Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 7336 3653734 3415993 2026-05-18T21:14:25Z RamnAugo 130036 Endra til konsekvent hokjønn på maske. Anna pirk. Usikker om personen meinte lenkje eller lykkje. 3653734 wikitext text/x-wiki [[Fil:Irish crochet.jpg|mini|Hekla irske [[kniplingar]].]] '''Hekling''' er ein handarbeidsteknikk der ein lagar stoff ved hjelp av [[garn]] og ei [[heklenål]]. Teknikken kan nyttast til [[klede]], [[duk]]ar, [[veske]]r og mykje anna. Stoffet ein lagar er fast og ikkje elastisk som ved [[strikking]]. [[Fil:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Young Girl Crocheting (1889).jpg|mini|venstre|Heklande ungjente måla av [[William-Adolphe Bouguereau]] (1889).]] Ein bruker heklenåla til å dra garnet gjennom ei [[heklemaske]]. Gjennom maska som oppstår kan ein dra tråden på ny, og skapa ei ny maske. Slik får ein ei hekla lenkje. Når ein heklar gjer ein som regel ei maske heilt ferdig før ein startar på den neste. Ofte vert glatt [[heklegarn]] nytta til denne typen handarbeid, men det er mogleg å hekla med alle typar garn. Det er mange ulike heklemasker. Mellom dei vanlegaste er luftmasker, fastmasker og stavar. Ved å kombinera desse kan ein laga mange ulike [[mønster]]. == Bakgrunnsstoff == {{commons|crochet}} * [http://it-student.hivolda.no/prosjekt/h00/Maskepi/hekling.htm Instruksjon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041205184453/http://it-student.hivolda.no/prosjekt/h00/Maskepi/hekling.htm |date=2004-12-05 }} * [http://www.nb.no/nbsok/search?searchString=subjecttopic:%22Hekling%22&page=0 Digitaliserte bøker om hekling] hjå Nasjonalbiblioteket === Sjå òg === * [[Gimping]] * [[Hakking]] * [[Strikking]] {{spire|tekstil}} [[Kategori:Hekling| ]] [[Kategori:Handarbeid]] [[Kategori:Tekstilteknikkar]] sdtinqoqkn8i7oxnmy9yk5847l781a6 0 7566 3653757 2520822 2026-05-19T00:58:34Z ~2026-30123-25 155088 3653757 wikitext text/x-wiki [[Fil:Dead tree.JPG|mini|høgre|Ein gadd.]] Ein '''gadd''' er eit tre, oftast [[furu]], med avbroten topp som er uttørka på rot. Gaddar med tvinna og forvridd form blir gjerne kalla [[snaragadd]] på [[Nordmøre]]. Ein spesielt uttørka gadd med ekstra lite bork att blir gjerne kalla [[tørrgadd]] på [[Nordmøre]]. [[Kategori:Furu]] [[Kategori:Tre]] [[Kategori:Skogøkologi]] 3leegb2pqg07kl7ijy5k9w49zkksmjh 0 7843 3653747 3436562 2026-05-19T00:19:06Z ~2026-30123-25 155088 3653747 wikitext text/x-wiki '''Nebb''' er eit avlangt, avspissa [[bein]] som stikk ut ved [[munn]]opninga til alle [[fugl]]ar og nokre andre dyr, som [[nebbdyr]]. [[Fil:BlackWoods.jpg|300px|mini|Med dei spisse nebba sine kan [[hakkespett]]ar laga hol i bork og tre.]] Nebbet er den einaste [[reiskap]]en fuglar har til å få i seg [[mat]] og [[vatn]]. Sidan dei ikkje har tenner må dei ofte svelgja maten heil. Nebbet kan likevel utføra mange viktige oppgåver om det ikkje kan tyggja. Dei fleste [[rovfugl]]ane har utvikla skarpe nebb som kan skjere gjennom [[kjøt]], medan [[kolibri]]en har eit spisst langt nebb som han stikk inn i visse blomar for å drikka [[nektar]]en deira. [[Hakkespett]]ar bruker nebbet til å hakka seg gjennom [[bork]] og [[tre]], medan [[papegøye]]fuglar har vridde nebb som dei kan bruka til å riva i [[frukt]]er. [[Flamingo]]ar har lange nebb som dei grip [[fisk]] med, medan [[and|ender]] har flate nebb som gjer at dei kan halda igjen fisk og plantar medan dei siler ut vatnet. [[Fil:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|mini|Døme på ulike nebbtypar.]] === Nebb i norske uttrykk === Nebb kan liknast med våpen, som i uttrykket om å «forsvara seg med nebb og klør». Nebb brukt på ein annan måte, til å uttrykka seg, gjerne på uforskamma vis, finn me i uttrykket «nebbete». == Bakgrunnsstoff == * [http://www.svensedammen.net/~vegard.andersen@svensedammen.net/00030A43-80000001/Fagstoff/nebb.htm Nebbtypar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929030848/http://www.svensedammen.net/~vegard.andersen@svensedammen.net/00030A43-80000001/Fagstoff/nebb.htm |date=2007-09-29 }} [[Kategori:Fugleanatomi]] [[Kategori:Hovudet]] plz50b7ftmo02hl481r1covars4bj77 0 8340 3653726 3653279 2026-05-18T15:31:05Z Ranveig 39 Oppdat. om stenging frå en: 3653726 wikitext text/x-wiki {{infoboks nettstad}} '''Wikinews''' var ein open [[nyhendeportal]] der alle kan bidra til – og nytte – informasjonen som vert lagt ut, prosjektet er underlagt [[Wikimedia Foundation]]. Målet med ''Wikinews'' er å skape eit miljø der enkeltmenneske og ''«[[grasrotjournalist]]ar»'' kan skrive uavhengige rapportar og artiklar om alt som foregår innan deira interessesfære. == Historie == I november 2004 vart det etablert ein demonstrasjons[[wiki]] for å vise at ein open nyhendeportal, der alle kan bidra er mogeleg. Prosjektet vart sparka i gang og støtta av [[Wikimedia Foundation]]. I desember 2004 vart ein engelsk og tysk versjon av nyhendeportalen publiserte i dei første [[beta]]versjonane. I januar og februar 2005 dukka det opp portalar på [[nederlandsk]], [[fransk]], [[spansk]], [[bulgarsk]], [[polsk]], [[portugisisk]], [[rumensk]] og [[svensk]]. 28. juni 2025 gjekk Wikimedia Foundation sitt Sister Projects Task Force gjennom eit forslag om å stenga Wikinews etter ein tre månadar lang konsultasjonsperiode.<ref>"[[metawiki:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]", ''Wikimedia Meta-Wiki'', [[Wikimedia Foundation]].</ref><ref>{{Cite web |date= 11. juli 2025 |title=Wikinews, a sister project to Wikipedia, faces imminent closure amid low web traffic |url=https://thedesk.net/2025/07/wikimedia-foundation-closing-wikinews/ |access-date=13. januar 2026 |website=TheDesk.net |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Proposal for Closing Wikinews - Meta-Wiki |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposal_for_Closing_Wikinews |access-date=3. april 2026 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> 30. mars 2026 blei det kunngjord av WMF at Wikinews kom til å stengast og bl arkivert som ein lesbar versjon frå 4. mai.<ref>{{Cite web |title=Board of Trustees Approves Closure of Wikinews |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#c-Victoria-20260330090000-Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews |access-date=30. mars 2026 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}</ref> == Norsk Wikinews == Den 11. januar 2006 vart [[Wikinytt]] oppretta som Wikinews-portalen på [[norsk]]. I Wikinytt kan ein leggja inn artiklar på [[nynorsk]] eller [[bokmål]]. Det vart ei tid òg diskutert om ein skulle oppretta ein felles skandinavisk portal i staden for at kvart språk fekk sin eigen. ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == ; Wikinewsportalar * [https://www.wikinews.org Wikinews: Fleirspråkleg portal] * [https://sv.wikinews.org/ Svensk Wikinews] * [https://en.wikinews.org/ Engelsk Wikinews] * [https://es.wikinews.org/ Spansk Wikinews] * [https://fr.wikinews.org/ Fransk Wikinews] * [https://de.wikinews.org/ Tysk Wikinews] * [https://nl.wikinews.org/ Nederlandsk Wikinews] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Wikimedia]] [[Kategori:Nyhende]] [[Kategori:Aviser]] [[Kategori:Skipingar i 2004]] 0c15ci90mtg05hhxjt6r2rm51kje3pz 0 22874 3653727 3602670 2026-05-18T16:45:36Z Sigmundg 835 Utvida 3653727 wikitext text/x-wiki [[Fil:Capacitors_(7189597135).jpg|mini|Fig. 1 Kondesatorar av ulike typar og storleikar.]] [[Fil:Symbol_Capacitor_(common,_horizontal).svg|mini|100px|Fig. 2 Symbol.]] Ein '''kondensator''' <!-- eller ein kapasitans --> er ein [[Passiv komponent|passiv]] elektronisk komponent, med to terminalar, som lagrar [[energi]] i eit [[elektrisk felt]] mellom to vanlegvis elektrisk leiande plater. Ein kondensator vert ofte laga ved å rulla to metallfilmar saman med ein isolator (eit [[dielektrikum]]) mellom platene. Fig. 2 syner krinssymbolet for ein kondensator. Det er ikkje [[galvanisk kontakt]] mellom dei to terminalane, så ein kondensator blokkerer [[likestraum]]. Kondensatorar vert difoe ofte nytta for å fjerna likestraumskomponenten frå elektriske signal. Om spenninga over kondensatoren er tidsvarierande vil ikkje kondensatoren verta heilt opplada mellom kvar gong spenninga endrar polaritet. Om frekvensen er høg nok vil difor kondensatoren soppføra seg som ei [[kortslutning]]. Kondensatorar vert mellom anna nytta i samband med [[analog signalhandsaming]], for å laga filtere, [[Elektronisk forsterkar|forsterkarar]], [[derivator]]ar, [[integrator]]ar, [[oscillator]]ar, [[kurvegenerator]]ar, [[timer]]ar, etc. Dei spelar ein sentral rolle i [[likerettar]]ar og [[spenningsregulator]]ar, der dei vert nytta for å halda spenninga mest mogleg konstant. Eit annan viktig bruksområde er motorstartkondensatorar for enkelfase [[induksjonsmotor]]ar, [[fasekompensasjon]] i [[elnett]]et, etc. Denne artikkelen hanlar om tradisjonelle kondensatorar som lagrar energi eit elektrisk felt. [[Elektrokjemi kondensator|Elektrokjemie kondensatorar]] arbeider etter eit anna prinsopp og vert ikkje omtala her. == Fysiske samanhengar == [[Fil:Parallel plate capacitor.svg|mini|140px|Fig. 3 Plate-kondensator.]] [[Fil:Capacitor_schematic.svg|mini|140px|Fig. 4 Platekondensator uten dielektrikum.]] [[Fil:Capacitor_schematic_with_dielectric.svg|mini|140px|Fig. 5 Platekondensator med dielektrikum.]] Fig. 3 syner ein kondensator bygd opp av to plater, som har forbindelse til kvar sin terminal. Om det blir lagt på ei [[elektrisk spenning]] mellom terminalane får den eine plata ei positiv [[Elektrisk ladning|ladning]] og den andre ei negativ ladning, slik at det oppstår eit elektrisk felt mellom platene. Med ei ladning <math>Q</math> på kondensatoren kan [[kapasitans]]en uttrykkast {{NumBlk|:|<math> C = \frac{Q}{U},</math>|{{EquationRef|1}}}} der <math>U</math> er spenninga mellom platene. Kapasitansen har difor eining [[Coulomb]] per [[Volt]]; som vert kalla [[Farad]]. For ei gitt spenning er ladninga <math>Q</math> avhengig av [[permittivitet]]en til dielektrikumet mellom platene. Fig. 3 syner ein parallellplatekondensator, der <math>A</math> er arealet til platene (i [[Kvadratmeter|m<math>^2</math>]]) og <math>d</math> er avstanden mellom dei (i [[meter]]). Når arealet til platene, distansen mellom dei og [[permittivitet]]en, og kalla ''dielektrisitetskonstanten'', til dielektrikumet er kjent kan kapasitansen uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> C = \frac{\varepsilon A}{d},</math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\varepsilon</math> er permittiviteten til dielektrikumet. Kapasiten kan aukast ved å plassera eit materiale med høg permitivitet mellom platene, som illustrert i fig. 4. Det dielektriske materialet vert polarisert av det elektriske feltet, ved at dei negative ladningane flyttar seg litt i høve til dei positive ladningane, og det oppstår ladningar på kvar side av dielektrikumet. Dette fører til at noko av dei frie ladningae på platene vert nøytraliserte og reduserer potensialdifferansen mellom platene<ref name="Sangwine"/>. Vi ser frå ({{EquationNote|1}}) at ein reduksjon i potensialdifferencen <math>U</math> fører til ei auka i kapasitansen <math>Q</math>. Dette er det same som at permittiviteten til dielektrikumet aukar. Permittiviteten kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \varepsilon = \varepsilon_o \varepsilon_r,</math>|{{EquationRef|3}}}} der <math>\varepsilon_o=8.8541878176...10^{-12}</math> er permittiviteten i [[vakuum]] og <math>\varepsilon_r</math> er den relative permittiviteten til dieletrikumet. I vakuum, og med god tilnærming i luft, er <math>\varepsilon_r=1</math>. Nokre typiske verdiar for <math>\varepsilon_r=1</math> til materialar nytta som dielektrium i kondensatorar er 3 - 6 F/m for [[mica]], 11.68 for [[silisium]], 3.9 for silisiumoksid, 2.4 - 2.7 for [[polystyren]], 3.85 for papir og 80 for vatten ved 20 °C. Vi ser frå ({{EquationNote|2}}) at kapasiteten aukar proporsjonalt med <math>\varepsilon_r</math>, men i tillegg til permitiviten er det mange andre faktorar å ta omsy til, som [[temperaturkoeffisient]], langtidstabilitet, maks spenning, variasjon med spenninga, etc., så det vert nytta ulike dielktrikum for ulike føremål. == Analyse av ideell kondensator == === Straum og spenning i tidsplanet === [[Fil:KondensatorOppladning.png|mini|Fig. 6 Opplading av kondensator frå spenningskjelde.]] [[Fil:RCoppl.png|mini|Fig. 7 Spenninga over ein kondensator ved opplading.]] [[Fil:IcLad.png|mini| Fig. 8 Straumen inn til ein kondensator under opplaing.]] Når ein kondensator vert kopla til ei spenningskjelde, som illustrert i fig. 6, vil det flyta ein straum inn i den positive terminalen, slik at han får ei positiv ladning, og ein tilsvarande straum ut frå den negative terminalen, som får ei negativ ladning. Straumen vil flyta heilt til spenninga mellom platene er den same som over terminalane til spenningsgeneratoren. Ladinga til kondensatoren vert då {{NumBlk|:|<math> q = Cu_C.</math>|{{EquationRef|4}}}} Etter som elektrisk straum er ladning per tidseining, {{NumBlk|:|<math> i = \frac{dq}{dt},</math>|{{EquationRef|5}}}} kan vi setta inn <math>q</math> frå ({{EquationNote|4}}) inn i ({{EquationNote|5}}): {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> i = C \frac{du_C}{dt},</math>}}|{{EquationRef|6}}}} som syner at straumen er proporsjonal med den tidsderiverte av spenninga. Om kondensatorn i fig. 6 er utlada før <math>t=0</math> og brytaren vert stengt ved <math>t=0</math> vil det flyta ein straum inn i kondensatoren som er den same som straumen gjennom motstanden <math>R</math>: {{NumBlk|:|<math> i = i_R = \frac{U_k-u_C}{R}.</math>|{{EquationRef|7}}}} Frå ({{EquationNote|4}}) ser vi at spenninga over kondensatoren er {{NumBlk|:|<math> u_C = \frac{q}{C}.</math>|{{EquationRef|8}}}} Ved å setta ({{EquationNote|8}}) in i ({{EquationNote|7}}) kan vi uttrykka straumen inn til kondensatoren som {{NumBlk|:|<math> i = \frac{U_k - q/C}{R}.</math>|{{EquationRef|9}}}} Etter som spenninga over kondensatoren <math>u_C=q/C</math> aukar, fig. 7, minkar spenninga <math>u_R</math> over motstanden, så straumen <math> i</math> minkar, som illustrert i fig. 8. Vi ser at når spenninga over kondensatoren nærmar seg spenninga over kjelda går straumen mot null. Når kondensatoren er heilt opplada er straumem null, som er det same som at kondensatoren blokkerer likestraum. Ladninga på kondensatoren kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> q = \int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>|{{EquationRef|10}}}} Ved å setta ({{EquationNote|10}}) inn i ({{EquationNote|8}}) kan vi uttrykka spenninga som {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> u_C = \frac{q}{C} = \frac{1}{C}\int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>}}|{{EquationRef|11}}}} Etter som straumen <math>i_C</math> har endeleg verdi ser vi at spenninga over kondensatoren berre kan endra seg gradvis. ==== Tidskonstanten ==== [[Fil:RCoppl tau.png|mini|Fig. 9 Spenning og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:IcLad tau.png|mini|Fig. 10 Straum og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:Capacitor-charge-discharge-curves.svg|mini|Fig. 11 Spennings- og straumkurver når inngangsspenninga er ei firkantkurve.]] [[Fil:VI phase (cropped).png|mini|Fig. 12 Faseforskyving mellom straum og spenning i eit RC-ledd.]] Alle spenningskjelder har ein endeleg utgangsimpedans, òg kalla [[kjeldeimpedans]], som begrensar straumen, slik at det tek litt tid å lada opp kondensatoren. Spenninga over kondensatoren kan difor ikkje endrast pluseleg. I fig. 6 utgjer spenningskjelda <math>U_k</math> saman med motstanden <math>R</math> ein [[Thévenin-ekvivalent]], med kjeldemotstand <math>R</math>. Kor snøgt spenninga endrar seg avheng både av kapasitansen til kondensatoren og av kjeldeimpedansen <math>R</math>, og vert uttrykt med tidskonstanten <math>\tau</math>. For å finna tidskonstanten kombinerer vi ({{EquationNote|6}}) og ({{EquationNote|7}}): {{NumBlk|:|<math>\frac{U_k-u_C}{R} = C\frac{du_C}{dt},</math>|{{EquationRef|12}}}} som vi skriv om til {{NumBlk|:|<math>\frac{du_C}{dt} + \frac{u_C}{RC} = \frac{U_k}{RC}.</math>|{{EquationRef|13}}}} Dette er ei 1. ordens [[differensiallikning]]. Når kondensatoren et heilt utlada ved <math>t=0</math> er den generelle løysinga (for <math>t \geq 0</math>) {{NumBlk|:|<math>u(t) = Ae^{1/RC} + V_k \mbox{, } \mbox{ } t \geq 0.</math>|{{EquationRef|14}}}} Ut frå frå startføresetnaden {{NumBlk|:|<math>u_C(0^+) = 0 = A + U_k,</math>|{{EquationRef|15}}}} ser vi at {{NumBlk|:|<math>A=-U_k.</math>|{{EquationRef|16}}}} Så for <math>t \geq 0</math> har vi at {{NumBlk|:|<math>u_C(t) = U_k\left( 1 - e^{-1/RC} \right) = U_k\left( 1 - e^{-1/\tau} \right).</math>|{{EquationRef|17}}}} Ut frå ({{EquationNote|17}}) ser vi at tidskonstanten {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> \tau = RC.</math>}}|{{EquationRef|18}}}} <math>\tau</math> har eininga [[sekund]]. Om vi plottar spenninga <math>u_C</math>, som i fig. 9, og forlengar tangenten til kurva ved <math>t = 0</math> opp til der han kryssar <math>u_C(\infty)</math> er tidskonstanten definert som tida frå null til kryssningspunktet. Vi kan òg finna <math>\tau</math> ut frå grafen til straumen i fig. 10 på same måte. I simuleringa i fig. 9 og 10 er <math>R=1</math> k<math>\Omega</math> og <math>C=10</math> <math>\mu</math>F, så <math>\tau=RC=(1\mbox{ k}\Omega)(10\mbox{ }\mu\mbox{F})=10\mbox{ ms},</math> som vi òg ser ut frå grafane i fig 9 og 10. Om tidskonstanten <math>\tau</math> er stor og spenningskjelda genererer ei firlantkurve endar vi opp med spennings- og straumkurver som vist i fig. 11. Ein kabel har ein viss kapasitans, så for å senda [[Binærkode|binær]] data gjennom kabelen med stor [[bitrate]] må tidskonstanten vera liten. Kapasitansen til kabelen kan ikkje endrast (utan å bytta til ein annan type), så utgangsimpeansen til generatoren lyt vera liten. Om spenninga over ein kondensator er ei sinuskurve, som vist med den raude kurva i fig. 12, vil straumen inn i kondensatoren (blå kurve i fig. 12) ligga 90° framom spenninga. Grunnen til dette er at spenninga over kondensatoren ikkje kan endra seg plutseleg. Denne fasedriinga kan i enkelte samanhengar vera ei ulempe, medan ho i andre samanhengar kan vera ein føremon. Både [[Passivt filter|passive]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]] er tufta på fasedreiinga mellom straum og spenning. === Straum og spenning i frekvensplanet === Om det går ein [[sinus]]-forma straum <math>i(t)=I\sin(\omega t)</math> inn og ut av kondensatoren blir òg spenninga <math>u(t)=U\sin(\omega t)</math> over han sinus-forma; <math>U</math> og <math>I</math> er amplitudane til spenninga respektivt straumen, og <math>\omega</math> er [[vinkelfrekvens]]en i [[radian]]ar per [[sekund]] (rad/s). Samanhengen mellom straumen og spenninga i ({{EquationNote|6}}) blir da {{NumBlk|:|<math> I\sin(\omega t) = C \frac{d}{dt}\left(U\sin(\omega t)\right). </math> |{{EquationRef|19}}}} På [[Polarkoordinatsystem|polar form]] får vi da: {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = C \frac{d}{dt}\left(Ue^{j\omega t}\right), </math> |{{EquationRef|20}}}} der <math>e^j</math> er ein rotasjon med <math>\pi/2</math> [[Radian|rad]], eller 90°; sjå [[Eulerformelen]]. Når vi utfører derivasjonen får vi {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = j\omega C Ue^{j\omega t}, </math> |{{EquationRef|21}}}} der <math>j</math> syner at straumen ligg 90° framom spenninga. Vi kan forenkla notasjonen ved å skriva uttrykket med [[vinkelnotasjon]]<ref name="Hayt"/>: {{NumBlk|:|<math> I = j\omega C U. </math> |{{EquationRef|22}}}} Tilsvarande kan vi finna spenninga når straumen er kjent: {{NumBlk|:|<math> U = \frac{I}{j\omega C} = -j\frac{I}{\omega C}. </math> |{{EquationRef|23}}}} Desse uttrykka er mykje enklare enn i tidsplanet, men uttrykka i tidsplanet er òg nyttig i mange samanhengar. ==== Impedans ==== [[Fil:ZClin.png|mini|Fig. 13 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, lineære aksar.]] [[Fil:ZClog.png|mini|Fig. 14 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, logaritmiske aksar.]] [[Elektrisk impedans|Impedansen]] <math>Z_C</math> er tilhøvet mellom spenning og straum: {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>Z_C = \frac{U}{I} = \frac{-j}{\omega C},</math> }} |{{EquationRef|24}}}} der subskriptet <math>_C</math> på <math>Z</math> minner oss om at det er impedansen til ein kondensator. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at impedansen til kondensatoren avtek når frekvensen aukar; dette er visualisert i fig. 13. Om vi plottar impedansen med logaritmiske aksar, som i fig. 14, får vi ei rett avtakande linje. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at [[reaktans]]en <math>X_C=\frac{1}{\omega C}</math> og fasevinkel <math>-j</math> [[Eininga rad|rad]], eller <math>-90^\circ</math>. === Effekt og energi === Effekta (i [[Watt]]) er produktet av straum og spenning: {{NumBlk|:| <math> p = ui = C\frac{du_C}{dt}u_C. </math> |{{EquationRef|25}}}} Vi kan finna energien lagra i ein kondensator ved å summera (integrera) effekten <math>p</math> over eit tidsinterval <math>[-\infty,t]</math>: {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\infty}^t p d\tau = \int_{\infty}^t u_Ci_C d\tau.</math>|{{EquationRef|26}}}} Vi set ({{EquationNote|6}}) inn i ({{EquationNote|26}}): {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\tau=-\infty}^t u_C C\frac{du_C}{dt} d\tau = C \int_{{u_C(t)}(-\infty)}^{u_C(t)} C \frac{du_C}{dt} du_C = \frac{1}{2}Cu_C^2 \left| _{u_c(-\infty)}^{u_c(t)} \right.</math>|{{EquationRef|27}}}} Om kondensatoren var utlada ved <math>t=-\infty</math>, er <math>u_C(-\infty)=0</math>, så energien lagra i kondensatoren er {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>W_C=\frac{1}{2}Cu_C^2.</math>}}|{{EquationRef|28}}}} Energien er proportional med kapasitansen <math>C</math> og med kvadratet av spenninga <math>u_C</math>. === Parallell og seriekopling === [[Fil:Capacitors_in_parallel.svg|mini|Fig. 15 Parallellkopling.]] [[Fil:Capacitors_in_series.svg|mini|Fig. 16 Seriekopling.]] Om vi parallellkoplar fleire kondensatorar, som i fig. 15, finn vi den resulterande kapasitansen ved å addera kapasitansane til all kondensatorane: {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}</math>.|{{EquationRef|29}}}} Seriekopling av fleire kondensatorar, som i fig. 16, resulterer i ein kapasitans {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}.</math>|{{EquationRef|30}}}} == Praktiske kondensatorar == Det vert produsert mange ulike typar kondensatorar, tilpass forskjellige bruksområde, frå små [[Overflatemonterinng|overflatemonterte]] komponentar på nokre [[Piko|p]][[Farad|F]], til store elektrolyttar på nokre Farad. Desse har vidt forskjellige eigenkapar, men det som er felles er at dei alle avvik frå ideelle kondensatorar. === Elektriske eigenskapar === Praktiske kondensatorar avvik frå dei idelle på fleire område. ==== Dielektrikum og permittivitet ==== [[Fil:Dielektrische_Absorption.svg|mini|Fig 17 Modell av dielektrisk absorpsjon.]] [[Fil:Kondensator_Zeigerdiagramm-1-.svg|mini|170px|Fig. 18 Ekvivalentskjema for praktisk kondensator (øvst) og impedans (nedst).]] [[Fil:E-cap-100uF-impedance-ESR-curves.jpg|mini|Fig. 19 Impedanse- og ESR-kurver for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein MLCC-kondensator.]] [[Fil:Film capacitor Ersatzschaltbild.svg|mini|Fig. 20 Ekvivalentskjema som innkluderer isolasjonsmotstanden.]] Permittiviten til dielektrikumet vert bestemt av fleire mekanismar. Desse har alle ulike [[tidskonstant]]ar, slik at permittiviteten, og difor kapasitansen, vert frekvensavhengig<ref name="Sangwine"/>. Permittiviteten er i røynda [[Komplekse tal|kompleks]] (<math>\varepsilon = \varepsilon' + j\varepsilon''</math>), men ofte er ein berre interresert i talverdien. Ved svært høge frekvensar, i [[Røntgenstråling|røntgenområdet]] og oppover har ikkje det elektriske feltet nokon innverknad på dielektrikumet, så permittiviteten er den same som i luft. Litt lengre ned i frekvensområdet, frå nokre titals GHz til rundt <math>10^{18}</math> Hz vil resonansane til elektonane på dei ulike energinivåa i atoma føra til skarpe toppar i permittiviteten<ref name="Kundert"/>. Deretter vil valenselektrona og til slutt atomenane skapa resonanstoppari permittiviteten. Men alle desse resonansane ligg i området over nokre titals [[Giga|G]][[Hertz|Hz]], så dei påverkar ikkje permittiviten i frekvensområdet til praktiske kondensatorar. Lengre nede i frekvensområdet, mellom 1 MHz og 5 GHz, fører feltet til at [[Elektrisk polarisasjon|polariserte molekylar]], og i nokre matarialar [[Elektrisk domene|elektriske domenar]], vert eksiterte, noko som fører til ein vestleg auka av permittiviteten. Dei polariserte molekyla, kalla [[dipolmolekyl]], orienterer seg i same retning som feltet, samstundes som feltet fører til at molekylane vert strekte ut langs feltet. Når det gjeld elektriske domenar talar ein om [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk orientering]], på grunn av at denne mekanismen har noko [[hysterese]] og slik minner om [[ferromagnetisme]]. Det er desse fenomena som fører til energitak i form av frekvensavhengig dielektrisk absopsjon. Denne mekanismen er med på å auka permittiviteten, slik at kapasitansen aukar ved låge frekvensar<ref name="Kundert"/>. Men han fører òg til auka tap i dielektrikumet. I lågfrekvensområdet, under 100 Hz, fører feltet til at det oppstår migrasjon av frie [[elektron]]<ref name="Sangwine"/>, men som ikke rekombinerte ved elektrodane<ref name="Kundert"/>. Ved låge frekvensar vil desse ladningene oppføra seg som makroskopiske [[dipol]]ar som reverserer retning kvar gong spenninga over terminalane endrar polaritet. Desse mekanismane har alle ulike tidskonstantar, noko som kan modellerast som illustrert i fig. 17. ==== ESR og ESL ==== Alle kondensatorar har ein viss motstand, både internt i elektrodar, eksterne terminalar, lodding, kontaktmotstand, etc. Men den dominerande faktoren er reorienteringa av molekylane i dielektriktrikumet når feltet skiftar retning, og i nokre dielektikum ferroelektrisk hysterese. ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 18. At tapa i dielektrikumet er frekvensavhengig heng saman med at I datablada vert summen av desse bidraga oppgjeve i form av ein sokalla «Equivalent Series Resistance» (ESR). ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 22 og 23. For kondensatorar som arbeider med vekselspenning er det difor viktig at ESR er så liten mogleg. Men glattekondensatorar i [[likerettar]]ar kan òg verta utsette for store rippelstraumar. I svitsja spenningsregulatorar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, bør det nyttast kondensatorar med liten ESR. Interne og eksterne terminalar har òg noko [[induktans]], som avheng av oppbygging og storleik på kondensatoren. Til større kapasitansen er dess større er lengda på leiarane, og difor induktansen. Induktansen vert oppgjeven som «Equivalent Series Induktance» (ESL) i datablada. ESL kan reduserast ved å forbinda dei interne metalleiarane over heile endeflata, slik at tilførselbanane vert så stutte som mogleg. ESR og ESL er seriekopla med kapasitansen <math>C</math>, som illustrert i fig. 20. ==== Modifisert impedans ==== Når ein tek omsyn til ESR og ESL lyt impedansen til ein ideell kondensator, oppgjeven i ({{EquationNote|24}}), modifiserast til {{NumBlk|:|<math>Z'_C = X_C + R_{ESR} + X_{ESL} = \frac{-j}{\omega C} + R_{ESR} + j\omega L_{ESL} </math>|{{EquationRef|31}}}} :<math> = \sqrt{R_{ESR}^2 + ( \omega L_{ESL} - \left(\frac{1}{\omega C}\right)^2}e^{j\phi}, :</math> der <math>\phi = \tan^{-1}\left(\frac{X_{ESL}-X_C}{R_{ESR}}\right) = \tan^{-1}{\left(\frac{\omega L_{ESL}-\frac{1}{\omega C}}{R_{ESR}}\right)}</math>, som illustrert i fig. 17. ==== Resonans ==== Når frekvensen <math>\omega</math> aukar minkar reaktansen <math>X_C=-j\frac{1}{\omega C}</math> og reaktansen <math>X_{ESL}=j\omega L_{ESL}</math> aukar. Når talverdiane er like (når <math>X_C=X_{ESL}</math>) vil dei kansellera kvarandre og vi står att med <math>R_{ESR}</math> i ({{EquationNote|31}}). Kondensatoren har difor in resonans ved frekvensen {{NumBlk|:|<math>\omega_n = \frac{1}{\sqrt{L_{ESL}C}}\mbox{ }\mbox{ rad/s},</math>|{{EquationRef|32}}}} med <math>Q</math>-verdi {{NumBlk|:|<math>Q = \frac {\omega_n L_{ESL}}{R_{ESR}} = \frac {1}{\sqrt{L_{ESL} C}}\frac {L_{ESL}}{R_{ESR}} = \sqrt{\frac {L_{ESL}/C}{R_{ESR}}}.</math>|{{EquationRef|33}}}} Som det går fram av ({{EquationNote|33}}) vil ein stor ESR redusera <math>Q</math>-verdien. Fig. 18 syner korleis ESR og impedansen varierer med frekvensen for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein fleirlags keramisk kondensator (MLCC). Vi ser at MLCC-kondensatoren har større <math>Q</math>-verdi enn elektrolyttane. Under resonansfrekvensen fell impedansen av omlag som <math>1/f</math>, som predikert av ({{EquationNote|24}}), men over resonansfrekvensen er <math>\omega L > 1/(\omega C)</math>, som er det same som at impedansen er induktiv, og talverdien aukar omlag som <math>\sqrt{f}</math><ref name="Kundert"/>, noko som òg går fram frå fig. 18. Komponenten er med andre ord induktiv i staden for kapasitiv i området over resonansfrekvenen. Ein måte å bøta på dette er å plassera ein, eller fleire, mindre kondensatorar i parallell med ein stor kondensator. Dei mindre ein kondensatora er, di kortare er leiarane mellom platene og dei ytre terminalane, som fører til ein mindre ESL, som i sin tue fører til at resonansfrekvensen gamnar ved ein høgare frekvens. Ein liten kondensator er difor kapasitiv lengre opp i frekvensområdet. ==== Tapsfaktor ==== Fig. 18 syner òg at ESR fall av tilnærma som <math>1/f</math>, noko som kjem av at tapa i permittiviteten er frekvensavhengig. Datablada gjev som oftast opp ein sokalla tapsfaktor <math>\tan \delta</math> i staden for ein <math>Q</math>-verdi. Tapsfaktoren er definert som {{NumBlk|:|<math>\tan \delta = \frac{R_{ESR}}{X_C} = \omega_n C R_{ESR} = 1/Q.