Koerier/Jaargang 47/Nummer 212/Vaals, 18 Dec.|‘Vaals, 18 Dec.’]], ''Limburger Koerier'', [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Petruskerk, Bergen (Limburg)
*Anoniem (20 september 1909) [[Limburger Koerier/Jaargang 64/Nummer 194/Bergen|‘Kerknieuws. Bergen’]], ''Limburger Koerier'', [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Petrus-en-Pauluskerk, Wolder (Maastricht)
*Sprenger, W. (16 januari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 3/Aan de Redactie|‘Aan de Redactie van „Architectura et Amicitia” te Amsterdam’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 3, p.&amp;nbsp;19.

;Sint-Plechelmusbasiliek, Oldenzaal
*Anoniem (4 juni 1915) [[Algemeen Handelsblad/Jaargang 88/Nummer 28080/Avondblad/De St. Plechelmuskerk te Oldenzaal|‘De St. Plechelmuskerk te Oldenzaal’]], ''De St. Plechelmuskerk te Oldenzaal’]], ''Algemeen Handelsblad'', Avondblad, p. 6.
*Anoniem (9 april 1936) [[Algemeen Handelsblad/Jaargang 109/Nummer 35626/Avondblad/De St. Plechelmustoren te Oldenzaal|‘De St. Plechelmustoren te Oldenzaal’]], ''Algemeen Handelsblad'', Avondblad, p. 13.

;Sint-Rochuskerk, Steyl
*Anoniem (29 januari 1930) [[Limburger Koerier/Jaargang 85/Nummer 24/De nieuwe kerk te Steyl|‘De nieuwe kerk te Steyl. Plechtige eerste-steenlegging’]], ''Limburger Koerier'', eerste blad, p.&amp;nbsp;2.

;Sint-Willibrorduskerk, Bakel
*Anoniem (8 augustus 1867) [[De Noordbrabanter/Jaargang 39/Nummer 93/In den nacht|‘In den nacht van 22 op 33 Julij jl. zijn door middel van braak en inklimming uit de R. K. Kerk te Bakel ontvreemd: […]’]], ''De Noordbrabanter'', [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Willibrorduskerk, Neerkant
*Anoniem (18 februari 1890) [[De Tijd/Nummer 12944/Aanbestedingen|‘Aanbestedingen’]], ''De Tijd'', [p.&amp;nbsp;2-3].
*Anoniem (21 februari 1890) [[Provinciale Noorbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1890/Nummer 43/Aanbestedingen|‘Aanbestedingen’]], ''Provinciale Noorbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', [p.&amp;nbsp;3].

;Spaarnekerk, Haarlem
*Anoniem (23 oktober 1897) [[De Tijd/Nummer 15267/Een kunstwerk|‘Een kunstwerk’]], ''De Tijd'', [p.&amp;nbsp;4].
*L.T. (5 juli 1947) [[Nieuwe Haarlemsche Courant/Jaargang 69/Nummer 23890/De Spaarnekerk|‘De Spaarnekerk. Een van Haarlems stamparochies’]], ''Nieuwe Haarlemsche Courant'', [p.&amp;nbsp;2].

;Vredeskapel, Den Haag
*Anoniem (18 november 1930) [[De Amsterdammer/Jaargang 19/Nummer 5688/De Malakka-kapel te 's-Gravenhage|‘De Malakka-kapel te ’s-Gravenhage’]], ''De Amsterdammer'', eerste blad, p.&amp;nbsp;2.

;Westerkerk, Rijssen
*Anoniem (18 november 1930) [[De Amsterdammer/Jaargang 19/Nummer 5688/Giften en legaten|‘Giften en legaten’]], ''De Amsterdammer'', eerste blad, p.&amp;nbsp;2.

=== Kapellen ===
;Sint-Achatiuskapel, Keulen
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/Daer is tijdinge dat|‘Daer is tijdinge dat de Jesuyten Kerck tot Ceulen dese weke soude verbrant zijn, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Sint-Laurentiuskapel, Śnieżka, Polen
*Anoniem (1 september 1834) [[Utrechtsche Courant/1834/Nummer 105/Berlijn den 26 Augustus|‘Berlijn den 26 Augustus’]], ''Utrechtsche Courant'', [p.&amp;nbsp;1].

=== Kathedralen ===
;Dom van Keulen
*Anoniem (29 juni 1852) [[Groninger Courant/Jaargang 111/Nummer 52/Duitschland|‘Duitschland’, alinea 3]], ''Groninger Courant'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 augustus 1880) [[De Tijd/1880/Nummer 10075/Het Wochenbl. für Architekten und Ingenieure|‘Het Wochenbl. für Architekten und Ingenieure heeft berekend, […]’]], ''De Tijd'', [p.&amp;nbsp;2].

;Kathedraal Saint John the Divine, New York
*Anoniem (23 maart 1931) [[Soerabaijasch Handelsblad/Jaargang 79/Nummer 67/Het meest solide gebouw ter wereld|‘Het meest solide gebouw ter wereld’]], ''Soerabaiasch-Handelsblad'', p.&amp;nbsp;IV-[3].

;Kathedraal van Bourges
*Anoniem (27 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 9/De beroemde kathedraal van Bourges|‘De beroemde kathedraal van Bourges […] schijnt in de stormen dezer eeuw haar weerstandsvermogen min of meer verloren te hebben. […]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 9, p.&amp;nbsp;56.

;Kathedraal van Concepcíon
*Anoniem (27 januari 1939) [[Nieuwe Apeldoornsche Courant/Jaargang 36/Nummer 12349/Na de verschrikkelijke aardbeving in Chili|‘Na de verschrikkelijke aardbeving in Chili. Eindelooze rij van begrafenissen in geteisterde gebieden’]], ''Nieuwe Apeldoornsche Courant'', eerste blad, [p.&amp;nbsp;3].

;Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele, Brussel
*Anoniem (19 januari 1856) [[De Roermondenaar, Nieuws- en advertentieblad voor stad en land/Jaargang 1/Nummer 3/België|‘België’]], ''De Roermondenaar'', [p.&amp;nbsp;1].

;Kathedraal van Peterborough
*[F.] (23 januari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 4/De kathedraal van Peterborough|De kathedraal van Peterborough [1]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 4, p.&amp;nbsp;23-24.
*[F.] (30 januari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 5/De kathedraal van Peterborough|‘De kathedraal van Peterborough [2]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 5, p.&amp;nbsp;27-28.
*F. (6 februari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 6/De kathedraal van Peterborough|‘De kathedraal van Peterborough [3]’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 6, p.&amp;nbsp;33-34.

;Kathedraal van Tours
*Anoniem (19 februari 1931) [[Soerabaijasch Handelsblad/jaargang 79/nummer 41/De kathedraal van Tours|‘De kathedraal van Tours’]], ''Soerabaijasch Handelsblad'', Derde blad, p. 1.

;Sint-Christoffelkathedraal, Roermond
*Anoniem (30 mei 1892) [[De Tijd/1892/Nummer 13632/De brand van de St. Christoffel|‘De brand van de St. Christoffel’]], ''De Tijd'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;2].

== Kloosters - Abdijen ==
;Abdij Rolduc
*Anoniem (9 oktober 1954) ‘Drie nieuwe basilieken in Limburg. Verheffing verwacht der kerken van St. Odiliënberg, Roermond en Rolduc’, ''De Tijd'', p. 3.
*Corten, R. (2 januari 1897) [[Architectura/Jaargang 5/Nummer 1/Koorschildering in de crypta van Rolduc|‘Koorschildering in de crypta van Rolduc’]], ''Architectura'', jrg. 5, nr. 2, p.&amp;nbsp;8.

;Abtei Münster Schwarzach
*Anoniem (15 februari 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/15 februari#art2al6|‘Wt Weenen in Oostenrijck 18. Januarij 1620’, alinea 6]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-5 (vermeld als ‘Clooster Swartsach’).

;Augustijnenklooster, Genua
*Anoniem (4 februari 1670) [[Amsterdamsche Courant/1670/Nummer 5/Genua den 14 dito|‘Genua den 14 dito. [= 14 januari 1670]’]], ''Amsteldamsche Dingsdaegse Courant'', [p.&amp;nbsp;1].

;Karmelietenklooster, Boxmeer
*Anoniem (8 mei 1914) [[De Maasbode/Jaargang 46/Nummer 13053/Avondblad/De heer Emmanuel Perey|‘De heer Emmanuel Perey, kunstschilder te Venlo, […]’]], ''De Maasbode'', Avondblad, derde blad, [p.&amp;nbsp;1].

;Klooster Mariadal, Venlo
*Anoniem (21 maart 1898) [[De Zuid-Limburger/Jaargang 4/Nummer 69/Venlo|‘Venlo’, alinea 2]], ''De Zuid-Limburger'', [p.&amp;nbsp;2].

;Klooster Zlatá Koruna bij Český Krumlov, Tsjechië
*Anoniem (21 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/21 juli#art1|‘Wt Praghe. Gheschreven den xxix. Junij’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.

;Retraitehuis Schinnen
*Anoniem (8 april 1924) [[Limburgsch Dagblad/Jaargang 7/Nummer 83/Schinnen|‘Schinnen’]], ''Limburgsch Dagblad'', [p.&amp;nbsp;3].

;Sint-Elisabethklooster, Heythuysen
*Anoniem (18 juni 1895) [[Limburger Koerier/Jaargang 50/Nummer 138/Heithuizen|‘Heithuizen’]], ''Limburger Koerier'', [p.&amp;nbsp;2].

;Ursulinenklooster, Voogdijstraat, Roermond
*Anoniem (25-26 februari 1894) [[Het Vaderland/Jaargang 26/Nummer 48/Roomsch-Kath. Kerk|‘Roomsch-Kath. Kerk’]], ''Het Vaderland'', tweede blad, [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (25 december 1901) [[Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant/Jaargang 1901/Nummer 298/Kunstnieuws|‘Kunstnieuws’]], ''Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche Courant'', Vierde Blad, [p.&amp;nbsp;3].

== Synagogen ==
;Grote Synagoge, Amsterdam
*Seeligmann, S. (22 april 1921) [[Centraal blad voor Israëlieten in Nederland/Jaargang 37/Nummer 7/Daniël Stalpaert, de architect der Groote en der Portugeesche Synagoge|‘Daniël Stalpaert, de architect der Groote en der Portugeesche Synagoge’]], ''Centraal blad voor Israëlieten in Nederland'', [geïllustreerd bijvoegsel] ter gelegenheid van Pesach en het 250-jarig bestaan der Groote Synagoge te Amsterdam, [p.&amp;nbsp;1].

;Portugees-Israëlitische Synagoge, Amsterdam
*Seeligmann, S. (22 april 1921) [[Centraal blad voor Israëlieten in Nederland/Jaargang 37/Nummer 7/Daniël Stalpaert, de architect der Groote en der Portugeesche Synagoge|‘Daniël Stalpaert, de architect der Groote en der Portugeesche Synagoge’]], ''Centraal blad voor Israëlieten in Nederland'', [geïllustreerd bijvoegsel] ter gelegenheid van Pesach en het 250-jarig bestaan der Groote Synagoge te Amsterdam, [p.&amp;nbsp;1].

;Synagoge Roermond
*Anoniem (17 mei 1897) [[Limburger Koerier/Jaargang 52/Nummer 114/Roermond, 15 Mei|‘Roermond, 15 Mei’]], ''Limburger Koerier'', [p.&amp;nbsp;2].