</math>|{{EquationRef|34}}}} Fig. 25 og 26 syner døme på korleis <math>\tan \delta</math> varierer med frekvensen respektivt temperaturen for ulike filmkondensatorar. Etter som <math>R_{ESR}</math> og <math>X_C</math> har omlag same frekvensavhegigheit er <math>\tan \delta</math> tilnærma, men ikkje heilt, konstant, som døma i fig. 25 syner. ==== Dielektrisk absorpsjon ==== {| class="wikitable" align="right" width="10%" style="margin-left: 15px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 1 Typiske verdiar for dielektrisk absorpsjon |- style="background:#ABCDEF" ! Kondensatortype ! Dielektrisk absorpsjon |- | Luft, Teflon || ikkje målbar |- | Polypropylen || 0,01...0,05 % |- | Polyester || 0,2...0,25 % |- | Keramisk, X7R || 0,6...1 % |- | Keramisk, Z5U || 2,0...2,5 % |- | Aluminiumelektrolyttar|| 10...15 % |- |} Når kondensator er opplada er dielektrikumet polarisert ved at dei dipolare molekylane er orientere i same retning som det elektriske feltet, og i nokre dielektrikum spelar ferroelektrisk hysterese ein rolle. Nå kondensatoren så vert utlada ved å kortslutta terminalane, vil molekylane i det dielektriske materialet gå attende til den opphavlege ekvilibriumposisjonen, men på grunn av lange tidskonstantar, jfr. fig. 17, tek det noko tid før materialet er attende til den opphavlege tilstanden<ref name="Kundert"/>. Dette fører til at det oppstår ei restspenninga over terminalane etter at kortslutninga er fjerna. For å fjerna restladninga lyt terminalane vera kostslutta over eit vist tidsrom, som avheng av typen dielektrikum. Denne restspenninga kan vera problematisk i samband med pressisjonselektronikk<ref name="Pease"/>, som til dømes intergratoarar, S/H-krinsar, etc. I samband med store høgspenningselektrolyttar kan restspenninga i verste fall føra til pensonskade. Ein kan unngå dette ved å kortslutta store elektrolyttar under lagring, eller når ein arbeider med dei. Tabell 1 syner typiske verdiear for dielektrisk absorption for nokre kondensatortypar. ==== Isolasjonsmotstand og lekasjestraum ==== Alle praktiske kondensatorar har ein liten lekasjestraum, som avheng av dielektrikumet<ref name="Electrocube"/>. I tillegg til Ohmsk lekasje spelar [[Poole–Frenkel-effekta]] og [[kvantemekanisk tunnelering]] ein rolle<ref name="Doeeet2"/>. Lekasjestraumen aukar med arealet til dielektrikumet og spenninga over kondensatoren. For elektrolyttar, som har mykje større lekkasjestarum enn film og keramiske kondensatorar, publiserer produsentane vanlegvis lekkasjestraumen i datablada, i <math>\mu</math>A. Film- og keramiske kondensatorar har så liten lekasjestraum at det er vanskeleg å måla han. Produsentane spesifiserer difor isolasjonsevna i form av ein isolasjonsmotstand <math>R_{isol}</math> i staden for lekkasjestraumen. <math>R_{isol}</math> kan modellerast ved å plassera motstanden <math>R_{isol}</math> i parallel med capasitansen <math>C</math>, som illustret i fig. 20. På grunn av at <math>R_{isol}</math> er proporsjonal med arealet på dielektikumet er han òg proposjonal med kapasitansen. For å sleppa å lista opp <math>R_{isol}</math> for alle verdiane som vert produserte publiserer fleire produsentane produktet <math>R_{isol}C</math>, med einina M<math>\Omega\cdot \mu</math>F, som vist i fig. 29 for ulike filmkondensatorar. Isolasjonsmotstanden avtek eksponensialt med temperaturen, så <math>R_{isol}C</math>-kurvene i fig. 29 krummar nedover. Når ein kondensator er vert opplaga frå utlada tilstand er <math>R_{isol}</math> mindre enn den endelege verdien, og det kan ta fleire minutt før han når den endelege verdien<ref name="Electrocube"/>, Produktet <math>R_{isol}C</math> er eigentleg ein tidskonstant {{NumBlk|:|<math>\tau_{iso} = R_{isol}C,</math>|{{EquationRef|35}}}} så i staden fpr M<math>\Omega\cdot \mu</math>F kan einina sekund, eller minutt, nyttast. For store filmkondensatorar kan <math>\tau_{iso}</math> ha verdiar frå rundt 15 min til over 250 timar. I presisjonskrinsar, som til dømed [[timer]]ar, er det viktig at <math>R_{isol}</math> er stor. ==== Gjennomslagsspenning ==== Gjennomslagsspenning er den minste spenninga som fører til at ein del av dielektrikumet vert elektrisk leiande. Når gjennomslagsspenninga vert overskriden, sviktar isolereingsevna til materialet<ref name="Domingos"/><ref name="Desphande2015"/>, slik at det flyt straum gjennom materialet. Dette kan føra til katastrofal svikt av kondensatoren, men nokre typar er sjølvlækjande, på det viset at aluminiumsfilmen i platene fordampar. Gjennomslagsspenninga er avhengig fleire faktorar, som typen dielektrikum, ureingar i materialet, tjukkelsen, etc. Gjennomslagsspenninga kan aukast ved å auka tjukkleiken på dielektrikumet, men det fører til at dei fysiske dimensjonane til kondensatorane aukar. Så til høgare spenning ein kondensator er dimensjonert for, di meir plasskrevjande vert han. ==== Nominell arbeidsspenning ==== [[Fil:Rated-Category.svg|mini|Fig. 21 Spenningsnedgradering ved auka temperatur.]] Nominell arbeidsspenning er maksimal kontinuerleg likespenning, ved romtemperatur, som kondensatoren er konstruert for. Ved høgere temperatur en romtemperatur lyt spenninga reduserast, som illustrert i fig. 21. De fleste produsentane publiserer òg ei høgare maksimum spenning (toppspenning) som kondensatoren tåler å utsettast for i eit avgrensa tidsrom. For filmkondensatorar ligg denne 1,5 til 2 gongar høgare enn den nominelle spenninga, og for elektrolyttar 1,1 til 1,25 gongar nominelle spenninga<ref name="PCBSync"/>. For å forlenga livslengda til kondensatorane bør ein syta for at nominell arbeidsspenning ligg noko over spenninga dei vert utsette for i krinsane. Om livslenga er oppgjeven til <math>T_{L_0}</math> ved nominell arbeidsspenning <math>U_0</math> kan ein finna livslengda ved den reduserte spenninga <math>U</math> som<ref name="PCBSync"/> {{NumBlk|:|<math>t_{L} = t_{L_0}(U_0/U)^n,</math>|{{EquationRef|36}}}} der <math>n</math> er ein sokalla levetidseksponent, som for aluminiumelektrolyttar bør ligga i området 3 til 5, og for keramiske kondensatorar 7 til 9. Å nytta kondensatorar med høgare nominell arbeidsspenning enn spenninga dei vert utsette for i krinsen er ein effektiv måte å redusera feilraten og auka levetida på. ==== Toleransar ==== {| class="wikitable" align="right" width="20%" style="margin-left: 25px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 2 Toleransekodar |- style="background:#ABCDEF" ! Kode ! Toleranse |- | B|| <math>\pm 0,1</math> pF |- | C || <math>\pm 0,25</math> pF |- | D || <math>\pm 0,5</math> pF |- | F || <math>\pm 1</math> % |- | G || <math>\pm 2</math> % |- | J || <math>\pm 5</math> % |- | K || <math>\pm 10</math> % |- | M || <math>\pm 20</math> % |- | Z || +80 %, - 20 % |- |} Kapasitansen til kondensatorane varierer noko under produkasjonen, så det er alltid eit lite avvik frå nominell verdi. Maks tilate avvik vert som oftast uttrykt som ein prosentandel. Ein 10 nF kondensator med ±5 % toleranse kan difor ha ein verdi som ligg ein plass mellom 9,95 nF og 10,05 nF, og framleis være innanfor spesifikasjonen. For svært små kondensatorar med verdiar rundt 1 [[Piko|p]][[Farad|F]] vert toleransen av og til oppgjeven som ein absoluttverdi. Det vert ofte nytta ein kode, som i tabell 2, for å syna toleransen. Produsentane sorterer ofte komponentane og sel dei med dei snevraste toleransane til høgare pris. Elektrolyttar har ofte usymmetriske kodar, som +80 %, - 20 %. Den oppgjevne toleransen representerer nominell nøyaktigheit ved romtemperatur under standard måletilhæve, som ofte er ei [[sinus]]forma spenning på 1 [[Kilo|k]][[Hertz|kHz]], utan forspenning ([[likespenning]]), og ein temperatur på <math>23 \mbox{°C ± 2 °C}</math>. Den nominelle toleransen inkluderer ikke den ekstra kapasitansvariasjonen som oppstår på grunn av at temperaturen avvik frå 23 °C. Men produsentane gjev som oftast opp ein [[temperaturkoeffisient]] som kan nyttast for å finna avviket ved endra temperatur. Mange datablad syner avviket grafisk, som vist i fig. 26. Den nominelle toleransen innkluderer heller ikkje avvik som oppstår når det ligg ei forspenning over kondensatoren, men datablada inneheld ofte denne informasjonen i form av ein koeffisient eller ein graf. For å finna totalavviket tek ein utgangspunkt i den nominelle toleransen og legg til dei andre avvika. ==== Standardverdiar ==== Kondensatorar vert produserte med kapasitansar som fylgjer standardiserte verdiar baserte på ei [[geometrisk rekkje]], kjend som [[E-serie]]n. Dei vanlegaste rekkjene er: E6 (10 %): 10, 15, 22, 33, 47, 68 E12 (5 %): 10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82 Talet etter E er antal verdiar i rekkja: E6-rekkja har 6 verdiar, E12 rekkja har 12, etc. Til finare toleransen er dess fleire verdiar har rekkja. E48 (2 %) og E96 (1 %) har difor 48 respektivt 96 verdiar. Det vert òg produsert verdiar som ligg ein eller fleire faktorar på 10 under og over desse verdiane. Standardiserte verdiar forenklar både produksjonen og lagerføringa av kondensatorar. === Ikkjepolariserte typar === Det vert produsert fleire typar ikkjepolarisert kondensatorar, der det vanlegaste dielektrikum er ein eller anna plastikk eller keramikk. Men det vert òg i nokon grad nytta [[glimmer]], papir og [[glas]] som dielektrikum. ==== Filmkondensatorar ==== [[Fil:Film_caps_HV_construction_2.png|mini|Fig. 22 Oppbygging av ein holmontert tosidig metallisert filmkondensator.]] [[Fil:SMD-Film-Cap.png|mini|Fig. 23 Overflatemontert filmkondensator.]] [[Fil:Filmcaps-Construction-Versions.png|mini|Fig. 24 Oppbygging av metallfilm og metallisert kondensator.]] [[Fil:Folko-Kurve-C-f-Frequenz-4.png|mini|Fig. 25 Variasjon av kapasitansen som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurven-tan-d-4 (cropped).png|mini|Fig 26 Variasjon av kapasitansen som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Frequenz-3.png|mini|Fig 27 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Temperatur.png|mini|Fig 28 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurven-Isolationswiderstand.png|mini|Fig. 29 Variasjon i isolasjonsmotstand som funksjon av temperatur,]] [[Fil:Folko-U-von-T-Normung.svg|mini|Fig. 30 Spenningsnedgradering på grunn av stigande temperatur for ulike filmkondensatorar.]] Filmkondensatorar er bygd opp av fleire lag med leiande materiala, som oftast [[aluminium]], med isolerande lag (dielektrikum) mellom, som illustrert i fig. 22, 23 og 24. Metallfolien er forbunde med terminalane på kvar ende, noko som fører til liten induktans (ESL) og gjer at resonanfrekvensen hamnar lengre opp i frekvensområdet. Filmkondensatorar kan grovt sett delast i to typar: metallfolie og metallisert film. I metallfoliekondensatorar er ein tynn metallfilm lagt på dielektrikumet. Metallfilmen gir større tverrsnitt en den metallisert typen, så dei tåler større pulsstraumar. I den metalliserte typen er eit tynt metallskikt dampa på dielektrikumet. Dette fører mindre avstand <math>d</math> mellom platene for eit gitt areal <math>A</math>, som i sin tur fører til mindre volum per Farad. Denne typen tåler mindre spenningar enn metallfoliekondensatorar, men om det oppstår eit gjennomslag vil metallet fordampa, slik at kondensatoren er sjølvreparerande. Tabell 2 gir eit oversyn over betegnelsane for dei vanlegaste filmkondensatorane. Men nokre produsentar nyttar andre betegnelsar. Det er difor naudsynt å studera datablada nøye når ein skal velgja kondensatortype. Filmkondensatorar er ikkje polariserte, så ein kan bytta om på polane. Men i følsame krinsar kan det likevel vera ein føremon å forbinda den ytre metallfilmen til jord, slik at han funderer som eit [[faraday-bur]]. Sume typar har difor eit merke på den enden som er forbunden med det ytre laget. Filmkondensatorar har verdiar frå 100 pF til rundt 100 μF, avhengig av dielektrikum og produsent. Toleransane er ofte 20 &, 10 % og 5 %, men nokre typar er tilgjengeleg med toleransane 2% og 1 %. Til finare toleransener til høgare er prisen, og nokre typar er berre tilgjengelege på bestilling. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Vanlege typebetegnelsar for filmkondensatorar |- class="hintergrundfarbe6" ! rowspan="1"| Dielektrikum ! rowspan="1"| Akronym ! colspan="1"| Metallfolie ! colspan="1"| Metallisert |- | Polyethylene terephthalate (Polyester) || PET || (F)KT || MKT; MKS |- | Polypropylen || PP || (F)KP || MKP |- | Polyethylennaftalat || PEN || (F)KN || MKN |- | Polyfenylensulfid || PPS || (F)KI || MKI |- | Polytetrafluoreten || PTFE || – || – |- | Polystyren || PS || KS || |- | Polykarbonat || PC || (F)KC || MKC |- | Papir || (P) || – || (MP) |} ===== Polyester (PET) ===== Polyester er ein kategori [[polymer]]ar med ein eller to [[ester]]bindingar i kvar repeterande eining i hovedkjeda. Typen som vert nytta i filmkondensatorar er Polyethylene TerePhthalate (PET). [[DuPont]] sitt [[varemerke]] «Mylar» vert av og til nytta. Polyesterkondensatorar har relativt stor dielektrisitetskonstant (<math>\mu_r</math> = 3,2), så dei har mindre fysiske dimensjonane enn for mange andre filmkondensatorar. Men dei har etter måten stor tapsfaktor, så dei høver best for likespenning og låge frekvensar. Dei har òg moderat pris, vert produserte for spenningar opp til 16 kV<ref name="Desphande2015"/> og tåler temperaturar opp til 125 C<math>^{\circ}</math>. Dei er mykje nytta for mindre kritiske bruksområde. Men kapasitansen varier både med temperaturen og frekvensen, som vist i fig. 25 og 26, så dei høver ikkje for meir krevjande bruksområde som [[Elektrisk filter|filter]]e, [[S/H-krins]]ar, etc. ===== Polypropylene (PP) ===== [[Polypropylene]] er eit materiale som med eigenskapar som gjer at det høver godt som dielektrikum i filmkondensatorar. Tapsfaktor er mykje mindre enn for polyesterkondensatorar, noko som gjer dei attraktive i høgfrekvenskrinsar. Dei vert produsert med kapasitansar frå ca. 1 nF til 4,5 mF og for spenningar opp til 900 V<ref name="Desphande2015"/> og toler temperaturar opp mot <math>100 \mbox{ C}^{\circ}</math>. Polypropylenekondensatorar er stabile og kapasitansen varierer lite med frekvensen, temperatur og spenning. Dielektrisitetskonstanten til polypropylene (<math>\mu_r</math> = 2,22 - 2,25) er mindre enn for polyester, så dei fysiske dimensjonane er noko større. Polypropylene har mykje mindre variasjon i kapasitansen med temperatur og frekvens enn polyester, og dei er tilgjengelege med toleransar ned til 1 %, så denne typen høver bra i prosisjonselektronikk som filtere, S/H-krinsar, etc. På grunn av at dei har liten tapsfaktor og tåler høge spenningar vert dei ofte nytta for [[fasekorreksjon]] i samband med [[Elektrisk motor|elektriske motorar]]. «Biaksialt Orienterte Polypropylene» (BOPP) er en variant der polymerfilmen vert framstilt ved å strekkja han i to forskjellige retninger – langs maskinretninga og i tverrretningen – noko som fører til at polymerkjedene orienterer seg på en måte som resulterer i at filmen har svært låg tapsfaktor over eit stort frekvens- og temperaturområde<ref name="ZhangK"/>, som vist i fig. 27 og 28. Isolasjonsmotstanden er høg og syner mindre variasjon med temperaturen enn andre dieletrikum kutta i filmkondensatorar, som vist i fig. 29. ===== Polyethylennaphthalat (PEN) ===== Polyethylennaphthalat vert produsert av DuPont og har eit temperaturområde som strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math>. Materialet har liten [[termisk motstand]] og høg gjennomslagsspenning, som gjer det mogleg å produsera kondensatorar med etter måten små dimensjonar. Men som det går fram frå fig. 25 og 26 varierer kapasitansen meir med frekvensen og temperaturen enn polypropolyen, men ikkje like mykje som PPS. På grunn av at PEN tåler høge temperaturar vert denne typen i stor grad nytta for omerflatemonterte kondensatorar. ===== Polyphenylenesulfide (PPS) ===== Den einaste produsenten a polyphenylenesulfide er det japanske føretaket Torayo<ref name="Desphande2015"/>. Som det går fram frå fig. 22 har PPS omtrent same variasjon av kapasitansen med frekvens som polypropolyen, men variasjon med temperaturen er svært liten og mindre enn for polypropolyen. Variasjonen av tapsfaktoren med frekvens og temperatur er ikkje så ulik polypropolyen, fig. 23 og 24. Isolasjonsmotstanden er høg, men har noko variasjon med temperaturen, fig. 26. Materialet tåler spenningar opp til 400 V og temperaturområdet strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math><ref name="Desphande2015"/>. Kostnaden er omlag som for polyester, så PPS-kondensatorar er attraktive i mange samanhengar. ===== Polykarbonat (PC) ===== [[Polykarbonat]] har mange attraktive eienskapar, som liten tapsfaktor, stort temperaturområde (-55 C<math>^{\circ}</math> til 125 C<math>^{\circ}</math>) og liten variasjon i kapasitans med frekvens og temperatur. Dielektrisitetskonstanten til polycarbonate (<math>\mu_r</math> = 3,0, så dimensjonare er ikkje så mykje større enn polyester. På trass av desse eigenskapane la den største produsenten av polycarbonate (Bayer) ned produksjone rundt år 2000<ref name="Desphande2015"/>. Så polycarbonate er i dag erstatta av andre materialar, som PPS. ===== Polyetylentereftalat (PTP) ===== Polyetylentereftalat vert produsert av biaksialt orientert polyetylentereftalatfilm. Berre metallisert typar er i produksjon. Dei har omlag same variasjon av kapasitans og tapsfaktor som PEN. Dei tåler høge nok temperaturar og vert nytta for overflatemonterte kondensatorar. ===== Polystyren (PS) ===== [[Polystyren]], òg kalla «Styroflex», har svært låg tapsfaktor, låg lekasjestraum og liten variasjon i kapasitansen over eit stort temperaturområde. Polysterene høver svært godt for kritiske bruksområder, som filtere, S/H-krinsar, o.l., men dei dei tåler ikkje temperaturar over 85 °C og har for det meste vorte erstatta av polypropolyene. Polysterenekondensatorar har vore så godt som umulege å få tak i etter 2010. ===== Polytetrafluoreten (PTFE) ===== [[Polytetrafluoreten]], kalla Teflon av produsenten DuPont, har svært høg isolasjonsmotstand og låg tapsfaktor (<math>\tan \delta < 5\cdot 10^{-2}</math>). Men dieletrisiteskonstanten er låg (rundt 2,1), så teflonkondensatorar har større volum enn andre filmkondensatorar. Materialet tåler temperaturar opp mot 250 <math>^\circ</math>C, men PTFT er vanskeleg å framstilla med konstant tjukkleik<ref name="Desphande2"/> og prisen er høg. Det vert likevel produsert PTF-kondensatorar med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu\mbox{F}</math><ref name="Desphande2"/>. Overflatemonterte PTFT-kondensatorar vert berre produserte med kapasitans under 10 pF<ref name="Desphande2"/>. På grunn av høg pris vert dei berre nytta i kritiske krinsar. ===== Papir (P) ===== [[Fil:MP-Power-Kondensator-Prinzip-1.png|mini|Fig. 31 Papirkondensator med enkeltsidig metallisert papir, impregnert med isolerande olje.]] Papir er ein god isolator og vert i nokon grad nytta som dielektrimum i kondensatorar for høge spenninar og store rippelstraumar. Som andre filmkondensatorar kan dei verta byggde opp ved å plassera papir mellom aluminiumselektrodar (papirarkkondensatorar), men det vanlegaste er metallisert papir, der papiret vert pådampa eit tynt metallskjikt (MP). Av di papir er porøst lyt det impregnerast for å hindre [[korona]]effekt og gjennomslag. Dette vert gjordt med smelta voks eller ulike typar olje, som mineralolje og silisiumolje. Fettstoffa aukar strekkstabiliteten, men reduserer til en viss grad dielektrisitskonstanten. Papir har <math>\varepsilon_r=6.6</math> og mineralolje har <math>\varepsilon_r=2.3</math>. Den resulterande dielektrisitetskinstanten ligg i området 3,1 til 4,5<ref name="Doeeet"/>. Papirarkkondensatorar er bygd opp av to aluminiumsfoliar og eit papirark, som illustrert i fig. 31. Papirarket og dei to aluminiumsarka vert rulla saman til ei sylindrisk form. For å beskytte dielektrikumet mot det ytre miljøet vert papirarket dekt med voks eller dynka med olje, og heile sylinderen vert belagt med voks eller plastharpiks for å beskytte han mot fuktighet i lufa<ref name="Doeeet"/>. Dei to aluminiumsarka vert forbunne med kvar sin endeterminal. På grunn av at papiret er dynka med olje vert denne typen av og til kalla «papir i olje-kondensatorar». I en metallisert papirkondensator er papiret belagt med eit tynt lag [[sink]] eller aluminium og rulla saman i form av en sylinder. Metalliserte papirkondensatorar er er mykje mindre enn papirarkkondensatorar. Dette er difor den mest brukte typen og reine papirarkkondensatorar vert skjeldan nytta i moderne utstyr. Men kombinert papir- og plastikkdielektrikum er vanleg. Papirkondensatorar vert produserte med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu</math>F. Dei vert nytta der ein treng kondensatorar som kan hansama store pulsforma spenning/straumar som X- og Y-kondensatorane i [[nettstøyfilter]]e. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Eigenskapar til ulike dielektrikum nytta i dei vanlegaste filmkondensatorane. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Material |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! PET ! PP ! PEN ! PPS |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 3,3 || 2,22...2,25 || 3,0 || 2,2 |- | colspan="2"| Minimum filmtjukkleik (μm) || 0,7...0,9 || 1,9...3,0 || 0,9...1,4 || 1,2 |- | colspan="2"| Fuktigheitsabsorbsjon (%) || låg || <0,1 || 0,4 || 0,05 |- | colspan="2"| Dielektrisk strength (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 || ~470 |- | colspan="2"| Maks spenning (V/μm) || 280 || 400 || 300 || 220 |- | colspan="2"| Likespenningsområde (V) || 50—1000 || 40—2000 || 16—250 || 16—100 |- | colspan="2"| Kapasitansområde || 100&nbsp;pF—10&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—22&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—1&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—0.47&nbsp;μF |- | colspan="2"| Temperaturområde (°C) || -55 — +125 /+150 || -55 — +105 || -55 — +160 || -55 — +150 |- | colspan="2"| ΔC/C variasjon med temperatur (%) || ±5 || ±2,5 || ±5 || ±1,5 |- | rowspan="5"| Tapsfaktor (<math>\cdot</math>10⁻⁴) |- | ved 1&nbsp;kHz || 50—200 || 0,5—5 || 42—80 || 2—15 |- | ved 10&nbsp;kHz || 110—150 || 2—8 || 54—150 || 2.5—25 |- | ved 100&nbsp;kHz || 170—300 || 2—25 || 120—300 || 12—60 |- | ved 1&nbsp;MHz || 200—350 || 4—40 || – || 18—70 |- | rowspan="2"| Tidskonstant R_Iso•C (s) || ved 25&nbsp;°C || ≥100000 || ≥10000 || ≥10000 || ≥10000 |- | ved 85&nbsp;°C || 1.000 || 10.000 || 1.000 || 1.000 |- | colspan="2"|Dielektrisk absobsjon ( %) || 0,2—0,5 || 0,01—0,1 || 1—1,2 || 0,05—0,1 |- | colspan="2"|Spesifikk kapasitans (nF<math>\cdot</math>V/mm³) || 400 || 50 || 250 || 140 |} <gallery> Fil:Cpoli.JPG|Fig. 32 PET-kondensator. Fil:IPRS_PMP09XX_Capacitors.jpg|Fig. 33 PET-kondensatorar. Fil:IPRS_PMP03XX_Film_Capacitors.jpg|Fig. 34 Ymse PET-kondensatorar. Fil:Mullard_C280_capacitors.jpg|Fig. 35 Polyesterkondensatorar frå 1960- / 1970-talet. Fil:Nedap_ESD1_-_power_supply_board_1_-_WIMA_FKP_1-91667.jpg|Fig. 36 WIMA FKP 1 polypropolyenkondensatorar. Fil:Sprague_715P_'orange_drop'_polypropylene_film_and_foil_capacitor_(14292874689).jpg|Fig. 37 Sprague 715P polypropolyen. Fil:IPRS_Styroflex_(polysterene)_capacitor.jpg|mini|Fig. 38 Ein 10 nF polysterenkondensator frå 1970-talet. Fil:MP3-X2-P1180582b.JPG|Fig. 39 WIMA metalliserte papirkondensatorar. </gallery> ==== Glimmerkondensatorar ==== [[Fil:Silver_mica_capacitors.jpg|mini|Fig. 40 1 nF, 500 V glimmerkondensatorar.]] [[Glimmer]], òg kalla kråkesølv, eller «silver mica», er bygd opp av glimmerskiver. Materialet vert splitta opp i tynne skiver av tjukkleis rundt 25 <math>\mu</math>m, som vert belagt med sølv på begge sider<ref name="Sangwine"/>. Komponenten vert deretter innkapsla i [[epoksy]] for å beskytta han mot miljøet<ref name="EEPower"/>. Glimmerskivene kan ikkje rullast saman, så komponentane vert bygd opp av ei eller fleire skiver. Glimmerkondensatorer vert vanlegvis nytta der ein treng stabile, pålitelige kondensatorar med relativt små verdier, opp til 100 nF. Dei har liten tapsfaktorar og har difor høge <math>Q</math>-verdiar, som gjer at dei høver bra for høge frekvensar. Glimmerkondensatorar vert stort sett nytta i krinsar som arbeider med [[radiofrekvens]]ar. Dei har den føremonen at kapasitanen er stabil over tid<ref name="EEPower"/>. ==== Keramiske kondensatorar ==== [[Fil:Ceramic_Disc_Capaictor.svg|mini|Fig. 41 Oppbygging av keramisk skivekondensator. 1) terminalar, 2) fenolomslag, 3) lodding. 4) sølvelektrode, 6) keramisk dielektikum.]] [[Fil:MLCC-Principle.svg|mini|Fig. 42 Oppbygging av MLCC-kondensator. 1) metallelektrodar, 2) keramisk dielektrikum, 3) metallkontaktar.]] [[Fil:Keramikkondensator roehrchen IMGP5376 (cropped).jpg|mini|Fig. 43 Eldre røyrforma keramisk kondensator, produsert frå 1950- til 1970-talet.]] [[Fil:MLCC-Klasse_1-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 44 Variasjon av kapasitansen med spenninga for ulike MLCC-kondensatorar. ]] [[Fil:MLCC-Cap-Temp-Klasse-2-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 45 Variasjon av kapasitansen med temperaturen for ulike keramiske kondensatorar .]] [[Fil:MLCC-Max-Kap-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 46 Samanheng mellom maks spenning og kapasitans for ulike keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Delta-Cap-versus-Zeit-engl.png|mini|Fig. 47 Aldring av keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Sperrschichtkondensator-Aufbau.png|mini|Fig. 48 Oppbygging av diffusjonsbarrierekondensator.]] Keramiske kondensatorar er bygd opp med mange ulike keramiske dielektrikum, som har det til felles at dei har svært høge dielektrisitetskonstantar (20 til 20.000)<ref name="Desphande2"/>. Dei fysiske dimensjonar er difor små, noko som gjer at dei høver gødt for kompakt elektronikk. Dei kan grovt delast i to typar: skivekondensatorar og multilags kondensatorar (MLCC). Kapasitansen til dei fleste keramiske kondensatorane ligg i området 0,5 pF til 1 <math>\mu</math>F, men det finst nokre med kapasitans heilt opp i 100 <math>\mu</math>F. Maks spenning varierer frå 2,5 V til 20 kV<ref name="Desphande2"/>. ===== Skivekondensatorar ===== Skivekondensatorar er bygd opp på eit keramiske dielektrikum utforma som ei sirkulær eller firkanta skive, med elektrodar på kvar side. Dielektrikum er ofte [[bariumtitanat]]pulver, som vert pressa til skiver og herda ved høg temperatur. Elektrodane vert laga av eit pulverforma materiale som inneheld sølv og glas, plus eit organisk bindemateriale. Dette materialet vert plassert på det keramiske dielktrikumet ved hjelp av [[silketrykk]]. Komponentane vert deretter varma opp til glaset smeltar og elektrodematerialet festar seg til den keramiske skiva. Metalltrådar vert så lodda til elektrodane. Skivekondensatorar er billige i produksjon, og bert nytta der pris er viktigare enn kvalitet. Dei siste åra har dei i stort mon vorte erstatta av overflatemonterte fleirlagskondensatorar av MLCC-typen. ===== Multilag keramiske kondensatorar (MLCC) ===== «Multilayer Ceramic Capacitors» (MLCC) er bygd opp av fleire lag med keramisk dielektrikum, med metallfilmelektrodar mellom, som vekslesvis er forbundne med dei to eksterne terminalane. Tidlege MLCC-kondensatorar hadde ofte frå 20 til 30 lag, men i dag vert det nytta heilt opp i 500 lag<ref name="Desphande2"/>. Desse stablane vert så [[Sintring|sintra]] til harde blokker. Endane på blokkene vert påført eit sølv-glass-materiale, som fungerer som terminalar, som illustrert i fig. 42. Dei små dimensjonane til overflatemonterte MLCC-kondensatorar gjer dei attraktive for kompakt elektronikk, som til dømes i [[mobiltelefon]], [[Minnepinne|minnepinnar]], [[øyrekanalhøgtalar]]ar, [[høreapparat]], etc. Dei blir òg nytta på [[hovudkort]]et både til stasjonære og bærbare [[datamaskin]]ar, [[medisinsk elektronikk]], etc. Andre viktige bruksområde er [[bil]]-, [[fly]]- og [[romfart]]industrien. Det vert årleg produsert over <math>10^{12}</math> MLCC-kondensatorar, noko som utgjer 80 % av alle kondensatorar som vert produserte<ref name="Desphande2"/>. ===== Røyrkondensatorar ===== I røyrkondensatorar er dielektrikumet utforma som eit røyr av keramisk materiale, som vist i fig. 43. Den indre og ytre overflata er belagt med sølvblekk, som fungerer som elektrodar. Denne typen er no forelda, men var tidlegare vanleg i mellom anna [[røyrforsterkar]]ar. ===== Kvalitetsklassar ===== [[Electronic Industries Association|EIA]] har definert fire klassar (I, II, II og IV) for keramiske kondensatorar, basert på typen dielektrikum og eigenskapar, men klasse IV er skjeldan i bruk. ====== Klasse I (C0G/NPO) ====== Klasse I C0G (C-Zero-G) eller NPO (Negative-Positive-Zero) vert kalla ultrastabil, og er den klassen som har best kvalitet. Dei vert produserte med kapasitansar i området 1 pF til 100 nF og toleransane er typisk 5 %. Som dielektrikum vert det nytta [[magnesiom]][[titanat]], som har ein positiv [[temperaturkoeffisient]] og [[kalsium]]titanat, som har negativ temperaturkoeffisient. Ved å kombinera desse kan oppnår ein ein dielektrisitetskontant på 5 til 150, og ein temperaturkoeffisient mellom +50 og -5000 ppm/°C. Andre dielektrikum er [[rutil]], [[perovskitt]] og [[ritanitt]], i ulike blandingar<ref name="Pan"/>. Som fig. 44 og 45 syner er kapasitansen uavhengig av spenninga over komponenten og temperaturen. Fig. 46 syner at komponentar med liten kapasitans tåler høgare spenningar enn stor kondensatorar. C0G/NPO-kondensatorar er svært stabile over tid, som vist i fig. 47. COG/NPO har mykje av dei same eigenspane som polypropolyenlondensatorar, men etter som dielektrisitetskonstanten er større og av di dei vert produserte som overflatemonterte komponentar er dei fysiske dimensjonane mindre. Av den grunn har dei har fått stor utbreiing der ein har lite plass til rådvelde. Tapsfaktoren <math>\tan \delta \ll 0.01</math><ref name="Pan"/>. ====== Klasse II (X7R) ====== Klassse II og III har typebetegnelsar sett saman av tre siffer (bokstavar eller tal). Det fyrste sifferet syner til den lågaste temperaturem kondensatoren tåler; til dømes står bokstaven X (som i X7R, X5R) –55 °C. Det andre sifferet syner til maksimumstemperaturen; til dømes står 5 (som i X5R) for 85 °C, og 7 (som i X7R) svarar til 125 °C<ref name="Keim"/>. X7R nyttar eit [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk]] dielektrikum, som kan ha dielektrisitskonstant frå 20 til 20.000<ref name="Desphande2"/>, so dei har svært små dimensjonar. Tapsfaktoren varierer frå 0.01 til 0.03<ref name="Pan"/>. Men kapasitansen og tapsfaktoren varierer meir med temperaturen enn C0G/NPO. Det tredje sifferet syner kor mykje kapasitansen kan endra seg over temperaturområdet til komponenten. Spesifikasjonen for R-kondensatorer (som X5R og X7R) er ±15 %. Fig. 45 syner at kapasitansen til X7R har liten variasjon når temperaturen endrar seg, men dei er ikkje like bra som C0G. Ei ulempe med denne typen er at dei er [[Piezoelektrisitet|piezoelektriske]], så om ei er plasserte på eit krinskort som vibrerer kan dei generera elektrisk [[støy]]. Tilsvarande kan ei tidsvarierande elektrisk spenning over komponenten genera akustisk støy. ====== Klasse III (Z5U, Y5V) ====== Z5U/Y5V har svært stor variasjon i kapasitansen med temperaturen. Kapasitansen til komponentar med ein kode som sluttar på V kan verta redusert med så mykje som 82 %! Så Y5V-kondensatorer ikke er så populære. Dei vert som oftast berre nytta i utstyr som arbeider med konstant romtemperatur. Diffusjonsbarrierkondensatorar, eller halvleiarkondensatorar, fig. 48, er døme på klasse III-kondensatorar. Dielektrikumet er eit dopa ferroelektriske materialer som [[bariumtitanat]]. Dielektrisiteskonstanten kan vera opp mot 50.000, så kondensatorane har svært små dimensjonar. Men dei er ulineære og har stor variasjon i kapasitansen når spenninga<ref name="Novak"/> eller temperaturen varierer. På grunn av dei dårlege eigenskapane er dei stort sett erstatta av MLCC-kondensatorar. <gallery> Fil:Capacitor_class_y_example_2.jpg|mini|Fig. 40 To keramiske platekondensatorar. Fil:Big_SMD_capacitor_2.jpg|mini|Fig. 50 Overflatemontert MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:SMD-chip-soldering.svg|mini|Fig. 51 Overflatemontert MLCC-kondensator på eit krinskort. Den grøne klumpen mellom komponenten og kortet er lim, som held komponenten på plass under lodding. Dei mørkgrå felta er [[loddetinn]]. Fil:Ceramic_capacitors_mounted_on_a_PCB.jpg|Fig. 52 Overflatemonterte MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:PPC-970fx.jpg|Fig. 53 MLCC-kondensatorar nytta for [[lokal avkopling]] for ein [[mikroprosessor]]. Fil:Kerko-Durchführungskondensator.svg|Fig. 54 Keramisk høgfrekvens gjennomførings-kondensator. </gallery> ===== Keramiske effektkondensatorar ===== Keramiske kondensatorar som skal handsama stor effekt (over 200 [[Kompleks effekt|VA]]) har i grove trekk same type dielektrikum som småsignalkondensatorane. Maks spenning for slike kondensatorar går frå 2 kV opp til 100 kV<ref name="AVX"/>. Men av historiske grunnar har dei ein eigen klassifisering. Effektkondensatorane vert nytta i til dømes [[radiosendar]]ar, [[radar]] etc. Fig. 55 til 58 syner nokre døme. <gallery> Fil:Kerko-HV-Scheibenkondensator.png|Fig. 55 Dørknoppforma høgspennings keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080451b.jpg|Fig. 56 Skiveforma keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080446b.jpg|Fig. 57 Moderne røyrforma keramisk kondensator. Fil:Kondensatoren_in_dobl.jpg|Fig. 58 Skiveforma keramiske effektkondensatorar i ein radiosendarstasjon. </gallery> ==== Variable kondensatorar ==== [[Fil:Forgokondenzator_rajz_en.svg|mini|Fig. 59 Prinsippskisse for ein variabel kondensator.]] Kondensatorar med variabel kapasitans vert nytta når ein treng å endra kapasitansen. Dei er bygde opp av ei statisk plate og ei plate som kan roterast og slik endra arealet som overlappar den statiske plata, som illustrert i fig. 59. Eit døme på bruk er når ein ynskjer å justera kapasitansen, til dømes for å endra inn resonansfrekvenen til ein svingekrins. I eldre [[radiomottakar]]ar vart det nytta variable kondensatorar av typen vist i fig. 60. Når ein berre treng ei lita endreing vert det nytta sokalla trimkondensatorar, som vist i fig. 61. Etter som variable konensatorar nyttar luft som dielekrikum er kapasitansen liten. For å auka kapasitansen vert det som oftast nytta fleire plater, som vist i fig. 60 og 61. I modene elektronikk har variable kondensatorar vorte skjeldne. <gallery> Fil:Variable_Capacitor.jpg|Fig. 60 Variabel kondensator. Fil:Variable_capacitors-1.jpg|Fig. 61 Trim-kondensatorar. Fil:Variable-capacitors.agr.jpg|Fig. 62 Eit utval eldre variable kondensatorar. </gallery> === Polariserte typar === [[Fil:Elko-Schaltzeichen-Wiki-07-02-25.jpg|mini|venstre|Fig. 63 Krinssymbol for polariserte kondensatorar. Venstre: polarisert, høgre: bipolar.]] [[Fil:E-cap-family-14-02-02.jpg|mini|Fig. 64 Klassifisering av elektrolyttar.]] Polarisert kondensatorar har ein positiv og ein negativ terminal og det er viktig at dei vert koplet med rett polaritet. For å skilja dei frå upolarisert kondensatorar i eit krinskjema nyttar ein symbolet til venstre i fig. 63. Det er tre hovetypar: * Aluminiumelektrolyttar * Tantalelektrolyttar * Niobiumoksid Innan kvar av desse hovudgruppene er det fleire variantar, som vist i fig. 64, tilpassa ulike bruksområde. Som andre kondensatorar lagrar dei energi i eit elektriks felt. Tabell 4 samanfattar nokre eigenskapar for polariserte kondensatorar. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 4 Eigenskapar til ulike polariserte kondensatorar. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Dielektrikum |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! Aluminiumoksid ! Tantaloxid ! Niobiumoksid |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 8...10|| 10...27 || 41 |- | colspan="2"| Feltstyrke (kV/cm) || 6.600...7700 || 6.250...10.000 || 4000 |- | colspan="2"| Feltstyrke (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 |- | colspan="2"| Feltstyrke (nm/V) || 1,1...1,5 || 1m4 || 2,5 |- |} ==== Aluminiumelektrtolyttar ==== [[Fil:E-cap-winding.tif|mini|Fig. 65 Oppbygging av ein aliminiumelektrolytt.]] [[Fil:Elko-Aufbauprinzip-1-2-Elko-nass.png|mini|Fig. 66 Oppbygging av anode-elektrolytt-katode i ein aluminiumelektrolytt.]] [[Fil:Al-Elko-Formier-Prinzip-Wiki-07-02-18.jpg|mini|Fig. 67 Oksidsjiktet på anoden vert danna ved å påføra ei spenning med ei strømkjelde.]] [[Fil:Cross-section-anode foil.jpg|mini|Fig. 68 Anodeoverflate til aluminiumelektrolytt når forminga av overflata er utført med låg spenning (venstre) og høg spenning (høgre).]] [[Fil:Formierspanng_und_Oxidschichtdicke.tif|mini|Fig. 69 Samanhengen mellom tjukkelsen til oksydfilmen og formasjonsspenninga for amorf- og krystallanalode.]] [[Fil:Kondensator-Impedanzverläufe-Wiki-1.jpg|mini|Fig. 70 Samanlikning av impedansane til aliminiumelektrolyttar og MLCC-kondensatorar.]] [[Fil:E-cap-impedance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 71 Typisk variasjon av impedansen med temperaturen.]] [[Fil:Capacitance versus frequency.tiff|mini|Fig. 72 Typisk variasjon av kapasitansen med frekvensen.]] [[Fil:E-cap-capacitance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 73 Typisk variasjon av kapasitansen til aluminiumelektrolyttar med temperaturen.]] [[Fil:Leakage_current_curves.png|mini|Fig. 74 Lekasjestraum som funksjon av tid for ulike elektrolyttypar.]] [[Fil:E-cap-ESR-heat_dissipation.jpg|mini|Fig. 75 Rippelstraum fører til varmgang i kondensatoren. Den termisk energien vert redusert via [[konveksjon]] og [[Varmestråling|stråling]].]] Aluminiumelektrokyttkondensatorar (ofte berre kalla elektrolyttar) er som andre kondensatorar sett saman av to elektrisk leiande materialar (aluminium) med eit dielektrikum mellom. Kondensatorane er polariserte, med ein positiv pol kalla anoden og ein negativ pol kalla katoden. Anoden er ein <math>\mbox{80-130 }\mu\mbox{m}</math> tjukk<ref name="CDE"/> aluminiumsfolie, med ein tynn aluminiumoksydfilm (Al₂O₃) på overflata. Det er denne oksydfilmen som tener som dielektrikum. Fig. 65 syner korleis dei ulike laga vert rulla saman til ein sylindrisk komponent. Likning ({{EquationNote|2}}) syner at kapasitansen er proportional med arealet til platene (folien). For å auka det effektive arealet til anoden er han sintra, eller etsa, for å skapa ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. For å danna kontakt med den ru overflata på anoden vert det nytta ei leiande væske, kalla [[elektrolytt]]. Det er denne elektrolytten som er opphavet til betegnelsen «elektrolyttkondensator». Ein annan aluminiumsfolie, kalla katoden, tener til å skapa kontakt mellom elektrolytten og den negative terminalen. Katodefolien har ein tjukkleik på 15 til 120 <math>\mu</math>m, avhengig av kva spenning og straum kondenatoren er dimensjonert for. Som anoden har han ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. Den flytande elektrolytten vert heldt på plass av eit tynt porøst papirark, plassert mellom anoden og katoden, som illustrert i fig. 60 og 61. Papirarket har òg som oppgåve å hindra at anoden og katoden kjem i galvanisk kontakt med kvarandre. Det går vidare fram frå ({{EquationNote|2}}) at kapasitansen er invers proportional med distansen <math>d</math> mellom metallplatene, som her er aluminiumsfoliane til anoden og katoden. Distansen, som er tjukkelsen til oksidskjiktet er berre nokre [[Nanometer|nm]], så sjølv om diekektrisitetskonstanten <math>\mu_r</math> til aluminiumoksyd berre er 8,5 (som er mykje mindre enn for mange keramiske dielektrikum) fører det tynne oksydskiktet til at elektrolyttar har stor kapasitans i høve til volumet. Anodenfolien vert laga av ekstremt reint aluminium. Det effektive arealet til folien kan aukast med ein faktor på opptil 200 ved elektrokjemisk etsing<ref name="Epcos"/><ref name="Torki"/>. Dei aller fleste aluminiumelekrolyttane har difor etsa anodar. Sjølv om dei elektriske egenskapene til glatte (ikke-etsa) anodar kan vera betre fører det til at kondensatorane vert større, så glatte anodar vert berre nytta i spesialkondensatorar. Dielektrikumet vert danna ved anodisk oksidasjon som bygger opp et aluminiumoksidlag på folien, ved at anoden vert valsa i eit elektrolyttbad, samstundes som det går ein likestraum gjennom filmen og badet, som illustrert i fig. 67. Straumen vert nøye kontrollert, og prosessen vert gjenteken til formasjonsspenninga <math>U_f</math> når opp til eit nivå noko over maks arbeidsspenning<ref name="Desphande2015"/>. Prosessen er i praksis komplisert og vert berre utført av nokre få folieprodusentar, som leverer foile til kondensatorprodusentane. Fig. 68 syner korleis overflata ser ut etter forming med låg respektivt høg spenning. Fig. 69 syner korleis tjukkelsen på oksydskiktet vert kontroller med formasjonsspenninga <math>U_f</math>, for to ulike typar oksyd: amorf (metallisk glas) og krystallisert oksyd. Vi ser at den spesifikke kapasitansen <math>\mbox{(}\mu\mbox{F/dm}^2\mbox{)}</math> minkar når tjukkelsen på oksydskjiktet aukar. Dette er grunnen til at elektrolyttar for høge spenningar er større enn lågspenningselektrolyttar. Katodane vert etsa, men ikkje forma i eit elektrobad, så dei er ikkje like ru som anodane, som vist i fig. 66. ===== Elektrolytt ===== Electrolytten er anten ei væske eller ein polymer med ein høg konsentrasjon av ei eller anna for for jarn. I moderne elektrolyttarvert det nytta tre ulike væsker<ref name="Torki"/>: * Elektrolyttar basert på [[borsyre]] eller [[benzosyre]] oppløyst i [[etylenglykol]] eller [[glyserin]] og [[vatn]]. Men i desse elektrolyttane kan det oppstå ein uønska kjemisk reaksjon mellom krystalla og vatnet, som bryt ned elektrolytten. Slike «standardelektrolyttar» har likevel lenge vore i bruk på grunn av låg pris. Dei inneheld mellom 5 og 20 % vatn, og kan brukast med temperaturar opp til 85 °C eller 105 °C og spenningar opp til 500 V. * Elektrolytter utan vatn, basert på organiske løysemidlar, som [[dimetylformamid]], [[γ-butyrolakton]] eller [[dimetyletanamid]]. Denne typen høver for temperaturomrar opp til 150 °C, har liten lekkasjestraum og held betre på ladninga. * Vasbaserte elektrolyttar med opp til 70 % vatn fører til etter måten låg ESR, og høver for bruksområde der kondensatorane vert utsette for høg rippelstraum og spenningar opp til 100 V. Elektrolytten er etsande og ein bør akta seg så ein ikkje får han i augo om det oppstår lekasje. ===== Impedans ===== I ein elektrolytt er ESR sett saman av motstanden i anode, elektrolytt og katode, som illustrert i fig. 76. Storparten av ESR stammar frå motstanden <math>R_{Elyt}</math>elektrolytten, som er ein mykje dårlegare leiar enn metall. I tillegg kjem motstanden i anoden <math>R_{CA}</math> og katoden <math>R_{CK}</math>, plus motstanden i leiarane ut til terminalane. Sidan elektrolyttar ofte er fysisk større enn film og keramiske kondensatorar har dei òg større ESL. For å redusera ESR og ESL vert det nytta fleire foliar mellom anode, katode og terminalane, som illustrert i fig. 77. Elektrolyttar har likevel større ESR enn film og keramiske kondensatorar, så <math>Q</math>-verdiane er mindre, noko ein tydeleg ser frå impeansekurvene i fig. 70. At ESL er større fører òg til at resonansfrekvensane er mykje lågare enn for MLCC-kondensatorane i fig. 70. Impedansen til elektrolyttar varierer òg mykje meir med temperaturen enn foliekondensatorar, som vist i fig. 71. <gallery> Fil:Cathode-forming.png|Fig. 76 Skjematisk framstilling av korleis motstanden til anode, elektrolytt og katode bidreg til ESR. Fil:Al-e-cap-winding-multi-tabs.jpg|Fig. 77 Viklingane til ein aluminiumelektrolytt med mange forbindelsesfoliar. </gallery> ===== Bipolare elektrolyttar ===== Om ein elektrolytt vert utsett for ei reversspenningar på over 1,5 V<ref name="Epcos"/> det gå ein straum på fleire hundre ampere, noko som vil øydelegga komponenten. Når elektrolyttar skal nyttast for [[vekselspenning]] kan ein seriekopla to elektrolyttar som er snudd i kvar si retning, med katodane mot kvarandre. Ein har då to seriekopla kondensatorar, så kapasitansen vert halvert, jfr. ({{EquationNote|30}}). Katodane treng då ikkje å forbindast til ein terminal, så dei vert flytande og kan sløyfast. Elektrolytten vil då fungera som katode for begge kondensatorane. Dei to kondensatorane vil då veksla på å fungera som ein normal elektrolytt, og reversspenninga til den andre vil ikkje overstiga 1 V. Bipolare elektrolyttar vert ofte nytta som startkondensatorar for einfasa [[induksjonsmotor]]ar. Dei har òg vore nytta i passive [[Delefilter|delefiltere]] i billige [[høgtalar]]ar. Men elektrolyttar er i noko grad ulineære og genererer [[forvrengning]], så dei høver dårleg i delefiltere. Før det vart vanleg med [[push-pull-trinn]] i utgangen av [[effektforsterkar]]ar vart dei nytta som koplingskondensatorar for å hindra at høgtalarane vart utsette for likespenning. Men etter som dei er ulineære vil dei generera forvrengning og dette vert i dag rekna som ei utdatert løysing. ===== Andre eigenskapar ===== Fig. 72 og 73 syner døme på variasjon i kapasitansen som funksjon av frekvens respektivt temperatur. Variasjonen er mykje større enn for filmkondensatorar, og det er ofte stor skilnad på ulike typar. Elektrolyttar har større lekasjestraum enn film og keramiske kondensatorar. Kor stor lekasjestraumen er varierer med typen elektrolytt, som illustrert i fig. 74. Lekkasjestraumen aukar på grunn av kjemiske prosessar i dielektrikumet når det ikkje ligg spenning over kondensatoren<ref name="Torki"/>. Lekasjen er difor størt rett etter oppladning, for så å avta. Reduksjonen er størst dei fyrste 10 min, men det kan ta opp til ein time før han er heilt stabil<ref name="Epcos"/>. I polymerelektrolyttkondensatorar avtek lekasjestraumen snøggare enn i dei andre typane, men etter at han har stabilisert seg er han noko høgare enn i dei andre typane. Grunnen til at lekasjestraumen avtek er at oksidfilmen byggjer seg oppat når det vert påført ei spenning over kondensatoren. Elektrolyttar er difor til ein viss grad sjølvlækjande. Elektrolyttar i utstyr som ikkje har vore i bruk på lang tid kan av og til «reparerast» ved å legga på ei gradvis aukande spenning. ===== Stabilitet og levetid ===== Når elektrolyttar vert nytta for [[vekselstraum]], eller i likerettarar med store rippelstraumar vil effekttapet i ESR føra til varmgang. Det er då viktig at kondensatorane er monterte slik at dei vert avkjølte av ein luftstraum, jfr. fig. 75. Elektrolyttkondensatorar varer lengre ved god avkjøling. Levertida kan òg forlengast om spenninga er lågare enn dei er spesifiserte for. Men ein betaler då ein pris i form av større dimensjonar. Om aluminiumelektrolyttar utviklar feil kan elektrolytten ekspandera slik at kapslinga eksploderer. Store elektrolyttar har ein propp i lokket som sprett ut om trykket vert for høgt. Noko av elektrolytten sprutar då ut og komponentet lyt byttast. Små elektrolyttar har ofte ei svekking i botnen i staden, som vist i fig. 78. <gallery> Fil:Elkosobrust.jpg|mini|Fig. 78 Oppgåva til linjene i botnen på kapselen er laga for å svekka kapselen, slik at det er botnen som fyrst gjev etter om trykket vert for stort. Fil:Delta_Electronics_DPS-350FB_A_-_board_1_-_Nippon_Chemi-Con_KMH_470µF,_450V-2809.jpg|Fig. 79 470 <math>\mu</math>F / 450 V aluminiumelektrolytt-kondensator montert på eit krinskort. Fil:Condensador_electrolítico.jpg|Fig. 80 10.000 <math>\mu</math>F / 40 V aluminiumelektrolytt-kondensator. Fil:Screw-terminal-e-caps-IMG_5126.JPG|Fig. 81 Aluminium-elektrolyttar med skruvterminalar. Fil:Kondensator-08_hg.jpg|Fig. 82 2500 <math>\mu</math>F / 50 V elektrolytt med skruvterminalar og monteringsklemme. Fil:Axial_electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 83 10 <math>\mu</math>F / 150 V aksiale aluminiumelektrolytt-kondensatorar. Fil:Polymer-zylindric-Al-e-caps.png|Fig, 84 Polymerelektrolytt for holmontering i krinskort. Fil:Electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 85 Elektrolyttar av ulik storleik. </gallery> ==== Tantalkondensatorar ==== [[Fil:Wet-Ta-e-cap-construction.jpg|mini|Fig. 86 Oppbygging av tantalkondensator med væskeelektrolytt.]] [[Fil:Solid-Ta-Elcap-Construction.png|mini|Fig. 87 Oppbygging av faststoff tantalkondensator.]] [[Fil:Tantal-Pulvergrößen.jpg|mini|Fig. 88 Elektronmikroskopopptak av tantalpulver av ulik kornstorleik.]] [[Fil:Tantalum-Sintered-MnO2-slug.jpg|mini|Fig. 89 Skematisk framstilling av sintra tantalkondensator.]] [[Fil:Ta-face_down_design.jpg|mini|Fig. 90 Konstruksjon for å redusera ESL (venstre) i ein tantalkondensator.]] [[Fil:Multi-Anoden-Konstruktion.jpg|mini|Fig. 91 Multianode konstruksjon.]] Anoden i tantalkondensatorar er laga av tantal og ein tynn oksidfilm (Ta₂O₅) på overflata tener som dielektrikum. Tjukkelsen på oksidfilmen er avhengig av spenning, og er rundt 1,4 nm/V<ref name="Torki"/>. Katoden er vanlegvis laga av mangandioksid, som er ein god leiar. Det finst fleire typar tantalkondensatorar, med dei kan grovt klassifiserast etter elektrolytten, som kan vera ei væske ([[svovelsyre]]) eller eit [[faststoff]]. Faststoffelektrolyttar er anten [[mangandioksid]] (MnP₂) eller eit [[polymer]]. Oppbygginga av tantalkondensatorar med væskebasert og faststoffelektrolytt er vist i fig. 86 respektivt fig. 87. I standen for kjemisk etsing før oksidlaget vert lagt på, som i aluminiumelektrolyttar, vart tantalmetallet gjordt om til eit pulver som så vert sintra til posør plugg. Fig. 88 syner [[elektronmikroskop]]opptak av tantalpulver av ulik kornstorleik. Oksidlaget vert så danna i ein elektrokjemisk prosess. Både dei indre og ytre overflatene av korna får slik eit tynt oksidlag Dei vanlegaste tantalkondensatortypane kan ikkje nyttast for spenningar over 35 V, og sume typar har ei øvre grense på nokre få volt, men det finst òg variantar som tåler opp til 100 V<ref name="Torki"/>. På same vis som aluminiumelektrolyttar er dei polariserte og tåler ikkje reversbias; det hender dei eksploderer om spenninga vert reversert. Dei har mykje mindre ESR enn aluminiumelektrolyttar, så resonansfrekvensen er høgare og dei kan brukast lengre opp i frekvensområdet. Dei er òg mykje mindre enn aluminiumelektrolyttar og tåler temperaturar frå -55 °C til 125 °C. Lekasjestraumen er mindre enn for aluminiumelektrolyttar, men dublar seg for kvar 10 °C temperaturen aukar. Dei vert produserte i storleikar frå 100 nF til 10 mF. At dei har små dimensjonar og tåler høge temperaturar gjer at dei høver godt for overflatemontering. Toleransane er typisk 10 % til 20 %. Tantalkondensatorar vert stadig vidareutvikla og det finst no typar som ikkje tek fyr eller eksploderer ved feil<ref name="Freeman2021"/>. På grunn av stor stabilitet og små dimensjonar vert dei nytta i bærbare datamaskinar, mobiltelefonar, minnepinnar, moderne bilar, etc. Ei ulempe er at prisane er høgere enn for aluminiumelektrolyttar, men for fly- og romfartindustrien er ikkje dette eit problem. Tantalkondensatorar er meir stabile enn aluminiumelektrolyttar og har lengre levetid. Men levetida varierer med typen elektrolytt. ===== Væskebasert elektrolytt ===== Oppbygginga av ein tantalkondensator med væskebasert elektrolytt er vist i fig. 86. Anoden er laga av sintra tantalpulver og er omslutta av elektrolytten. Dielektrikumet er eit tynt oksidlag på overflata av tantalmetallet. Dielektrisitetskonstanten <math>\mu_r=26</math>, som er høgare enn for aluminiumselektrolyttar. Den høge dielektrisitetskonstanten og det tynne dielektrikumet resulterer i små fysiske dimensjonar, som gjer denne typen attraktiv innan kompakt elektronikk. Katoden er laga av eit leiande materiale, som sintra tantal eller mangandioksid. ESR er mykje mindre enn for aluminiumselektrolyttar og ligg i området 0,5 til 3 <math>\Omega</math>. Eit problem med flytande elektrolytt er at den elektriske leieevna går ned ved låge temperaturar. Eit anna problem er at elektrolytten lek ut etter som tida går, noko som påverkar levetida til komponenten. Sjølv om produsentane har lukkast med å forbetra tettinga er levetida til kondensatorar med flytande elektrolytt ikkje like lang som for komponenatr med faststoffelektolytt. ===== Mangandioksid elektrolytt ===== Mangandioksid(MnO₂) er ein type faststoffelektrolytt som vert nytta i nokre tantalkondensatorar. Oppbygginga av ein slik kondensator er illustrert i fig. 89, der det går fram at oksidfilmen dekkjer overflata på korna i den sintra tantalpluggen. Mangandioksid er eit halvleiande materiale og det ligg eit tynt grafittlag på utsida av pluggen for å skapa god kontakt med katoden, som er laga av sølv. Ein viktig eigenskap ved faststoffelektrolytten er at han ikkje tørkar ut, så levetida er lengre enn for kondensatorar med flytande elektrolytt. Dei er dessutan sjølvlækjande, på grunn av at oksygen i dielektrikumet sakte diffunderer inn i det reine tantalsubstratmetallet. Denne tendensen aukar eksponentielt når temperaturen stig og på grunn av det elektrisk feltet i dielektrikumet. Denne oksygendiffusjonen fører i utgangspunktet til at dielektrikumet får dårlegare isolasjonevne, slik at lekasjestraumen aukar, noko som etter ei tid kan føra til gjennomslag av dielektrikumet. Men mangandioksid er eit oksygenrikt materiale som er i stand til å forsyna dielektrikumet med oksygen som erstattar det som går tapt på grunn av didffusjonen. Resultatet er at det ikkje går ut over levetida til komponenten. Denne typen kondensator har har vist seg å fungert problemfritt i over 30 år<ref name="Demcko"/>. Tantalkondensatorar med faststoffelektrolytt har betre elektriske eigenskapane enn versjonar med flytande elektrolytt, men dei er ikkje like gode som film og keramiske kondensatorar. På grunn av den porøse strukturen til tantalkondensatorar lyt ladninga tilført via terminalane leiast til det indre av strukturen gjennom elektrolytten. Elektrolytten har ein viss elektisk motstand, så det oppstår eit spenningsfall på vegen gjennom strukturen. I lågfrekvensområdet har ladninga tid til å trengja inn i kjernen, men kapasitansen og motstanden i elektrolytten dannar ein serie med [[RC-ledd]], som fører til eit spenningsfall ved høge frekvensar, slik at mindre ladning når inn til kjerna i kondensatoren. Dette fører i sin tur til at kapasitansen fell av når frekvensen aukar. I høgfrekvensområdet er ESL eit problem, så produsentane utformar ofte komponentane slik at leiarane mellom terminalane og anoden og katoden vert så stutte som mogleg, som illustrert for ein overflatemontert tantalkondensator i Fig. 90. Fleire anodar, som illustrert i fig. 91, er ein annan metode som vert nytta. ===== Polymer elektrolytt ===== Denne typen nyttar ein leiande polymerelektrolytt, som har omlag 100 gongar betre leievne enn mangandioksid. Dette fører til at ESR ligg i området 10 til 500 m<math>\Omega,</math> noko som gjer at dei tåler etter måten storr rippelstraum når dei vert nytta i [[likerettar]]ar. Men dei kan ta skade ved svært rask opplading. Dei har òg låg lekasjestraum ved normal operasjon<ref name="Freeman2012"/>, men fyrste gongen dei vert opplada kan lekasjestraumen koma opp i mA-området<ref name="Demcko"/>; dette er noko ein lyt ta omsyn til ved val av kondensator. Tantalkondensatorar med polymerelektrolytt har mykje lengre levetid enn aluminiumelektrolyttar, men ikkje like lang som mangandioksid<ref name="Demcko"/>. At dei i nokon grad er følsame for fuktigheit kan i enkelte bruksområder by på problem. Temperaturområdet går frå -55 °C til 125 °C. Ein attraktiv eigenskap er at ved feil vert det brot i standen for kortslutning. <gallery> Fil:Tantal-P1100196c.jpg|Fig. 92 Ulike typar og storleikar av tantalkondensatorar. Fil:Elektrolytkondensator-Tantal-Wiki-P1040343-07-02-18.jpg|Fig. 93 Små tantalkondensatorar for holmontering. Fil:Tantal-Elko-Axial-P1040292c.jpg|Fig. 94 Aksial tantalkondensator. Fil:Kondensator-Ta-Chips-Wiki-07-02-11.jpg|Fig. 95 Ulike storleikar av overflatemonterte tantalkondensatorar. Fil:Ta-Chip-Case-Dimensions.jpg|Fig. 96 Overflatemontert tantalkondensator. </gallery> ==== Niobkondensatorar ==== [[Fil:Niobium-SMD-Chip.png|mini|Fig. 97 Oppbygging av overflatemontert niobkondensatorar.]] Niobelektrolyttar er laga av passivert niobmetall eller monoksid, og ein polymer eller MnO<math>_2</math> faststoffelektrolytt. Niobkondensatorar har stort sett sama type materialar som tantalkondensatorar, og vert framstilte omlag på same måte. Dei kjemiske eigenskapane er difor svært like. Niobpentoksid har større dielektritetskonstant enn tantalpentoksid, men tåler ikkje like høg spenning som tantalkondensatorar. Etter som energien lagra i ein kondensator er proportsjonal med kvadratet av spenninga (jfr. ({{EquationNote|28}})) er energitettleiken noko mindre. Maksimal driftstemperatur er avgrensa til 105 °C, og lekkasjestraummen er 5–10 gong større enn for tantalkondensatorar. Niobkondensatorar vert difor litt større enn tantalkondensator som lagrar same energi ved høgare spenning. I motsetnad til tantal finst det store mengder niob og det er billiage enn tantal. Bruken av niobkondensatorar har difor auka dei siste tiåra. <gallery> Fil:Niobium_sintered_pellet.png|Fig. 98 Kjerna i iein ein niobkondensator består av sinta niob- eller niobmonoksidpulver. Fil:Niobium_sintered_slug.png|Fig. 99 Skjematisk framstilling av strukturen til ein sintra niobkondensator med faststoffelektrolytt. Fil:Nb-SMD-Electrolytic_capacitors.png|Fig. 100 Overflatemonterte niobkondensatorar. </gallery> == Nokre bruksområde == [[Fil:Kondensatoren-Kap-Versus-Spg-English.png|mini|Fig 101 Samanlikning av kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar.]] Fig. 101 gir eit oversyn over kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar. Med så stort utval av ulike kondensatorar er det rimeleg at det finst eit utal av ulike bruksområde. Det er difor ikkje mogleg å lista opp alle. * '''Nettfiltere''': For å hindra [[interference]] frå å trengja inn i elektronikk vert det plassert filere ved inntaket frå [[elnett]]et. Desse vert ofte kalla [[EMI-filter|EMI/RFI-filtere]]. Etter som dei er kopla direkte til elnettet vert dei utsette for overspenningar, som kan oppstå når stor effekt vert svitsja inn/ut i nærmiljøet, til dømes elektriske motorar. Spenningstransientar på grunn av [[lyn]]nedslag er heller ikkje uvanlege. Kondensatorane som vert nytta i EMI-filtere er konstruerte for å handsame spenningar på fleire kV, og vert kalla X- og Y-kondensatorar. X-kondensatoren er kopla mellom fasane og Y-kondensatoren mellom nøytral og jord<ref name="Davis"/>. * '''Glattekondensator''': I elektonisk utstyr står det alltid ein stor kondensator mellom forsyningsspenninga og jord, rett etter [[likerettar]]en, fyrst og fremst for å fjerna [[rippel]], men òg høgfrekvent støy frå likerettarane. Når kondensatorar vert nytta på denne måten, kallar ein dei for glattekondensatorar, eller [[avkoplingskondensator]]ar. Dei lyt ha stor kapasitans, så det vert nytta aliminiumelektrolyttar. På grunn av at elektrolyttar har stor ESR og difor noko låg resonansfrekvensm kan det vera nyttig å setta ein mindre film- eller keramikkkondensator i parallel med elektrolytten, slik at høgfrekvet støy vert kopla til [[Jordpotensiale|jord]]. * '''Lokal avkopling''': Når ein komponent på eit krinskort trekkjer ein pulsstraum vil induktansen i leiarane mellom [[spenningsregulator]]en og komponenten føra til eit spenningsfall, som kan gjera at komponenten fungerer dårleg, eller ikkje i det heile. For å unngå dette vert det plassert små kondensatorar tett på forsyningspinnane på krinsane<ref name="Montrose"/>. Strumpulsane trekker då energi frå dess, og ein unngår spenningsfall. Digital ekektronikk, som [[mikroprosessor]]ar og [[mikrokontroller]]ar treng mange avkoplingskondensatoarar, som vist i Fig. 53. [[Analog til digital-omformar|AD-]] og [[Digital til analog-omformar|DA-omformarar]] er òg svært følsame for lokale spenningsfall og treng avkoplingskondensatoar tett på forsyningspinnane. * '''Koplingskondensator''': Ein kondensator kopla i serie vert ofte nytta for å blokkera likespennings, samstundes som høgfrekvente signal slepp gjennom. Ein slik kondensator vert kalla ein [[kopplingskondensator]]. * '''Analog signalhandsaming''': Innan [[analog signalhandsaming]] vert kondensatorar nytta både i [[Passivt filter|passive-]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]]<ref name="Tomlinson"/><ref name="Valkenburg"/>. Kondensatorar er mindre utsett for å verta påverka av elektrisk støy enn [[spole|spolar]] og vert difor føretrekte i aktive filtere (i passive filtere med orden større enn ein kjem ein ikkje unna spolar). Kondensatorar inngår òg i [[integrator]]ar, [[derivator]]ar, [[timer]]ar, [[S/H.krins]]ar, presisjons[[likerettar]]ar, etc<ref name="Jung"/>. Inann signalhandsaming vert det ofte nytta polypropolyenkondensatoar, men C0G/NPO keramiske kondensatorar høver òg bra når det handlar om små verdiar. == Sjå òg == * [[Kapasitans]] * [[RC-ledd]] * [[Elektrokjemisk kondensator]] * [[Spole]] == Referansar == <references> <ref name="AVX">AVX, ''High voltage ceramic capacitors'', AVX S-HVCC00M108-C.