[[Categorie:Wikisource:Hoofdportaal beeldende kunst]]</text>
      <sha1>mrl9f0qjakdp6au9x802iccbn6thd71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/ca. 1500-ca. 1648/Paltse veldtocht</title>
    <ns>100</ns>
    <id>77691</id>
    <revision>
      <id>222759</id>
      <parentid>209407</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T07:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>+bronnen</comment>
      <origin>222759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30738" sha1="lsz2uw46s9z99s8rjblwix3d8ro9e17" xml:space="preserve">{{Infobox thema
| naam         = Paltse veldtocht
| afbeelding   = Den om-loop ofte afbeeldingen der plaetsen die marquis Spinola verovert heeft ontrent Franckfoort ende Mentz.jpg
| alt          = Overzicht van alle door Spinola veroverde plaatsen tijdens de Paltse veldtocht
| beschrijving = Bronnen bij de [[w:nl:Paltse veldtocht|Paltse veldtocht]].
}}
;Tocht van de Zuidelijke Nederlanden naar de Palts, juni-30 augustus 1620
*Anoniem (30 april 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 april#art6|‘Wt Vlaenderen’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.
*Anoniem (16 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 juli (2)#art2|‘Wt Keysers legher van Heytersdorff den xvj. Junij’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.
*Anoniem (21 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/21 juli#art4al2|‘Wt Franckfort’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (30 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 juli (1)#art3|‘Wt Luxenburgh den 13. ditto. [= 13 juli 1620]’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5.
*Anoniem (14 augustus 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 augustus#art3al4|‘Wt Praghe vanden xxvij. Julij’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (26 augustus 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/26 augustus#art1al8|‘Met Brieuen wt weenen van x. Augusti’, alinea 8]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/26 augustus#art1al10|10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.
*Anoniem (28 augustus 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 augustus|Verhael hoe den Marquis Spinola den Legher by Coblentz heeft doen monsteren den xx. Augusti, ende heeft de Soldaten elck twee maenden Gagie gegeuen, ende heeft een brughe ouer den Rhijn gheslagen, ende is met zijn volck ouer ghetrocken ende verouert met Accoort Rectz, ende Brabach, met S. Guwer, ende t’Casteel van Herberstein, met Garnisoen besedt]]'', t’Hantwerpen: Abraham Verhoeuen.
*Anoniem (31 augustus 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/31 augustus|Verhael van het vertreck ende grooten Tocht van zijn Ex. Marquis Spinola, de welcke vertrocken is wt Brussel, met eenen Legher naer Duytslandt]]'', T’Hantwerpen: Abraham Verhoeuen.
*Anoniem (4 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september|Verhael hoe dat den Protestanten Legher van Franckfort op ghebroken is]]'', [T’Hantwerpen]: [Abraham Verhoeven].
*Anoniem (5 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/5 september|Verhael hoe den Marquis Spinola naer Franckfort ghetrocken is]]'', T’hantwerpen: Abraham Verhoeven.
*Anoniem (12 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/12 september#art1al4|‘Wt Weenen 20. Augusti’, alinea 4]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/12 september#art1al21|21]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-8.

;Financiering van de Paltse veldtocht
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art5|‘VVt Brussel 15, October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art1|‘Tijdinge wt den Leger van Marquis Spinola’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.
*Anoniem (15 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 5#art5|‘VVt Colen den 10. Ianuarij 1621’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7.
*Anoniem ([ca. 27] januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 14#art3|‘VVt Cruytzenach, 16. Ian. 1621’, alinea 3-4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.

;Tocht van Maurits naar Wezel tegen Spinola, augustus-november 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Nieuwe geschiedenis/Tocht van Maurits naar Wezel tegen Spinola]]

;Paltse veldtocht, 30 augustus 1620–27 augustus 1623
*Anoniem (18 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/18 september|Cort verhael hoe dat sijn Excellentie den Marquis Spinola met den Legher in Pfaltz-Graven Landt ghetrocken is]]'', T’hantwerpen: By Abraham Verhoeven.
*Anoniem ([20 september 1620]) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/20 september/VVt het Vorsten legher den 14. dito|‘VVt het Vorsten legher den 14. dito. [= 14 september 1620]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (2 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/2 oktober (1)#art4|‘VVt Oppenheym den 21. Sept’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 20. dito|‘VVt Franckfoort den 20. dito. [= 20 september 1620]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/17 oktober/VVt Franckfoort, den 11. October|‘VVt Franckfoort, den 11. October’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 november#art1|‘VVt den Legher van sijn Exc. Marquis Spinola van 13. Nouember 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-8.
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/VVt VVorms, den 30 dito|‘VVt VVorms, den 30 dito. [= 30 november 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/VVt der Bergstraten, den 2. December|‘VVt der Bergstraten, den 2. December’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/29 januari/VVt Francfoort den 19 dito|‘VVt Francfoort den 19 dito. [= 19 januari 1621]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/29 januari/Wt Ceulen, den 23. dito 1621|‘Wt Ceulen, den 23. dito 1621. [= 23 januari 1621]’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 februari/Wt Furtz den 19. dito|‘Wt Furtz den 19. dito. [= 19 januari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 februari/Wt Franckfort den 23. dito|‘Wt Franckfort den 23. dito. [= 23 januari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Wt Weenen den 6. dito|‘Wt Weenen den 6. dito. [= 6 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/In de Pfalts|‘In de Pfalts staet alles in vorige terminis, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Den Marck-Grave van Ansbach|‘Den Marck-Grave van Ansbach, heeft eene Apologia laeten uytgaen, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/VVt Francfoort den 18. dito|‘VVt Francfoort den 18. dito. [= 18 februari 1621]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/Wt Ceulen, den 20. dito|‘Wt Ceulen, den 20. dito. [= 20 februari 1621]’, alinea 5]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Heylbrun den 16. Februarij|‘Wt Heylbrun den 16. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Mentz den 18. dito|‘Wt Mentz den 18. dito. [= 18 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Franckfort den 21. dito|‘Wt Franckfort den 21. dito. [= 21 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Also de twee machtige Legers noch liggen, so in als ontrent des Palts-Graven Lant|‘Also de twee machtige Legers noch liggen, so in als ontrent des Palts-Graven Lant, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Worms den 27. dito|‘Wt Worms den 27. dito. [= 27 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Franckfort den 5. Martij|‘Wt Franckfort den 5. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/In Brabandt ende die quartieren|‘In Brabandt ende die quartieren […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Franckfort den 14. Martij|‘Wt Franckfort den 14. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Wt Worms den 16. dito|‘Wt Worms den 16. dito. [= 16 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Wt Franckfort den 18. Martij|‘Wt Franckfort den 18. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/By de Geunierde vorsten inden Pfalts|‘By de Geunierde vorsten inden Pfalts, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 april/Wtte Paltz den 19. dito|‘Wtte Paltz den 19. dito. [= 19 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVtte Palts den 26. dito|‘VVtte Palts den 26. dito. [= 26 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVt VVorms den 27. dito|‘VVt VVorms den 27. dito. [= 27 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/Die Grave Boulacy treckt naer Spinola toe|‘Die Grave Boulacy treckt […] naer Spinola toe, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt Venetien, den 6 April. 1621|‘VVt Venetien, den 6 April. 1621’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVt Heylbrun den 13. dito|‘VVt Heylbrun den 13. dito. [= 13 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVtten Pals den 14. dito|‘VVtten Pals den 14. dito. [= 14 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt Franckfort den 26. April. 1621|‘VVt Franckfort den 26. April. 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt VVorms den 26. April. 1621|‘VVt VVorms den 26. April. 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt Mentz den 27. April, 1621|‘VVt Mentz den 27. April, 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt den Palts den 27. dito|‘VVt den Palts den 27. dito. [= 27 april 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/VVt VVorms den 1. Mey|‘VVt VVorms den 1. Mey’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/VVtte Berghstraet den 4. dito|‘VVtte Berghstraet den 4. dito. [= 4 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (1621) ''[[Den om-loop ofte afbeeldingen der plaetsen die Marquis Spinola verovert heeft ontrent Franckfoort ende Mentz]]'', Tot Leyden: Zacharias de Smit.

;Spinola verzamelt zijn leger rondom Koblenz, augustus 1620
*Anoniem (21 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/21 augustus/VVt Ceulen, den 15. Augusti|‘VVt Ceulen, den 15. Augusti’, alinea 5-8]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/21 augustus/Wt Ceulen den 18 dito|‘Wt Ceulen den 18 dito. [= 18 augustus 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Ceulen den 25 dito|‘VVt Ceulen den 25 dito. [= 25 augustus 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1620) [[Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.|''Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.'' [nieuwsprent]]], Amstelredam: Pieter vanden Keere.

;Het protestantse leger verschanst zich bij Frankfurt, augustus 1620
*Anoniem ([ca. 8 september 1620]) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 8 september#art1|‘Tijdinghe wt Franckfort, Ende den lesten Augusti wt Bon 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.
*Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/18 september/VVt Francfoort, den 11 September|‘VVt Francfoort, den 11 September’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].

;Spinola laat een fort aanleggen bij Mainz
*Anoniem ([ca. 8 september 1620]) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 8 september#art2al4|‘Wt Ceulen’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.

;Overeenkomst tussen Spinola en Frankfurt, 22 augustus 1620
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Francfoort, den 23 dito|‘VVt Francfoort, den 23 dito [= 23 augustus 1620]’, alinea 2-3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (4 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september#art2al7|‘Wt den Elsz van 24. Augusti’, alinea 7-10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.

;Het leger van de Protestantse Unie bij Oppenheim
*Anoniem (1620) [[Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.|''Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.'' [nieuwsprent]]], Amstelredam: Pieter vanden Keere.
*Anoniem (4 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september#art2al4|‘Wt den Elsz van 24. Augusti’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.
*Anoniem (18 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/18 september#art1al10|‘Nieuvve Tijdinghe vvt den Leger by Mentz’, alinea 10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Schipbrug bij Oppenheim
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Franckfoort, den 20 Augusti|‘VVt Franckfoort, den 20 Augusti’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].

;Brieven van de keizer aan de vorsten van het Rijnland en de Wetterauer Grafenverein, 3 september 1620
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (1)|Waerachtighe coppyen van sommighe Placcaten ende Brieven by de Roomsche Keyserlijcke Majesteyt als oock by zijn Exc. den Marqvuis Soinola gepubliceert ende geschreven aen die Staten van den Rijnstroom ende Wetteravischen Cierkels, reackende de verseeckeringhe vande Sauuegarde, etc. Ghedurende desen Neder-Bourgontschen Krijchs-leger]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (3)|Onse ende des Rijckx Lieve, Ghetrouwe N. hooft-lieden, raden, commissarissen, der Ghevreyde Ridderschap aenden Rijnstroom, wetterou, ende d’ander toebehoorende plaetsen derselver, samentlijck ende besonderlijck]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeuen.

;Brief van de keizer aan Spinola, 3 september 1620
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (2)|Keyserlijck schrijven aen zijn Excellentie Marqvis Spinola pro Bescherminghe ende Sauvegarde, voor de Ridderschap aenden Rijnstroom]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.

;Aankomst in Bretzenheim, Nackenheim en Born
*Anoniem (25 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/25 september (1)#art2|‘VVt Ments van 10. September’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.

;Beleg van Kreuznach, 9-10 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Bad Kreuznach/Beleg van Kreuznach]]

;Inname van Alzey, 10 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Alzey/Inname van Alzey]]

;Inname van Oppenheim, 14 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Oppenheim/Inname van Oppenheim]]

;Brief van Spinola aan de vorsten van het Rijnland en de Wetterauer Grafenverein, 23 september 1620
*Ambrosiò (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (4)|Wy Ambrosio Spinola, Marck-grave van Cesto etc. Ontbieden den Ghestrenghen, Edelen, ende Vesten onse seer lieue besondere, Hooftlieden, Raden, Commissarissen, ende voorts samentlijck alle Ghevreyte Rijcx, Ridderschap, aenden Rijnstroom ende Wetterau, ende die daer toebehoorende plaetsen, onse vriendelijcke Groetenisse]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.

;Inname van Bacharach, 1 oktober 1620
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 2. October|‘VVt Franckfoort den 2. October’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al8|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 8]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/17 oktober#art4|‘Wt den Marquis Spinola Legher tot Oppenheym van 6. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.

;Inname van Kaub, 1 oktober 1620
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 2. October|‘VVt Franckfoort den 2. October’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al7|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 7]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Inname van Simmern
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Inname van Kirchberg, 4 oktober 1620
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/17 oktober#art4al5|‘Wt den Marquis Spinola Legher tot Oppenheym van 6. October’, alinea 5-7]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art4|‘Wt Oppenheym 9. October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6.

;Fort Papenmuts bij Bonn, oktober 1620-na 1629
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Beeldende kunst/Architectuur/Genres/Forten/Schans Papenmuts]]

;Aankomst van 2.500 soldaten van Leopold V van Oostenrijk
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art4|‘Wt Oppenheym 9. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6.

;Interventie van Spinola om te voorkomen dat de protestanten Alzey heroveren, 13-15 oktober 1620
*Anoniem (27 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 oktober#art1|‘Tydinge vvt den Legher van zijn Ex. Marquis Spinola, tot Oppenheym den xv. October. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-13.