</ref> <ref name="CDE">Cornell, ''Aluminum electrolytic capacitor application guide'', CDM Cornell Dubilier.</ref> <ref name="Davis">N. Davis, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/safety-capacitor-class-x-and-class-y-capacitors/ ''Safety capacitors first: class-X and class-Y capacitors''], All About Circuits, 2019.05.06.</ref> <ref name="Demcko">R. Demcko, ''Solid tantalum vapacitors: MnO2 vs. polymer cathodes for optimal performance in high-reliability military and space applications'', Technocal paper, KYOCERA AVX Components Corporation.</ref> <ref name="Desphande2015">R.P. Desphande, ''Capacitors'', McGraw-Hill, 2015.</ref> <ref name="Desphande2">R.P. Desphande, [https://www.capacitorconnect.com/ceramic-capacitors-construction-and-applications/ ''Ceramic capacitors: construction and applications''], Capacitor Connect. (versjon: 2026.05.04)</ref> <ref name="Doeeet">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/paper-capacitors ''Evolution and applications of paper capacitors''], doEEEt (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Doeeet2">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/leakage-current-characteristics-in-capacitors/ ''Leakage current characteristics in capacitors: A case study''], doEEEt (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Domingos">H. Domingos, J. Scaturro og L. Hayes, ''Breakdown voltage of discrete capacitors under single-pulse conditions'', IEEE Trans. on Components, Hybrids, and Manufacturing Technology, binb CMHT-4, nr 4, des. 1981, ss. 545-553.</ref> <ref name="EEPower">EEPower, [https://eepower.com/capacitor-guide/types/mica-capacitor/ ''Mica capacitor''], EEPower (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Electrocube">[https://www.electrocube.com/pages/capacitors-insulation-resistance-technical-bulletin ''Capacitors...Insulation Resistance (Capacitor IR) Can Be Confusing''], Electrocube, Technical Bulletin No. 04.</ref> <ref name="Epcos">Epcos, ''Aluminum electrolytic capacitors - General technical information'', Epcos AG, des. 2016</ref> <ref name="Freeman2012">E. Freeman, G.F. Alapatt, W.R. Harrell og P. Lessner, ''Electrical characterization of high voltage polymer'', Jou. The Electrochemical Soc., bind 159, nr 10, 2012, ss. A1646-A1651.</ref> Tantalum Capacitors'' <ref name="Freeman2021">E. Freeman, O. Lessner og I, Luzinov, ''Reliability and failure mode in solid tantalum capacitors'', ECS Journal of Solid State Science and Technology, 2021, bind 10.</ref> <ref name="Hayt">W.H. Hayt og J.E. Kemmerly, ''Engineering circuit analysis'', 5. utg., McGraw-Hill, 1993.</ref> <ref name="Jung">W.G. Jung, '' IC op-amp cookbook'', Howard W. Sams & Co., 1974.</ref> <ref name="Keim">R. Keim, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/x7r-x5r-c0g...-a-concise-guide-to-ceramic-capacitor-types/ ''X7R, X5R, C0G…: A concise guide to ceramic capacitor types''], All About Circuits, 2023.09.23.</ref> <ref name="Kundert">K. Kundert, [https://designers-guide.org/modeling/da.pdf ''Modelling dielectric absorption in capacitors''], The Designer's Guide Community.</ref> <ref name="Montrose">M.I. Montrose, ''Printed circuit board design techniques for EMC complicance'', IEEE Press, 1999.</ref> <ref name="Novak">I. Novak, K.B. Williams, J.R. Miller, G. Blando og N. Shannon, ''DC and AC bias dependence of capacitors including temperature dependence'', Proc. DesignCon East 2011.</ref> <ref name="Pease">B. Pease, ''Understand capacitor soakage to optimize analog systems'', EDN, 13. okt. 1982, ss. 125-129.</ref> <ref name="Pan">M.-J. Pan og C.A. Randall, ''A brief introduction to ceramic capacitors'', IEEE Electrical Insulation Magazine, bind 26, nr 3, mai-juni 2010, ss. 44-50.</ref> <ref name="PCBSync">[pcbsync.com/capacitor-voltage-rating/ ''Capacitor voltage ratings: derating & safety margins every PCB engineer must apply''],PCBSync. (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Sangwine">S. Sangwine, ''Electronic components and technology'', 3. utg., CRC Press, 2007.</ref> <ref name="Tomlinson">G.H. Tomlinson, ''Electrical networks and filters: Theory and design'', Prentice Hall, 1991.</ref> <ref name="Torki">J. Torki, C. Joubert og A. Sari, ''Electrolytic capacitor: Properties and operation'', Jou. Energy Storage, Vol. 58, 2023.</ref> <ref name="Valkenburg">M.E. van Valkenburg, '' Analog filter design'', Holt, Rinehart and Winston, 1982.</ref> <ref name="ZhangK">K. Zhang, J. Jao, F. Zhu, Y. Gao, Y. Gu, Y. Gao, Y. Sun and Y. An, ''Recent advances in preparation and application of BOPP film for Energy storage and dielectric capacitors'', Molecules, Vol. 30, 2025, ss. 2-27. </ref> </references> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kondensatorar| ]] [[Kategori:Passive elektriske komponentar]] 2awvsfxj28jpk2ny9utvhsq9kkb7atg 0 25049 3653772 3466855 2026-05-19T01:35:03Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653772 wikitext text/x-wiki [[Fil:Kowhai in full bloom at Papakowhai School.jpg|mini|Blømande kowhaitre]] '''Kowhai''' er eit lite blomeberande tre i [[ertefamilien]]. Det kjem frå [[New Zealand]], der det òg er [[nasjonalblom]].<ref name=Tawapou>{{Citation|title=Our National Flower: The Kowhai - Tawapou|url=http://www.tawapou.co.nz/index.php/about-native-plants/our-national-flower-the-kowhai|website=www.tawapou.co.nz|accessdate=2023-03-10}}</ref> Det er kjenneteikna av gule blomar, og ''kōwhai'' er også maoriordet for fargen [[gul]].<ref>{{cite web|title=kōwhai|url=http://www.maoridictionary.co.nz/search?keywords=kowhai|work=Te Aka}}</ref> [[Fil:Kowhai flowers.jpg|mini|venstre|Kowhai-blomar (''Sophora tetraptera'').]] Kowhaitrea høyrer til planteslekta ''[[Sophora]]''. Det finst åtte ulike kowhai-artar, med ''Sophora microphylla'' som den mest vanlege. Kowhai-tre veks over heile landet, og er ofte å sjå i newzealandske [[hage|hagar]]. ==Skildring== Trea kan bli opptil åtte meter høge. Dei har nokså glatt bork og små blad. Dei store, sterkt gulfarga blomane med form som [[horn]] kan ein sjå om våren og tidleg på sommaren. Etter bløminga lager planten belgar som inneheld seks eller fleire [[frø]]. Nokre av kowhai-artane misser blada om hausten, noko som er uvanleg på New Zealand, der dei fleste plantane er eviggrøne. ==I kulturen== [[Maoriar]] har tradisjonelt brukt dei fleksible greinene til byggjemateriale i hus og til å laga snarer. Blomane blei brukt til å gje gult fargestoff. Treet har også hatt medisinsk bruk, ein nytta avkok av borken både mot innvortes smerte og ytre skader.<ref name=Tawapou/> Kōwhaibøminga, seint om vinteren eller tidleg om våren, var også rekna som eit teikn på at ein skulle planta kumara ([[søtpotet]]).<ref name="terrain">{{cite web|title=Sophora microphylla (Kowhai)|url=http://www.terrain.net.nz/friends-of-te-henui-group/table-1/kowhia.html|access-date=31. august 2012|publisher=Taranaki Educational Resource: Research, Analysis and Information Network}}</ref> ==Kowhai-artar== *''S. chathamica'' *''S. fulvida'' *''S. godleyi'' *''S. longicarinata'' *''S. microphylla'' *''S. molloyi'' *''S. prostrata'' *''S. tetraptera'' ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Planteliv på New Zealand]] [[Kategori:Nasjonalblomar]] [[Kategori:Erteblomfamilien]] [[Kategori:Giftige plantar]] [[Kategori:Ord frå maori]] 7zdea98ceivrrr65obe8b7037r3uw70 0 27114 3653873 3601463 2026-05-19T07:20:45Z Sigmundg 835 Flikk 3653873 wikitext text/x-wiki {{elektromagnetisme|emneNo=Elektrisk krins}} [[Fil:Resistors-photo.JPG|mini|Motstandar av ulike fysiske storleikar.]] [[Fil:Motstand.jpg|mini|høgre|250px|Elektrisk motstand]] '''Elektrisk motstand''' eller '''elektrisk resistans''' er ein [[storleik]] som uttrykkjer i kva grad ein [[leiar]] hindrar elektrisk [[straum]] i ein i å flyta i eit materiale. Elektrisk motstand er forholdet mellom elektrisk [[spenning]] og elektrisk straum: :<math>R = \frac{U}{I}</math>, der '''U''' er elektrisk spenning, målt i [[Volt]] (V) og '''I''' er elektrisk straum, med eininga [[Ampere]] (A). [[SI-eining]]a til motstand er [[Ohm]] (Ω). Relasjonen over er kjent som [[Ohms lov]]. === Fysiske samanhengar === == Leiingsevne == [[Elektrisk leiingsevne]] (konduktivitet) er ein storleik som utrykkjer det inverse av elektrisk mostand :<math>G = \frac{1}{R}</math>. og vert målt i [[Eininga siemens|Siemens]], uttrykt med symbolet '''S'''. == [[Effekt]] avsett i motstand == Når det flyt ein straum gjennom ein motstand vert det avsett ein effekt '''P''' i motstanden lik produktet av straum og spenning: :<math>P = {U I} = {I R I} = {I^2 R} \,</math> ::<math> = {U} \frac{U}{R} = \frac{U^2}{R} \,</math>. Over eit visst tidsrom fører effekten til at motstanden får tilført [[termisk energi]]. Eininga for effekt er [[Watt]] (W) og eininga for [[energi]] er [[Joule]] (J), eller Watt ganger timar (Wt). == Sjå òg == * [[Potensiometer]] (variabel motstand) * [[Resistivitet]], eller ''spesifikk motstand'' * [[Impedans]] * [[Induktans]] * [[Kapasitans]] * [[SI-systemet]] {{fysikkspire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fysiske storleikar]] [[Kategori:Elektriske krinsar]] [[Kategori:Elektrisitet]] fqxgbr1y9zmbipndr6t3puxz0mdartx 3653875 3653873 2026-05-19T07:28:25Z Ranveig 39 Eining-namn med liten forbokstav. 3653875 wikitext text/x-wiki {{elektromagnetisme|emneNo=Elektrisk krins}} [[Fil:Resistors-photo.JPG|mini|Motstandar av ulike fysiske storleikar.]] [[Fil:Motstand.jpg|mini|høgre|Elektrisk motstand]] '''Elektrisk motstand''' eller '''elektrisk resistans''' er ein [[storleik]] som uttrykkjer i kva grad ein [[leiar]] hindrar elektrisk [[straum]] i ein i å flyta i eit materiale. Elektrisk motstand er forholdet mellom elektrisk [[spenning]] og elektrisk straum: :<math>R = \frac{U}{I}</math>, der '''U''' er elektrisk spenning, målt i [[volt]] (V) og '''I''' er elektrisk straum, med eininga [[ampere]] (A). [[SI-eining]]a til motstand er [[ohm]] (Ω). Relasjonen over er kjent som [[Ohms lov]]. === Fysiske samanhengar === == Leiingsevne == [[Elektrisk leiingsevne]] (konduktivitet) er ein storleik som utrykkjer det inverse av elektrisk mostand :<math>G = \frac{1}{R}</math>. og vert målt i [[Eininga siemens|siemens]], uttrykt med symbolet '''S'''. == [[Effekt]] avsett i motstand == Når det flyt ein straum gjennom ein motstand vert det avsett ein effekt '''P''' i motstanden lik produktet av straum og spenning: :<math>P = {U I} = {I R I} = {I^2 R} \,</math> ::<math> = {U} \frac{U}{R} = \frac{U^2}{R} \,</math>. Over eit visst tidsrom fører effekten til at motstanden får tilført [[termisk energi]]. Eininga for effekt er [[watt]] (W) og eininga for [[energi]] er [[joule]] (J), eller watt gongar timar (Wt). == Sjå òg == * [[Potensiometer]] (variabel motstand) * [[Resistivitet]], eller ''spesifikk motstand'' * [[Impedans]] * [[Induktans]] * [[Kapasitans]] * [[SI-systemet]] {{fysikkspire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fysiske storleikar]] [[Kategori:Elektriske krinsar]] [[Kategori:Elektrisitet]] 603om1gy2un3fhv3phhlg4lfw2piq15 0 31629 3653764 3457331 2026-05-19T01:12:19Z ~2026-30123-25 155088 3653764 wikitext text/x-wiki :''Sjå òg [[varme]]'' [[Fil:Weizenbier.jpg|mini|upright|Eit glas tysk [[kveiteøl]].]] [[Fil:Prague Praha 2014 Holmstad U Fleku Nove Mesto Beer Hall ølhall Glass of dark beer.jpg|mini|[[Tsjekkia|Tsjekkisk]] mørkt øl.]] '''Øl''' er eit samleomgrep på [[alkohol]]haldige drikkar brygga på [[korn]]. Øl er kjent frå [[oldtida]] og det første ølet vart truleg [[ølbrygging|brygga]] for meir enn seks tusen år sidan. Også i [[Noreg]] har øl ein lang tradisjon. [[Gulatingslova]] hadde reglar med strenge straffer for dei som ikkje følgde reglane for ølbrygging, ettersom rituell brygging og drikking av øl hadde ei religiøs meining. Til dømes skulle joleølet drikkast til takk til Kristus og Maria for godt år og fred. I fylgje lova kunne ein bonde verte fråteken gard og grunn om han ikkje hadde brygga øl dei siste tre åra. Som regel vart då halvparten av eigendommen overført til kongen og andre halvparten til biskopen. I eldre tid vart norsk øl laga av [[bygg]] eller [[havre]] og tilsett til dømes [[bork]] for å gi smak til brygget. Humle, frukta frå planta [[humle]] (Humulus lupulus), ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien, vart ein del av oppskrifta på [[1100-talet]], og i dag er det rundt 40 sorter humle som vert brukt til ølbrygging. Norsk øl vert i dag vanlegvis brygga av [[malt]] av [[bygg]] krydra med humle. Somme ølslag vert laga av [[kveite]]. Nokon ølsortar bruker andre eller fleire tilsettingar enn humle. I Noreg har vi [[tradisjon]] for lokale [[bryggeri]], sjølv om større selskap i stor grad har teke over. Det største norske bryggeriet er i dag [[Ringnes]], som [[danmark|danske]] [[Carlsberg]] eig, og som har overteke fleire tidlegare sjølvstendige norske bryggeri og sentralisert produksjonen. Andre store bryggeri er [[Hansa]] og [[Aass]]. Mesteparten av ølet som vert seld i Noreg er [[pilsnerøl]] brygga i Noreg. == Reinleikslova == I 135 år var norsk ølbrygging underlagt «[[Renhetsloven]]» av [[12. oktober]] [[1857]]. Den norske lova bygde på det tyske «[[Reinheitsgebot]]» frå [[1516]]. Begge desse lovene seier at ein ikkje må nytte andre råstoff til framstilling av øl enn dei klassiske: Malt, humle, [[vatn]] og gjær. Den norske lova vart bekrefta i «Lov om tilvirkning, innførsel og beskatning av øl» av [[1912]]. I [[1987]] vart reinheitslova oppheva i Tyskland og i [[1994]] i Noreg, men framleis (2005) bryggar dei fleste norske bryggeria ølet sitt berre på dei fire klassiske ingrediensane. Somme har teke i bruk billegare ingrediensar som [[ris]], [[mais]] eller [[sukker]] som erstatning for noko av maltet. == Øltypar == === Undergjæra === * [[Lager]]/[[Pilsner]] * [[Münchener]]/[[Bayer]] * [[Bokkøl]] === Overgjæra === * [[Bitterøl|Bitter]] * [[Pale Ale]] * [[Porter]] * [[Stout]] * [[Kveiteøl]] (Weiss; Wit) * [[Klosterøl]] * [[Real ale]] == Bakgrunnsstoff == {{Alkoholhaldige drikkar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Drikke]] [[Kategori:Øl| ]] [[Kategori:Kornprodukt]] [[Kategori:Tobokstavsord]] krvzuvvnt1lc2albiz5o07vmqeqhz9h 3653930 3653764 2026-05-19T10:30:44Z Ranveig 39 {{commonskat}} 3653930 wikitext text/x-wiki :''Sjå òg [[varme]]'' [[Fil:Weizenbier.jpg|mini|upright|Eit glas tysk [[kveiteøl]].]] [[Fil:Prague Praha 2014 Holmstad U Fleku Nove Mesto Beer Hall ølhall Glass of dark beer.jpg|mini|[[Tsjekkia|Tsjekkisk]] mørkt øl.]] '''Øl''' er eit samleomgrep på [[alkohol]]haldige drikkar brygga på [[korn]]. Øl er kjent frå [[oldtida]] og det første ølet vart truleg [[ølbrygging|brygga]] for meir enn seks tusen år sidan. Også i [[Noreg]] har øl ein lang tradisjon. [[Gulatingslova]] hadde reglar med strenge straffer for dei som ikkje følgde reglane for ølbrygging, ettersom rituell brygging og drikking av øl hadde ei religiøs meining. Til dømes skulle joleølet drikkast til takk til Kristus og Maria for godt år og fred. I fylgje lova kunne ein bonde verte fråteken gard og grunn om han ikkje hadde brygga øl dei siste tre åra. Som regel vart då halvparten av eigendommen overført til kongen og andre halvparten til biskopen. I eldre tid vart norsk øl laga av [[bygg]] eller [[havre]] og tilsett til dømes [[bork]] for å gi smak til brygget. Humle, frukta frå planta [[humle]] (Humulus lupulus), ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien, vart ein del av oppskrifta på [[1100-talet]], og i dag er det rundt 40 sorter humle som vert brukt til ølbrygging. Norsk øl vert i dag vanlegvis brygga av [[malt]] av [[bygg]] krydra med humle. Somme ølslag vert laga av [[kveite]]. Nokon ølsortar bruker andre eller fleire tilsettingar enn humle. I Noreg har vi [[tradisjon]] for lokale [[bryggeri]], sjølv om større selskap i stor grad har teke over. Det største norske bryggeriet er i dag [[Ringnes]], som [[danmark|danske]] [[Carlsberg]] eig, og som har overteke fleire tidlegare sjølvstendige norske bryggeri og sentralisert produksjonen. Andre store bryggeri er [[Hansa]] og [[Aass]]. Mesteparten av ølet som vert seld i Noreg er [[pilsnerøl]] brygga i Noreg. == Reinleikslova == I 135 år var norsk ølbrygging underlagt «[[Renhetsloven]]» av [[12. oktober]] [[1857]]. Den norske lova bygde på det tyske «[[Reinheitsgebot]]» frå [[1516]]. Begge desse lovene seier at ein ikkje må nytte andre råstoff til framstilling av øl enn dei klassiske: Malt, humle, [[vatn]] og gjær. Den norske lova vart bekrefta i «Lov om tilvirkning, innførsel og beskatning av øl» av [[1912]]. I [[1987]] vart reinheitslova oppheva i Tyskland og i [[1994]] i Noreg, men framleis (2005) bryggar dei fleste norske bryggeria ølet sitt berre på dei fire klassiske ingrediensane. Somme har teke i bruk billegare ingrediensar som [[ris]], [[mais]] eller [[sukker]] som erstatning for noko av maltet. == Øltypar == === Undergjæra === * [[Lager]]/[[Pilsner]] * [[Münchener]]/[[Bayer]] * [[Bokkøl]] === Overgjæra === * [[Bitterøl|Bitter]] * [[Pale Ale]] * [[Porter]] * [[Stout]] * [[Kveiteøl]] (Weiss; Wit) * [[Klosterøl]] * [[Real ale]] == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Alkoholhaldige drikkar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Øl| ]] [[Kategori:Drikke]] [[Kategori:Kornprodukt]] [[Kategori:Tobokstavsord]] ssqt0sihxwyakzsixjdirte9bq46fe5 0 34610 3653736 3329197 2026-05-19T00:03:11Z ~2026-30123-25 155088 /* Næring */ 3653736 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Dendrocopos major 1 (Marek Szczepanek).jpg | bilete2 = Great Spotted Woodpecker (Picoides major) (W1CDR0001405 BD15).ogg | bilettekst2 = Læte }} '''Flaggspett''' (''Dendrocopos major'') er ein av dei største fuglane i [[spettefamilien]], og han liknar mykje på [[kvitryggspett]]en. Ryggen plar vere svart med ein kvit stor flekk på kvar side. Undersida er kvit med ein sterkt raud [[undergump]]. Hannen har ein raud liten flekk på nakken. Hoa har ikkje raud flekk på hovudet. Nebbet er kraftig og har ein meiseforma utsjånad. Flaggspetten er om lag 25 cm lang, og veg rundt 70–90 g. == Utbreiing == Den mest talrike av [[spettefamilien|spettane]] i Europa er flaggspetten. I [[Noreg]] held han seg mest i lauvskog, barskog og blandingsskog både på [[Austlandet]] og [[Sørlandet]], medan han finst lite på [[Vestlandet]] og i [[Trøndelag]]. Han tilpassar seg i større grad enn mange av dei andre spettane i landet. Han er den vanlegaste spettarten i heile landet, og det er registrert over tusen par. Talet varierer mykje i takt med frøsetjinga til bartre osv. På grunn av hogst av [[osp]] som dei brukar mykje som [[reir]], flyttar dei. == Forplanting == [[Fil:Dendrocopos major MHNT 232.jpg|mini|Egg]] Flaggspetten har alltid eit eige område og kan difor [[hekke]] tettare og tettare enn dei andre spettane. Reiret er ofte i [[osp]] og har ein diameter på 4,5–5,5 cm. Det ligg helst 5 m over bakken, men heilt ned i 1 m er også vanleg. Området han held til i vert alltid markert med den kjende tromminga på trestammen. Han kan også markere det ved å hakke på eit underlag som gjev god lyd. [[Egg]]a blir lagde i mai. Han legg som regel 5–7 egg. Egga vert ruga av begge kjønn i 12 dagar. Dei kan også rugast heilt ned til 8–9 dagar, men det er uvanleg. Ungane vert i reiret i 21–23 dagar, og dei vert mata 14 dagar etterpå. == Næring == Han lever av frø frå [[gran]] og [[furu]] om vinteren, men kan også ete [[borkbille]]r. Det er typisk for flaggspetten å ha spettesmier, som han set fast og et frøa frå [[kongle|konglar]]. Han tek mykje [[insekt]] om sommaren, og ein del [[bær]] om vinteren. Han tek òg fuglereir frå andre fuglar. == Tilpassing == Flaggspetten er ein [[standfugl]]. Han kan flytte langt vekk frå området han lever i. == Bakgrunnsstoff == {{commons|Dendrocopos major}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Spettefamilien]] [[Kategori:Fuglar i Noreg]] 72fabmdwknt5jq2bwgh6dx3cju8wajr 0 38167 3653783 3621732 2026-05-19T02:08:00Z ~2026-30123-25 155088 3653783 wikitext text/x-wiki [[Fil:Bygdoy alle 1.JPG|thumb|Bygdøy allé i [[Oslo]]]] Ein '''allé''' eller '''alle''' (av fransk {{lang|fr|aller}}, ‘gå’) er ei [[gate]] eller [[veg]] med ei rekkje av [[tre]] på båe sider, eller ei slik rekkje av tre langs ein veg.<ref>{{Nynorskordboka}}</ref> Vanlegvis har alleen ei rekkje tre på kvar side, men han kan også ha to rekkjer på begge sider.<ref>{{snl}}</ref> Døme på ein allé kan vere [[Bygdøy allé]] i [[Oslo]] eller [[Unter den Linden]] («under [[lind]]etrea») i [[Berlin]] i [[Tyskland]]. Opphavleg vart alleane planta for å gi skydd og [[skugge]] til dei som ferdast på vegen. I dag er ein allé først og fremst eit vakkert innslag i landskaps- eller bybildet. Men langs sterkt trafikkerte vegar kan trea føre til trafikkfare ved å hindre sikta i inn- og utkøyringar. <!-- [[Kategori:Landskapsarkitektur]] når det blir nok artiklar --> ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Vegar]] [[Kategori:Franske ord og uttrykk]] n84z235ypq5ha4763998wb1qlzaxyy1 0 44298 3653823 3541853 2026-05-19T03:14:53Z ~2026-30123-25 155088 /* Fakta */ 3653823 wikitext text/x-wiki {{om||fotballklubben|FC Lyn Oslo}} [[Fil:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|mini|Lynnedslag i [[Eiffeltårnet]] i 1906 — eit av dei første bileta av lyn i eit urbant område.]] '''Lyn''' er ei kraftig naturleg [[elektrostatisk utlading]] som oppstår i [[torevêr]]. Den elektriske utladinga er etterfølgd av eit skarpt [[lynstråle|synleg lys]] og andre former for [[elektromagnetisk stråling]]. Den [[elektrisk straum|elektriske straumen]] som strøymer gjennom utladingskanalen varmar raskt opp lufta til [[plasma]] og utvidar lufta. Dette fører til ei akustisk sjokkbølgje i atmosfæren som ein høyrer som [[torebrak]]. == Tidleg forsking == [[Fil:Franklin lightning engraving.jpg|mini|Illustrasjon av det vidkjende drageeksperimentet til [[Benjamin Franklin]].]] Under tidlege elektrisitetseksperiment med [[leidenflaske]]r og andre instrument fann fleire forskarar ut at småskala gneistar hadde visse fellestrekk med lyn. [[Benjamin Franklin]] fann opp [[lynavleiar]]en då han prøvde å teste denne teorien ved å bruke eit spir han hadde sett opp i [[Philadelphia]]. Medan han venta på at spiret skulle bli ferdig gjorde [[Thomas-François Dalibard]] og De Lors same eksperimentet i Marly i [[Frankrike]], seinare kjend som Philadelphia-eksperimentet. Franklin får vanlegvis æra, sidan det var han som føreslo eksperimentet. Franklin-eksperimentet er slik: Medan han venta på at spiret skulle bli ferdig, fekk han idéen om å bruke ein flygande lekam, som ein [[flygande drake]], i staden for. Under eit torevêr i juni 1752 prøvde han draken med sonen sin som assistent. Han festa sin ende av tråden til ein nøkkel og batt den til ein stolpe med silketråd. Etter ei stund merka Franklin at lause fibrar på tråden stakk ut til alle kantar. Han tok då handa si bort til nøkkelen og ein gneist oppstod mellom handa og nøkkelen. Regnet som kom i samband med torevêret gjorde tråden våt og straumførande. Omtalar om eksperimentet spreidde seg og fleire prøvde å gjenskape det. Eksperiment som involverer lyn er derimot alltid risikable og fleire av desse eksperimenta førte til dødsfall. Den mest kjende av desse var professor George Richmann i [[St. Petersburg]] i [[Russland]]. Han sette opp eit eksperiment liknande det Franklin hadde gjort. Medan han heldt på med eksperimentet oppstod det eit [[kulelyn]] som trefte hovudet til professoren og drap han. == Moderne forsking == [[Fil:Lightning simulator questacon05.jpg|mini|Ein teslaspole dannar små «straumkanalar»]] Sjølv om eksperimentet til Franklin viste at lyn er ei utlading av statisk elektrisitet, forstod ein lite om korleis lyn oppstod. Det var først når ei byrja å lage kraftlinjer for å transportere straum at ein måtte finne ut meir om lyn for å kunne verne linjene og utstyret. Ei utlading, eller eit førarlyn med [[ion]]isert luft, går frå eit negativt ladd område i ei [[cumulonimbus|toresky]] og nedover i fleire kjappe hopp, opp til 50 m lange. På vegen ned kan førarlynet delast opp i fleire mindre kanalar, og det tar fleire hundre millisekund før førarlynet kjem ned til bakken. Den innleiande fasen inneber relativt svak [[elektrisk straum]] (ti til eit par hundre [[ampere]]), og førarlynet er nesten usynleg samanlikna med straumpulsane som kjem seinare. Når førarlynet nesten er nede ved bakken, vil ein eller fleire mindre utladingar (kalla fangladingar) stige frå høge, [[jording|jorda]] lekamar i nærleiken på grunn av det kraftige elektriske feltet som oppstår i samband med det innkomande førarlynet. Når ein av desse fangladingane møter førarlynet på veg ned frå skya blir kretsen lukka og sjølve hovudlynet blir utløyst. Hovudlynet går gjennom lufta med 10 % av [[lysfart|lyset sin snøggleik]] (30 millionar m/s) og den maksimale straumen varer nokre mikrosekund. Etter straummaksimumet minkar straumen gradvis i løpet av ti til eit par hundre mikrosekund. I negativt ladde lyn vil vanlegvis fleire straumpulsar følgje i same kanal. Det går om lag 30 millisekund mellom kvar puls. Alle dei kjappe straumpulsane i same lynkanal var kjend allereie i antikken, og gjev lynet den sprakande utsjånaden. Positivt ladde lyn (ein sjeldnare form for lyn som oppstår frå dei positivt ladde områda av ei toresky) følgjer vanlegvis ikkje dette mønsteret som er skildra over. == Korleis lyn oppstår == [[Fil:AtmosphericDischarges.jpg|venstre|mini|Doble lynnedslag.]] Den første prosessen i å generere lyn er utstrøyming av ladde partiklar frå sola i det som blir kalla [[solvinden]]. Jorda blir elektrisk ladd i dei ytre atmosfærelaga av desse partiklane, særleg i [[ionosfæren]]. Desse ladingane vil prøve å nøytralisere seg sjølv ved å nå ned til overflata, og kan hjelpe til med å separere positive og negative ladingsberarar i ei sky eller i lufta og på den måten hjelpe til å få danna lyn. === Fråskilde ladingar === ==== Polariseringsmekansimar ==== Korleis ladinga blir fråskild i ei sky er eit emne ein framleis forskar på, men ein teori er polariseringsmekanismar som har to komponentar: # Fallande dropar av is og regn blir elektrisk polariserte når dei fell gjennom atmosfæren sitt naturlege elektriske felt. # Kolliderande ispartiklar blir ladde ved [[elektrostatisk induksjon]]. ==== Elektrostatisk induksjonsteori ==== Ein annan teori er at motsette ladingar blir drivne frå kvarandre av polariseringsmekansimar og at energien lagar eit elektrisk felt mellom dei. Det verkar som om elektrifisering av skyer krev kraftige oppoverretta luftrørsler som lyfter vassdropar oppover slik at dei blir underkjølte med temperaturar mellom -10 og -20&nbsp;°C. Desse kolliderer med iskrystallar og dannar ein mjuk blanding av is og vatn kalla sprø hagl. Kollisjonen fører til at litt positiv lading blir overført til iskrystallen, og litt negativ lading til det sprø haglet. Den stigande luftstraumen tar dei lettare iskrystallane med seg oppover slik at skytoppen får aukande positiv lading. Dei tyngre negativt ladde hagla fell mot midten og dei lågare områda av skya og byggjer opp negativ lading her. Fråskiljinga av ladingar held fram til det [[elektrisk potensial|elektriske potensialet]] blir stort nok til at det oppstår ei utlading i form av eit lyn. ==== Gammastråleteori ==== [[Fil:Lightning8 - NOAA.jpg|venstre|mini|Lyn lyser opp nattehimmelen.]] Ein har oppdaga dei siste 15 åra at det blant lynprosessane er ein mekanisme som kan generere gammastrålar. Desse forlet atmosfæren og er observert av romfartøy. I 1994 blei desse gammastrålane (Terrestrial Gamma-Ray Flashes, TGF) tilfeldigvis observert av [[NASA]], og i 1996 blei gammastrålane observert i samband med eitt individuelt lynnedslag. Vidare forsking har vist at desse gammastrålane har høgare energi enn gammastrålane som kjem frå sola. Etter å ha overvaka Karibia i fire månader i 2004 oppdaga forskarar at gammastrålane måtte kome frå innsida av toreskyene. Overraskande nok viste det seg òg at gammastrålane oppstår 1,24 millisekund før lynnedslaget, men dette kan ha vore på grunn av unøyaktige klokker i romfartøyet som observerte gammastrålane. Seinare målingar har vist at strålane kjem 1-3 ms etter lynnedslaget, og indikerer med det at strålane