;Versterkingen voor Spinola, oktober 1620
*Anoniem ([ca. 3] november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 3 november#art1|‘Tijdinghe wt Ceulen, ende des Marquis Spinola Legher, 24. Octobris. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.

;De Protestantse Unie probeert Kirchberg te heroveren, oktober 1620
*Anoniem ([ca. 3] november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 3 november#art2|‘Tijdinghe vant Legher van sijn Ex. Marquis Spinola den eersten Nouember, 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.

;Uitruil van gevangenen, 23 oktober
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art1|‘Tijdinge wt den Leger van Marquis Spinola’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.

;De Spanjaarden steken het dorp Esseren in brand, 26 oktober 1620
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art2|‘1620. den 3. Nouember wt Legher van den Marquis Spinola by Creutsenach int Bosch’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-6.

;Inname van Kasteel Landsberg bij Obermoschel, 4 november 1620
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art2al8|‘1620. den 3. Nouember wt Legher van den Marquis Spinola by Creutsenach int Bosch’, alinea 8]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-6.
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.

;Inname van Rockenhausen en Kastellaun
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.

;Inname van Traben-Trarbach
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.
*Anoniem (30 december 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 december (3)#art1|‘Tijdinghe wt Pfalts-Grauen Lant, wt den Legher van sijn Exc. den Marquis Spinola. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.

;Inname van Enkirch
*Anoniem (30 december 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 december (3)#art1|‘Tijdinghe wt Pfalts-Grauen Lant, wt den Legher van sijn Exc. den Marquis Spinola. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.

;Tocht van Hendrik van den Bergh, december 1620
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art2|‘Andere Tijdinghe vanden 19. December 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art3|‘VVt Franckfort in Decembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art4|‘VVt Ceulen vanden 29. Decembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4.

;Inname van Friedberg (Hessen)
*Anoniem (29 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 15#art5|‘Tijdinghe vanden Rhijnstroom van 13. Ian.’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7-8.

;Overgave Gelnhausen
*Anoniem (29 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 15#art5|‘Tijdinghe vanden Rhijnstroom van 13. Ian.’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7-8.

;Verdrag tussen de keizer en de Protestantse Unie
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVt den Pfalts den 2. April|‘VVt den Pfalts den 2. April’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt VVeenen, den 7. April|‘VVt VVeenen, den 7. April’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt Francfoort den 14. April|‘VVt Francfoort den 14. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 april/VVt Francfoort den 18. April|‘VVt Francfoort den 18. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt VVeenen den 21. April. 1621|‘VVt VVeenen den 21. April. 1621’, alinea 3]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].

;Aandeel van Denemarken
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/De Coninck van Dennemarck|‘De Coninck van Dennemarck […]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/De Coningh van Denemarcken|‘De Coningh van Denemarcken vaert hoe langher hoe meer voort met sijne lichtinghe, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 april/De Brieven uyt Hamburg|‘De Brieven uyt Hamburg brenghen mede, dat […]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/VVt VVeenen den 12. dito|‘VVt VVeenen den 12. dito. [= 12 mei 1621]’, alinea 5]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/Het Crijchsvolck vanden Coninc van Denemercken|‘Het Crijchsvolck vanden Coninc van Denemercken […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2] (als ‘Graefschap Schouwenburgh’).

;Betaling van het protestantse leger
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/VVtten Pals den 18. dito|‘VVtten Pals den 18. dito. [= 18 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1] (als ‘Tourlach’).

;Gevolgen voor de burgerbevolking
*Anoniem (19 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/19 september#art1|‘Tijdinghe wt den Legher, by Mentz’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.
*Anoniem (25 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/25 september (1)#art2al4|‘VVt Ments van 10. September’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.
*Anoniem (2 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/2 oktober (1)#art3al2|‘Wt Heydelbergh den xx. September’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (1)#art3|‘Wt Heydelberg, 6. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (1)#art2|‘Wt Oppenheym 7. Octobris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (2)#art4al2|‘Wt Spier van 8. October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.
*Anoniem (februari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 18#art1|‘Ambrosius Spinola, Marquis van Cesto, vanden Rade van State van zyne Maiesteyt, ende Cappiteyn Generael van desen Leger, &amp;c.’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-5.

;Rijksban tegen Frederik V van de Palts, Johan George van Brandenburg-Jägerndorf, Christiaan I van Anhalt-Bernburg en Georg van Hohenlohe-Weikersheim, januari 1621
[[Bestand:Reichsacht gegen Friedrich V..jpg|thumb|Rijksban tegen Frederik V van de Palts, Johan George van Brandenburg-Jägerndorf, Christiaan I van Anhalt-Bernburg en Georg van Hohenlohe-Weikersheim. 1621.]]
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Wt Weenen den 2. Februarij|‘Wt Weenen den 2. Februarij’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/Wt Ceulen, den 20. dito|‘Wt Ceulen, den 20. dito. [= 20 februari 1621]’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Heylbrun den 16. Februarij|‘Wt Heylbrun den 16. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Straesburgh den 1. Martij|‘Wt Straesburgh den 1. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Aughsburgh den 10. Martij|‘Wt Aughsburgh den 10. Martij’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/Wt VVeenen den 24. dito|‘Wt VVeenen den 24. dito. [= 24 maart 1621]’, alinea 5]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/Men verstaet dat|‘Men verstaet dat den Keur-Vorst van Saxen de Achts-verclaringhe teghens den Vorst Christiaen van Anholt niet wil executeren, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Uniedag in Heilbronn als reactie op de Ban van Frederik V, februari 1621
*Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Tijdperken]]; Protestantse Unie

;Segeberger Conventie, januari-maart 1621
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Dresden den 3. dito|‘Wt Dresden den 3. dito. [= 3 maart 1621]’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/De by-een-komste tot Zee-burgh|‘De by-een-komste tot Zee-burgh […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Aandeel van Engeland en Schotland
*Anoniem (27 februari 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 februari#art3al3|‘Met Brieven van Madril 5. Februarij’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-5.
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/De joncxste advijsen uyt Londen|‘De joncxste advijsen uyt Londen melden, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Men verhoort uyt Enghelandt|‘Men verhoort uyt Enghelandt […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVt Heylbrun den 13. dito|‘VVt Heylbrun den 13. dito. [= 13 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Slag bij Wimpfen, 6 mei 1622
*Anoniem (21 augustus 1834) [[Bredasche Courant/1834/Nummer 198/Duitschland|‘Duitschland’]], ''Bredasche Courant'', [p.&amp;nbsp;3].

[[Categorie:Wikisource:Hoofdportaal geschiedenis]]</text>
      <sha1>lsz2uw46s9z99s8rjblwix3d8ro9e17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>222760</id>
      <parentid>222759</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T07:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Vincent Steenberg heeft pagina [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Nieuwe geschiedenis/Paltse veldtocht]] hernoemd naar [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/ca. 1500-ca. 1648/Paltse veldtocht]]: bij Duitse geschiedenis</comment>
      <origin>222759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30738" sha1="lsz2uw46s9z99s8rjblwix3d8ro9e17" xml:space="preserve">{{Infobox thema
| naam         = Paltse veldtocht
| afbeelding   = Den om-loop ofte afbeeldingen der plaetsen die marquis Spinola verovert heeft ontrent Franckfoort ende Mentz.jpg
| alt          = Overzicht van alle door Spinola veroverde plaatsen tijdens de Paltse veldtocht
| beschrijving = Bronnen bij de [[w:nl:Paltse veldtocht|Paltse veldtocht]].
}}
;Tocht van de Zuidelijke Nederlanden naar de Palts, juni-30 augustus 1620
*Anoniem (30 april 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 april#art6|‘Wt Vlaenderen’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.
*Anoniem (16 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 juli (2)#art2|‘Wt Keysers legher van Heytersdorff den xvj. Junij’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.
*Anoniem (21 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/21 juli#art4al2|‘Wt Franckfort’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (30 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 juli (1)#art3|‘Wt Luxenburgh den 13. ditto. [= 13 juli 1620]’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5.
*Anoniem (14 augustus 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 augustus#art3al4|‘Wt Praghe vanden xxvij. Julij’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (26 augustus 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/26 augustus#art1al8|‘Met Brieuen wt weenen van x. Augusti’, alinea 8]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/26 augustus#art1al10|10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.
*Anoniem (28 augustus 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 augustus|Verhael hoe den Marquis Spinola den Legher by Coblentz heeft doen monsteren den xx. Augusti, ende heeft de Soldaten elck twee maenden Gagie gegeuen, ende heeft een brughe ouer den Rhijn gheslagen, ende is met zijn volck ouer ghetrocken ende verouert met Accoort Rectz, ende Brabach, met S. Guwer, ende t’Casteel van Herberstein, met Garnisoen besedt]]'', t’Hantwerpen: Abraham Verhoeuen.
*Anoniem (31 augustus 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/31 augustus|Verhael van het vertreck ende grooten Tocht van zijn Ex. Marquis Spinola, de welcke vertrocken is wt Brussel, met eenen Legher naer Duytslandt]]'', T’Hantwerpen: Abraham Verhoeuen.
*Anoniem (4 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september|Verhael hoe dat den Protestanten Legher van Franckfort op ghebroken is]]'', [T’Hantwerpen]: [Abraham Verhoeven].
*Anoniem (5 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/5 september|Verhael hoe den Marquis Spinola naer Franckfort ghetrocken is]]'', T’hantwerpen: Abraham Verhoeven.
*Anoniem (12 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/12 september#art1al4|‘Wt Weenen 20. Augusti’, alinea 4]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/12 september#art1al21|21]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-8.

;Financiering van de Paltse veldtocht
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art5|‘VVt Brussel 15, October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art1|‘Tijdinge wt den Leger van Marquis Spinola’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.
*Anoniem (15 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 5#art5|‘VVt Colen den 10. Ianuarij 1621’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7.
*Anoniem ([ca. 27] januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 14#art3|‘VVt Cruytzenach, 16. Ian. 1621’, alinea 3-4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.

;Tocht van Maurits naar Wezel tegen Spinola, augustus-november 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Nieuwe geschiedenis/Tocht van Maurits naar Wezel tegen Spinola]]

;Paltse veldtocht, 30 augustus 1620–27 augustus 1623
*Anoniem (18 september 1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/18 september|Cort verhael hoe dat sijn Excellentie den Marquis Spinola met den Legher in Pfaltz-Graven Landt ghetrocken is]]'', T’hantwerpen: By Abraham Verhoeven.
*Anoniem ([20 september 1620]) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/20 september/VVt het Vorsten legher den 14. dito|‘VVt het Vorsten legher den 14. dito. [= 14 september 1620]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (2 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/2 oktober (1)#art4|‘VVt Oppenheym den 21. Sept’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 20. dito|‘VVt Franckfoort den 20. dito. [= 20 september 1620]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/17 oktober/VVt Franckfoort, den 11. October|‘VVt Franckfoort, den 11. October’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 november#art1|‘VVt den Legher van sijn Exc. Marquis Spinola van 13. Nouember 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-8.
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/VVt VVorms, den 30 dito|‘VVt VVorms, den 30 dito. [= 30 november 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/VVt der Bergstraten, den 2. December|‘VVt der Bergstraten, den 2. December’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/29 januari/VVt Francfoort den 19 dito|‘VVt Francfoort den 19 dito. [= 19 januari 1621]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/29 januari/Wt Ceulen, den 23. dito 1621|‘Wt Ceulen, den 23. dito 1621. [= 23 januari 1621]’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 februari/Wt Furtz den 19. dito|‘Wt Furtz den 19. dito. [= 19 januari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 februari/Wt Franckfort den 23. dito|‘Wt Franckfort den 23. dito. [= 23 januari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Wt Weenen den 6. dito|‘Wt Weenen den 6. dito. [= 6 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/In de Pfalts|‘In de Pfalts staet alles in vorige terminis, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Den Marck-Grave van Ansbach|‘Den Marck-Grave van Ansbach, heeft eene Apologia laeten uytgaen, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/VVt Francfoort den 18. dito|‘VVt Francfoort den 18. dito. [= 18 februari 1621]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/Wt Ceulen, den 20. dito|‘Wt Ceulen, den 20. dito. [= 20 februari 1621]’, alinea 5]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Heylbrun den 16. Februarij|‘Wt Heylbrun den 16. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Mentz den 18. dito|‘Wt Mentz den 18. dito. [= 18 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Franckfort den 21. dito|‘Wt Franckfort den 21. dito. [= 21 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Also de twee machtige Legers noch liggen, so in als ontrent des Palts-Graven Lant|‘Also de twee machtige Legers noch liggen, so in als ontrent des Palts-Graven Lant, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Worms den 27. dito|‘Wt Worms den 27. dito. [= 27 februari 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Franckfort den 5. Martij|‘Wt Franckfort den 5. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/In Brabandt ende die quartieren|‘In Brabandt ende die quartieren […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Franckfort den 14. Martij|‘Wt Franckfort den 14. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Wt Worms den 16. dito|‘Wt Worms den 16. dito. [= 16 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Wt Franckfort den 18. Martij|‘Wt Franckfort den 18. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/By de Geunierde vorsten inden Pfalts|‘By de Geunierde vorsten inden Pfalts, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 april/Wtte Paltz den 19. dito|‘Wtte Paltz den 19. dito. [= 19 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVtte Palts den 26. dito|‘VVtte Palts den 26. dito. [= 26 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVt VVorms den 27. dito|‘VVt VVorms den 27. dito. [= 27 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/Die Grave Boulacy treckt naer Spinola toe|‘Die Grave Boulacy treckt […] naer Spinola toe, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt Venetien, den 6 April. 1621|‘VVt Venetien, den 6 April. 1621’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVt Heylbrun den 13. dito|‘VVt Heylbrun den 13. dito. [= 13 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVtten Pals den 14. dito|‘VVtten Pals den 14. dito. [= 14 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt Franckfort den 26. April. 1621|‘VVt Franckfort den 26. April. 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt VVorms den 26. April. 1621|‘VVt VVorms den 26. April. 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt Mentz den 27. April, 1621|‘VVt Mentz den 27. April, 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt den Palts den 27. dito|‘VVt den Palts den 27. dito. [= 27 april 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/VVt VVorms den 1. Mey|‘VVt VVorms den 1. Mey’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/VVtte Berghstraet den 4. dito|‘VVtte Berghstraet den 4. dito. [= 4 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1-2].
*Anoniem (1621) ''[[Den om-loop ofte afbeeldingen der plaetsen die Marquis Spinola verovert heeft ontrent Franckfoort ende Mentz]]'', Tot Leyden: Zacharias de Smit.

;Spinola verzamelt zijn leger rondom Koblenz, augustus 1620
*Anoniem (21 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/21 augustus/VVt Ceulen, den 15. Augusti|‘VVt Ceulen, den 15. Augusti’, alinea 5-8]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/21 augustus/Wt Ceulen den 18 dito|‘Wt Ceulen den 18 dito. [= 18 augustus 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Ceulen den 25 dito|‘VVt Ceulen den 25 dito. [= 25 augustus 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1620) [[Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.|''Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.'' [nieuwsprent]]], Amstelredam: Pieter vanden Keere.

;Het protestantse leger verschanst zich bij Frankfurt, augustus 1620
*Anoniem ([ca. 8 september 1620]) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 8 september#art1|‘Tijdinghe wt Franckfort, Ende den lesten Augusti wt Bon 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.
*Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/18 september/VVt Francfoort, den 11 September|‘VVt Francfoort, den 11 September’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].

;Spinola laat een fort aanleggen bij Mainz
*Anoniem ([ca. 8 september 1620]) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 8 september#art2al4|‘Wt Ceulen’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.

;Overeenkomst tussen Spinola en Frankfurt, 22 augustus 1620
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Francfoort, den 23 dito|‘VVt Francfoort, den 23 dito [= 23 augustus 1620]’, alinea 2-3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (4 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september#art2al7|‘Wt den Elsz van 24. Augusti’, alinea 7-10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.

;Het leger van de Protestantse Unie bij Oppenheim
*Anoniem (1620) [[Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.|''Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.'' [nieuwsprent]]], Amstelredam: Pieter vanden Keere.
*Anoniem (4 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/4 september#art2al4|‘Wt den Elsz van 24. Augusti’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.
*Anoniem (18 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/18 september#art1al10|‘Nieuvve Tijdinghe vvt den Leger by Mentz’, alinea 10]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Schipbrug bij Oppenheim
*Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/28 augustus/VVt Franckfoort, den 20 Augusti|‘VVt Franckfoort, den 20 Augusti’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].

;Brieven van de keizer aan de vorsten van het Rijnland en de Wetterauer Grafenverein, 3 september 1620
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (1)|Waerachtighe coppyen van sommighe Placcaten ende Brieven by de Roomsche Keyserlijcke Majesteyt als oock by zijn Exc. den Marqvuis Soinola gepubliceert ende geschreven aen die Staten van den Rijnstroom ende Wetteravischen Cierkels, reackende de verseeckeringhe vande Sauuegarde, etc. Ghedurende desen Neder-Bourgontschen Krijchs-leger]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (3)|Onse ende des Rijckx Lieve, Ghetrouwe N. hooft-lieden, raden, commissarissen, der Ghevreyde Ridderschap aenden Rijnstroom, wetterou, ende d’ander toebehoorende plaetsen derselver, samentlijck ende besonderlijck]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeuen.

;Brief van de keizer aan Spinola, 3 september 1620
*Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (2)|Keyserlijck schrijven aen zijn Excellentie Marqvis Spinola pro Bescherminghe ende Sauvegarde, voor de Ridderschap aenden Rijnstroom]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.

;Aankomst in Bretzenheim, Nackenheim en Born
*Anoniem (25 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/25 september (1)#art2|‘VVt Ments van 10. September’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.

;Beleg van Kreuznach, 9-10 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Bad Kreuznach/Beleg van Kreuznach]]

;Inname van Alzey, 10 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Alzey/Inname van Alzey]]

;Inname van Oppenheim, 14 september 1620
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Oppenheim/Inname van Oppenheim]]

;Brief van Spinola aan de vorsten van het Rijnland en de Wetterauer Grafenverein, 23 september 1620
*Ambrosiò (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (4)|Wy Ambrosio Spinola, Marck-grave van Cesto etc. Ontbieden den Ghestrenghen, Edelen, ende Vesten onse seer lieue besondere, Hooftlieden, Raden, Commissarissen, ende voorts samentlijck alle Ghevreyte Rijcx, Ridderschap, aenden Rijnstroom ende Wetterau, ende die daer toebehoorende plaetsen, onse vriendelijcke Groetenisse]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven.

;Inname van Bacharach, 1 oktober 1620
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 2. October|‘VVt Franckfoort den 2. October’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al8|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 8]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/17 oktober#art4|‘Wt den Marquis Spinola Legher tot Oppenheym van 6. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.

;Inname van Kaub, 1 oktober 1620
*Anoniem (10 oktober 1620) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/10 oktober/VVt Franckfoort den 2. October|‘VVt Franckfoort den 2. October’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al7|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 7]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Inname van Simmern
*Anoniem (14 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/14 oktober (2)#art1al13|‘Tijdinghe vvt den Legher van syn Excellentie Marquis Ambrosius Spinola, 1620’, alinea 13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-7.

;Inname van Kirchberg, 4 oktober 1620
*Anoniem (17 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/17 oktober#art4al5|‘Wt den Marquis Spinola Legher tot Oppenheym van 6. October’, alinea 5-7]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-8.
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art4|‘Wt Oppenheym 9. October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6.

;Fort Papenmuts bij Bonn, oktober 1620-na 1629
:[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Beeldende kunst/Architectuur/Genres/Forten/Schans Papenmuts]]

;Aankomst van 2.500 soldaten van Leopold V van Oostenrijk
*Anoniem (23 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/23 oktober (1)#art4|‘Wt Oppenheym 9. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6.

;Interventie van Spinola om te voorkomen dat de protestanten Alzey heroveren, 13-15 oktober 1620
*Anoniem (27 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 oktober#art1|‘Tydinge vvt den Legher van zijn Ex. Marquis Spinola, tot Oppenheym den xv. October. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-13.

;Versterkingen voor Spinola, oktober 1620
*Anoniem ([ca. 3] november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 3 november#art1|‘Tijdinghe wt Ceulen, ende des Marquis Spinola Legher, 24. Octobris. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.

;De Protestantse Unie probeert Kirchberg te heroveren, oktober 1620
*Anoniem ([ca. 3] november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 3 november#art2|‘Tijdinghe vant Legher van sijn Ex. Marquis Spinola den eersten Nouember, 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.

;Uitruil van gevangenen, 23 oktober
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art1|‘Tijdinge wt den Leger van Marquis Spinola’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.

;De Spanjaarden steken het dorp Esseren in brand, 26 oktober 1620
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art2|‘1620. den 3. Nouember wt Legher van den Marquis Spinola by Creutsenach int Bosch’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-6.

;Inname van Kasteel Landsberg bij Obermoschel, 4 november 1620
*Anoniem (13 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/13 november (1)#art2al8|‘1620. den 3. Nouember wt Legher van den Marquis Spinola by Creutsenach int Bosch’, alinea 8]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-6.
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.

;Inname van Rockenhausen en Kastellaun
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.

;Inname van Traben-Trarbach
*Anoniem (28 november 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/28 november#art5|‘VVt Oppenheym den 19. Nouembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;8.
*Anoniem (30 december 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 december (3)#art1|‘Tijdinghe wt Pfalts-Grauen Lant, wt den Legher van sijn Exc. den Marquis Spinola. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.

;Inname van Enkirch
*Anoniem (30 december 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 december (3)#art1|‘Tijdinghe wt Pfalts-Grauen Lant, wt den Legher van sijn Exc. den Marquis Spinola. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.

;Tocht van Hendrik van den Bergh, december 1620
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art2|‘Andere Tijdinghe vanden 19. December 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3.
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art3|‘VVt Franckfort in Decembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-4.
*Anoniem (8 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 3#art4|‘VVt Ceulen vanden 29. Decembris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4.

;Inname van Friedberg (Hessen)
*Anoniem (29 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 15#art5|‘Tijdinghe vanden Rhijnstroom van 13. Ian.’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7-8.

;Overgave Gelnhausen
*Anoniem (29 januari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 15#art5|‘Tijdinghe vanden Rhijnstroom van 13. Ian.’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;7-8.

;Verdrag tussen de keizer en de Protestantse Unie
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVt den Pfalts den 2. April|‘VVt den Pfalts den 2. April’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt VVeenen, den 7. April|‘VVt VVeenen, den 7. April’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/21 april/VVt Francfoort den 14. April|‘VVt Francfoort den 14. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 april/VVt Francfoort den 18. April|‘VVt Francfoort den 18. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt VVeenen den 21. April. 1621|‘VVt VVeenen den 21. April. 1621’, alinea 3]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].

;Aandeel van Denemarken
*Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1620/12 december/De Coninck van Dennemarck|‘De Coninck van Dennemarck […]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/De Coningh van Denemarcken|‘De Coningh van Denemarcken vaert hoe langher hoe meer voort met sijne lichtinghe, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 april/De Brieven uyt Hamburg|‘De Brieven uyt Hamburg brenghen mede, dat […]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/VVt VVeenen den 12. dito|‘VVt VVeenen den 12. dito. [= 12 mei 1621]’, alinea 5]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/Het Crijchsvolck vanden Coninc van Denemercken|‘Het Crijchsvolck vanden Coninc van Denemercken […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2] (als ‘Graefschap Schouwenburgh’).

;Betaling van het protestantse leger
*Anoniem (26 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/26 mei/VVtten Pals den 18. dito|‘VVtten Pals den 18. dito. [= 18 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1] (als ‘Tourlach’).

;Gevolgen voor de burgerbevolking
*Anoniem (19 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/19 september#art1|‘Tijdinghe wt den Legher, by Mentz’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-6.
*Anoniem (25 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/25 september (1)#art2al4|‘VVt Ments van 10. September’, alinea 4]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-7.
*Anoniem (2 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/2 oktober (1)#art3al2|‘Wt Heydelbergh den xx. September’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (1)#art3|‘Wt Heydelberg, 6. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;6-7.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (1)#art2|‘Wt Oppenheym 7. Octobris’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-6.
*Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (2)#art4al2|‘Wt Spier van 8. October’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;5-7.
*Anoniem (februari 1621) [[Nieuwe Tijdinghen/1621/nummer 18#art1|‘Ambrosius Spinola, Marquis van Cesto, vanden Rade van State van zyne Maiesteyt, ende Cappiteyn Generael van desen Leger, &amp;c.’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;3-5.