kjem som eit resultat av lynnedslaget, og truleg oppstår mykje høgare i atmosfæren, kanskje fleire titals km over toreskya der gammastrålane kan forlate den svært tynne atmosfæren utan å bli absorberte. [[Fil:CC lightning strike.JPG|mini|Lyn]] [[Fil:Lightning in Arlington.jpg|mini|Lyn er ei form for energioverføring som er svært synleg.]] === Utlading === Når nok negativ og positiv lading er samla opp, og det elektriske feltet har blitt kraftig nok, oppstår det ei elektrisk utlading (lyn) i skya eller mellom skyer og bakken. I samband med lynet vil delar av lufta bli straumførande når elektron og positive ion av luftmolekyl blir dregne frå kvarandre og strøymer i motsette retningar. Ein teori sett fram av [[Alex Gurevich]] frå [[Lebedev Fysisk Institutt]] i 1992 foreslår at lynnedslag blir utløyste av [[kosmisk stråling]] som ioniserer atom. Dette frigjev elektron som blir aksellererte i det elektriske feltet, ioniserer andre luftmolekyl og gjer lufta straumførande. Dette fører så til eit lynnedslag. Når ei sky flyttar seg over jordoverflata, vil ei like stor og motsett retta lading bli indusert på jordoverflata under skya. Den induserte ladinga på overflata følg rørsla til skya. Når eit førarlyn nærmar seg overflata, vil den motsette ladinga på overflata forsterke det elektriske feltet. Det elektriske feltet er størst i tre og høge bygningar. Visst det elektriske feltet er sterkt nok, vil ei konduktiv utlading (kalla ei fanglading) utvikle seg frå desse høge punkta. Denne teorien blei først sett fram av Heinz Kasemir. Når feltet aukar, vil fangladingane bli varmare og meir straumførande og til slutt møte førarlynet som er på veg nedover frå skya. Det er òg mogeleg at fleire fangladingar blir danna frå forskjellige lekamar samtidig, men berre ei av desse vil knyte seg saman med førarlynet og danne hovudkanalen til lynet. Fleire bilete er tatt der ein kan sjå fangladingar som ikkje er knytte til sjølve lynet. Når dei to ladingane møtest, aukar den elektriske straumen kraftig. Området med høgast straum forplantar seg tilbake, oppover førarlynet, og inn i skya før eit «returlyn», som har kraftigast lys, slår tilbake mot bakken. Lyn kan òg oppstå frå [[oske]]skyer i samband med [[vulkanutbrot]] eller frå kraftige [[skogbrann]]ar der støvpartiklar skapar [[statisk elektrisitet]]. Ein har observert at eit lynnedslag består av fleire (opp til 12) utladingar med ulik intensitet, og dette skapar den blafrande effekten ein kan sjå i samband med lynnedslag. Kvar utlading brukar den same lynkanalen som den første straumpulsen brukte. Den elektriske utladinga overoppvermer kanalen, og får lufta til å utvide seg særs raskt. Dette produserer ei sjokkbølgje som ein kan høyre som eit torebrak. Den rullande og gradvise rumlinga kjem av forskjellig oppvarming og avkjøling av lynkanalen. At kvar straumpuls har forskjellig intensitet kjem av at forskjellige område av skya blir tappa for elektrisitet i dei forskjellige straumpulsane. [[Fil:Lightning7 - NOAA.jpg|mini|venstre|Lyn]] Eit gjennomsnittleg negativt lyn har vanlegvis 30 til 40 [[ampere|kiloampere]] (kA), men enkelte lyn kan ha opp til 120 kA og overfører ei lading på 5 [[coulomb]] og 500 [[joule|megajoule]] (nok til å gje lys til ei lyspære på 100 [[watt]] i 2 månader). Desse lyneigenskapane kan derimot variere frå stad til stad, avhengig av samansetninga i jordoverflata og lufta i atmosfæren. Dette vil igjen påverke både utsjånaden av lynet og korleis torebraka kan høyrast ut. Lyn oppstår ikkje like ofte om vinteren fordi det ofte ikkje er like mykje instabilitet og fukt i atmosfæren som om sommaren. Utan instabilitet og fukt er det usannsynleg at lyn vil oppstå. === Positive lyn === [[Fil:Lightning cloud to cloud (aka).jpg|mini|Sky-til-sky lyn]] Positive lyn utgjer om lag 5 % av alle lyn. Det skjer når førarlynet blir danna i den positivt ladde delen av skytoppen, og fører til at negative fangladingar går opp frå overflata. Dette skapar ei positiv utlading mot overflata. Forsking etter at desse lyna blei oppdaga på 1970-talet har vist at desse lynnedslaga typisk er seks til ti gonger kraftigare enn negative lyn, og varer om lag ti gonger så lenge. I tillegg kan dei slå ned fleire titals kilometer frå sjølve skya. Spenningsskilnaden for positive lyn er mykje større enn for negative sidan lynet må gå ein mykje lenger avstand (frå øvre del av skya) ned mot overflata. Under eit positivt lynnedslag blir det generert [[ELF]] (ekstremt låge frekvensar) og [[VLF]] (veldig låge frekvensar) radiobølgjer. Sidan positive lyn er kraftigare er dei òg farlegare. Fly i dag blir ikkje laga for å kunne motstå slike lyn sidan desse lyna ikkje var kjende då standarden blei sett og fordi faren ikkje var kjend før eit glidefly blei råka i [[1999]]. Ein trur òg at eit positivt lyn var årsaka til at eit [[Boeing 707]] fly eksploderte og styrta i [[USA]] i [[1963]]. Ein har vist at positive lyn har utløyst lyn i øvre del av [[troposfæren]], noko som skjer oftare om vinteren og når eit [[torevêr]] går mot slutten. Eit vanleg positivt lyn kan innehalda straum opp til 300 kiloampere (om lag ti gonger så mykje straum som eit negativt lyn), overføre opp til 300 coulomb, ha ein potensialskilnad på opp til 1 gigavolt, og vare i fleire hundre millisekund med ein utladingsenergi på opp til 3x10¹¹joule. [[Fil:Lightnings sequence 1.jpg|thumb|center|700px|Lynsekvens. Varer 0,32 sekund.]] == Lyntypar == Enkelte lyn skil seg ut frå andre, og desse har fått forskjellige namn. === Interne lyn === Lyn internt i ei sky er den mest vanlege lyntypen og skjer inni cumulonimbusskyer. Elektriske utladingar kan gå opp på sidene av skya og spreier seg utover i den amboltforma toppen. Sjølve lynet er ikkje synleg, men ein kan sjå heile skya lyse opp. === Sky-til-bakke lyn === [[Fil:Lightning over Oradea Romania 2.jpg|mini|Lynnedslag i [[Oradea]] i [[Romania]].]] [[Fil:LightningToronto.jpg|mini|Lynnedslag]] Sky-til-bakke lyn er eit kraftig lyn mellom cumulonimbusskya og bakken, som startar med at eit førarlyn fer nedover gjennom lufta. Dette er den nest mest vanlege lyntypen. Av og til kan lynet kome frå sjølve ambolten, som er ei form for positivt lyn, sidan ambolten består av iskrystallar som er positivt ladde. Når lynet kjem frå ambolten vil førarlynet starte ut nesten horisontalt før det vrir seg ned mot bakken. Desse lyna oppstår vanlegvis kilometer før sjølve torevêret, og i visse tilfelle kan dette sjå ut som lyn frå klår himmel. === Sky-til-sky lyn === Sky-til-sky lyn er ei sjeldnare form for lyn som oppstår mellom to eller fleire heilt separate cumulonimbusskyer. === Bakke-til-sky lyn === Bakke-til-sky lyn er eit lyn mellom bakken og ei cumulonimbussky som oppstår ved at førarlynet går frå bakken og opp i skya. Slike lyn blir som regel danna når ein har kraftige vertikale rørsler i skya, og fukta i skya når opp i eit nivå under frysepunktet. === Perlesnorlyn === Perlesnorlyn er ei sjeldan form for lyn som ser ut som ei rekkje samankjeda lyspunkt og minnar om eit [[perlekjede]]. Det er truleg ei overgangsform mellom vanleg lyn og [[kulelyn]]. === Kornmo === Kornmo er lyn på så stor avstand at ein ikkje kan høyre torebraket. Ofte kan ein sjå fenomenet som lysglimt i horisonten, og det kan vere eit teikn på at eit torevêr nærmar seg. Enkelte lyn som er godt synlege kan og framstå som «lydlause». Visst det er temperaturendringar, og dermed tettleiksendringar, i lufta over ein person som observerer lyn, kan dette fører til at lydbølgjene frå torebraket bryt, og dermed vil ikkje observatøren høyre lynet. === Kulelyn === [[Kulelyn]] er skildra som ei ''svevande'' opplyst ''kule'' i samband med torevêr. Dei kan flytte seg raskt eller seint eller stå nesten heilt i ro. Nokre lagar ein kvesande lyd, andre sprakande, medan andre igjen er heilt lydlause. Enkelte har gått gjennom vindauge og nokre har forsvunne med eit stort smell. Mange augevitne har observert kulelyn, men sjeldan, og kanskje aldri, av [[meteorolog]]ar. Ein har fleire teoriar som prøver å skildre kulelyn, men ingen har blitt universelt akseptert, sidan ingen kan forklare dei vidt forskjellige eigenskapane til kulelyn. Typisk diameter på eit kulelyn er 20-30 cm, men det skal ha vore observert kulelyn som har vore fleire meter i diameter. Eit bilete som blei vist i ''Transaction of the Royal Society'' viser eit kulelyn som er om lag 1 m i diameter. Ein har observert kulelyn i samband med tornadoar, og dei har delt seg opp i to eller fleire kuler og gått saman igjen. Ein teori som tar omsyn til mange av desse eigenskapane omhandlar forbrenning i område med låg fart i sfæriske virvlar etter nedbryting av naturlege virvlar. Ein annan teori er at kulelyn er bygt opp av [[plasma]], men plasma skal i utgangspunktet vere så varmt at dei skulle ha stige rett til vêrs i stor fart. === St. Elms eld === [[St. Elms eld]] kan oppstå i samband med torevêr. Når spenninga mellom bakken og skya er stor nok til å rive molekyla i lufta frå kvarandre blir gassane i lufta omforma til plasma. Plasma er ein god leiar av elektrisitet og gjev frå seg fluorescerande grønt, blått eller fiolett lys i vanleg luft (plasma frå andre gassar gjev andre fargar). Fenomenet oppstår oftast på skarpe lekamar som stikk opp frå bakken, t.d. skipsmaster og flaggstenger. Ofte kan dei sjå ut som kulelyn, men det er ikkje det same. === Andre lynfenomen === Høgt over cumulnimbusskyer kan det oppstå elektriske utladingar (på engelsk kalla ''sprites'' som tyder '[[lysand|andar]]'). Dei ser ut som lysande raud-oransje [[neon]]-liknande glimt, varer lengre enn vanlege utladingar i den lågare [[stratosfæren]], og oppstår som regel i samband med positive lyn mellom sky og bakke. Dei kan dannast opp til 50 km frå lynnedslaget og opp til 100 millisekund seinare. Som regel oppstår dei i grupper på to eller fleire samtidige vertikale utladingar og vanlegvis strekker dei seg 65 til 75 km over jordoverflata. Ofte kan ein først sjå ein «halo», som oppstår som følgje av oppvarming og [[ionisering]] av lufta mindre enn 1 millisekund før lysfenomenet. Ei forklaring på fenomenet kan vere ei nøytralisering av oppsamla lading frå jorda som tar til seg partiklar frå solvinden ''Blå jettar'' skyt ut frå toppen av cumulonimbusskyer i torevêr til dei lågare nivåa av [[ionosfæren]] 40-50 km over jorda. Dei er lysare enn ''andane'', og har ein blå farge. Eit romfartøy som passerte over Australia festa fenomenet til film i 1989. Fenomenet kan kanskje oppstå på grunn av potensialskilnadar i den øvre atmosfæren skapt av ladingar i solvinden. ''Alvar'' (''elves'' på engelsk som står for ''E''missions of ''L''ight and ''V''ery Low Frequency Perturbations from ''E''lectromagnetic Pules ''S''ources) er flate, svakt lysande ringar på om lag 400 km i diameter som varer om lag eit millisekund. Dei oppstår i ionosfæren, 100 km over torevêr. Ein har vore usikkert på fargen, men trur no at fenomenet har ein raudaktig farge. Alvar blei først observert frå eit romfartøy i 1990. Det engelske namnet refererer til prosessen som skapar lyset, som er magnetisering av [[nitrogen]]molekyl på grunn av elektron som kolliderer. Forskarar har spekulert på om slike lyn i den øvre atmosfæren spelar ei rolle i danninga av [[ozonlaget]]. Men dei kan òg kome av potensialskilnadar som kjem av straum ''frå'' ozonlaget. === Kunstige lyn === Ein har fleire gongar observert menneskeskapte lyn. Eit lyn slo ned i [[Apollo 12]] like etter den tok av. Lyn har òg oppstått som følgje av termonukleære eksplosjonar. Ein har òg skapt lyn ved å sende rakettar med ståltrå hengande etter inn i toreskyer. Desse lyna er som regel veldig rette. === Lyn i samband med vulkanutbrot === Kraftige vulkanutbrot, som spyr ut gassar og faste lekamar høgt opp i atmosfæren, kan skape lynnedslag. Dette fenomenet blei dokumentert av [[Plinius den eldre]] under utbrotet til [[Vesuv]] i år 79 e.kr. === Rakettlyn === Eit svært sjeldan og uforklarleg lynfenomen er eit lyn som går så seint ned til bakken at rørsla er synleg. Dette har fått namnet rakettlyn. === Lyn i solsystemet === Lyn krev elektrisk nedbryting av gass, slik at den kan ikkje oppstå visuelt i vakum. Men ein har observert lyn i atmosfæren til andre [[planet]]ar, som [[Venus]] og [[Jupiter]]. Lyn på Jupiter er estimert til å vere 100 gonger kraftigare enn på jorda, men oppstår femten gonger sjeldnare. Lyn på Venus er derimot meir diskutabelt. Det sovjetiske Veneraprosjektet og det amerikanske Pionerprosjektet fanga opp signal som tydde på at det kunne vere lyn i den øvre atmosfæren, men [[Cassini-Huygens]] romsonden som fauk forbi Venus på veg til [[Saturn]] fann ingen slike signal. == Vern mot lyn == [[Fil:Lightning animation.gif|mini|Animasjon av lynnedslag]] Lyn oppstår som oftast i samband med torevêr. Menneske har blitt treft lyn fleire kilometer unna torevêr, så er ein på utsette plassar er det viktig å kome seg til tryggare stader når eit torevêr nærmar seg. Det er blitt sagt at det finst ''trygge'' plassar utandørs, men det er det eigentleg ikkje. Ein av dei beste plassane er inni ein bil (som verkar som eit slags [[Faradaybur]]. Ein tilrår derimot folk å halde seg unna metallkomponentar inne i bilen (nøklar i tenninga t.d.) Ein har fleire lekamar, som [[lynavleiar]], som blir brukt for å unngå skadar av lyn ved å leie lyna i andre retningar. Om lag 2000 menneske blir skadde av lynnedslag på verdsbasis kvart år, og mellom 25 og 33 % av desse døyr. Lynskadar kjem av tre faktorar: Elektrisk skade, intens varme og mekanisk energi som lynnedslaga skapar. Ein brå død er vanleg på grunn av den høge spenninga, men det går som regel betre med overlevande etter lynnedslag enn offer for andre elektriske skadar som ofte er skapt av mykje mindre spenning. Lyn kan skade menneske på fire måtar: * Direkte treff * Lyn som går frå ein lekam på bakken og så inn i offeret. * Lynet slår ned i bakken nær offeret og skapar ein potensialskilnad i sjølve overflata (på grunn av straummotsand i jorda), som kan vere på fleire tusen volt per meter avhengig av samansettinga til overflata. * [[Elektromagnetisk puls|EMP]] eller elektromagnetisk puls frå lynnedslag i nærleiken - særleg i samband med positive lynnedslag. I eit ''direkte treff'' går den elektriske ladinga inn i offeret først. Intuitivt skulle ein tru at dette var svært skadeleg for offeret, men visst den elektriske motstanden i huda til offeret er stor nok, vil straumen gå på utsida av [[hud]]a eller kleda og ned i bakken. Dette kan medføre overraskande små skadar. Lyn kan av og til gå frå ein lekam og inn i eit menneske (med lågare straummotstand) på veg ned til bakken. Lyn som treffer bakken i nærleiken av eit offer, og som dermed får mykje straum i seg (t.d. gjennom føtene) på grunn av stor spenningskilnad i jorda kan føre til store skadar. Dei mest kritiske skadane er på [[krinsløpssystem]], [[lunge]]ne og [[sentralnervesystemet]]. Mange offer får [[hjartestans]] og vil ikkje overleve utan hjelp i løpet av kort tid. Andre får [[hjarteinfarkt]] eller hjarterytmeforstyrringar, som begge kan få dødeleg utfall. Den intense varmen frå eit lynnedslag kan brenne huda og føre til lungeskadar. Brystet kan òg bli øydelagt ved den mekaniske krafta frå lufta som raskt utvidar seg. Både den elektriske og mekaniske krafta kan føre til at offeret mistar medvitet, som er vanleg etter eit lynnedslag. [[Amnesi]] og [[forvirring]] er òg vanlege verknader etter å ha blitt treft av lyn. [[Trommehinne|Trommehinna]] kan bli øydelagt i tillegg til at ein kan utvikle [[grå stær]], av og til fleire år etter hendinga. Lyn fører ofte til brennemerker på huda som blir kalla [[Lichtenberg-figur]]ar (eller ''lynblomar'') og kan vare i timar eller dagar. Ein trur dei oppstår som følgje av at små [[blodåre]]r under huda blir øydelagt enten av straumen ellers [[sjokkbølgje|sjokkbølgja]]. Av og til kan ein få spektakulære og uventa skadar av lyn. ''Varme lyn'' (med stor straumstyrke) kan vare i fleire sekundar og frigje enorme energimengder og smelte eller karbonisere store lekamar. Eit døme er ein isolator som blei øydelagt i kjellaren på ei 250 m høg radiomast i [[Orlunda]] i Sverige, og førte til at masta kollapsa. == Avstanden til eit lyn == Lynet og torebraket oppstår om lag samtidig. Men lyset har ein fart på 300 000 km/s, om lag ein million gongar raskare enn lydfarten, som er 330 m/s. Så dermed vil ein sjå lynet før ein høyrer torebraket. Ved å telje sekund mellom blinken og torebraket og dele på tre, kan ein estimere avstanden til lynet (i kilometer) == Fakta == [[Fil:Juniperus hendido.jpg|mini|Eit tre treft av eit lyn. {{foto|Luis Fernández García}}]] Eit lyn kan kome opp i ein temperatur på 28&nbsp;000&nbsp;°C på brøkdelen av eit sekund. Dette er om lag fem gonger varmare enn soloverflata. Når eit lyn treffer laus jord eller sand, kan overflata bli omforma til glas kalla fulguritt. [[Tre]] blir ofte treft av lyn. Kvae er dårlege straumleiarar, og straummotstanden fører til at kvaa blir varma opp eksplosivt, fordampar og sprenger seg ut av [[bork]]en på treet. Dette fører ofte til eit vertikalt arr i trestamma. Viss skaden er stor nok, kan det òg øydelegge treet eller treet kan eksplodere. Det er vanleg å tru at eit tre som står aleine, oftare vil bli treft av lynet, men i enkelte skogområde kan ein sjå arr etter lyn på nesten alle tre. [[Eik]] er det treet som oftast blir treft av lyn. Det har røter som går djupt ned i bakken, og har vassfylte celler som går opp langs heile stamma. Desse to eigenskapane gjer at treet er betre jorda og har høgare straumleiingsevne enn tre med grunnare røter og lukka celler. * [[Singapore]] har flest lynnedslag av alle land i verda. * Uttrykket «lynet slår aldri ned same stad to gonger» er ikkje sant. Fleire skyskraparar blir treft av lyn fleire hundre gonger i løpet av eit år. * Roy Sullivan har rekorden for menneske som har overlevd flest lynnedslag. Han blei treft av lyn sju gonger i løpet av livet. Som resultat av dette har han mista ei tå og fått mange skadar på resten av kroppen. * Den colombianske fotballspelaren Herman Gaviria, kalla Carepa, blei treft av lynet på ei trening i Cali i [[Colombia]] og døydde 37 år gamal. Merkeleg nok skal han ha sagt like før treninga at «Eit lyn skal ikkje ta livet av meg». * I gjennomsnitt blir jorda treft av 100 lynnedslag kvart sekund. == Sjå òg == * [[Snaragadd]] * [[Lynstråle]] * [[Lyn i den øvre atmosfæren]] == Referansar == * Alex Larsen (1905). "Photographing Lightning With a Moving Camera". Annual Report Smithsonian Institute 60 (1): 119-127. * Anna Gosline (May 2005). "Thunderbolts from space". New Scientist 186 (2498): 30-34. * Martin Uman, Dover Press(2006) * The Mirror of Literature, Amusement, and Instruction, Vol. 12, Issue 323, July 19, 1828 The Project Gutenberg eBook (early lightning research) * Robert Krampf, «Mr. Electricity» * Dwyer, Joseph R., «A Bolt out of the Blue,» Scientific American, pp. 64 - 71 (May 2005). == Bakgrunnsstoff == * [http://www.wetterzentrale.de/pics/Rsfloc.html Lynregistrering for Europa, oppdatert time for time.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005045954/http://www.wetterzentrale.de/pics/Rsfloc.html |date=2006-10-05 }} * [http://www.sintef.no/content/page1____3466.aspx Sintef: Lynaktivitet i går] * [http://www.lynradar.no/ Bergen lynradar] * dmoz: [http://dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Meteorology/Weather_Phenomena/Thunderstorms_and_Lightning/ Lyn og tore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719191536/http://dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Meteorology/Weather_Phenomena/Thunderstorms_and_Lightning/ |date=2006-07-19 }} * [http://www.lightningsafety.noaa.gov/ams_lightning_rec.htm Lyntryggleik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826062334/http://www.lightningsafety.noaa.gov/ams_lightning_rec.htm |date=2010-08-26 }} * [http://home.earthlink.net/~jimlux/lfacts.htm Lynfakta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614120828/http://home.earthlink.net/~jimlux/lfacts.htm |date=2019-06-14 }} * [http://www.esdjournal.com/articles/lightn.htm Japansk eksperiment der laserstrålar skaper lyn] * [http://www.euclid.org European Cooperation for Lightning Detection] * [http://www.uscoles.com/howtolightn.htm Korleis ta bilete av lyn] * [http://205.243.100.155/frames/longarc.htm#Pos-Lightning1 Bilete av positivt lyn som nesten tar livet av fotografen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050731082248/http://205.243.100.155/frames/longarc.htm#Pos-Lightning1 |date=2005-07-31 }} * [http://www.crh.noaa.gov/pub/?n=/ltg/ltg_what_is_it.php NOAA: Kva er lyn?] * [http://www.enviromom.us/lightning/lightning%20formation.htm Teoriar om korleis lyn oppstår] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070504224226/http://www.enviromom.us/lightning/lightning%20formation.htm |date=2007-05-04 }} på www.enviromom.us === Lynnedslag === {{commons|Lightning}} * [http://www.wetter-foto.de/fotos-1-1-all-Blitze.html Meir enn 200 bilete av lyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701095902/http://www.wetter-foto.de/fotos-1-1-all-Blitze.html |date=2007-07-01 }} * [http://wetterchronik.de/video/20050727_mpeg1.mpg Video av kraftig torevêr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928045439/http://wetterchronik.de/video/20050727_mpeg1.mpg |date=2007-09-28 }} * [http://www.flickr.com/groups/storms/pool/ Lyngalleri (www.flickr.com)] * [http://igor.chudov.com/lightning/ Stor eik øydelagt av lyn] * [http://www.erh.noaa.gov/er/lwx/lightning/lgtng-hits-tree.jpg Bilete av eit tre som blir treft av lyn] * [http://www.pinetum.org/lightning.htm Tre som blir treft av lyn eksploderer] === Jettar, alvar og andar === * [http://www.eurosprite.net/ www.eurosprite.net] * [http://www.physics.otago.ac.nz/space/darwin97/darwin97.html Darwin Sprites '97] * Gibbs, W. Wayt, «''[http://www-star.stanford.edu/~vlf/optical/press/elves97sciam/ Sprites and Elves : Lightning's strange cousins flicker faster than light itself] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513120802/http://www-star.stanford.edu/~vlf/optical/press/elves97sciam/ |date=2007-05-13 }}''». {{tidlegare utvald|år=2007}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lyn| ]] [[Kategori:Uvêr]] [[Kategori:Atmosfærisk elektrisitet]] lozn15sk8q3u72v7jefauxc05a7ofd1 0 45372 3653820 3418345 2026-05-19T03:09:30Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653820 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Khat''' (''Catha edulis'') er ein plante tradisjonelt brukt som [[rusmiddel]] i [[Aust-Afrika]] og [[Arabia|Sørvest-Arabia]]. Ved å tygga ferske blad frigjer ein dei euforiserande stoffa [[katinon]] og [[katin]], som er svakt sentral­stimulerande. Verdshelseorganisasjonen [[WHO]] erklærte at khat var eit [[narkotika]] i [[1980]], og stoffet er totalforbode i Noreg. == Skildring == Planten stammar frå [[Etiopia]], men finst no i store delar av austre Afrika og sørlege Arabia, både vilt og dyrka. Khatplantane kan vera små buskar eller tre på opptil 15, men meir normalt 3 til 6 meter. [[Bork]]en er lys gråbrun, blada brunraude. [[lauv|Blada]] er motstilde med avlang form, små sagtenner i kantane og korte stilkar. Dei varierer i lengd frå 3 til 12 cm. [[Blom]]ane er små og kvite, [[frukt]]a avlang og mørkebrun og inneheld 1 til 3 frø. == Bruk == [[Fil:Qathändler im Jemen.JPG|mini|Khathandel i Jemen.]] Khat er brukt som eit sosialt rusmiddel på linje med [[tobakk]] eller [[alkohol]] av både menn og kvinner. Brukarar tygg ferske blad og stilkdelar. Ved å svelga safta som blir skild ut får dei i seg dei narkotiske stoffa. Tygging er den mest vanlege måten å innta stoffet på, men ein kan også bruka khat i [[te]], [[mat]]retter eller [[røyking|røyka]] det. I tillegg til at ein tygg det i sosiale samanhengar kan ein òg bruka planten som eit stimulerande middel, som [[kaffi]], for å halda seg vaken eller auka konsentrasjonen. Nokre muslimar bruker òg stoffet som hjelpemiddel til å [[faste|fasta]] under [[ramadan]], ettersom det senkar appetitten. Tradisjonelt har ein berre brukt khat i vekseområda til planten, ettersom den stimulerande verknaden forsvinn når blada er rundt 4 dagar gamle. Med betre transportmiddel og meir reising og migrasjon har bruken spreidd seg til andre delar av verda, men brukarane har fortsatt gjerne tilknyting til Arabia eller Aust-Afrika. == Verknad == [[Fil:Qat man.jpg|mini|Mann med khat i Jemen.]] Kva verknad bruken av planten har avheng av kor fersk han er, kor mykje og kor fort ein tygg, og eins eigen kropp. Dei sentralstimulerande stoffa [[katinon]] og [[katin]] er [[norefedrin]] som verker liknande [[amfetamin]], men òg kan samanliknast med [[efedrin]] og [[koffein]]. Vanlegvis vil [[hjarte]]t slå fortare, [[blodtrykk]]et auke og kroppen bli varm. Ein blir pratsam, livleg eller uroleg, og får mindre appetitt. I nokre tilfelle kan brukarane få [[hallusinasjon]]ar. Bruk av stoffet over lengre tid kan forsterka [[psykiske lidingar]] og føra til [[psykosar]], og til [[sår]]danning i munnen som ved høgt forbruk kan utvikla seg vidare til betennelsar i munnhola, matrøyret eller magesekken. Forsking tyder òg på at mykje bruk kan auka sjansen for å få hjarteproblem og [[munnholekreft]]. Tygging av planten kan òg hindra [[bakterie]]vekst i munnen, og er dermed godt for [[tannhelsa]], utan at det veg opp for dei negative sidene ved bruken. Ein får ikkje merkbare [[abstinens]]symptom av khat, men stoffet kan skapa psykologisk avhenge. Bruken kan òg føra til at ein trekker seg vekk frå familien og får økonomiske problem fordi ein bruker store delar av formuen sin på stoffet. == Kjelder == {{refstart}} * [http://www.nnpf.no/page7/page7.html Norsk narkotikapolitiforening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905091729/http://www.nnpf.no/page7/page7.html |date=2006-09-05 }} * [http://www.actis.no/category.php/category/Khat/?categoryID=64 Actis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195102/http://www.actis.no/category.php/category/Khat/?categoryID=64 |date=2007-09-27 }} * Tore Gundersen: [http://www.nova.no/index.gan?id=11648&subid=0&longFormat=1 Bruk av khat i Noreg] * [http://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Kat&oldid=2817577 Svensk Wikipedia] * [http://da.wikipedia.org/w/index.php?title=Khat&oldid=786255 Dansk Wikipedia] * [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Khat&oldid=83922702 Engelsk Wikipedia] * [http://www.moss-dagblad.no/article1889867.ece moss-dagblad.no] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927072456/http://www.moss-dagblad.no/article1889867.ece |date=2007-09-27 }} {{refslutt}} [[Kategori:Alkaloid]] [[Kategori:Narkotika]] [[Kategori:Spolebuskfamilien]] [[Kategori:Medisinplantar]] [[Kategori:Enteogen]] siiz7v35nk3f8eghawwp4nhc3tjc1sm 0 47049 3653740 3629319 2026-05-19T00:08:11Z ~2026-30123-25 155088 /* Utvikling */ 3653740 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Biller''' (''Coleoptera'') er ein [[insekt]]orden. Dette er ei av dei dyregruppene som er rikast på [[art]]ar. Meir enn 350 000 billeartar er skildra. Over 3&nbsp;000 av dei finst i Noreg. Mellom billene er det stor variasjon, både i storleik og utsjånad. Storleiken varierer frå 0,4 millimeter til nær 20 centimeter. Kroppen kan ha mange fargar. Brunt og svart er vanlegast, men nokre artar har sterke fargar i gult, raudt eller grønt. Biller kan vera nyttedyr eller gjera skade. == Kjenneteikn == Biller er, som alle andre [[insekt]], delt inn i tre hovudbolkar: ''hovud'', ''bryst'' og ''bakkropp''. Hovudet ber store [[fasettaugo]] og eit par [[antenne hjå leddyr|antenner]], som regel med elleve ledd. Munndelane er bitande med to par kjevar - mandiblane og maxillane. Maxillane og underleppa har kvart sitt par med ''palpar'', maxillarpalpane består av fire ledd, medan leppepalpane er treledda. Brystet eller ''thorax'' er samansett av tre ledd, som hjå andre insekt. Frambrystet dannar mellom anna den store ryggplata ''protonum'' mellom hovudet og dekkvengjene, ei plate som ofte er særs viktig ved artsbestemming. Mellombrystet bèr dei sterkt [[kitin]]iserte, ugjennomsiktige dekkvengjene, som vert nytta til å verna om dei sårbare flygevengjene på bakbrystet. Den felles innerkanten til dekkvengjene vert kalla saumen, og framme i denne ser me ofte eit lite trekanta skjold ''scutellum''. Flygevengjene er membranøse og ligg i kvilestilling bretta saman på langs under dekkvengjene. [[Fil:Col%C3%A9opt%C3%A8re_sch%C3%A9matique.jpg|mini|venstre|280px|Anatomi hjå ei kortvengjebille. <small>1. Antenner, 2. Mandiblar, 3. Overleppe, 4. Maxillepalpar, 5. Clypeus, 6. Fasettaugo, 7. Vertex, 8. Pronotum, 9. Scutellum, 10. Dekkvengjer, 11. Bakkroppssegment, 12. ?, 13. Forbein, 14. Mellombein, 15. Bakbein</small>]]På brystet sit òg beina til billene. Dei har tre par, eit på kvart brystsegment, og kvart bein er sett saman av minst fem ledd: Hofte ''coxa'', lårring ''trochanter'', lår ''femur'', legg ''tibia'' og som regel fem tær ''tarsus''. Ytste tåledd har oftast eit par klør. Bakkroppen eller ''abdomen'' er sett saman av opp til åtte synlege ledd, i tillegg til to som ligg gøymd bak lårledda på bakerste beinpar. Kvart segment er sett saman av ei ryggplate ''tergitt'' og ei bukplate ''sternitt'', som vert heldt saman av ei elastisk bindehud. Som regel er heile bakkroppen skjult under dekkvengjene, men hjå somme artar er dei bakste ledda synlege og vert då kalla ''pygidium''. Udekte segment er ofte sterkt forpansra med [[kitin]]. Billene er farga ulikt på grunnlag av [[pigment]]stoff i [[eksoskjelett]]et deira. Dei fleste artane er dominerte av brune og svarte nyansar på grunn av fargestoffet [[melanin]], men det finst òg ein del gule, raude og oransjefarga artar med mykje [[karotin]]. Metallglinsande fargar er heller ikkje uvanleg. == Utvikling == Biller har [[fullstendig forvandling]], det vil seie at dei går gjennom fire stadium i løpet av livet: [[egg]], [[larve]], [[puppe]] og [[imago]] eller vakse insekt. Billelarvar er, som dei vaksne, bygd opp av tre grunnleggande kroppssegment. Hovudet er sterkt kitinisert og velutvikla med opp til seks punktaugo (''[[ocelli]]'') og bitande munndelar som dei vaksne. Antennene er tre eller fire ledd lange. Brysta er ikkje like varierande hjå larvar som hjå vaksne biller, men det førekjem skilnadar mellom anna i grad av sklerotisering (kitinisering). Desse botnar som regel i leveviset til dyra - kjøtetande larvar har hardare bryst enn planteetarar. Mange billelarvar manglar bein heilt, mellom anna [[snutebille]]r og [[borkbille]]r. Dei som har bein har anten seksledda eller femledda bein. Som hjå dei vaksne er det seks av dei, og dei sit fest til brystsegmenta. Bakkroppen til billelarvane består av ti segment, stundom med modifikasjonar. Ryggsida av niande ledd har ofte para utvekstar - viss dei er ledda kallar me dei ''cerci'', og viss dei er uledda kallar me dei ''urogomphi''. Mange billelarvar har dessutan ein støttefot under tiande ledd. Somme vasslevande billelarvar har ''[[gjelle|trakegjeller]]'' langsetter bakkroppen. Larvane skiftar hud vanlegvis tre til fire gongar før dei forpuppar seg. Dei fleste biller har såkalla «frie» puppar, det vil seie at puppehinna omsluttar kvart bein for seg slik at dei ligg laust inn til kroppen. Somme kortvengjebiller har mumiepuppar, som snører seg tett rundt heile dyret så beina vert klistra inn mot sjølve insektet. Ofte klekkar vaksne biller frå puppen seint på året, før vinteren kjem. Dei overvintrar difor som regel før dei kjem fram til neste vår. == Levesett == [[Fil:Ladybug_aphids.JPG|mini|[[Sjuprikka marihøne]] med [[bladlus]].]]Det finst over 350 000 beskrivne billeartar, og dei er kjende frå så godt som alle habitat der ein kan venta å finna [[insekt]]. Dei fleste biller er landdyr som lever i [[skog]], [[åker]] og [[eng]], på [[steppe]]r eller i [[ørken]]ar. Mange artar har òg tilpassa seg [[ferskvatn]] og [[brakkvatn]], men ingen er kjende frå [[hav]]et. Dei aller fleste biller er [[planteetar]]ar. Mange brukar til dømes larvestadia sine inne i plantevev, særleg under bark og i [[ved]]. Det finst òg mange som grev i [[blad]]vev eller dannar [[gallar]]. Det finst òg mange biller som lever av kjøt. [[Løpebiller]], [[vasskalv]]ar og mange kortvengjer er døme på aktive [[predator]]ar som jagar og fangar bytteorganismane sine, medan til dømes [[åtselbiller]] og [[stumpbiller]] hovudsakleg lever av [[åtsel]]. Berre nokre særs få biller lever [[parasitt]]isk. == Bakgrunnsstoff == {{commons|Coleoptera}} * Lyneborg, Leif: ''Billene'', Cappelen 1977 * [http://www.nhm.uio.no/norcol/ Norges biller] * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Insekt]] [[Kategori:Biller]] dy387ehd0lx9y2p29tqomwncf2kuen9 3653784 3653740 2026-05-19T02:09:27Z ~2026-30123-25 155088 /* Levesett */ 3653784 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Biller''' (''Coleoptera'') er ein [[insekt]]orden. Dette er ei av dei dyregruppene som er rikast på [[art]]ar. Meir enn 350 000 billeartar er skildra. Over 3&nbsp;000 av dei finst i Noreg. Mellom billene er det stor variasjon, både i storleik og utsjånad. Storleiken varierer frå 0,4 millimeter til nær 20 centimeter. Kroppen kan ha mange fargar. Brunt og svart er vanlegast, men nokre artar har sterke fargar i gult, raudt eller grønt. Biller kan vera nyttedyr eller gjera skade. == Kjenneteikn == Biller er, som alle andre [[insekt]], delt inn i tre hovudbolkar: ''hovud'', ''bryst'' og ''bakkropp''. Hovudet ber store [[fasettaugo]] og eit par [[antenne hjå leddyr|antenner]], som regel med elleve ledd. Munndelane er bitande med to par kjevar - mandiblane og maxillane. Maxillane og underleppa har kvart sitt par med ''palpar'', maxillarpalpane består av fire ledd, medan leppepalpane er treledda. Brystet eller ''thorax'' er samansett av tre ledd, som hjå andre insekt. Frambrystet dannar mellom anna den store ryggplata ''protonum'' mellom hovudet og dekkvengjene, ei plate som ofte er særs viktig ved artsbestemming. Mellombrystet bèr dei sterkt [[kitin]]iserte, ugjennomsiktige dekkvengjene, som vert nytta til å verna om dei sårbare flygevengjene på bakbrystet. Den felles innerkanten til dekkvengjene vert kalla saumen, og framme i denne ser me ofte eit lite trekanta skjold ''scutellum''. Flygevengjene er membranøse og ligg i kvilestilling bretta saman på langs under dekkvengjene. [[Fil:Col%C3%A9opt%C3%A8re_sch%C3%A9matique.jpg|mini|venstre|280px|Anatomi hjå ei kortvengjebille. <small>1. Antenner, 2. Mandiblar, 3. Overleppe, 4. Maxillepalpar, 5. Clypeus, 6. Fasettaugo, 7. Vertex, 8. Pronotum, 9. Scutellum, 10. Dekkvengjer, 11. Bakkroppssegment, 12. ?, 13. Forbein, 14. Mellombein, 15. Bakbein</small>]]På brystet sit òg beina til billene. Dei har tre par, eit på kvart brystsegment, og kvart bein er sett saman av minst fem ledd: Hofte ''coxa'', lårring ''trochanter'', lår ''femur'', legg ''tibia'' og som regel fem tær ''tarsus''. Ytste tåledd har oftast eit par klør. Bakkroppen eller ''abdomen'' er sett saman av opp til åtte synlege ledd, i tillegg til to som ligg gøymd bak lårledda på bakerste beinpar. Kvart segment er sett saman av ei ryggplate ''tergitt'' og ei bukplate ''sternitt'', som vert heldt saman av ei elastisk bindehud. Som regel er heile bakkroppen skjult under dekkvengjene, men hjå somme artar er dei bakste ledda synlege og vert då kalla ''pygidium''. Udekte segment er ofte sterkt forpansra med [[kitin]]. Billene er farga ulikt på grunnlag av [[pigment]]stoff i [[eksoskjelett]]et deira. Dei fleste artane er dominerte av brune og svarte nyansar på grunn av fargestoffet [[melanin]], men det finst òg ein del gule, raude og oransjefarga artar med mykje [[karotin]]. Metallglinsande fargar er heller ikkje uvanleg. == Utvikling == Biller har [[fullstendig forvandling]], det vil seie at dei går gjennom fire stadium i løpet av livet: [[egg]], [[larve]], [[puppe]] og [[imago]] eller vakse insekt. Billelarvar er, som dei vaksne, bygd opp av tre grunnleggande kroppssegment. Hovudet er sterkt kitinisert og velutvikla med opp til seks punktaugo (''[[ocelli]]'') og bitande munndelar som dei vaksne. Antennene er tre eller fire ledd lange. Brysta er ikkje like varierande hjå larvar som hjå vaksne biller, men det førekjem skilnadar mellom anna i grad av sklerotisering (kitinisering). Desse botnar som regel i leveviset til dyra - kjøtetande larvar har hardare bryst enn planteetarar. Mange billelarvar manglar bein heilt, mellom anna [[snutebille]]r og [[borkbille]]r. Dei som har bein har anten seksledda eller femledda bein. Som hjå dei vaksne er det seks av dei, og dei sit fest til brystsegmenta. Bakkroppen til billelarvane består av ti segment, stundom med modifikasjonar. Ryggsida av niande ledd har ofte para utvekstar - viss dei er ledda kallar me dei ''cerci'', og viss dei er uledda kallar me dei ''urogomphi''. Mange billelarvar har dessutan ein støttefot under tiande ledd. Somme vasslevande billelarvar har ''[[gjelle|trakegjeller]]'' langsetter bakkroppen. Larvane skiftar hud vanlegvis tre til fire gongar før dei forpuppar seg. Dei fleste biller har såkalla «frie» puppar, det vil seie at puppehinna omsluttar kvart bein for seg slik at dei ligg laust inn til kroppen. Somme kortvengjebiller har mumiepuppar, som snører seg tett rundt heile dyret så beina vert klistra inn mot sjølve insektet. Ofte klekkar vaksne biller frå puppen seint på året, før vinteren kjem. Dei overvintrar difor som regel før dei kjem fram til neste vår. == Levesett == [[Fil:Ladybug_aphids.JPG|mini|[[Sjuprikka marihøne]] med [[bladlus]].]]Det finst over 350 000 beskrivne billeartar, og dei er kjende frå så godt som alle habitat der ein kan venta å finna [[insekt]]. Dei fleste biller er landdyr som lever i [[skog]], [[åker]] og [[eng]], på [[steppe]]r eller i [[ørken]]ar. Mange artar har òg tilpassa seg [[ferskvatn]] og [[brakkvatn]], men ingen er kjende frå [[hav]]et. Dei aller fleste biller er [[planteetar]]ar. Mange brukar til dømes larvestadia sine inne i plantevev, særleg under bork og i [[ved]]. Det finst òg mange som grev i [[blad]]vev eller dannar [[gallar]]. Det finst òg mange biller som lever av kjøt. [[Løpebiller]], [[vasskalv]]ar og mange kortvengjer er døme på aktive [[predator]]ar som jagar og fangar bytteorganismane sine, medan til dømes [[åtselbiller]] og [[stumpbiller]] hovudsakleg lever av [[åtsel]]. Berre nokre særs få biller lever [[parasitt]]isk. == Bakgrunnsstoff == {{commons|Coleoptera}} * Lyneborg, Leif: ''Billene'', Cappelen 1977 * [http://www.nhm.uio.no/norcol/ Norges biller] * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Insekt]] [[Kategori:Biller]] hf8aqvb84a8wt6l32lz6rurws7ht2zh 0 47456 3653832 3554715 2026-05-19T03:33:01Z ~2026-30123-25 155088 /* Hekking */ 3653832 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | kart = Siberian_jay_distribution.png }} '''Lavskrikje''' eller '''lavskrike''' (''Perisoreus infaustus'') er ein [[kråkefuglar|kråkefugl]] som førekjem i [[lav]]kledd [[barskog]] frå [[Noreg]] til austre [[Sibir]], og er ein utprega [[standfugl]] innanfor utbreiingsområdet. Lavskrikja kjennast igjen på den gråbrune livlege fjørdrakta, og ho har ei klår rustraud farge på vengteikningane, stjerten, og overgumpen. Lavskrikja er kjent for å vere mykje uredd, og nærmar seg ofte til menneske i skogen for søk etter føde. Ho har òg spelt ei viktig rolle i [[folklore]]. == Utsjånad, feltkjenneteikn og læte == [[Fil:Perisoreus Infaustus Kittila 2007 03 10b.JPG|mini|Lavskrikja et gjerne brød]] [[Fil:Perisoreus Infaustus Kittila 2007 03 10.JPG|mini| og flyg i veg med byttet]] Lavskrikja er mindre enn dei fleste [[kråkefuglar]], har ei gjennomsnittleg lengd på 26–29 centimeter, eit vengespenn på 40–46 centimeter og ei vekt på 80–95&nbsp;gram. Ho er moneleg mindre enn slektningen [[nøtteskrikje]] (''Garrulus glandiarius'') og litt større enn [[gråtrast]]. Den mykje iaugefallande fjørdrakta er gråbrun med ein brunsvart krone og rustraud overgump, liksom stjertsidene. Mellomste [[vengpenner|pennparet]] på stjerten er oskegrått. Også vengknokane er klårt rustraude på oversida, tydlegast synleg i flukta. Strupen er gråaktig, det svarte nebbet er lite og rettpeikande og fjørene på naseopningane dannar ein liten beige fjørdusk over nebbet. Augo og tarsen er svarte. Kjønna og er like, men hoene er litt mindre og unge lavskrikjer skil seg med eit noko brunare ryggparti og meir einsfarga fjørdrakt. Flukta er smidig og roleg, med glidande innslag og dei brukar å røre seg frå tre til tre. Dei kan ofte minne om ei stor [[meiser|meis]] når ho klatrar opp og ned greinene.<ref name="europasfaglarifarg">{{bokref |titel=Alla Europas fåglar i farge |författare=Bertel Bruun, Lars Svensson, Håkan Delin |år=1989 |upplaga=åttonde upplagan|utgivare= |utgivningsort= |isbn=91-34-50858-9 |sid= }}</ref> === Læte === Lavskrikja er stort sett taus, men trass det har ho eit mykje breitt register og mange lyder liknande på nøtteskrikjer.<ref name="fagelguiden">Svensson, Lars et al, (1999) ''Gyldendals store fugleguide'', Gyldendal ISBN 82-05-25554-7</ref> I blant kan det høyrast eit kort, jamrande ''gee'', eit stigande ''kui'' samt eit noko tynnare ''kiij''. Når fuglen er opphissa kan han gje eit skrikande, høgt ''kreeh'' eller mjauande «geeeh»; begge lydar har mange likskapar med nøtteskrikja, men lyder frå lavskrikja er spedare. Songen er sjeldan høyrt, jamring, kvitrande og kvislande [[fuglesong]] som berre kan høyrast innanfor cirka 20 meters avstand. Begge kjønna syng.<ref name="fagelguiden"/> == Utbreiing og taksonomi == Lavskrikja er ein [[standfugl]] som lever over store delar av den nordre barskogsregionen frå [[Fennoskandia]], gjennom [[Russland]] austover til [[Stillehavet]]. Lavskrikja var ein av artene som [[Carl von Linné|Linné]] opphavleg skildra i sin ''[[Systema Naturae]]'' frå 1700-talet. Han plasserte ho i gruppa saman med kråkefuglar under namnet ''Cractes infaustus''.<ref>{{bokref|sista=Linné|førsta=Carl von|førfattare=Carl von Linné|titel=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.|utgivare=Holmiae. (Laurentii Salvii).|år=1758|sid= |url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100}}</ref> Storparten av dei ti underartane som arten delast opp i vart skildra i byrjinga av 1900-talet av Peter Petrovic Sushkin, Boris Stegmann og Sergei Alexandrovich Buturlin, aktive ved den ornitologiske avdelinga på Zoologisk institutt ved Det russiske vitskapsakademiet.<ref>Department of Ornithology (2007) ''History; until mid 20th century'', [http://www.zin.ru/labs/ornithology/history.htm www.zin.ru], lest 2008-08-15</ref> Følgjande listing av underartar med utbreiing er etter Larsson 2001: * ''Perisoreus infaustus infaustus'' – [[nominatforma]] finst i sentrale og nordre [[Skandinavia]], i nordre [[Finland]] og på [[Kolahalvøya]] * ''Perisoreus infaustus ostjakorum'' (Sushkin & Stegmann, 1929) – finst i nordeuropeiske delen av Russland nord om 64° N og aust til floda [[Jenisej]]. * ''Perisoreus infaustus ruthenus'' (Buturlin, 1916) – finst frå [[Onegasjøen]] og aust til områda kring [[Barnaul]] og [[Tomsk]] i vestre Sibir. * ''Perisoreus infaustus yakutensis'' (Buturlin, 1916) – finst frå [[Jenisej]] og aust til [[Tsjukotka]]. * ''Perisoreus infaustus opicus'' (Bangs, 1913) – finst i sentrale og vestrussiske områda av fjellkjedene Altai og Sayan. * ''Perisoreus infaustus rogosowi'' (Sushkin & Stegmann, 1929) – finst i Sentral-Sibir, frå områda kring Tomsk og aust til områda kring [[Irkutsk]]. * ''Perisoreus infaustus sibericus'' (Boddaert, 1783) – finst i nordre [[Mongolia]] og aust til [[Transbajkal]]. * ''Perisoreus infaustus varnak'' (Sushkin & Stegmann, 1929) – finst i fjellkjeda [[Stanovojfjella|Stanovoj]] og kring dei øvre delane av [[Amur]] i Aust-Sibir. * ''Perisoreus infaustus sakhalinensis'' (Buturlin, 1916) – finst i områda kring dei nedre delane av Amur og i [[Sakhalin]] * ''Perisoreus infaustus maritimus'' (Buturlin, 1915) – finst i [[Primorskij kraj]] og nordaustre [[Heilongjiang]]. === Førekomst i Noreg === Lavskrikja lever i barskog på [[Austlandet]] nordover til Tana og Stabbursdalen, og i Aust-Finnmark. Ho finst berre sporadisk i [[Nordland]] og [[Troms fylke]]. Storleiken på populasjonen i Noreg er ikkje kjent, men grovt estimert til 10&nbsp;000 til 50&nbsp;000 par.<ref name="vinterfuglatlas">{{Cite book | publisher = Norsk ornitologisk forening | isbn = 978-82-7852-073-4 | last = Jørgensen | first = Finn | title = Norsk vinterfuglatlas: Fuglenes utbredelse, bestandsstørrelse og økologi vinterstid | location = Trondheim }}</ref> == Økologi == === Habitat === Lavskrikja trivst i gammal granskog rik på [[lav]], arten kan dessutan observerast i andre typar av barskog. Dei føretrekkjer gamle, lukka skogar, oftast eldre enn 60 år. Tett skog gjev effektivt vern mot predatorar som eksempelvis [[hønsehauk]].<ref name="artdatabanken">{{webbref |url=http://www.artdata.slu.se/rodlista/Faktablad/peri_inf.PDF |titel=ArtDatabankens faktablad: lavskrika |hämtdatum=5 augusti 2008 |format=PDF |verk= }}{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dei vaksne fuglane nyttar meir tid på marka og til søk etter føde i skogar dominert av gran enn i skog som er dominert av furu med høge stammar. Dei nyttar den mest tette skogen mykje sparsamt, likevel kan slik skog brukast av ungfuglar nyleg komne ut frå reiret.<ref name="artdatabanken"/> === Hekking === [[Hekking]]a tar til frå slutten av mars til byrjinga av april. Reiret vert bygd av begge kjønna, og består av ein base av pinnar, kvister, lav og bork. Det er nøye konstruert, plassert lågt og tett mot ein trestamme av [[gran]], [[bjørk]] eller [[furu]]. Reiret vert fôra med [[never]] og fjør frå ulike artar [[hønsefuglar]] som [[storfugl]], [[orrfugl]] og [[Lagopus|ryper]]. Iblant har ein observert lavskrikje plukke opp fjører som først blir plassert i borksprekkjer i tre, for seinare bruk som reirmateriale.<ref name="fagelliv">{{bokref |titel=Fågelliv |efternamn=Ulfstrand |førnamn=Staffan |førfattarlenk= |medførfattare= |år=2007 |utgivare= |utgivningsort= |isbn=978-91-7247-162-7 |sid=89–99 }} </ref> Hoa legg 3–5 [[Fugleegg|egg]] som er skittenkvite med grønaktig skjær, teikna med grå og grønbrune flekker. Rugetida er ca. 20 dagar. Begge kjønna matar ungane i rundt 20–24 døgn, i denne perioden er fuglane veldig varsame for å unngå at reiret blir oppdaga. [[Kråke]], [[ramn]] og [[nøtteskrikje]] er dei fremste årsakene til ei mislukka hekking, og jamvel [[ekorn]] angrip reirplassen. Hekkesuksessen har vist seg å vere mindre i revir med bland anna avfallsplassar der andre kråkefuglar finst. Lavskrikja har større framgang i område med relativt tett eldre skog en i fragmentert skog. Storleiken på [[revir]]et varierer mellom 50 og 150 [[hektar]]. === Føde og næringssøk === Lavskrikja er [[altetar]] og dietten deira er stort sett bær, særleg [[blåbær]], samt mindre [[pattedyr]], insekt, fugleungar, og sopp, etter kva det er tilgang på.<ref name="artdatabanken"/> Frå og med juli til den første snøen fell, hamstrar lavskrikjene mat til vinteropplag.<ref name="fagelliv"/> Føda samlast inn individuelt og mest alle lavskrikjer tar av sina eigne forråd. Lavskrika finn att ca. 90 % av hamstra matbitar, noko som krev ein mykje høg minnekapasitet.<ref name="fagelliv"/> Under høgvinteren senker lavskrikja [[kroppstemperatur]]en for å spare energi, og er mykje inaktiv.<ref name="fagelliv"/> Dette er ingen sky fugl og turgåarar i skog får ofte sjå fuglen som kan oppføre seg nysgjerrig nær menneske. Etter berre kort tid kan ville lavskrikjer mykje vel late seg handmata likt ein tam [[gråsporv]] gjer. == Namn og folklore == Fleire stader har lavskrikja ord på seg for å bringe uflaks. I Noreg har namnet «ulykkesfugl» vore brukt lokalt.<ref name="vik"/> [[Vitskapleg namn|Det vitskaplege namnet]] er ''Perisorenus infaustus'', som ordrett omsett tyder ‘Ulykkesbringande pratmakar’.<ref name="faglarinorden">{{bokref |titel=Fåglar i Norden |efternamn=Lundewall |førnamn=Carl-Fredrik |førfattarlenk= |medførfattare=Mats Åke Bergstrøm |år=1988 |utgivare= |utgivningsort= |isbn=91-534-1665-1 |sid=229 |upplaga=andra upplagan }}</ref> På [[tysk]] heiter arten ''Unglücksheher'' (bokst. ‘ulykkesskrikje’). Folkesegn seier att ho høyrte [[huldra]] og det underjordiske, og att ho ikkje lèt skogsfuglfellene vere i fred. Om ein skaut lavskrikje vart ikkje våpenet brukbart etterpå.<ref name="faglarinorden"/> Lavskrikja fekk det vitskaplege namnet i [[1819]],<ref name="faglarinorden"/> og namnet er nemnt første gongen rundt 1730.<ref name="sofnet">{{webbref |url=http://sofnet.org/index.asp?lev=4291&typ=1 |titel=Sveriges ornitologiska førening – Lavskrikja|hemtdatum=13 augusti 2008 |førfattare=Dahlfors, Steve |datum= |verk= |utgivare=}}</ref> [[Carl von Linné|Linné]] sin elev, doktor [[Johan Otto Hagstrøm]], skreiv dette frå reisa si i [[Jemtland]] 1749: {{sitat| tekst=Om en skytt möter fågeln rökiuxan uti skogen, så skal han omöjligen få skiuta något djur den dagen. Om en resande råkar få se samma olyksfågel rökiuxan, så händer honom något ledsamt om dagen.| opphav=Jemtlands Oeconomiska Beskriftning eller Känning, I akt tagen på en resa om sommaren 1749 af Joh.Otto Hagström. M.D., Stockholm| |hermeteikn=ja| flyt=høgre}} I Noreg er andre lokale namn på arten mellom anna «raudskjor», «raudskrike», «tellkjuksa» og «lavkjosa».<ref name="vik">{{Cite book | publisher = Aschehoug (W. Nygaard) | last = Vik | first = Rolf | author2 = Karl Aage Tinggaard | title = Fuglene i farger | location = Oslo | date = 1962 }}</ref> == Kjelder == [[Fil:Perisoreus infaustus1.jpg|mini|200px|Illustrasjon av lavskrikjer frå [[Johann Friedrich Naumann|Naumanns]] [[fuglebok]] ''Naturgeschichte der Vøgel Mitteleuropas'' frå [[1905]].]] <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:sv:Lavskrika|Lavskrika]]», artikkel på {{Wikipedia-utgåve|sv}}, 20. februar 2011. Artikkelen gav følgjande referansar:'' :* Henning Anthon (1995) ''Fågelboken'', (omtryck), ISBN 91-37-10481-0 :* Lars Larsson (2001) ''Birds of the World'', cd-rom </div> === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{commons|Perisoreus infaustus}} [[Kategori:Kråkefamilien]] [[Kategori:Fuglar i Noreg]] [[Kategori:Standfuglar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2024]] 8ka0069frx66q3tuktlkclcaa6xz63i 0 47748 3653769 3438088 2026-05-19T01:21:59Z ~2026-30123-25 155088 3653769 wikitext text/x-wiki [[Fil:Traditional sawmill - Jerome, Arizona.jpg|thumb|Gamaldags sagbruk i Arizona]] '''Sagbruk''' er ei nemning på eit [[bruk]] der [[tømmer]] vert skore opp til [[skurlast]]. == Historie == Før sagbruka si tid vart [[plankar]] og [[bord i trelast|bord]] hogde ut av tømmerstokken med ei øks. Sidan vart tømmeret lagt opp på eit stillas, og dei skar ut plankar med ei [[kransag]], ei stor tomannssag dregen med handkraft. Ved arbeidet stod ein mann over stokken og ein mann under. Innretninga vert kalla «sagstilling» eller «sagmare». === Vasshjul === På slutten av [[1400-talet]] kom dei første [[vassag]]ene. Ved hjelp av eit [[vasshjul]] henta dei [[energi]] frå elvar og bekker til å drive ei [[oppgangssag]]. === Tømmerfløyting === Etter kvart som skogen rundt sagbruka vart uthogd, måtte dei hente tømmer frå eit større omland. Tømmeret vart fløytt fram til sagbruket i elvar og store bekker, [[tømmerfløyting]]. På [[1960-talet]] tok [[lastebil]]en over det meste av tømmertransporten. === Privilegietida === Frå [[1688]] fekk 788 sagbruk sønnafjells einerett på eksport av trelast. Sager med slikt [[sagbruksprivilegium]] vart tildelt eit årskvantum mellom 1000 og 20 000 [[bord]]. Ordninga var ikkje til hinder for at lokale [[bygdesag]]er kunne skjere material til lokal bruk. I [[1814]] var det 1100 priviligerte sagbruk i [[Noreg]]. I [[1860]] vart ordninga med sagbruksprivilegium oppheva. === Dampmaskinar === Frå midten av [[1800-talet]] vart [[dampmaskin]]en brukt som energikjelde i mange sagbruk. Det vart då mogeleg å flytte sagbruka frå fossefalla. Sagbruk kunne byggjast ute i skogen, nærare tømmerressursen, gjerne drivne av ein [[lokomobil]]. Viktigare var det at dei kunne byggje store sagbruk ved utskipingshamner for trelast. === Sager === I [[1780]] vart [[sirkelsag]]a oppfunnen, i [[1843]] vart [[bandsag]]a oppfunnen. Sidan fekk dei [[rammesag]]er med fleire blad i ei sagramme, slik at fleire bord vart skorne ut av tømmerstokken samstundes. Vedlikehald av sagblad vart eit nytt fagfelt som kravde eigne [[fagarbeidar]]ar. === Rasjonalisering === Når lastebilane overtok meir av tømmertransporten, vart sagbruka uavhengig av fløytingsvassdraga, og dei kunne hente tømmer frå større område. Sagbruka voks, småsagbruk vart [[oppkjøp]]t og nokre få aktører overtok kontrollen i trelastmarknaden. == Moderne sagbruk == === Sagbruksindustri === Moderne sagbruk er store og arealkrevjande industrianlegg. Sagbruket bruker gjerne elektrisitet til å drive saga. Sagbruka brenner bork og sagflis for å få energi til å tørke trelasta. Dei bruker datamaskinar til å optimalisere skuren, slik at dei nyttar tømmeret best mogleg ut frå kva slags [[skurlast]] dei ønskjer å produsere. === Småsagbruk === Sentraliseringa i sagbruksindustrien har opna ei [[nisje]] for små gardssagbruk. Desse brukar velprøvd teknologi, oftast med ei [[sirkelsag]]. Energikjelda kan vere ein [[elektrisk motor]] eller ein kan nytta [[kraftuttak]]et på ein [[traktor]]. Sagbruka er ofte bygde for å skjere tømmer frå eigen skog til eigen bruk og for sal i den lokale marknaden. === Minisagbruk === Dei siste åra er det også seld ein del [[minisagbruk]], enkle stålrammer som styrer ei [[motorsag]] som skjer ut [[planke|plankar]] og [[bord]] frå tømmerstokken. Desse sagbruka kan skogeigaren bruke til å skjere trelast til eigen bruk. == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} * [http://www.tekniskmuseum.no/no/utstillingene/sagbruk/nsag.htm ''Sagbruk og treforedling''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110205904/http://www.tekniskmuseum.no/no/utstillingene/sagbruk/nsag.htm |date=2007-01-10 }}, Norsk Teknisk Museum. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Treforedling]] [[Kategori:Sagbruk]] 4r5z79r98wvc8wq36yid80xtnog4zr1 0 53434 3653754 3597375 2026-05-19T00:53:17Z ~2026-30123-25 155088 /* Historie */ 3653754 wikitext text/x-wiki [[Fil:Log-Drivers-1963.jpg|mini|Tømmerfløytarar med fløytarhakene sine på eit [[Finland|finsk]] [[frimerke]] frå 1963.]] [[Fil:Loggers klaralven.jpg|mini|Tømmerfløytarar i [[Klarälven]] i Sverige i 1918.]] [[Fil:Log driving in Vancouver.jpg|mini|Moderne mekanisert tømmerfløyting i [[Vancouver]].]] '''Tømmerfløyting''' er transport av [[tømmer]] nedover [[vassdrag]] eller over [[innsjø|sjøar]] ved å late tømmerstokkane flyte i i vatnet og soleis verte ført nedover elva med straumen, eller verte drege med båt der straumen er for veik, som over sjøar og store vatn. Tømmeret kan fløytast som «laustømmer» (enkeltstokkar) eller i «soppar» (flåtar av samanbundne tømmerstokkar). Tømmerfløyting spela ei avgjerande rolle for utnyttinga av skogeigedomar i ei tid då det ikkje var mogleg å frakta tømmeret til lands. I dag har [[lastebil]]ar og [[tog]] teke over det aller meste av denne transporten. == Historie == Fløyting blei utvikla i samband med tidleg [[skogbruksindustri]] i [[Europa]] og [[Nord-Amerika]]. Medan ein tidlegare hadde sett opp mindre [[sagbruk]] som kunne flyttast nær hogststaden, blei det no laga større, stasjonære bruk. Desse låg som regel ved den nedre delen av ei elv, og tømmeret blei fløytt til dei med elva. Laustømmerfløyting i elvar er ofte tenkt på som den «opphavlege» fløytinga. Den siste laustømmerfløytinga i Noreg vart avvikla i [[Trysilelva]] i 1991<ref>Thorseth, L., ''Årringer - Skogbygda Trysil'', 2014.</ref>. Fram til 2005 vart det framleis fløytt sopp-tømmer i [[Skiensvassdraget]], til papirfabrikken [[Norske Skog Union|Union]] i Skien. I 2006 var det slutt på all kommersiell tømmerfløyting i Noreg. == Teknikk == Med få unntak vart tømmerfløytinga i elvar gjort i samanheng med [[vårflaum]]en, sidan fløytinga var avhengig av store vassmengder. I sideelvar og andre stader med lita vassføring vart det bygt [[tømmerkistedam|fløytingsdammar]] for å samle opp vatnet og sleppe det ut når fløytinga tok til, slik at det vart nok vatn for tømmertransporten nedover vassdraget. For å vedlikehalde og passe på dammane, for å føre tømmeret fram og losne tømmer som sat fast, og for å reinske opp og sende av garde tømmer som låg att langsetter elva etter fløytinga, vart det tilsett [[fløytar]]ar. Kvar fløytar hadde ein [[fløytarhake]], ei lang trestong med ein jarnhake i eine enden, til å hjelpe seg med for å dra eller styre tømmerstokkane når det var naudsynt, eller for å skilje frå kvarandre tømmerstokkar som hadde hengt seg fast og floka seg saman i elva. Fløytarane hadde eit hardt og ofte farleg arbeid. Det vart lett å miste livet ved å falle i vatnet og verte knust av stokkane når dei skulle dragast i eller styrast for ikkje å setje seg fast på vanskelege stader i den strie elva, og ein måtte kunne kome seg unna i tide etter at lunta var tent når det vart naudsynt å nytte [[dynamitt]] for få laus tømmer som hadde hengt seg fast og tårna seg opp i haug, slik at fløytinga stoppa opp. Ein fløytar måtte difor kunna halde seg oppe og kome seg fram på flytande og rullande tømmerstokker. Desse evnene blir i dag viste fram under tevlingar på nokre festivalar. Fløytarane vart ofte tilsette av ei fellesfløytingsforeining, som var eit samarbeid mellom tømmerkjøparane i kvart einskild vassdrag. == Referansar == {{Kjeldeliste}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.digitaltmuseum.no/things/tmmerflting-fltere-gruppe3-tmmervase/OST-FB/%C3%98FB.1999-00110?query=t%C3%B8mmerfl%C3%B8ting&js=1&search_context=1&page=3&count=3074&pos=66 Digitalt Museum: Fotografi av tømmerfløytarar i arbeid med ei tømmervase.] * [http://www.digitaltmuseum.no/things/hake/NTM/NTM%207042/gallery?query=t%C3%B8mmerhake&search_context=1&page=2&count=41&pos=34 Digitalt Museum: Fotografi av flyøtarhake/tømmerhake.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305093721/http://digitaltmuseum.no/things/hake/NTM/NTM%207042/gallery?query=t%C3%B8mmerhake&search_context=1&page=2&count=41&pos=34 |date=2016-03-05 }} * [http://www.soge.kviteseid.no/lag/video/med-tommer-fra-hei-til-hav/ «Med tømmer fra hei til hav, Siste fløtning i Arendalsvassdraget»]. Nidarå fellesfløtning, 1970/Kviteseid Historielag. [[Kategori:Skogbruk]] [[Kategori:Tømmerfløyting| ]] 7ej1crmd87bwarpo25ccozgvcinbdk6 3653755 3653754 2026-05-19T00:55:33Z ~2026-30123-25 155088 /* Teknikk */ 3653755 wikitext text/x-wiki [[Fil:Log-Drivers-1963.jpg|mini|Tømmerfløytarar med fløytarhakene sine på eit [[Finland|finsk]] [[frimerke]] frå 1963.]] [[Fil:Loggers klaralven.jpg|mini|Tømmerfløytarar i [[Klarälven]] i Sverige i 1918.]] [[Fil:Log driving in Vancouver.jpg|mini|Moderne mekanisert tømmerfløyting i [[Vancouver]].]] '''Tømmerfløyting''' er transport av [[tømmer]] nedover [[vassdrag]] eller over [[innsjø|sjøar]] ved å late tømmerstokkane flyte i i vatnet og soleis verte ført nedover elva med straumen, eller verte drege med båt der straumen er for veik, som over sjøar og store vatn. Tømmeret kan fløytast som «laustømmer» (enkeltstokkar) eller i «soppar» (flåtar av samanbundne tømmerstokkar). Tømmerfløyting spela ei avgjerande rolle for utnyttinga av skogeigedomar i ei tid då det ikkje var mogleg å frakta tømmeret til lands. I dag har [[lastebil]]ar og [[tog]] teke over det aller meste av denne transporten. == Historie == Fløyting blei utvikla i samband med tidleg [[skogbruksindustri]] i [[Europa]] og [[Nord-Amerika]]. Medan ein tidlegare hadde sett opp mindre [[sagbruk]] som kunne flyttast nær hogststaden, blei det no laga større, stasjonære bruk. Desse låg som regel ved den nedre delen av ei elv, og tømmeret blei fløytt til dei med elva. Laustømmerfløyting i elvar er ofte tenkt på som den «opphavlege» fløytinga. Den siste laustømmerfløytinga i Noreg vart avvikla i [[Trysilelva]] i 1991<ref>Thorseth, L., ''Årringer - Skogbygda Trysil'', 2014.