;Rijksban tegen Frederik V van de Palts, Johan George van Brandenburg-Jägerndorf, Christiaan I van Anhalt-Bernburg en Georg van Hohenlohe-Weikersheim, januari 1621
[[Bestand:Reichsacht gegen Friedrich V..jpg|thumb|Rijksban tegen Frederik V van de Palts, Johan George van Brandenburg-Jägerndorf, Christiaan I van Anhalt-Bernburg en Georg van Hohenlohe-Weikersheim. 1621.]]
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/Wt Weenen den 2. Februarij|‘Wt Weenen den 2. Februarij’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c./1621/26 februari/Wt Ceulen, den 20. dito|‘Wt Ceulen, den 20. dito. [= 20 februari 1621]’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &amp;c.'', [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Heylbrun den 16. Februarij|‘Wt Heylbrun den 16. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Straesburgh den 1. Martij|‘Wt Straesburgh den 1. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Aughsburgh den 10. Martij|‘Wt Aughsburgh den 10. Martij’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (5 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/Wt VVeenen den 24. dito|‘Wt VVeenen den 24. dito. [= 24 maart 1621]’, alinea 5]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/Men verstaet dat|‘Men verstaet dat den Keur-Vorst van Saxen de Achts-verclaringhe teghens den Vorst Christiaen van Anholt niet wil executeren, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Uniedag in Heilbronn als reactie op de Ban van Frederik V, februari 1621
*Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/Tijdperken]]; Protestantse Unie

;Segeberger Conventie, januari-maart 1621
*Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Dresden den 3. dito|‘Wt Dresden den 3. dito. [= 3 maart 1621]’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;1].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/De by-een-komste tot Zee-burgh|‘De by-een-komste tot Zee-burgh […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Aandeel van Engeland en Schotland
*Anoniem (27 februari 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 februari#art3al3|‘Met Brieven van Madril 5. Februarij’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&amp;nbsp;4-5.
*Anoniem (23 februari 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/23 februari/De joncxste advijsen uyt Londen|‘De joncxste advijsen uyt Londen melden, […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (27 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/27 maart/Men verhoort uyt Enghelandt|‘Men verhoort uyt Enghelandt […]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].
*Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVt Heylbrun den 13. dito|‘VVt Heylbrun den 13. dito. [= 13 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&amp;nbsp;2].

;Slag bij Wimpfen, 6 mei 1622
*Anoniem (21 augustus 1834) [[Bredasche Courant/1834/Nummer 198/Duitschland|‘Duitschland’]], ''Bredasche Courant'', [p.&amp;nbsp;3].

[[Categorie:Wikisource:Hoofdportaal geschiedenis]]</text>
      <sha1>lsz2uw46s9z99s8rjblwix3d8ro9e17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:De Groote Schouburgh Der Nederlantsche Konstschilders En Schilderessen 1719 vol 2.djvu/223</title>
    <ns>104</ns>
    <id>83963</id>
    <revision>
      <id>222749</id>
      <parentid>216403</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T17:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222749</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1653" sha1="kxbjby0khidyjs2rdzl8b1uzvk4qy4z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Vincent Steenberg&quot; /&gt;{{RH|190|''Schouburgh der''|}}&lt;/noinclude&gt;men last gaf aan gemelden van Kampen, om vier groote vakken in de Coepel van de vermaarde Zaal van ’t Princen Huis in ’t Bosch te beschilderen, daar hy neffens zyn ouden Meester Grebber en noch twee anderen aangestelt werd.&lt;br&gt;{{gap}}In den jare 1648 kreeg hy zucht om Rome te zien, daar hy niet lang op draalde, want hy vont gelegentheit te water op Livorne. Te Rome gekomen heeft hy byzonder yverig en naarstig zig geoeffent, eerst in ’t teekenen naar de beroemde marmere Statuen, naderhant in ’t schilderen naar de beste voorwerpen, en maakte daar in zulken opgang, dat Nicolaas Pouzy, ’er van zyn werken ziende hem de hand op ’t hooft geleid heeft, zeggende in ’t Italiaans: Dat hy nooit geen Hollander had ontmoet, waar van hy groter verwagting had.&lt;br&gt;{{gap}}Drie agter een volgende jaren had hy te Rome geweest, wanneer hy alle zyne brave Teekeningen en Modellen oppakte en weder naar Holland trok, daar hy zig by wyle t’Amsterdam, by wyle t’Uitrecht onthielt, tot dat 1672 de Fransen in Nederlant gekomen, hy bevreest, alzoo hy kleinhartig was, zig tot Hoorn begaf.&lt;br&gt;{{gap}}Meer gemelde Bronkhorst heeft my verhaalt, dat hy hem eenige teekeningen liet maken op gegront papier, met Crion opgehoogt, als d’opvoeding van Bacchus, den Triomf van Julius Cesar, en andere, lang 7 à 8 groote bladen papier, waar in hy zyne bekwaamheid in ’t ordineren, kundigheit in het naakt, de rykheit van zyn Geest, en konstige wyze van behandelingen dede zien. Buiten dit bezat hy niets om zig bemint of aangenaam te maken by de waerelt; want hy was byzonder bloo en stil. Ten zy hy by liefheb-&lt;noinclude&gt;{{rechts|bers}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxbjby0khidyjs2rdzl8b1uzvk4qy4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/324</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85520</id>
    <revision>
      <id>222745</id>
      <parentid>219367</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T13:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222745</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="3q203390mubxh60rn4a8bnpaq392wna" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh|306|DE BEKERPLANTEN.|}}&lt;/noinclude&gt;voorzijde. De helft of iets meer van elk kliertje ligt in de bedoelde zakjes weggedoken, het overige steekt er uit. De opening der zakjes is naar den bodem van het kruikje gekeerd. — {{sc|treviranus, meijen}} en {{sc|korthals}}, die zich met het anatomisch onderzoek van de kliertjes in de kruikjes der Nepenthessen hebben bezig gehouden, geven aan, dat zij (de kliertjes) aanvankelijk onder de opperhuid van de binnenste oppervlakte der kruikjes verscholen liggen; dat echter die opperhuid, op een zeker tijdstip, op de hoogte van den onderrand der kliertjes, dwars openscheurt; dat de meer en meer uitgroeijende kliertjes vervolgens dat gedeelte der opperhuid, waardoor zij aanvankelijk bedekt werden, en dat thans aan ééne zijde geopend is, opligten; eindelijk, dat zij, al meer en meer in uitgebreidheid toenemend, de opperhuidsspleet voorbij streven en zóó gedeeltelijk bloot komen te liggen. Uit een, en ander trekken zij het besluit, dat de opening der zakjes, waarin de kliertjes verscholen liggen, onmiddellijk voert tot het inwendige bladweefsel of het dusgenoemde bladparenchym. {{sc|Treviranus}} en {{sc|korthals}} nu hielden het er voor, dat de kliertjes het water der kruikjes zouden afscheiden; {{sc|meijen}} daarentegen was van oordeel, dat dit door het bladparenchym geleverd en door de spleten der opperhuid, d.i. den mond der zakjes, ontsnappen zou. Latere schrijvers hebben wel eens het vermoeden uitgesproken, dat noch de kliertjes noch de monden der zakjes met de uitstorting van water in de kruikjes iets te maken zouden hebben, en dat die uitstorting eenvoudig met de transspiratie of uitwaseming der opperhuidscellen zamenvallen zou.

Ten einde in de onderwerpelijke zaak, bij zooveel verschil van meening, een zelfstandig oordeel te kunnen vellen, heb ik de ontwikkeling der kliertjes en zakjes van ''Nepenthes phyllamphora'' uit den Amsterdamschen hortus nagegaan en ben ik al spoedig tot het besluit gekomen, dat de verzekering der hierboven genoemde drie geleerden, dat de kliertjes van Nepenthes onder de opperhuid ontstaan, en dat deze laatste op een zeker tijdstip boven elk kliertje barst of scheurt, onjuist is. Reeds van den beginne is elk kliertje op de opperhuid gezeten, maar, wat opmerkelijk is, ''in'' een cirkelrond&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3q203390mubxh60rn4a8bnpaq392wna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/326</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85524</id>
    <revision>
      <id>222746</id>
      <parentid>219373</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T13:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222746</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2192" sha1="8jkw90ef394x68oaiwx4ernbkx1aqht" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh|308|DE BEKERPLANTEN.|}}&lt;/noinclude&gt;uitstorting van water uit het dieper gelegen celweefsel, langs de door dat scheuren ontstane sleuven.

Er blijft derhalve thans nog over te beslissen, of het vocht der Nepenthesbekers door de kliertjes, dan wel door de opperhuidscellen geleverd wordt.

Het is duidelijk, dat men, om zich hieromtrent zekerheid te verschaffen, den experimentelen weg niet kan inslaan, daar de kleinte en het opeengehoopt zijn der kliertjes ons in den weg staan om haar zelven of de daartusschen gelegen opperhuid voor de transspiratie ongeschikt te maken, door b.v. een van beiden met een dun laagje vernis te overtrekken; eene proef trouwens, die, al konde zij geschieden, altijd slechts eene twijfelachtige uitkomst zou opleveren, omdat, bij het afsluiten van den eenen weg, de andere al ligt, bij wijze van uitzondering op den regel, zou kunnen worden opengesteld. Er moet dus getracht worden op indirecte wijze tot de oplossing der vraag in quaestie te geraken, en hiertoe doen zich enkele waarnemingen op, die wij thans nader en met elkander in verband wenschen voor te dragen.

Tot deze waarnemingen nu behoort: dat zeer jonge bekers, b.v. van 8 millim. lang, nog geen vocht bevatten, maar dat hier dan ook de kliertjes van later tijd bij lange na zoo ontwikkeld niet zijn; dat men bij oudere bekers dikwerf kraaltjes vocht juist op die plekken van den binnenwand der bekers glinsteren ziet, welke met de zitplaats der kliertjes overeenkomen; dat, althans bij volwassen bekers, de tusschen de kliertjes gelegen opperhuidscellen een zeer dikken buitenwand en niet minder dikke zijwanden hebben; dat tusschen de opperhuidscellen nergens huidmondjes voorkomen; dat de opperhuidscellen, overal waar zij een kliertje dragen, zeer dunne wanden hebben; eindelijk, dat men juist onder die plaatsen, waar de kliertjes gezeten zijn, altijd eenige digt aaneengeslotene spiraalcellen of vaten aantreft (fig. 9 ''v v'').

Voegt men al deze waarnemingen bij elkander en tracht men daaruit eene gevolgtrekking af te leiden, dan kan het wel geene andere wezen dan deze: dat de kliertjes de afscheidende werktuigen zijn. De opperhuidscellen kunnen door haar bouw, d.i. door hare sterk verdikte&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jkw90ef394x68oaiwx4ernbkx1aqht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/335</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85630</id>
    <revision>
      <id>222747</id>
      <parentid>219530</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T13:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222747</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1581" sha1="045mr15u6zy8lym64cmadlh6s96v52n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh||DE BEKERPLANTEN.|517}}&lt;/noinclude&gt;ieder slechts ééne, hun alleen eigene soort van N. op; terwijl er op Borneo twee en op Sumatra zes verschillende soorten aangetroffen worden, die elders ontbreken. De niet onder deze 11 begrepene soorten komen op twee of meer eilanden te gelijk voor.

In botanische tuinen en andere aan planten-kultuur gewijde instellingen vindt men slechts een gering getal soorten vertegenwoordigd, en wel bepaaldelijk: ''N. Rafflesiana, phyllamphora, destillatoria'' en ''laevis'' (''gracilis'' {{sc|kthls}}?). In de laatste jaren is dit viertal nog met eene vijfde vermeerderd, en wel met ''N. villosa''. Deze soort is in alle opzigten prachtig te noemen en laat dan ook, wat de schoonheid en de grootte harer bladen en bekers betreft, de overige soorten verre achter zich. Alleen ''N. Rafflesiana'' kan haar eenigermate worden ter zijde gesteld. In de ''Flore des Serres'' van {{sc|van houte}} vindt men (deel VI, pl. 213, en deel XII, pl. 1304) beide laatstgenoemde soorten in schitterende kleuren afgebeeld.