</ref>. Fram til 2005 vart det framleis fløytt sopp-tømmer i [[Skiensvassdraget]], til papirfabrikken [[Norske Skog Union|Union]] i Skien. I 2006 var det slutt på all kommersiell tømmerfløyting i Noreg. == Teknikk == Med få unntak vart tømmerfløytinga i elvar gjort i samanheng med [[vårflaum]]en, sidan fløytinga var avhengig av store vassmengder. I sideelvar og andre stader med lita vassføring vart det bygt [[tømmerkistedam|fløytingsdammar]] for å samle opp vatnet og sleppe det ut når fløytinga tok til, slik at det vart nok vatn for tømmertransporten nedover vassdraget. For å vedlikehalde og passe på dammane, for å føre tømmeret fram og losne tømmer som sat fast, og for å reinske opp og sende av garde tømmer som låg att langsetter elva etter fløytinga, vart det tilsett [[fløytar]]ar. Kvar fløytar hadde ein [[fløytarhake]], ei lang trestong med ein jarnhake i eine enden, til å hjelpe seg med for å dra eller styre tømmerstokkane når det var naudsynt, eller for å skilje frå kvarandre tømmerstokkar som hadde hengt seg fast og floka seg saman i elva. Fløytarane hadde eit hardt og ofte farleg arbeid. Det vart lett å miste livet ved å falle i vatnet og verte knust av stokkane når dei skulle dragast i eller styrast for ikkje å setje seg fast på vanskelege stader i den strie elva, og ein måtte kunne kome seg unna i tide etter at lunta var tent når det vart naudsynt å nytte [[dynamitt]] for få laus tømmer som hadde hengt seg fast og tårna seg opp i haug, slik at fløytinga stoppa opp. Ein fløytar måtte difor kunna halde seg oppe og kome seg fram på flytande og rullande tømmerstokker. Desse evnene blir i dag viste fram under tevlingar på nokre festivalar. Fløytarane vart ofte tilsette av ei fellesfløytingsforeining, som var eit samarbeid mellom tømmerkjøparane i kvart einskilt vassdrag. == Referansar == {{Kjeldeliste}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.digitaltmuseum.no/things/tmmerflting-fltere-gruppe3-tmmervase/OST-FB/%C3%98FB.1999-00110?query=t%C3%B8mmerfl%C3%B8ting&js=1&search_context=1&page=3&count=3074&pos=66 Digitalt Museum: Fotografi av tømmerfløytarar i arbeid med ei tømmervase.] * [http://www.digitaltmuseum.no/things/hake/NTM/NTM%207042/gallery?query=t%C3%B8mmerhake&search_context=1&page=2&count=41&pos=34 Digitalt Museum: Fotografi av flyøtarhake/tømmerhake.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305093721/http://digitaltmuseum.no/things/hake/NTM/NTM%207042/gallery?query=t%C3%B8mmerhake&search_context=1&page=2&count=41&pos=34 |date=2016-03-05 }} * [http://www.soge.kviteseid.no/lag/video/med-tommer-fra-hei-til-hav/ «Med tømmer fra hei til hav, Siste fløtning i Arendalsvassdraget»]. Nidarå fellesfløtning, 1970/Kviteseid Historielag. [[Kategori:Skogbruk]] [[Kategori:Tømmerfløyting| ]] is4v1809067jnp3eg8ex01z8my35e4y 0 54130 3653739 3623757 2026-05-19T00:07:04Z ~2026-30123-25 155088 /* Natur */ 3653739 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjellkjede |land= Austerrike |land1= Tsjekkia |land2= Tyskland }} [[Fil:Boehmerwald_Skilanglauf_Winter_Abend.jpg|mini|Böhmerwald om ettermiddagen]] [[Fil:Boehmerwald_Winter_Mittag.jpg|mini|Böhmerwald om vinteren]] '''Böhmerwald''' er ei låg [[fjellkjede]] i [[Sentral-Europa]]. Ho strekkjer seg frå [[Sør-Böhmen]] i [[Tsjekkia]] til [[Austerrike]] og [[Bayern]] i [[Tyskland]]. Ho dannar ein naturleg grense mellom Tsjekkia på eine sida og Tyskland og Austerrike på den andre. Av historiske årsaker har den bøhmiske og den tyske sida forskjellige namn. På [[tsjekkisk]] vert den bøhmiske sida kalla ''Šumava'' og den bayerske sida ''Zadní Bavorský les'', medan den bøhmiske sida på [[tysk]] vert kalla ''Böhmerwald'' (som tyder «Den bøhmiske skogen»), og ''Bayerischer Wald'' (som tyder «Den bayerske skogen») på den bayerske sida. I Tsjekkia vert ''Šumava'' òg brukt som namn på heile det omliggande område i [[Böhmen]]. Denne artikkelen omhandlar stort sett den bømiske sida av Šumava; for informasjon om den bayerske sida sjå [[Bayerischer Wald]]. == Geografi og klima == Böhmerwald er eit skogkledd fjellområde med ei middelhøgd på 800 til 1&nbsp;400 meter. Den høgaste toppen er [[Großer Arber]] (1&nbsp;456 m) på den bayerske sida. Den høgaste toppen på den bøhimske sida er [[Plechý]] (Plöckenstein) (1&nbsp;378 m). Fjellkjeda er ei av dei eldste i Europa, og fjella er erodert til runde former med få steinete parti. Typisk Böhmerwald er eit platå rundt 1&nbsp;000 til 1&nbsp;200 meter med relativt hardt klima og mange [[torvmyr]]er. ''Jezerní slať'' («myrsjøen») har den lågaste normal- og minimumstemperaturen i Böhmen med ein årleg middeltemperatur på 2&nbsp;[[Celsius|°C]] og ein maksimal minimumstemperatur på -41,6&nbsp;°C i 1987. == Vatn == [[Fil:Lake Laka - Šumava.jpg|mini|Innsjøen [[Laka]]]] Böhmerwald er vasskiljet mellom [[Svartehavet]] og [[Nordsjøen]], der vatnet renn ut i elvene [[Moldau]], [[Otava]] og [[Úhlava]], som alle har sitt utspring i Böhmerwald. Med kraftig [[nedbør]] (hovudsakleg som [[snø]]), torvmyrene og demninga Lipno, er Šumava-området ei viktig vasskjelde for [[Sentral-Europa]]. I tillegg har ein fleire vakre innsjøar i dalgrytene i området. == Natur == [[Fil:Sumava-kalamita.jpg|mini|Skog øydelag av borkbiller og tømmerhogst]] Som grenseområde har Böhmerwald ei komplisert historie. På 1900-talet var ho ein del av [[Jernteppet]], og store område vart tømd for busetnadar. Sjølv før denne perioden var det berre spreidde busetnadar og vegar, og i mange hundreår dominerte skogane. Jernteppet førte til at området vart verande urørt og økosystemet i skogane vart stort sett ikkje påverka av menneskeleg aktivitet. På den andre sida så vert fleire habitat som er avhengig av jordbruksaktivetet sakte omgjort til skog. I [[Tsjekkia]] er dei mest verdifulle områda verna ved hjelp av nasjonalparkar og [[UNESCO]]-prosjektet [[Biosfærereservat]]. Delar av det tyske området er verna som ein del av [[Bayerischer Wald nasjonalpark]]. Böhmerwald er ein populær feriestad og har mange flotte turområde. Her er meir enn 500&nbsp;km med tur- og sykkelstiar. Den auka turismen er derimot i ferd med å øydeleggje dei fredelege områda i Šumava-området. Šumava nasjonalpark har òg fleire problem knytte til [[borkbille]]r, og det er hissige debattar om korleis ein skal løyse desse problema. == Historie == Opphavet til namnet Böhmerwald går tilbake til [[400-talet fvt.]] [[Boiar]]-folket spreidde seg ut over Europa mellom 400 fvt. og år 8. Boiar er det romarske namnet på tre keltiske stammer som heldt til i [[Gallia]] (det moderne Frankrike), [[Cisalpine Gallia]] (Nord-[[Italia]]) og [[Böhmen]], [[Moravia]] og vestlege delar av [[Slovakia]]. Böhmen har mellom anna fått namnet sitt frå boiarane. Romarane kalla området ''Boiohaemum'', som er [[latin]]sk «Boiarane sin heim». I det 1. hundreåret var skogen folkesett av [[gallo-romarar]] i tillegg til [[germansk]]e stammer i dei nordlege områda. Forfedrane til det tsjekkiske folket kom til området rundt 500-talet, medan området frå 1200-talet til 1945-1946 var busett av [[bøhmiske tyskarar]]. mange av dei tømmermenn. Fjella vart berre kalla Skogen i [[mellomalderen]]. Det noverande tsjekkiske namnet ''Šumava'' kjem frå seint på 1400-talet frå [[Antonio Bonfini]] sitt verk ''Rerum unganicarum decades''. Opphavet til namnet er derimot uklårt. == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bohemian Forest|Bohemian Forest]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. februar 2007.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.sumava.com Šumava] {{koord|49|00|N|13|00|E|vising=tittel|region:CZ_type:mountain}} {{Mittelgebirge}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mittelgebirge]] [[Kategori:Fjellkjeder i Tsjekkia]] [[Kategori:Austerriksk geografi]] jtqsfbr3buv8nybug5mc6duzmthfmdd 0 58538 3653845 3497886 2026-05-19T03:54:29Z ~2026-30123-25 155088 /* Borgarkrigen under kong Gyanendra */ 3653845 wikitext text/x-wiki {{Infoboks politisk parti}} [[Fil:Prachanda 2009.jpg|Prachanda|mini]] '''Nepals Kommunistiske Parti (maoistisk)''', i Nepal kalla '''Nepal Kamyunishta Parti (Maobadi)''' eller ofte berre '''Maobadi''' eller '''the maoists''', (maoistane), er eit [[kommunistparti]] i [[Nepal]] som vart grunnlagt i [[1994]]. NKP(m) stod i spissen for det som truleg var det største bondeopprøret i verda på [[2000-talet]], og sit no i ei [[Overgangsregjeringa i Nepal 2007|overgangsregjering]] saman med parti frå [[sjupartialliansen for demokrati i Nepal]]. == Politikk == Målet om eit klasselaust samfunn er fjernt for NKP(M), som lever i det partiet meiner er eit halvføydalt og halvkonolialt samfunn, på same måte som [[Kina]] før den kinesiske revolusjonen. Dei følgjer ei nokså ortodoks tolking av [[Mao Tsetung|Mao]] sine strategiske og taktiske retningsliner. I første omgang vil NKP(M) fjerna føydalismen, og opna opp for innføringa av ein moderne økonomi og demokrati. I Vesten kan ein gjerne sjå på det som eit paradoks at eit kommunistparti kjempar for å innføra [[kapitalisme]]n, men i røynda har dei borgarleg-demokratiske rettane me har i Vesten i dag, i stor grad gått hand i hand med innføringa av kapitalismen og den industrielle revolusjonen. Slik sett ligg Nepal berre langt bak oss i utviklinga, og den revolusjonen NKP(M) jobbar for i dag, og er i ferd med å få til, er berre ei slags ny utgåva av [[den franske revolusjonen]], noko Mao kalla ein ''nydemokratisk revolusjon''. Først seinare vil maiostane leggja strategien for ein overgang frå kapitalismen til sosialismen og kommunismen. == Historie == === Opphavet === Då kongen gjorde statskupp og innførte diktatur i Nepal i [[1960]], vart [[Nepals kommunistiske parti]] splitta. Nokre av leiarane støtta kuppet, fleirtalet var mot. I tillegg førte den opne splittinga mellom kommunistpartia i [[Kina]] og [[Sovjetunionen]] til enno større usemjer i NKP. I [[1962]] vart den eine fløyen ekskludert, og kommunistane i Nepal har etter dette vore organiserte i mange ulike parti. I [[1990]] samla to av dei største partia og nokre mindre grupper seg, og danna [[Nepals Kommunistiske Parti (einskapssenteret)]] (på nepali: NKP(Ekda Kendra) (EK)). I mai 1994 vart partiet splitta, og majoriteten, mellom anna [[Baburam Bhattarai]], som var leiar for valfronten deira, ''Nepals Sameinte Folkefront'' (United People's Front Nepal - UPFN) og partileiaren [[Prachanda]], stifta NKP (Maobadi). Partiet heitte framleis NKP (Ekda Kendra) fram til mars [[1995]], då dei offisielt skifta namn til NKP (Maobadi). I perioden mai 1994 til mars 1995 fanst det altså to parti som kalla seg NKP(Ekda Kendra). Det minste av desse, leia av [[Nirmal Lama]], heldt fram med å bruka namnet NKP(EK) fram til [[2002]], då dei slutta seg til det nye partiet [[NKP (Ekda Kendra Masal)]]. Valfronten UPFN sprakk òg. Båe fløyene gjorde krav på å vera det eigentlege UPFN med rett til å stilla til val. Valstyresmaktene støtta Nirmal Lama sin fløy, så dei fekk bruka UPFN-namnet i valet i 1994, utan at dei vart valde inn. Prachanda og Bhattarai sin fløy erklærte at dei på grunn av dette ikkje lenger ville stilla til val. Dei trekte tilhengjarane sine ut av parlamentet, deltok ikkje i valet i 1994, og starta offisielt førebuingane til den væpna nepalske bonderevolusjonen. [[Fil:Nepal maoist valley.jpg|Familie i maoist-kontrollert område|mini]] === NKP(m) sin folkekrig === 4. februar [[1996]] presenterte Baburam Bhattarai på vegner av UPFN 40 krav til statsministeren. Desse måtte verta oppfylte om det ikkje skulle bryta ut eit opprør. Svarfristen var sett til 16. februar. Krava var stort sett svært moderate, og omfatta til dømes ikkje avskaffing av det undertrykkjande monarkiet. Det viktigaste politiske kravet var frie val på ei grunnlovgjevande forsamling. Elles gjaldt det mellom anna endringar av urettferdige avtalar med [[India]], oppheving av diskriminering av kvinner, kastelause, nasjonale og religiøse minoritetar, slutt på undertrykkjing og velferdstiltak. ==== Starten på borgarkrigen ==== Tre dagar før fristen gjekk ut, 13. februar 1996, starta eit par tusen aktivistar, som skal ha vore utstyrte med to gevær, men berre eitt som fungerte, det partiet kallar ''Jana Yuddha'' (nepali for ''Folkekrigen'') med ein serie åtak på politistasjonar og distriktshovudkvarter i avsidesliggjande område. I den første fasen av krigen, frå 1996 til [[2001]], var det lite krigshandlingar og talet på falne var om lag 2000. I [[Katmandu]] fanst det både politikarar som ville trappa opp, og politikarar som hevda at krigen måtte løysast gjennom forhandlingar. NKP(m) sa seg viljuge til å forhandla. ''[[Royal Nepal Army]]'' heldt seg ute av krigen. Dette vart oppfatta som eit uttrykk for at [[Birendra av Nepal|kong Birendra]], som hadde gått med på den nye [[grunnlov]]a etter at det kongelege diktaturet vart styrta i 1990, ville halda avstand til krigen. Etter grunnlova hadde kongen kommandoen over armeen, medan regjeringa kommanderte over hæren. 1. juni 2001 vart kong Birendra, kona hans og sju nære slektningar drepne med maskinpistol. Den som fekk skulda for drapa var sonen til kongen, som skal ha teke sitt eige liv tre dagar etterpå. Dei som overlevde var kongen sin upopulære bror, [[Gyanendra av Nepal|Gyanendra]] og familien hans. Svært mange meinte at Gyanendra hadde hatt noko med massakren å gjera. Kroninga av Gyanendra som konge vart møtt med demonstrasjonar. Politiet skaut og drap fleire demonstrantar, og det oppstod unntakstilstand. 6. juni skreiv NKP(m) sin sjefsideolog B. Bhattarai ein artikkel i den største avisa i Katmandu, der han oppmoda hæren om å ikkje verna slottet, men heller slutta seg til folket. Politiet svarte med å arrestera tre redaktørar for høgforræderi. ==== Borgarkrigen under kong Gyanendra ==== Forhandlingar kom i gang sommaren 2001, men braut snart saman. Og no var hæren med i krigen for fullt, og tapa vart større på båe sider. Mønsteret med forhandlingar, samanbrot og nye og blodigare slag skulle gjenta seg fleire gonger dei neste åra. Kong Gyanendra kom òg i skarpare konflikt med regjeringane sine, med parlamentet og med dei parlamentariske partia, og vart skulda for å lengta attende til tida med absolutt diktatur. Gyanendra var ein av mange statssjefar som drog nytta av at den såkalla [[krigen mot terror]] tok til i 2001. Han fekk [[Sambandsstatane]] til å definera maoistopprøret som ein front i den krigen, og fekk difor mykje militær støtta frå [[USA]], [[India]], [[Vest-Europa]] og [[Kina]], og det såg lyst ut for han. Utanlandske regjeringar trudde og ei stund på hæren sine påstandar om at alt gjekk stadig betre, og at det berre var eit spørsmål om tid før opprøret var slege ned. Dei største parlamentariske partia var òg med ei god stund. Dei krangla med Gyanendra, men dei ville òg danna regjeringar for han. Då måtte dei òg støtta krigen. Til gjengjeld dreiv NKP(m) dei ut av stadig større område. Partia kom mellom borken og veden (maoistane og kongen), og dei valde i første omgang å støtta kongen. Dei stilte mellom anna opp for kongen i kontaktar med utanlandske politikarar og pressefolk. Leiaren av ''[[UML]]'' (''NKP (sameina marxist-leninistar)'') sa så seint som i [[2004]] at påstandane om at hæren driv med tortur var løgn frå utlendingar, stikk i strid med kva [[Amnesty International]] og andre menneskerettsorganisasjonar hevda. Etter kvart vart stillinga til kongen stadig meir vanskeleg. Først og fremst vart det meir tydeleg for alle - òg for utanlandske regjeringar - at opprøret ''ikkje'' gjekk attende. Tvert imot vann maoistane både land, oppslutnad og militære slag. Maoistane byrja å gjennomføra blokadar av Katmandu. Dei stoppa all trafikk inn og ut, deretter heva dei blokaden att. Nokre kommentarar i utanlandsk pressa spekulerte i om dette kunne vera starten på militære offensivar for å ta storbyane. Men dette ville ha vore i strid med NKP(m) sin militære strategi, og dei var dessutan ikkje klåre til å ta makta. Blokadane var politiske. Målet var å visa at hæren ikkje kunne hindra dei i å gjera det dei ville. Dei var òg nøye med å ikkje halda blokadane så lenge at det kunne skada økonomien eller folket i Katmandu. Målet var ikkje å skada byen, men å varma opp dei politiske motsetnadane i Katmandu. Framande regjeringar byrja no å sjå kongen sin politikk som ei årsak til problema, og ikkje som ei løysing. I dei parlamentariske partia, særleg på grunnplanet hjå UML, voks kravet om forhandlingar om ein varig fredsavtale. Gyanendra såg slike tingingar som eit farleg trugsmål mot si eiga stilling. For NKP(m) var overgang til republikk eit sentralt krav. For Gyanendra, som tvert om ville styrka monarkiet, ville det vera uakseptabelt. For å styrka posisjonen sin, kravde kongen at partia anten godtok nyval eller at han tok makta åleine. Dei største partia hadde ikkje hatt høve til å driva politikk i dei viktigaste valkretsane sine på fleire år. Dei vart rivne opp av indre strid, og såg heller inga framtid i å bøya seg for eit kongeleg diktatur. Ut over hausten 2004 vart det klårt at kong Gyanendra ikkje såg annan utveg enn å ta over all makt og setja inn si eiga regjering, uavhengig av parlamentet. Han freista å få støtta for dette i Delhi, men den indiske regjeringa meinte dette ville forverra situasjonen. Kongen såg likevel ingen annan utveg. Han meinte at i ein krig som stod direkte mellom maoistane og kongen, ville stormaktene, særleg India, verta nøydde til å gripa inn og støtta han. Då kuppet hans kom 1. februar [[2005]], viste det seg at kongen hadde forrekna seg. India fordømte kuppet, det same gjorde FN og EU. USA uttalte seg meir forsiktig, men har respektert våpenboikotten av Nepal. Brått stod kongen åleine, utan støtta frå dei stormaktene som hadde sett han i stand til å halda krigen i gang. NKP(m) svarte på kuppet med å straks tilby dei parlamentariske partia ein einskapsfront for å innføra demokratiet att, og lova å respektera demokrati og fleirpartival når dei saman hadde styrta kongen. I ettertid kan det verka som om kong Gyanendra har vore ein hovudfaktor for NKP(m) sin valdsame framgang etter at kong Birendra døydde. ==== Indre strid mellom Prachanda og Bhattarai ==== Ikkje lenge etter at kongen sitt statskupp hadde skapt ein gunstig situasjon for NKP(m), braut det ut open strid mellom partiet sine to mest markante personar, [[Prachanda]] og [[Baburam Bhattarai]]. Først trudde folk at dette var propaganda frå hæren. Men snart vart det offentleggjort dokument der dei to gjekk laus på einannan. Denne striden vart sett på som særs alvorleg. Prachanda og Bhattarai kom frå to ulike parti under omgrupperinga etter 1990, og kvar tok med seg sine tilhengjarar inn i det nye maoistpartiet. Dessutan representerte dei ulike arbeidsfelt, så ei splitting ville kunna føra til at partiet ville missa viktige delar av partiapparatet sitt. Medan Prachanda var den valde leiaren av partiet, og styrte hæren deira, var det Bhattarai som representerte partiet i offisielle samanhengar. Prachanda vart rekna som den fremste politiske, ideologiske og teoretiske autoriteten internt i partiet. Omgrepet Prachanda-Vegen, som var namnet på den ideologiske retninga til partiet, uttrykkjer at Prachanda er opphøgd til ein autoritet på lina med Marx, Lenin og Mao. Bhattarai var ein kjend teoretikar, og ein av Nepals fremste intellektuelle. Rota til striden var ein kritikk mot Prachanda frå Bhattarai, der han mellom anna kritiserer Prachanda for å gjera seg sjølv til diktator, og meinte at Prachanda-Vegen var i strid med marxismen. Prachanda svarte med å kalla Bhattarai ein borgarleg [[opportunisme|opportunist]] og egoist, og sparka han og medarbeidarane hans ut av sentralkomiteen i partiet. Skuldingane var så sterke at dei ville vanlegvis ha ført til at den sigrande parten ekskluderte motparten. Situasjonen var altså svært alvorleg. Ut over våren [[2005]] skjedde det uventa ting. Først dukka Bhattarai opp i [[New Delhi]] i mai. Så kom ei overraskande melding frå Prachanda, der han uttalte at Bhattarai var teken inn att i sentralkomiteen og at motsetnadene i partiet var løyste. Bhattarai stadfesta dette, men heldt fram med å kritisera Prachanda. Han sa at partiet hadde brukt feil metodar mot han, og samanlikna saka med [[Stalin]] sine forfølgingar av opposisjonelle i [[SUKP]]. ==== Samling med Sjupartialliansen ==== Dei parlamentariske partia vart meir og meir interesserte i å jobba saman med NKP(m). Etter kuppet var dei i strid med kongen, og ville ikkje ha ein sjanse til å danna regjering. Dei to største partia, [[UML]] og [[Nepals Kongressparti]], gjekk saman med fem mindre parti og danna [[Sjupartialliansen for demokrati i Nepal|Sjupartialliansen]], og slutta seg til demonstrasjonane mot kongen og for fred, som dei få månader før hadde vore mot. Maoistane lova på si sida å hindra dei andre partia sitt politiske arbeid. Partia svarte med å senda leiarar ut og halda store folkemøte og demonstrasjonar i område kontrollert av maoistgeriljaen. Regjeringa i India hadde lenge sett med uro på at det vesle, fattige nabolandet sokk ned i ein stadig meir valdsam borgarkrig, som òg kunne breia seg til India sine delstatar. Delhi hadde satsa på kongen, men såg no at han var i ferd med å tapa. No skifta India strategi, og meinte tydelegvis at NKP(m) måtte inn i den politiske prosessen for at konflikten skulle løysast. NKP(m) hadde iallfall frå tida rundt [[2000]] slått fast at ein siger i revolusjonen i Nepal kunne dei ikkje oppnå utan å i det minste nøytralisera motviljen til ein av dei to kjempestore nabostatane, Kina eller India. NKP(m)-leiinga meinte det ville vera lettast å få til ei slik strategisk nøytralisering av Kina. Når det gjaldt India, hadde dei venta at utviklinga av revolusjonen ville føra til indisk intervensjon, og at India ville verta den militære hovudfienden. Over sommaren 2005 var fronten samla. Sjupartialliansen kravde at NKP(m) skulle leggja ned våpna og stilla til val. Prachanda sa seg viljug til båe deler, og proklamerte våpenkvile frå 3. september. Kongen avviste våpenkvilen, og vart igjen internasjonalt fordømt. Han førebudde så val utan dei store partia, og fekk registrert nye, kongetru parti, noko som forsterka sjupartialliansen si oppfatning om at han måtte vekk. [[USA]] bad sjupartialliansen om å ikkje inngå nokon avtale med NKP(m), medan [[Kina]] trappa opp støtta til kongen. 19. november vart det inngått ein avtale, som seier at partane sitt felles mål er å avskaffa det autokratiske monarkiet og gjennomføra frie val til ei grunnlovgjevande forsamling, overvåka av [[SN]]. Elles fastslo avtalen at partane skulle løysa gamle konfliktar seg imellom. Prachanda erklærte våpenkvilen for oppheva 2. januar [[2006]]. Sjupartialliansen la skulda på militære provokasjonar frå kongen. Kong Gyanendra lyste ut kommuneval 8. februar [[2006]]. Valet omfatta berre dei 58 bykommunane, med litt over tre millionar innbyggjarar. Utover i januar var det militære samanstøytar mellom regjeringshæren og maoistane. Partia i sjupartialliansen arrangerte store demonstrasjonar. Valet vart ein stor fiasko. Nokre stader kunne det ikkje gjennomførast val i det heile, for det var ingen kandidatar som stilte til val. I mars 2006 vart det forhandla fram ein ny avtale, der NKP(m) og Sjupartialliansen forpliktar seg til å danna regjering saman og førebu val på ei ny grunnlovgjevande forsamling, og til å starta ei protestrørsla mot diktaturet frå 5. april. Denne protestrørsla var meint som ein generalstreik, men fekk karakter av eit folkeopprør i dei byane der den kongelege regjeringa hadde kontrollen. Opprøret varte i 19 dagar, og vart samanlikna med det store opprøret [[Jana Andolan]] i 1990. Folk frå landsbygda reiste òg inn til byane for å delta i demonstrasjonane. Eit viktig krav for folkemassane var å fjerna monarkiet. NKP(m) hadde vore defensive med dette kravet i forhandlingane med dei andre partia, men no tok dei det opp att med større kraft. Politisk vart opprøret ein stor framgang for NKP(m). Det var no dei gamle krava til NKP(m) som vart førte fram, i demonstrasjonar som var starta av Sjupartialliansen. Opprøret tok slutt då Kong Gyanendra om kvelden 24. april erklærte at han gav ifrå seg makta til parlamentet som vart valt i [[1999]]. [[Fil:CPN-Maoist election mural.jpg|Valpropaganda for NKP(m), i form av [[grafitti]].|mini]] === Krigen over - NKP(m) til makta === 25. april godtok Sjupartialliansen Gyanendra sin kapitulasjon, og sette inn leiar av [[Nepals Kongressparti]], [[G.P. Koirala]] som ny statsminister. Prachanda kalla dette ein stor feil og eit avtalebrot. Han meinte at Sjupartialliansen ikkje skulle godta noko frå kongen, men halda fram med å protestera til han gjekk av. Maoistane blokkerte vegane inn til [[Katmandu]], men opna att då Koirala forsikra dei om at avtalen stod ved lag. NKP(m) erklærte så ei tre månaders einsidig våpenkvile. Tidlegare ettersøkte medlemer av partiet stod fram og talte, og Prachandra fekk Sjupartialliansen til å gå med på frigjeving av fengsla maoistar. Parlamentet brukte den første samlinga si etter opprøret til å ta all makt frå kongen, eigentleg i strid med grunnlova frå 1990, og å vedta at Nepal skulle vera ein sekulær stat. NKP(m) var forsiktig positive til dette, men var samstundes uroa for at Sjupartialliansen skulle velja å flikka på den opphavlege grunnlova framføre å laga ei heilt ny. Samstundes blussa kampen for det kongelege diktaturet opp att, og ekstreme religiøse miljø laga store demonstrasjonar saman med [[royalist]]ane. Hæren synte misnøya med fredspolitikken, og likte ikkje at maoistane hadde fått gjennomslag for sine saker. Likevel våga ikkje Koirala å setja av leiarane i hæren. I slutten av mai delte det eine partiet i Sjupartialliansen seg, og tre av dei seks parlamentsmedlemane deira gjekk ut av partiet. Fløyen som gjekk ut, leia av [[Mohan Bikram Singh]], var mot regjeringsdeltakinga og ønskte ei hardare lina mot maoistane i fredsforhandlingane. 5. mai sa NKP(m) at dei var klåre til å starta fredsforhandlingar. NKP(m) sende ein delegasjon på tre personar, leia av [[Krishna Bahadur Mahara]], til Katmandu for å møta representantane til Sjupartialliansen. Dei kom fram til ein avtale på 25 punkt. Den neste tida verka det som om problema mellom NKP(m) og Sjupartialliansen auka. Dei ulike partia i alliansen prøvde å posisjonera seg i høve til tidlegare val, for å stå sterkare i framtida. Statsministeren uttrykte støtta til konstitusjonelt monarki, noko som førte til sterke protestar også innan Sjupartialliansen. Maoistane var redde for at alliansen ville halda på parlamentet frå valet i 1999 lengst mogleg, for å halda NKP(m) unna makta, så dei la press på Sjupartialliansen for å få dei til å halda det NKP(m) såg på som den opphavlege avtalen. Den 16. juni 2006 kom partane fram til ein 8-punkts avtale. Den omfatta m.a. å laga ei førebels grunnlov, oppløysa både 1999-parlamentet og maoistane sine regjeringsorgan, danna koalisjonsregjering og gjennomføra frie fleirpartival på grunnlovgjevande forsamling. 1. april [[2007]] var [[Overgangsregjeringa i Nepal 2007|samlingsregjeringa]] eit faktum. Regjeringa hadde fem maoistiske ministrar, som fekk ansvaret for departementa for informasjon, lokal utvikling, planlegging og arbeid, skogbruk og kvinner og barn<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6515159.stm BBC News, 1. april 2007]</ref>. == Oppslutnad om NKP(m) sine krav == 18. september 2007 trekte maoistane seg frå regjeringa, fordi dei andre partia likevel ikkje ville gå inn for partiet sine krav om overgang til republikk før valet i november og eit [[proporsjonalt valsystem]]<ref>{{Citation |title=nepalnews.com, 18. september 2007 |url=http://www.nepalnews.com/archive/2007/sep/sep18/news09.php |accessdate=2008-02-14 |archive-date=2008-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122042935/http://www.nepalnews.com/archive/2007/sep/sep18/news09.php |url-status=yes }}</ref>. Maoistane varsla samstundes at dei ville setja i gang gateprotestar for innføring av republikk og for å sikra at valet skulle gjennomførast, men at dei ville halda våpenkvila. Etter protestane frå maoistane, vedtok nasjonalforsamlinga den 4. november at valsystemet skulle vera proporsjonalt, og at ein skulle innføra republikk etter valet, når ein skal laga ei ny grunnlov. Også maoistane røysta for dette kompromisset<ref>{{Citation |title=The Hindu News Update Cervice, 5. november 2007 |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200711050343.htm |accessdate=2008-02-14 |archive-date=2008-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080316035707/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200711050343.htm |url-status=yes }}</ref>. Våren [[2008]] vart det halde nytt val. Maoistane vart største parti i nasjonalforsamlinga og danna ei koalisjonsregjering med Prachanda som statsminister. I juni 2008 gjekk kong Gyanendra av, og Nepal vart endeleg republikk.<ref name="globalis">[http://www.globalis.no/Konflikter/Nepal globalis.no] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328232236/http://www.globalis.no/Konflikter/Nepal |date=2010-03-28 }}, nettatlas drive av [[FN-sambandet]], vitja 4. juli 2010</ref> I 2009 gjekk koalisjonsregjeringa i oppløysing etter at maoistane freista å gje hærsjefen sparken. Regjeringa vart erstatta av ein koalisjon der maoistane ikkje deltok.<ref name="globalis"/> Landet gjekk på ny inn i ein periode med uklåre politiske forhold. Grunnlovsarbeidet vart utsett, og nokre av maoistleiarane tok til orde for å ta opp att den væpna kampen.