Men vermenigvuldigt de Nepenthessen òf door afleggers òf door zaad. Daar men echter in tuinen van ééne en dezelfde soort meest slechts òf mannelijke òf vrouwelijke exemplaren, zelden echter beide te gelijk bezit, zoo is het duidelijk, dat de vermenigvuldiging door afleggers regel, die door zaad uitzondering is. Versch ingevoerd zaad laat zich echter ook vrij gemakkelijk tot kieming brengen.

Gaan wij thans over tot de beschouwing van het geslacht ''Sarracenia''.

{{r|{{smaller|(''Wordt vervolgd'').{{gap|6em}}}}}}
{{dhr}}{{lijn|5em}}{{dhr}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>045mr15u6zy8lym64cmadlh6s96v52n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/349</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85697</id>
    <revision>
      <id>222748</id>
      <parentid>219649</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T13:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222748</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="muq4lflrgcr5kj9g81estv6pl4f50of" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh||MAGIE.|331}}&lt;/noinclude&gt;uit, daar zij leden waren eener soort van broederschap, die eigenlijk in Etrurie te huis behoorde, maar werden toch bij gewigtige gelegenheden geraadpleegd. Eigenlijke toovenaars waren er bij de Romeinen niet dan vreemdelingen, vooral in de latere tijden, en menschen uit de mindere volksklasse, al is het ook dat meer aanzienlijke personen zich ook bij deze en gene gelegenheid met bezweringen en wat dies meer zij afgaven, gelijk o.a. met den pas genoemden {{sc|cato}} het geval was.

Over het algemeen was het er dan ook verre van daan, dat bij de Grieken en Romeinen zoodanige menschen, die voor bedreven in tooverij en zich daarmede bezig houdende doorgingen, met dat eerbiedig ontzag werden bejegend, dat aan de Oostersche magiers ten deel viel. Ik spreek hier natuurlijk niet van de priesters, ofschoon ook deze in Griekenland niet met dien eerbied werden beschouwd, dien zij in het Oosten genoten, noch van zeer enkele andere personen, die het ontzag, dat men hun om hunne groote wetenschap en hunne persoonlijke hoedanigheden toedroeg, nog wisten te verhoogen door zich te omgeven met een nimbus van geheimzinnige en bovenmenschelijke magt. Maar over het algemeen zien wij de magie bij de Grieken en Romeinen in hun besten tijd veelal vertegenwoordigd door een troep van waarzeggers, geestenbezweerders, goochelaars, kwakzalvers en giftmengers, deels op zijn hoogst vindingrijke en slimme avonturiers, deels behoorende tot de laagste heffe des volks. Wat den Staat aangaat, zoo liet deze over het algemeen de toovenaars en heksen ongemoeid, voor zoover deze geen dadelijk kwaad stichtten, en wanneer wij lezen, dat te Athene eene heks verbrand werd, en {{sc|demosthenes}} berigt, dat aan de Lemnische heks {{sc|theoris}} hetzelfde lot te beurt viel, terwijl wij bij {{sc|plinius}} van eene aanklagt wegens tooverij lezen, dan moet men hier niet denken aan iets, dat overeen kwam met de vervolgingen, die toovenaars en heksen in de middeneeuwen bij de Germaansche volken ondergingen. Het waren het vernielen door toovermiddelen van eens anders eigendom, het verplaatsen van eens anders oogst op eigenen akker, het ziek- of krankzinnig maken of dooden door betooveringen, in één woord, misdaden, die ook op andere wijze bedreven strafbaar geweest zouden zijn, die&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>muq4lflrgcr5kj9g81estv6pl4f50of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/350</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85698</id>
    <revision>
      <id>222753</id>
      <parentid>219651</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222753</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2262" sha1="223czu9wdlx0t232zrzfvfymtz2zot5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh|332|MAGIE.|}}&lt;/noinclude&gt;men strafte. Of iemand omgang had met goede of met kwade geesten en van dezen zaken leerde, die anderen niet wisten, dit mogt hem gevreesd, welligt gehaat maken, — zoo hij zich slechts van zijne kennis niet bediende tot nadeel van anderen, liet men hem stil begaan. De ''lex Cornelia de sicariis et venefciis'', die wel eens aangehaald is ten bewijze, dat tooverij als zoodanig bij de Romeinen strafbaar werd gerekend, doet hier niets af, daar zij alleen op moord of beschadiging door gifmengerij ziet.

Wat de wijze aangaat, waarop toovenaars en heksen tot de kennis, kwamen, die hen van gewone menschen onderscheidde, daarvan vormde men zich evenmin een helder begrip, als ons publiek er zich een vormt van de wijze, waarop kwakzalvers en wonderdocters aan hunne veronderstelde wetenschap moeten zijn gekomen. Men nam echter, wanneer men er verder op doordacht, twee hoofdbronnen van magische wetenschap aan. De eerste was eene op de overleveringen der wijzen uit den ouden tijd steunende en door eigen onverdroten arbeid verkregen kennis van de diepste geheimen der natuur, de andere de gemeenschap met goden, of wel — en die zienswijze was vooral algemeen — met daemonen. Men verstond dan onder daemonen geene goden, ook niet de zielen van afgestorven menschen — welke beteekenissen overigens het woord daemon ook bezat, — maar zekere niet goddelijke en ook niet menschelijke, zich tusschen hemel en aarde ophoudende wezens, wier natuur overigens op verschillende wijze werd opgevat. Zij waren er van onderscheidene soorten; er waren er, — en deze behoorden tot de lagere klassen, — die, hoezeer ook in een enkel opzigt met groote magt begaafd, nogtans van rede verstoken waren en dus ver beneden den mensch stonden. De mensch nu kon met die daemonen in gemeenschap treden en zich door hen laten onderwijzen en helpen, — ja wat meer is, hij kon ze ook aan zich onderwerpen en dwingen tot onbepaalde gehoorzaamheid. Men behoefde evenwel niet altijd zelf uit een dier beide oorspronkelijke bronnen te putten; — men kon haar ook verkrijgen door het onderwijs van anderen, die 't zij zich de moeite en gevaren der eigene navorsching getroost hadden, of almede hunne wetenschap langs een afgeleiden weg hadden verkregen.{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>223czu9wdlx0t232zrzfvfymtz2zot5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/351</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85699</id>
    <revision>
      <id>222754</id>
      <parentid>219652</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222754</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2307" sha1="8v16pa14bixsxlhfva7ym11airn0itk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh||MAGIE.|333}}&lt;/noinclude&gt;Ik moet hier eene opmerking bijvoegen. Bij de ouden was van hetgeen wij gewoon zijn bovennatuurlijke wetenschap te noemen, geene sprake. Boven de natuur kenden zij niets. De leer der daemonen, ja zelfs de leer van het goddelijk beginsel was even goed als wat wij physica, natuurlijke historie, sterrekunde en wat dies meer zij gewoon zijn te noemen, wijsbegeerte, de wetenschap van de natuur en der oorzaken van het bestaande. Die daemonen, waarvan ik sprak, waren wezens, die evenzoo eene schakel in de schepping uitmaakten, als de mensch, — wezens van een anderen aard zeker, maar toch wezens, die, even als de mensch, 't zij door den wil der godheid zóó en niet anders geschapen waren, of waarvan men den oorsprong uit even zulke natuurlijke oorzaken afleidde als die waren, welke aan den mensch het aanzijn hadden gegeven. De verschijnselen voorts, die men teekens of prodigien noemde, diegene, die men met den naam van wonderwerken of mirakelen betitelde, waren bij hen geene omkeeringen of opheffingen van de wetten der natuur, maar, om teven of men ze aan goden of daemonen of toovenaars toeschreef, eenvoudig verschijnselen, die den gewonen loop der natuur te buiten gingen. Daaruit volgt, dat het wonder bij hen een wonder bleef, al kwam men er toe om het te verklaren. Het was eerst in lateren tijd dat men van boven — dus niet én — de natuur bestaande zaken begon te spreken, dat men als kenmerk van het wonder aannam, dat het tegen de wetten der natuur moest strijden, en dat elke poging tot natuurlijke verklaring van een wonder met eene ontkenning van het wonder als zoodanig werd gelijk gesteld.

Konden de Grieken zich op den duur aan den invloed van Oostersche denkbeelden aangaande de magie niet onttrekken, en nam de beoefening der eigenlijke Oostersche magie vooral onder de Aziatische Grieken na {{sc|alexander}} den Groote zeer toe, te Rome bereikten onder de keizers het geloof aan en het gebruik maken van tooverij eene ontzettende hoogte. In die hoofdstad der toen bekende wereld, het middenpunt waarheen vreemdelingen uit alle provinciën des rijks en avonturiers van allerlei aard zich heen getrokken gevoelden, waar de meest verfijnde weelde en ten top gedreven losbandigheid gestadig nieuwe prikkels voor de afgestompte zinnelijkheid vroegen, en waar,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8v16pa14bixsxlhfva7ym11airn0itk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/352</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85700</id>
    <revision>
      <id>222755</id>
      <parentid>219653</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222755</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="n4sj77zh1uxm66zd548c26li5xxhni5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh|334|MAGIE.|}}&lt;/noinclude&gt;met het verval van het oudvaderlijk geloof, de geest, tegen wil en dank tot het onzienlijke heengetrokken, zich tot elke soort van bijgeloof wendde om vergoeding te zoeken voor het verlorene, vonden allerlei soort van toovenaars, geestenbezweerders, wigchelaars en kwakzalvers een ruim veld ter exploitatie. Daartegen gingen vele en krachtige stemmen op, even als het strengste stoïcisme juist toen het sterkst predikte tegen het verstokt egoïsme en de liederlijke zede- en beginselloosheid der eeuw, en even als het Christendom juist toen zijne meeste bekeerlingen maakte. Maar niets van dat alles, zelfs het Christendom niet, kon die wereld herscheppen en verbeteren; zij was veroordeeld ten ondergang.

Onder de lichtpunten, welke die tijden van verval opleverden, behoorde evenwel, behalve de toeneming der materiële ontwikkeling, zigtbaar in de volmaking van veel wat aan de behoeften en het gemak des levens dienstbaar was, vooral de voortdurende ijverige beoefening der wetenschappen. Vooral was Alexandrië, waar de door {{sc|ptolomeus, lagus, soter}} en {{sc|euergetes}} gestichte grootsche wetenschappelijke en letterkundige inrigtingen steeds den ouden Griekschen geest levendig trachtten te houden, een brandpunt van ontwikkeling, dat hare stralen overal door de beschaafde wereld heen verspreidde, Dit duurde gedurende den Romeinschen tijd voort. Maar op den duur kon het niet anders, of de ligging van Alexandrië, in de onmiddellijke nabijheid zoowel der Oostersche als der Grieksch-Romeinsche wereld, moest een eigenaardigen invloed op de wijsgeerige studiën uitoefenen. Reeds {{sc|philo}}, de Hellenistische jood, had in zijne philosophisch-theologische boeken de philosophie van {{sc|plato}} met de Mozaiïsche godsdienstleer in verband gebragt, en die Platonische philosophie, rijk aan dichterlijke voorstellingen en allegoriën, en die daardoor 't best van alle wijsbegeerten met het Oostersch mysticisme vereenigbaar scheen, werd weldra door de Alexandrijnen op eene zeer eigenaardige wijze omgevormd en ontwikkeld. Zij werd verklaard door en gemengd met denkbeelden, getrokken uit de Kabbalah of wijsbegeerte der Joden, uit de aloude leer van {{sc|zoroaster}}, uit hetgeen men van de tempelleer der oude Egyptische priesters wist of meende te weten. En ook het Christendom, dat van alle philosophiën 't minst van die van {{sc|plato}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n4sj77zh1uxm66zd548c26li5xxhni5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/353</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85701</id>
    <revision>
      <id>222756</id>
      <parentid>219654</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222756</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2104" sha1="83t44097t0avfn3bh9i2f5aeqg6khaj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh||MAGIE.|335}}&lt;/noinclude&gt;afkeerig was, en dat zich toen niet meer ignoreren liet, oefende op dat wijsgeerig streven zijn invloed uit. En zoo stichtte omstreeks 190 na Christus {{sc|ammonius sakas}} de in meer beperkten zin dus genaamde Alexandrijnsche of Nieuw-Platonische wijsbegeerte, die, achtereenvolgens door {{sc|plotinus}} en {{sc|porphyrius}} meer ontwikkeld, bij {{sc|jamblichus}} een volslagen Oostersch mysticisme werd.

Dat nieuw-platonisme moest noodzakelijk op de magie der Grieken en Romeinen een krachtigen invloed uitoefenen, door het in velerlei opzigt te veredelen, of er ten minste een schijn van wetenschappelijkheid aan te geven. Daarvandaan dat van toen af de magie, meer en meer verbonden met de zich om dien tijd meer dan vroeger ontwikkelende alchemie, ook onder de waarlijk hooger beschaafden en voor de wetenschap goed gezinden warme aanhangers vond,.... en daarbij de groote hoop zijn bijgeloof door de verhevene en hoog speculative leer der neo-platonisten geregtvaardigd achtte.

Zoo was het in het geduchte overgangstijdperk tusschen den ouden tijd en de middeneeuwen, Daar overstroomden benden op benden van onbeschaafde, maar krachtige en krijgshaftige barbaren van alle zijden het ten ondergang voorbestemde Romeinsche rijk. Tegelijk ging de heerschappij, die de Romeinen in hun goeden tijd in eenige streken van het land dierzelfde barbaren hadden gegrondvest, verloren. Het tijdperk van de ontwikkeling en het overwigt van den Germaanschen stam was begonnen.
{{dhr}}{{lijn|5em}}{{dhr}}

Ook bij de Germanen heerschte oorspronkelijk, even als bij elk volk onder de zon, het geloof aan waarzeggerij, aan geestenbezweringen, aan toovermiddelen, in één woord, aan magie. In hoever dit alles zamenhing met de aloude denkbeelden daaromtrent der Zendvolken, der Meden en Perzen, van wie de Germaansche volken bloedverwanten schijnen te zijn, zal ik hier niet onderzoeken, ofschoon het niet moeijelijk zou zijn in de godsdienstige denkbeelden der oude Germanen treffende punten van overeenkomst met die der genoemde Zend-volken te doen opmerken, vooral wat betreft de leer van een&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>83t44097t0avfn3bh9i2f5aeqg6khaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/354</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85702</id>
    <revision>
      <id>222757</id>
      <parentid>219655</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222757</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="0elrxwzwin89p607fcav103cb41w34e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt; {{rh|336|MAGIE.|}}&lt;/noinclude&gt;goed en kwaad beginsel. Wat echter de magie meer in het bijzonder aangaat, zoo kan ik niet nalaten te wijzen op eene overeenkomst tusschen de Germanen en de Grieken in het mythisch tijdvak hunner geschiedenis. Gelijk de oudste Grieksche overleveringen spreken van Corybanten, Telchinen, Daktylen als kunstenaars en metaalwerkers, begaafd met bovenmenschelijke kennis en magt, en niet zelden, bijzonder de Telchinen, geneigd om kwaad te stichten, en men deze wezens, mijns inziens, beschouwen moet als niet-Grieksche, welligt autochthone stammen, die de van het noord-oosten voortdringende, toen nog barbaarsche Grieken op Creta, Rhodus en elders vonden, zoo verhalen de Scandinavische sagen, de oudste Germaansche geschiedverhalen, die wij, ofschoon in later gewijzigden vorm, bezitten, van reuzen en dwergen, die, vooral de laatste, bekwame kunstenaars en metaalwerkers, maar daarbij toovenaars waren, en hunne tooverkunst vaak tot nadeel der menschen uitoefenden. Die reuzen en dwergen nu zijn wederom geene anderen dan de door de van vader op zoon mondeling overgegane overlevering misvormde oorspronkelijke inwoners, die de uit Midden-Azië afkomstige Germanen in noordelijk Europa aantroffen en moesten bekampen, en waarvan eensdeels de Lappen, anderdeels de Finnen, — een stam, zoo ik meen, der oude Seythen, — de overblijfselen zijn. Beide volken, Lappen en Finnen, worden nog tot op dezen tijd door de Zweedsche en Noorweegsche boeren beschuldigd van zich met tooverij af te geven. Zeer opmerkelijk is het ook, dat, even als de Grieken een kunstig werkmeester van hun eigen stam, {{sc|daedalus}}, tevens als toovenaar beschouwden, er zoo ook in de Scandinavische sagen van een noordschen {{sc|daedalus}}, den kunstrijken {{sc|weland}} of {{sc|voland}}, gewaagd wordt, dien men later zelfs met den duivel identifieerde. Verder ontbrak het onder de Germanen niet aan personen, die zich met den een of anderen tak der magie afgaven. Deze waren meest vrouwen, en men had er van tweeërlei aard. Er waren er, die zich als wijze vrouwen onderscheidden door zekere hoogere wetenschap, die haar vooral in de toekomst een helderen blik deed slaan, of ook wel in staat stelde dingen te verrigten, die voor een ander onmogelijk waren. Daartoe behooren die Alrunas, die bij de Germanen algemeen geëerd en dikwijls in&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0elrxwzwin89p607fcav103cb41w34e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Album der Natuur 1863.djvu/355</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85703</id>
    <revision>
      <id>222758</id>
      <parentid>219656</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T20:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WeeJeeVee</username>
        <id>2844</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222758</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="b1hkwa59hvs50c2g9p7l18e2bfex72i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;WeeJeeVee&quot; /&gt;{{rh||MAGIE.|337}}&lt;/noinclude&gt;moeijelijke omstandigheden geraadpleegd worden, en waarvan de Bruktersche {{sc|voleda}}, in de geschiedenis van den Bataafschen opstand bij {{sc|tacitus}} vermeld, als voorbeeld kan worden genoemd. Maar er waren er ook, die van eene zekere meerdere kennis, die zij, op welke wijze dan ook, hadden weten te verkrijgen, gebruik maakten, 't zij alleen in haar eigen belang 't zij tot nadeel van anderen; deze waren de heksen en tooverkollen, van wie men dacht, dat zij de hulp van booze geesten, waartoe men later ook de oude dwergen of Trolden telde, gebruikten tot bereiking van booze oogmerken. Zoo geacht en geëerd de Alrunas waren, zoo gevreesd en gehaat waren de heksen.

Wij zullen ons overigens in de oorspronkelijke tooverij der Germanen, waarvan trouwens niet veel met zekerheid bekend is, niet verdiepen, en liever zien wat de invoering van het Christendom te dien aanzien bij hen uitwerkte.

De eerste invoerders van het Christendom bij de Germanen maakten veel gebruik van een welligt zeer politieken, maar overigens niet in alle opzigten te verdedigen maatregel, dezen namelijk, dat zij, er voor schroomende hunne bekeerlingen ronduit het niet-bestaan van hunne tot dusver vereerde goden te prediken, dat bestaan aannamen en erkenden, maar tevens leerden, dat die wezens geene goden, maar daemonen, kwade geesten, duivels waren, die van ouds af de menschen verleid, van de dienst des eenigen waren Gods afgetrokken en zich zelven onder een schoonschijnend aanzien als goden hadden doen eerbiedigen en vereeren. Dit rijmde volkomen met de leer der kerk, die het bestaan en de groote magt aannam van eenen aartsvijand van God, een gevallen engel, een duivel, omringd van heirscharen van andere gevallen engelen, die steeds er op uit waren om de menschen te verleiden tot afval van God en om zich van hunne zielen meester te maken, ten einde daardoor het verlossingswerk des Zaligmakers zoo veel mogelijk te doen mislukken en zoo vele zielen als zij maar konden hun eeuwig rampzalig lot te doen deelen. Te verwonderen is het niet, dat zoo het daemonisme, de leer van het booze beginsel en van zijne magt over den mensch, in de Germaansche christelijke wereld—en daartoe behoorde op den duur meer dan binnen de grenzen van het eigenlijke Germanie lag, eene verbazende uitbreiding&lt;noinclude&gt;{{rh|{{gap|2em}}1863.||22{{gap|2em}}}}
{{smallrefs}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b1hkwa59hvs50c2g9p7l18e2bfex72i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Index:Bredasche Courant 1834 no 198.pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>86653</id>
    <revision>
      <id>222750</id>
      <timestamp>2026-06-03T19:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>nieuw</comment>
      <origin>222750</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="2a47hv25dw6f1lo4oxrq3ksttpt5hxg" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=tijdschrift
|Taal=nl
|wikidata=
|Titel=Bredasche Courant
|Ondertitel=
|Deel=
|Auteur=
|Vertaler=
|Redacteur=
|Illustrator=
|Stroming=
|Jaar=
|Uitgever=
|Plaats=
|Druk=
|OorspronkelijkeUitgave=
|Key=
|doe_wikidata=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|DBNL=
|Bron=pdf
|Afbeelding=1
|Voortgang=C
|Delen=
|Pagina's=&lt;pagelist 1=1 /&gt;
|Opmerkingen=Zie [[:Categorie:Bredasche Courant, 1834, Nummer 198]]
|NestedInhoud=
|Breedte=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>2a47hv25dw6f1lo4oxrq3ksttpt5hxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Bredasche Courant 1834 no 198.pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>86654</id>
    <revision>
      <id>222751</id>
      <timestamp>2026-06-03T19:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proefgelezen */</comment>
      <origin>222751</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11026" sha1="9xzwwre7ux8tjtswr9lyw54zll8fn2s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Vincent Steenberg&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;s1&quot;/&gt;onze regering zoude blijken, wanneer zij met eene geheele of ten minste gedeeltelijke ontwapening begon.
&lt;br&gt;{{gap}}Wij willen het niet ontkennen, dat ook wij dikwerf met vrees, eene plotselijke ontwapening hebben te gemoet gezien, vooral toen men in het voorleden jaar aanvankelijk daarmede een begin maakte, en waarbij niet ''alles'', vooral niet de gevolgen voorzien waren.
&lt;br&gt;{{gap}}Wij hebben nimmer aan de bereidwilligheid der hooge regering, om, gelijkelijk met in achtneming van hoogere belangen, te voldoen aan de oogenblikkelijke stoffelijke belangen der natie en de schijnbare bondgenootschappelijke vordering onzer naburen, getwijfeld, en daarvan bewust, waren wij de eerste, die de op handen groote maatregel van bezuiniging voorzegd hadden, en aankondigden dat het bezoek des Konings aan het leger aan veler verlangen zouden voldoen.
&lt;br&gt;{{gap}}Wanneer wij nu den aard van den thans genomen maatregel van naderbij bezien, dan kunnen wij niet af zijn lof toe te zwaaijen aan het hooge oorlogsbestuur, voor de wijze waarop gevreesde moeijelijkheden zijn voorgekomen, zonder dat de steun van het leger iets in krachten verloren heeft.
&lt;br&gt;{{gap}}Ook daaruit blijkt eene gevestigde en welgeordende loop van zaken, en een wijs beleid in het huishoudelijk bestuur van den staat. Doch alleen voor de binnenlandsche staatkunde kan het eene wijziging genoemd worden, terwijl daarom niet te min voor de buitenlandsche ons vijandige staatkunde, een gewigtig ''voorwendsel'' tot verlenging der geschillen, wordt weggenomen.
&lt;br&gt;{{gap}}Wij zeiden: eene wijziging in de binnenlandsche staatkunde, omdat de schatkist en ons gewest tevens aanmerkelijk worden verligt: omdat de zoo lang uit hunne haardsteden verwijderde burgers, als het ware trapsgewijze in aanraking met hunne vorige huisgoden, ofschoon gedeeltelijk voor als nog in het kijgsmansgewaad gedoscht, in verband met deszelfs verpligtingen, echter van lieverlede worden teruggeleid tot het rustiger genot van burgerlijke betrekkingen en burgerlijk verkeer. Te midden van familie en kennissen blijft hun tijd en gelegenheid open zich wederom langzaam te acclimateren en voor de toekomst te zorgen, zoo lang een hooger zorg voor hun bestaan nog is wakende. Een driemaandsch verblijf aldaar zal genoegzaam zijn, om aan de gemoederen die rustige stemming te hergeven, die het oorlogsgewoel zoo onzacht had afgebroken, en om eene vergelijking tusschen het dikwerf vervelende kantonnementsleven en tusschen den rustiger doch ook meer bedrijvende en levengevende burgerstaat, ten voordeele van dezen laatsten, te doen uitvallen.
&lt;br&gt;{{gap}}Beschouwt men dezen maatregel met betrekking tot de buitenlandsche staatkunde, dan zien wij daarin niets dan eene ruimere kantonnering der troepen van het leger te velde en eene wegneming van het voorwendsel van concentratie en aanhoudende strijdvaardigheid. De regten van Oud-Nederland, zijn ook te deugdelijk bewezen, dan dat de staatkunde der regering daaromtrent eene wijziging zoude kunnen ondergaan. Neen, nog is het zwaard niet in de schede, en wanneer onze moedige burgerschaar meer wijd en zijd op den vaderlandschen bodem verspreid is, dan zal zij ook daar voorzeker nieuw voedsel opdoen, voor hare liefde voor het vaderland, voor hare gehechtheid aan onze instellingen en voor hare trouw aan den koning.
&lt;br&gt;{{gap}}En mogten de omstandigheden eene hernieuwde concentratie noodzakelijk maken, dat nog is de genomen maatregel met zooveel wijs beleid ten uitvoer gebragt, dat slechts weinige dagen daartoe noodig zijn.
&lt;br&gt;{{gap}}Zagen wij in de jaren 1830 en 1831, talrijke benden gewapende burgers en vrijwilligers, door den werkzamen en administrativen geest van den admiraal- en kolonel-generaal, van wijd en zijd, achtervolgelijk naar de bedreigde grenzen snellen, en in den tijd van vijf à zes maanden een leger van 100,000 man vormen; thans zoude diezelfde roepstem, in den tijd van welligt zoo vele dagen – wanneer de nood drong – geheele divisiën en brigaden vereenigd, in de gelederen van het staande leger zenden, en zonder den krijgsmansgeest te hebben doen lijden, zou het altijd wenschelijk verlangen naar burgerlijke rust en vrede nieuw voedsel voor de toekomst hebben opgedaan.
{{rechts|Φ. Ρ.|4em}}
&lt;section end=&quot;s1&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s2&quot;/&gt;{{lijn|height=5px}}{{lijn}}
{{c|{{larger|'''Letterkundige en Wetenschappelijke Nieuwstijdingen.'''}}}}
{{lijn|5em}}
&lt;section end=&quot;s2&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s3&quot;/&gt;{{gap}}{{sc|Duitschland}}. — Het is bekend, hoe in den dertigjarigen oorlog (1618-1648), {{sc|George Frederik}}, Markgraaf van ''Baden-Durlach'', in den slag bij ''Wimpfen'', aan den ''Neckar'' (6 Mei 1622), voor de vereenigde Oostenrijksch-Spaansche Magt moetende bukken, nadat hij al de bekwaamheid eens Veldheers en al de dapperheid eens Krijgsmans had ten toon gespreid, toen hij , gedrongen door de smeekingen van zijn volk het slagveld moest ruimen, gered werd, door dat 400 burgers van ''Pforzheim'', die hem tot lijfwacht dienden, zich ter zijner bescherming stelden en den vijand verhinderden den Vorst te vervolgen, maar ook allen in dit heldhaftig bedrijf van roemvolle pligtsbetrachting den heldendood stierven. In de slotkerk te ''Pforzheim'', welke in den laatsten tijd, op bevel van den Groot-Hertog, met onderscheidene kunstwerken van glas-schildering is versierd geworden, is thans ook ter nagedachtenis van die 400 Pforzheimer-helden een gedenkteeken opgerigt. Hetzelve is tegen een der muren van de kerk geplaatst, en in Gothieken stijl van geelen zandsteen vervaardigd, De zamenstelling van dit monument leverde groote moeijelijkheden op, vooral, omdat men verlangde dat de geslachtnamen dier 400 burgers daarop gevonden wierden. Desniettemin is het gedenkstuk in een goeden smaak ontworpen en vervaardigd. Onder een medaillon, bevattende het borstbeeld van den Markgraaf {{sc|George Frederik}}, vervaardigd naar eene medaille van dien tijd, leest men: ''{{Taal|la|Haec sunt nomina civium Portensium, qui ad Wimpinam pugnaverunt, quotquot referiri poterant}}:'' d. i. »deze zijn de namen der burgers van ''Pforzheim'' die bij ''Wimpfen'' gestreden hebben, voor zooverre zij hebben kunnen gevonden worden.” Daaronder volgt dan de lijst der gesneuvelde Pforzheimers in drie kolommen. De hoofdinscriptie luidt dus:
{{c|''{{taal|la|Virtuti et fidei&lt;br&gt;quadringentorum civium Portensium&lt;br&gt;qui pro principe suo&lt;br&gt;Georgio Friderico, marchione Bada-Durlacensi&lt;br&gt;acerrime dimicantes&lt;br&gt;in proelis ad Wimpinam, die VI Maji MDCXXII&lt;br&gt;praeclara morte occubuerunt,&lt;br&gt;Hoc monumentum fieri curavit&lt;br&gt;Leopoldus Magnus dux Badensis;&lt;br&gt;civibus in testimonium bene servatae&lt;br&gt;majorum fidei,&lt;br&gt;posteris gloriae et exemplo.&lt;br&gt;MDCCCXXXIV.}}''}}
dit is: »Aan de dapperheid en trouw der 400 burgers van ''Pforzheim'', die voor hunnen Vorst {{sc|George Frederik}}, Markgraaf van Baden-Durlach allerhardnekkigst strijdende in den slag bij ''Wimpfen'', op den 6den Mei 1622, eenen roemrijken dood stierven, heeft {{sc|Leopold}}, Groot-Hertog van ''Baden'', dit gedenkteeken doen oprigten, voor de burgers tot eene getuigenis der uitmuntend gehandhaafde voorvaderlijke trouw, voor de nakomelingen tot roem en voorbeeld.” Bij de inwijding van dit gedenkteeken heeft de Groot Hertog eene medaille laten slaan, waarvan de Hr. {{sc|Kachel}}, te ''Karlsruhe'' de stempel heeft gesmeden. Op de voorzijde ziet men de beeldtenis van den Groot-Hertog met het gewone omschrift, en op de keerzijde staat het gedenkteeken zelve afgebeeld, met het omschrift: ''{{taal|de|Den 400 Phorzheimern, gefallen beij Wimpfen, d. 6 Mai. 1622}}''. Onder het Monument leest men de dagteekening der inwijding. ''D. 6 Mai 1834''. Deze medaille wordt als een verdienstelijk kunstwerk geprezen.
&lt;section end=&quot;s3&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s4&quot;/&gt;{{gap}}{{sc|Rusland}}. — De Russische Akademie ter bevordering van Russische Taal- en Letterkunde, heeft met Keizerlijke bewilliging, uit haar spaarfonds eene som van 10,000 roebels bestemd tot het stichten van gedenkteekenen voor twee harer voormalige medeleden, den overledenen Rijks-geschiedschrijver {{sc|Karamsin}} te ''Simbirsk'' en den Dichter {{sc|Derschawin}} te ''Kasan''.
&lt;section end=&quot;s4&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s5&quot;/&gt;{{gap}}{{sc|Italië}}. — Men schrijft uit ''Palermo'', dat het werk van den Hertog van {{sc|Serra di Falco}} over de oude stad ''Selinus'' bijna voltooid is. Dit werk versierd met 32 gegraveerde platen, zal eene volledige geschiedenis dier stad behelzen, en eene beschrijving van derzelver merkwaardige overblijfselen, waarin belangrijke bijdragen zullen voorkomen voor de Geschiedenis der Bouw- en Beeldhouwkunst.
&lt;section end=&quot;s5&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s6&quot;/&gt;{{gap}}{{sc|Frankrijk}}. — In het ''Bulletin de l’Institut Archéologique'' van Januarij dezes jaars, vindt men, naar eenen brief van den Pruissischen Minister te ''Rome'', den Heer {{sc|Bunsen}}, eenige bijzonderheden nopens de ontdekking van een beeld van {{sc|Sesostris}}, uitgehouwen in eene rots, digt bij het oude ''Berytus'' in ''Syrië''. Bij dit beeld is een hieroglyphisch opschrift gevoegd, ’t welk opzettelijk schijnt uitgedelgd te zijn, maar waarvan men nog de naam {{sc|Ramses}}, zijnde die van {{sc|Sesostris}}, en daarbij een Persepolilaansch opschrift lezen kan. Men ziet in deze ontdekking eene nieuwe bijdrage voor de geloofwaardigheid van den Griekschen Geschiedschrijver {{sc|Herodotus}}, die, sprekende van de veroveringen van {{sc|Sesostris}} in ''Azië'', verhaalt, dat hij zelf verscheidene afbeeldingen van dien veroveraar in de rots uitgehouwen, welke deze als gedenkteekenen van zijne togten had achtergelaten, in ''Fenicië'' en elders gezien had. Zij, die met de Archeologie van ''Azië'' bekend zijn, weten, dat de aloude volken van dat werelddeel, of althans derzelver beheerschers, de groote gewrochten der natuur tot de grondstoffen namen, om hunnen roem te vereeuwigen. Geheele rotsen en graniet-bergen werden tot figuren gebeeldhouwd of afgehouwen en met reusachtige bas-reliefs bewerkt; en nog vindt men daarvan hier en daar overblijfselen, op den ouden reisweg van ''Babel'' naar ''Medië’s'' hoofdstad, ''Ecbatana'', en in andere streken. — Volgens de laatst uitgekomen Catalogus van het Muséum van schilderijen in de ''Louvre'' te ''Parijs'' blijkt, dat hetzelve bestaat uit 1358 schilderstukken, waaronder zich bevinden 17 stukken van {{sc|Rembrandt}}, 43 van {{sc|Rubbens}}, 14 van {{sc|Teniers}} en 14 van {{sc|Wouwerman}}.
&lt;section end=&quot;s6&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;s7&quot;/&gt;{{gap}}''Hedel'' ib ''Boemelerwaard''. In den avond van 13 dezer omstreeks 8 uren, barste op het alleronverwachts in deze Gemeente, een zeer hevige en allesints noodlottige brand uit, waardoor in weinige uren, ''zeventien'' huizen, ''drie'' afzonderlijke schuren en ''een'' hooiberg, met het grootste gedeelte der zich daarin bevindende goederen, mitsgaders al het koorn, hooi, strooi, als anders, welke producten reeds allen waren ingezameld, zijn in de asch gelegd en geheel verbrand. De krachtdadige toegebragte hulp en ondersteuning door de&lt;section end=&quot;s7&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9xzwwre7ux8tjtswr9lyw54zll8fn2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bredasche Courant/1834/Nummer 198/Duitschland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86655</id>
    <revision>
      <id>222752</id>
      <timestamp>2026-06-03T19:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>nieuw</comment>
      <origin>222752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="l5gy5l3mdaudhjngupfhumqchjw5s3o" xml:space="preserve">{{Koptekst
| Titel       = ‘Duitschland’
| Schrijver   = |Override_schrijver = een anonieme schrijver
| Vertaler    = |Override_vertaler = 
| Sectie      = 
| Vorige      = 
| Volgende    = 
| Jaar        = 
| Opmerkingen = Afkomstig uit de ''Bredasche Courant'', donderdag 21 augustus 1834, [p.&amp;nbsp;3]. [[Wikisource:Publiek domein|Publiek domein]].
}}
&lt;pages index=&quot;Bredasche Courant 1834 no 198.pdf&quot; from=&quot;3&quot; to=&quot;3&quot; fromsection=&quot;s3&quot; tosection=&quot;s3&quot;/&gt;

[[Categorie:Bredasche Courant, 1834, Nummer 198]]</text>
      <sha1>l5gy5l3mdaudhjngupfhumqchjw5s3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hoofdportaal:Geschiedenis/Nieuwe geschiedenis/Paltse veldtocht</title>
    <ns>100</ns>
    <id>86656</id>
    <redirect title="Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/ca. 1500-ca. 1648/Paltse veldtocht" />
    <revision>
      <id>222761</id>
      <timestamp>2026-06-04T07:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vincent Steenberg</username>
        <id>280</id>
      </contributor>
      <comment>Vincent Steenberg heeft pagina [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Nieuwe geschiedenis/Paltse veldtocht]] hernoemd naar [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/ca. 1500-ca. 1648/Paltse veldtocht]]: bij Duitse geschiedenis</comment>
      <origin>222761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="aeqcpqvdpscbyeyupip618pm753fteg" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/ca. 1500-ca. 1648/Paltse veldtocht]]</text>
      <sha1>aeqcpqvdpscbyeyupip618pm753fteg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>