<ref>[http://www.bistandsaktuelt.no/Kommentar/Arkiv+Kommentarer/Nepal%3A+Ingen+stabilitet+i+sikte.162849.cms Artikkel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312160426/http://www.bistandsaktuelt.no/Kommentar/Arkiv+Kommentarer/Nepal%3A+Ingen+stabilitet+i+sikte.162849.cms |date=2010-03-12 }} i ''[[Bistandsaktuelt]]'' ([[Norad]] sitt nyhendeorgan), skriven av [[Navin Singh Khadka]].</ref> Ut over våren 2010 var maoistane i samtalar med Nepali Congress og UML om ei ny samlingsregjering. Men arbeidet gjekk seint fordi det var stor politisk avstand mellom maoistane og dei andre partia, og det var stor skepsis mot eit slikt samarbeid i alle dei tre partia. Det vart mellom anna kravd at maoistane skulle leggja ned dei militante avdelingane sine. Internt i partiet hadde mellom andre Bhattarai skulda Prachanda for å mela si eiga kaka, og mange maoistar var redde for at sakene dei var opptekne av skulle verta trenerte i systemet.<ref>[[Klassekampen]], 2. juli 2010, side 15</ref> == Kjelder == * Denne artikkelen er i hovudsak bygd på artikkelen [[:nb:Nepals kommunistiske parti (maoistisk)|Nepals kommunistiske parti (maoistisk)]] på bokmålswikipediaen, skriven av [[Tron Øgrim]]. Endringar etter 4. april 2007 er henta frå andre kjelder. === Fotnotar === {{Fotnoteliste}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunistiske parti]] [[Kategori:Nepalske politiske parti]] [[Kategori:Væpna venstregrupperingar]] [[Kategori:Skipingar i 1994]] 6vr0mvq7cmcggeojdq9f3v28ekcnux6 0 58907 3653762 3632032 2026-05-19T01:10:13Z ~2026-30123-25 155088 /* Historie */ 3653762 wikitext text/x-wiki [[fil:Streckband.jpeg|mini|[[Bomull]]sfiber klart til [[spinning]].]] [[fil:Handspun llama yarn.jpg|mini|Handspunne [[lama]][[garn]].]] [[fil:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|mini|[[Stoffsal]] i Pakistan. {{foto|Steve Evans}}]] [[fil:Nylon stockings.jpg|mini|[[Nylon]][[strømpe]]r.]] [[fil:Felouque voile (1).JPG|mini|[[Segl|Båtsegl]]. {{foto|Remi Jouan}}]] '''Tekstil''' er materiale og produkt som blir framstilt ved å bruka [[fiber|tekstilfibrar]].<ref>[http://www.ne.se/textilier «textilier»], ''Nationalencyklopedin''</ref> Dei kan lagast gjennom ulike teknikkar, som [[spinning]], [[veving]], [[strikking]], [[hekling]], [[knipling]], [[Broderi|brodering]] og [[toving]]. Tekstil kan gå gjennom fleire produksjonsnivå og foredlingar, til dømes kan fibrane gjerast om til tråd som kan vevast til stoff som ein kan [[saum|sy]] til [[klede]], [[innbu]], utstyr som [[tau]] og anna. Tekniske tekstilar brukar tekstilfibrar og -teknikker på fleire ulike område, som [[landbruk]] eller [[kirurgi]]. == Historie == [[Fil:Styles_of_Sari.jpg|høgre|mini|Illustrasjonar av ulike stilar av [[sari]] og klede nytta av kvinner i Sør-Asia (M.V. Dhurandhar, 1928).]] Forløparen til dagens tekstilar er blant anna blad, bork, pelsskinn og tova kluter.<ref>Weibel, Adèle Coulin (1952): [[iarchive:twothousandyears0000unse_s3q7|''Two thousand years of textiles; the figured textiles of Europe and the Near East'']]. Internet Archive. New York, Published for the Detroit Institute of Arts [by] Pantheon Books. s. 27.</ref> Menneske har framstilt tekstilar i tusenvis av år. Det er funne leirefragment med avtrykk av stoff i det som no er [[Tsjekkia]]. Dei eldste tekstilane kjem frå [[Sør-Amerika]] og [[Vesleasia|Anatolia]]. Dei fyrste kleda, som blei brukt for minst 70 000 år sidan og kanskje òg langt tidlegare, var truleg laga av dyreskinn og bidrog til å verna tidlege menneske mot elementa. På eit tidspunkt lærte folk å veva plantefibrar til tekstilar. Oppdaginga av farga linfibrar i ei hole i [[Kaukasus]] i det som no er [[Georgia]] datert til 34 000 f.Kr. og tyder at tekstilliknande materiale blei laga så tidleg som i [[eldre steinalder]].<ref>Balter, M. (2009): «Clothes Make the (Hu) Man», ''Science''. '''325''' (5946): 1329. doi:[[doi:10.1126/science.325_1329a|10.1126/science.325_1329a]]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19745126 19745126].</ref><ref name="WildFlaxFibers2">Kvavadze, E.; Bar-Yosef, O.; Belfer-Cohen, A.; Boaretto, E.; Jakeli, N.; Matskevich, Z.; Meshveliani, T. (2009): [https://dash.harvard.edu/handle/1/4270521 «30,000-Year-Old Wild Flax Fibers»], ''Science''. '''325''' (5946): 1359. Bibcode: [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...325.1359K 2009Sci...325.1359K]. doi:[[doi:10.1126/science.1175404|10.1126/science.1175404]]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19745144 19745144]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:206520793 206520793]. [http://worldtextile.aimoo.com/ Supporting Online Material]</ref> Tekstilar som materiale er i seg sjølv for skjøre til at dei har overlevd gjennom tusenår. Verktøy som blei brukt til å [[Spinning|spinna]] og [[Veving|veva]], utgjer dei fleste [[Førhistorisk tid|førhistoriske]] bevisa for tekstilarbeid. Det eldste verktøyet for å spinna var [[handtein]] (spindel) som til slutt blei lagt til eit [[spinnehjul]].<ref>[https://nmf.nu/museum/funn/gjenstander/gjenstander-for-1537/spinnehjul-av-kleberstein/ Spinnehjul av kleberstein], ''NMF Museum''</ref> Vekta av handteinen forbetra tjukkleiken og vridinga av spunnen tråd. Seinare blei [[Spinnerokk|spinnerokken]] utvikla.<ref>[https://digitaltmuseum.no/search/?aq=descname%3A%22Spinnerokk%22 Spinnerokk] på ''DigitaltMuseum''</ref> Historikarar er usikre på kvar dette hende; nokre seier [[Folkerepublikken Kina|Kina]] og andre [[India]].<ref>Beaudry, Mary C. (2006): ''Findings: The Material Culture of Needlework and Sewing''. Yale University Press. s. 137.</ref> Banton-gravtøy, det eldste eksisterande døme på vevnad med trådar i Søraust-Asia, blir synt fram på det filippinske nasjonalmuseet. Tøyet blei mest truleg framstilt av urfolk på nordvestlege [[Romblon]]. == Typar == Det finst to hovudgrupper av tekstilfiber: Naturfiber og kunstig fiber. *[[naturfiber]] **[[plantefiber]] ***frø- og fruktfiber ****[[bomull]] ****[[kapok]] ****[[kokos]] ***Bark- og pinnefiber ****[[ananasfiber]] ****[[hamp]] ****[[jute]] ****[[lin]] ****[[manilla]] ****[[brennesle]], [[nettelduk]] ****[[rami]] ****[[sisal]] **[[animalske fiber]] ***[[hår]]fiber ****[[ull]] frå ulike dyr ****[[silke]] *[[Kunstfiber]] **Genererte fiber ***[[cellulose]] ****[[kupro]] ****[[modal]] ****[[viskose]] ***cellulosaacetat ****[[acetat]] ****[[triacetat]] ***Andre genererte fiber ****[[protein]] **[[syntetisk|syntetiske fiber]] ***[[akryl]] ***[[elastan]] ***[[kolfiber]] ***[[modakryl]] ***[[polyamid]] (nylon) ***[[polyester]] ***[[polyeten]] ***[[polypropen]] ***[[vinyl]] **uorganiske fiber ***[[glasfiber]] ***[[metallfiber]] ==Sjå òg== *[[Tekstilar i folkeminne]] ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:no:Tekstil|Tekstil]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 5. november 2025.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{Commonskat}} {{spire|tekstil}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tekstilar| ]] 1dz6rd01wx6um84y6zirzfw41g4f5i3 0 60924 3653807 3486548 2026-05-19T02:53:50Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653807 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Lind''' (''Tília cordata'') er eit tre i [[lindefamilien]] som veks vilt i store delar av Europa og vestlege Asia.<ref name=vir>{{citation|url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/tilia/tilia/tilicor.html|contribution=Lind|title=Den virtualla floran|accessdate=27. januar 2016}}</ref> == Skildring== [[Fil:Tilia_cordata_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-139.jpg|mini|venstre|[[Botanisk illustrasjon]] av lind.]] [[Fil:Bombus hypnorum - Tilia cordata - Keila.jpg|mini|venstre|Lindeblome med [[trehumle]].]] [[Fil:20131004Tilia cordata1.jpg|mini|Lindetre i oktober.]] [[Fil:Tilia cordata MHNT.BOT.2004.0.780.jpg|mini|Lindefrø]] Linda er eit stort lauvfellande tre med ei brei, kjegleforma krone. Stammen er kort og tjukk, og han delar seg i fleire konkurrerande toppskot. [[Bork]]en er først gul (med raud lysside) og glatt. Seinare vert han meir ru og grå, og til slutt grå og oppsprokken i furer. [[Knopp]]ane er spreidde, eggforma, store, raude og hårlause med to knoppskjel. Blada er runde til skeivt hjarteforma med fint takka rand og kort spiss. Oversida er mørkegrøn, mens undersida er blågrøn. Haustfargen er gul, men ganske kortvarig. Treet blomstrar lang tid etter lauvsprett i juli med gulkvite 5-talsblomstrar i fåblomsta halvskjerm. Blomstrane er samla i små kvastar, og inneheld mykje honning. Dei utviklar etter befruktinga nøtter med vingar, som modnast godt og spirer villig. Rotnettet er oppbygd med ei kraftig, loddrett pælerot, eit hjarteformasystem av hovudrøter, og eit tett forgreina nett av finrøter i overflata. == Utbreiing og habitat == Linda finst i [[edellauvskog]] i nesten heile Europa, men er totalt fråverende på [[Irland]] og [[Island]]. Ho veks heller ikkje i dei nordlege delane av Skandinavia. I Noreg er ho nokså vanleg i kyst- og fjordstrok nord til [[Norddal kommune]] og [[Stranda kommune]]. Verdas nordlegaste førekomst for lind er i [[Brønnøy kommune]]. Lind var eit dominerande tre i europeiske skogar før den [[yngre steinalder]]en, men har seinare blitt sjeldnare på grunn av menneskeleg aktivitet.<ref name=Plant/> == Bruk == [[Bast|Lindebast]] er særleg seig og ligg i tynne lag rundt stamma. Den har vorte brukt til [[tau]]. Lindebasten vert flekt av unge tre og renningar om våren. Så ligg den nedsenkt i vatn til hausten. Då vert den oppteken, reinska og oppdelt i tynne bastfibrar. Av desse vert det så slege tau. Den arbeidskrevjande prosessen gjer at dette vert svært dyrt. Alt i yngre [[steinalder]] vart lindebast brukt til til dømes [[fiskegarn]]. Ein båt frå eldre [[jarnalderen|jarnalder]] som vart funne i Danmark, [[Hjortspringsbåten]], var bygd av bord av lind sauma saman med lindebast. Ut i frå [[arkeologi]]ske funn ser det ut til at [[vikingskip]] i stor grad har vore [[rigg]]a med bastetau av lind, i tillegg til [[hamp]] og [[hest]]e[[tagl]]. Under rigging av vikingskipkopiar har det òg vorte prøvt med bastetau. Tradisjonen med [[reipslaging]] av lindebast kunne ein finne i Noreg til etter 2. verdskrigen. Lindeveden er mjuk, og høver godt til [[treskjering]] og [[dreiing]]. [[Silvev]]et i lind er blitt brukt til å baka brød med.<ref name=Plant>{{citation|title=A Dictionary of Plant Sciences|editor=Michael Allaby |publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn= 9780198608912|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198608912.001.0001/acref-9780198608912-e-6845}}</ref> Unge blad kan etast<ref>Vernon, J. (2007). Fruits of the forest. ''The Garden'' November 2007: 738. Royal Horticultural Society.</ref> eller brukast som fôr til dyr. Lind blir ofte beita av storfe.<ref name= botanical>{{cite web|last=Grieve|first=M|title=Lime Tree|url=https://www.botanical.com/botanical/mgmh/l/limtre28.html|publisher=Botanical.com}}</ref> Lindeblomar er blitt brukte til [[urtete]] og i [[urtemedisin]] som sveittedrivande middel. Dei er også ei viktig [[nektar]]kjelde for honningbier,<ref name=vir/> og honning laga av lindeblomar er rekna som særs velsmakande.<ref name=botanical/> Sevja kan brukast til å vinna ut sukker.<ref name=botanical/> Linda er mykje brukt som prydtre igjennom heile Europa, og har særleg vore planta til å forme [[allé]]ar. Eit kjent døme på det er gata [[Unter den Linden]] i [[Berlin]]. Linda som vert planta i parkar og langs vegar kan vere ''Tilia cordata'', men er like ofte ''parklind'', ei kryssing mellom ''T. cordata'' og ein meir sørleg art. Linda er særmerkt ved at ho toler beskjering betre enn noko anna tre. Gartnaren kan derfor forme treet i stor grad. ==Lind i kulturen== Lind er [[nasjonaltre]]et til både [[Tsjekkia]], [[Slovakia]] og [[Slovenia]].<ref name="tilia-cordata">{{Citation |title=Aberystwyth University campus walks tree directory |url=http://www.aber.ac.uk/en/media/tree-walk-booklet.pdf |accessdate=2011-08-14 |publisher=Aberystwyth University sports centre |page=9 |archive-date=2012-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002141553/http://www.aber.ac.uk/en/media/tree-walk-booklet.pdf |url-status=yes }}</ref><ref>[http://www.slovenia.si/slovenia/history/the-independent-state/the-linden-tree-a-tree-of-friendship-love-and-loyalty/ «The linden tree - a tree of friendship, love and loyalty»], slovenia.si</ref> [[Carl von Linné]] sitt slektsnamn er inspirert av det store lindetreet som stod på familiegarden deira.<ref name=vir/> == Kjelder == {{refopning}} * [[Johannes Lid]] (1974): Norsk og svensk flora. * [[Knut Fægri]] 1969: Norges planter * Bohumil Kucera og Ragnar M. Næss: TRE naturens vakreste råstoff. {{refslutt}} ;Referansar {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/tilia/tilia/tilicor.html Den virtuelle floran] (svensk) * [http://www.rolv.no/urtemedisin/medisinplanter/tili_cor.htm Urtekildens planteleksikon] * [http://www.sif-ege.dk/Lindebasttov_artikel_OleMagnus.pdf Bruk av basttau på vikingskip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926235651/http://www.sif-ege.dk/Lindebasttov_artikel_OleMagnus.pdf |date=2007-09-26 }} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lindeslekta]] [[Kategori:Lauvtre]] [[Kategori:Hekkplantar]] [[Kategori:Prydplantar]] [[Kategori:Nytteplantar]] 307fnl0wnrha3sn69dgdcxiwb9fl8mi 0 63607 3653782 3486315 2026-05-19T02:02:47Z ~2026-30123-25 155088 3653782 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} [[Fil:Spitz-Ahorn (Acer platanoides) 1.jpg|mini|Platanlønn]] '''Lønn''' eller '''løn''' (''Acer'') er ei gruppe [[lauvtre]] i [[såpebærfamilien]]. Trea har blad med handnerva blad og gulgrøne femtalsblomster med åtte mjølberarar. Blomsteren er ofte einkjønna. Frukta deler seg i to delfrukter, som begge har ein veng lik ein del av ein propell. == Utbreiing == I Noreg finst frå naturens side ein art, ''Acer platanoídes'' eller [[spisslønn]], arten som har bladet sitt i det [[Kanada|kanadiske]] flagget. ''Acer pseudoplatanus'', [[platanlønn]], er planta i hagar og finst ofte forvilla, kanskje helst i kyststrok. I Sør-Sverige finst òg ''Acer campéstre'', [[naverlønn]], ein art som òg kan finnast forvilla i Noreg. Dei fleste lønneartane stammar frå Austasia; [[Kina]] (om lag 80 artar), [[Japan]] (om lag 20 artar) og austre [[Himalaya]]. Ni artar stammar frå [[Nordamerika]] og nokre ganske få frå [[Europa]]. Dei fleste artane er lauvfellande, men det finst vintergrøne artar i [[Tyrkia]] og [[Kaukasus]]. == Bruk == [[Fil:BACCHUS.jpg|mini|[[Bacchus-gitar]] i [[Les Paul]]-stil med lønnemønster.]] Lønnetre blir brukt som prydplantar, til [[trevyrke]] og til å laga nokre matvarer. [[Lønnesirup]] blir laga av sevja til fleire typar lønnetre. Ved av treet er ofte brukt til [[matrøyking]]. Som materiale er særleg europeisk [[platanlønn]] og amerikansk [[sukkerlønn]] verdsette. Den harde sukkerlønna blir mykje brukt til [[bowling]]kjegler og -banar, [[biljard]]køar og [[slaktarblokk]]er. Lønn blir rekna for å bera lydbølgjer godt, og er mykje brukt i [[musikkinstrument]], som [[elgitar]], [[fagott]], [[kontrabass]], cello, fiolin og [[tromme]]r. Nokre tre kan danna vakre mønster i treet, som kan minna om flammar, bølgjer eller små auge. Desse kan vera svært dekorative. == Kjelder == * [[Johannes Lid]] (1974): Norsk og svensk flora. * [http://www.nhm.uio.no/hagen/Arboretet/kastanje.htm Botanisk hage, naturhistorisk museum] <div class="references-small"> * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Lønn|Lønn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. oktober 2009.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{spire|biologi}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Lauvtre]] [[Kategori:Lønnefamilien| ]] [[Kategori:Såpebærfamilien]] r12n9aey69j28itxgzc08nyy8j76eul 0 64622 3653792 3486542 2026-05-19T02:28:41Z ~2026-30123-25 155088 /* Bruksområde */ 3653792 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja |bilete=Castanea_sativa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-173.jpg}} '''Edelkastanje''' (''Castanea sativa'') er eit lauvfellande [[tre]] som framfor alt veks i [[Middelhavslanda]]. Det kan vekse lengst sør i [[Skandinavia]] og iblant få mogne [[nøtt]]er der. Kastanjetre liknar [[eik]] i form og storleik, og blir nesten like gamle, sjølv om dei veks raskare til full storleik. Blomstrane veks i store oppreiste klasar. [[Fil:Chestnuts.jpg|mini|venstre|Kastanjenøtter]] «Kastanjane» som veks i [[Noreg]], er av ein annan art, [[hestekastanje]] (''Aesculus hippocastanum''), som er giftig. == Bruksområde == [[Fil: Castanea sativa MHNT.BOT.2006.0.1272.JPG|mini|venstre|Tverrsnitt av edelkastanje.]] [[Frukt]]a på kastanjen er ei [[nøtt]] som sit gruppevis to eller tre i eit tjukt takket skal. Nøttene frå ekte kastanje er etande og har difor lenge vore dyrka av menneska. Gjennom mellomalderen kom kastanjen til nordlegare breidder og vart ofte dyrka av munkar i klosterhagar. I dag kan ein finne hundreårige tre rundt om i Sentral- og Vesteuropa. Den smakrike nøtta brukast til [[konfekt]] eller vert rista (dvs steikt). Dei er populære i [[Italia]], [[Frankrike]] og spesielt på [[Korsika]]. Nøttene kan ristast heile, eller dei vert malne til kastanjemjøl som brukast i ymse matrettar. «Kastanjane» som veks i Noreg er av ein annan, giftig, art. Veden frå kastanje er tett og tung og kan brukast till snikkararbeid og [[vinfat]]. Av borken kan ein framstille [[tannin]]. Treet blir også brukt som prydplante. I Noreg finst det ofte som ein [[busk]], og utviklar sjeldan nøtter. <gallery> fil:Castagno dei Cento Cavalli Jean Houel.jpg|''Castagno dei Cento Cavalli''. Måleri av Jean Houel. fil:Bad-homburg-schlosshof-kastanie-002.jpg|Kastanjetre på ei torg i Bad Homburg i Tyskland. </gallery> == Kjelder == {{refstart}} * [http://www.nrk.no/planteguiden/?action=Plant&plantId=5358 «Edelkastanje»] i ''Planteguiden'' ved nrk.no * [http://miljolare.no/artstre/?or_id=4489 Art: «Edelkastanje (Castanea sativa)»] ved miljolare.no ---- * ''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Äkta kastanj|Äkta kastanj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 21. juni 2007.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bøkefamilien]] [[Kategori:Lauvtre]] aa73g1pkbtcib6g1f2j3kpujctqm3vr 0 64626 3653780 3564138 2026-05-19T01:57:53Z ~2026-30123-25 155088 3653780 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status_noreg=lc }} '''Hestekastanje''' ''(Aesculus hippocastanum)'' er eit lauvfellande tre i [[hestekastanjefamilien]] - ein liten plantefamilie som no ofte blir rekna inn i [[såpebærfamilien]], saman med [[lønn]]. Treet kan verte 25–30 meter høgt. Hestekastanjen kan bli gammal, 200 til 400 år. Namnet hestekastanje har det av at frøa er blitt brukte til dyrefor i uår. [[lauv|Blada]] er store, samansette av 5-7 småblad. Om våren er knoppane på treet klebrige. Hestekastanjen blomstrar i juni, med store kvite blomstrar med gule og raude flekkar. [[Fil:Illustration Aesculus hippocastanum0.jpg |mini|venstre|Botanisk illustrasjon]] Hestekastanjen har ei [[frukt]] som er rund med piggar på, og innom skalet ligg ei nøtt som minner om [[kastanje]]nøtta. Nøttene på hestekastanjen er giftige. Likevel har dei, som kastanjenøttene, vore malne til mjøl. Mjølet har vore bruka både som dyrefôr og menneskeføde i naudsår. Under [[2. verdskrig]]en vart det blanda i brødmjølet og bruka som marsipan- og kokoserstatning i Danmark. Stivelsen inneheld giftig saponin, og uttrekk har vore bruka som vaske[[lut]]. Bork og blad har òg vore bruka til [[plantefarging]]. Treet høyrer naturleg heime i fjellområda på [[Balkan]], men i [[Noreg]] har det har spreidd seg frå hagar og parkanlegg og i låglandet opp til [[Nordland]]. Delar av treet er nytta i [[naturmedisin]]. Dei mest kjende hestekastanjane i Noreg står som ein [[allé]]tre i [[Bygdøy allé]] i [[Oslo]], udødeleggjorde i [[Jens Book-Jensen]] si oslovise. {{Infoboks namn på andre språk | svensk = Hästkastanj | svensk lenke =Hästkastanj | dansk = Hestekastanje, Almindelig Hestekastanje | dansk lenke =Almindelig Hestekastanje | engelsk = Horse-chestnut, Conker tree | engelsk lenke =Aesculus hippocastanum | tysk = Rosskastanie, Gewöhnliche Rosskastanie, Weiße Rosskastanie | tysk lenke =Gewöhnliche Rosskastanie | fransk =Marronnier, marronnier commun | fransk lenke =Marronnier commun | spansk =Castaño de Indias | spansk lenke =Aesculus hippocastanum | russisk = Konskij kasjtan (Конский каштан), konskij kasjtan obyknovennyj (конский каштан обыкновенный) | russisk lenke =Конский каштан обыкновенный }} == Kjelder == * [http://www.nhm.uio.no/hagen/Arboretet/kastanje.htm Frå Botanisk hage, Naturhistorisk museum] * Tilsvarande artikkel på bokmål, svensk og dansk wikipedia == Galleri == <gallery> Aesculus hippocastanum(02).jpg|Tre Paardekastanje knop.jpg|Knopp Aesculus hippocastanum KF.jpg|Blomstrar Aesculus hippocastanum fruit.jpg|Frukt </gallery> ==Bakgrunnsstoff== * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Såpebærfamilien]] [[Kategori:Lauvtre]] 4emm1zj25wnro2y5b5hibbi2j34w526 3653781 3653780 2026-05-19T02:00:21Z ~2026-30123-25 155088 3653781 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status_noreg=lc }} '''Hestekastanje''' ''(Aesculus hippocastanum)'' er eit lauvfellande tre i [[hestekastanjefamilien]] - ein liten plantefamilie som no ofte blir rekna inn i [[såpebærfamilien]], saman med [[lønn]]. Treet kan verte 25–30 meter høgt. Hestekastanjen kan bli gammal, 200 til 400 år. Namnet hestekastanje har det av at frøa er blitt brukte til dyrefor i uår. [[lauv|Blada]] er store, samansette av 5-7 småblad. Om våren er knoppane på treet klebrige. Hestekastanjen blomstrar i juni, med store kvite blomstrar med gule og raude flekker. [[Fil:Illustration Aesculus hippocastanum0.jpg |mini|venstre|Botanisk illustrasjon]] Hestekastanjen har ei [[frukt]] som er rund med piggar på, og innom skalet ligg ei nøtt som minner om [[kastanje]]nøtta. Nøttene på hestekastanjen er giftige. Likevel har dei, som kastanjenøttene, vore malne til mjøl. Mjølet har vore bruka både som dyrefôr og menneskeføde i naudsår. Under [[2. verdskrig]]en vart det blanda i brødmjølet og bruka som marsipan- og kokoserstatning i Danmark. Stivelsen inneheld giftig saponin, og uttrekk har vore bruka som vaske[[lut]]. Bork og blad har òg vore bruka til [[plantefarging]]. Treet høyrer naturleg heime i fjellområda på [[Balkan]], men i [[Noreg]] har det har spreidd seg frå hagar og parkanlegg og i låglandet opp til [[Nordland]]. Delar av treet er nytta i [[naturmedisin]]. Dei mest kjende hestekastanjane i Noreg står som [[allé]]tre i [[Bygdøy allé]] i [[Oslo]], udødeleggjorde i [[Jens Book-Jenssen]] si oslovise. {{Infoboks namn på andre språk | svensk = Hästkastanj | svensk lenke =Hästkastanj | dansk = Hestekastanje, Almindelig Hestekastanje | dansk lenke =Almindelig Hestekastanje | engelsk = Horse-chestnut, Conker tree | engelsk lenke =Aesculus hippocastanum | tysk = Rosskastanie, Gewöhnliche Rosskastanie, Weiße Rosskastanie | tysk lenke =Gewöhnliche Rosskastanie | fransk =Marronnier, marronnier commun | fransk lenke =Marronnier commun | spansk =Castaño de Indias | spansk lenke =Aesculus hippocastanum | russisk = Konskij kasjtan (Конский каштан), konskij kasjtan obyknovennyj (конский каштан обыкновенный) | russisk lenke =Конский каштан обыкновенный }} == Kjelder == * [http://www.nhm.uio.no/hagen/Arboretet/kastanje.htm Frå Botanisk hage, Naturhistorisk museum] * Tilsvarande artikkel på bokmål, svensk og dansk wikipedia == Galleri == <gallery> Aesculus hippocastanum(02).jpg|Tre Paardekastanje knop.jpg|Knopp Aesculus hippocastanum KF.jpg|Blomstrar Aesculus hippocastanum fruit.jpg|Frukt </gallery> ==Bakgrunnsstoff== * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Såpebærfamilien]] [[Kategori:Lauvtre]] eglzkljonctlzygkjmhvnn7ydjxu47t 0 72080 3653777 3564152 2026-05-19T01:51:52Z ~2026-30123-25 155088 /* Materiale */ 3653777 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tromsø library.jpg|mini|[[Tromsø bibliotek]] har eit tak som gjer det lett gjenkjenneleg. {{foto|Lars Tiede}}]] [[Fil:Antananarivo03.jpg|mini|Ulike taktypar i [[Antananarivo]] på Madagaskar. {{foto|Bernard Gagnon}}]] '''Tak''' på ein bygning er fyrst og fremst den eller dei øvste tekkjande konstruksjonane på bygningen. Dessutan vert nemninga ''tak'' nytta i daglegtale om det som på fagspråket heiter ''[[himling]]'', dei vil seie skiljet mellom rommet i bygningen og sjølve takkonstruksjonen, eller undersida av skilja mellom etasjane i bygningen. Til dømes vert nemninga ''kjøkentaket'' eller ''taket i kjøkenet'' nytta om himlingen i kjøkenet. Tilsvarande gjeld for andre rom, og for himlingane i dei einskilde etasjane høve til kvarandre, som ''taket i kjellaren'', ''taket i fyrste etasje'' osb. Det ytre taket kan ha særs ulike utformingar frå bygning til bygning, og med takflatene tekte med materialar av ulike slag for å halde dei tette mot vêr og vind, og dessutan kan hende gje eit særs staseleg inntrykk. == Ordet «tak» == Nemninga «tak» vert òg nytta på tilsvarande vis om anna enn taket i eller på bygningar: taket på ein [[bil]], taket på vognene i eit [[jarnbanetog]] osb. Ein talar òg om ''tak'' i naturlege grotter eller holer, eller i utsprengde fjellrom og [[tunnel]]ar. Taket er eit av dei elementa i bygningen som vert nytta som [[metafor|bilete]] i ymse samanhengar for å gjere greie for noko: «Å stange hovudet i taket» tyder at ein ikkje kjem nokon veg med det ein har sett seg føre; at det er «stor takhøgd» eller «høgt under taket» i til dømes ein organisasjon eller eit politisk parti, tyder at det er rom for ulike meiningar og avvikande oppfatningar i organisasjonen, i motsetnad til i dei organisasjonane «der takhøgda er låg» eller «der det er lågt under taket»; «å setje eit tak på kostnadene» tyder å setje grensa for storleiken på kostnadene; «å bu under same tak» tyder å bu i same hus eller ilag med ein annan. I samband med høge fjell kan det verte tala i poetiske vendingar om ''tak'', som til dømes at fjellmassivet [[Himalaya]] er «verdas tak», eller [[Galdhøpiggen]] er «Noregs tak». == Materiale == [[Fil:10440 Lampang.jpg|mini|Tretak i Thailand.]] [[Fil:Lauzes15.jpg|mini|Tak tekka med skiferstein,]] Som [[taktekking]] er nytta tilhogd skiferstein, metallplater (til dømes av [[kopar]]blekk), takpanner av tegl (som kan vere farga og glaserte) eller av [[betong]], takpapp i ymse variantar osb. Frå gamalt av har [[steinhelle]]r vore nytta som taktekking, eller høveleg tjukke, tilskorne trespon, som til dømes på taka på dei norske [[Stavkyrkje|stavkyrkjene]]. Bjørke[[never]] med eit lag grastorv over, såkalla ''[[Torvtekking|torvtak]]'', er òg ei taktekkingsmetode med lange tradisjonar, ikkje minst i Noreg. I moderne tid har ein omforma torvtak til ulike typar [[grønt tak]] med levande vekstar på. Mange ulike plantemateriale har vore brukt oppå tak. Mange stader i Sør-Skandinavia og på kontinentet var det vanleg å tekke taka på bondegardane med [[takrøyr]], eit to til tre meter høgt gras som veks i myrar, grunne sjøar og ved havstrender, og som under visse føresetnader er særs godt egna til taktekking om det vert handsama og lagt på plass på rett vis. I tropiske område der det veks [[palme]]tre har ein ofte nytta palmegreinene til å tekka tak med. == Hovudtypar av yttertak på bygningar == I [[arkitektur]]en er taket på bygningen ofte nytta som eit viktig arkitektonisk element som skal samsvare estetisk med bygningen elles, og i aktuelle høve gjere sitt til å signalisere eller framheve den funksjonen og statusen som bygningen er meint å markere. På eit prestisjebygg kan taka gjerne ha vorte gjort til ein særs synleg part av bygningen, utforma med stor fantasi innanfor visse meir eller mindre faste grenser og i samsvar med visse formelle eller tradisjonelle reglar, og gjerne med dei kuplar, tårn og ymse dekorativt utstyr som høyrde tida til. Men innanfor eit stort register av variasjonar, kan ein rekne opp eit fåtal hovudformer av tak, nokre med særs lange tradisjonar: {| |- |[[Fil:Sedlowa trecha.png|100px|Saltak]] |''[[Saltak]]'' er eit tak der ei skrå takflate opp frå kvar av dei to sidene av bygningen møtast i eit møne øvst oppe. I båe endene av huset skapar taka eit trekanta veggfelt, ein såkalla ''gavl'', der det til dømes kan plasserast vindauge for å sleppe dagsljos inn i loftsetasjen. |- |[[Fil:Walmdach.png|100px|Valma tak, valmtak]] |''[[Valmtak]]'' er ein slags «variant» av saltaket. Saltaket går ikkje over heile lengda av huset, men er kombinert med ei skrå takflate opp frå kvar av dei to kortsidene av huset, slik at gavlane vert erstatta med desse takflatene. |- |[[Fil:Zeltdach.svg|100px|Telttak]] |''[[Telttak]]'' er det dersom mønet på valmtaket er innskrenka til inkje, slik at alle dei fire skrå takflatene går opp i ein spiss, og får taket på huset til å likne på ein pyramide. Nemninga ''telttak'' syner til dei gamle pyramidetelta, som hadde kvadratisk grunnplan og ei einaste teltstong til å halde duken opp, plassert midt i teltet. Nemninga ''pyramidetak'' vert ofte nytta i staden for nemninga ''telttak''. |- |[[Fil:Krüppelwalmdach.png|100px|Halvvalmtak]] |''[[Halvvalmtak]]'' er ein variant av valmtak ved at skråtaka på kortsidene ikkje går like langt ned som på valmtak, slik at det vert ein slags avstumpa gavl på kortsidene. |- |[[Fil:Dach mansardowy.svg|100px|Mansardtak]] |''[[Mansardtak]]'' er ein slags variant av saltak. Takflatene har ein markert, langsgåande knekk av di taket er brattare nedst enn øvst. Det kan vere vindauge i dette bratte partiet for at loftet skal kunne nyttast til husvære. |- | |''[[Mansardtak|Valma mansardtak]]'' eller ''kombinert valm-mansardtak'' er eit mansardtak som har takflater ned på alle fire sidene av huset på liknande vis som eit valmtak, men som altså lettare kan gje høve til å setje inn vindauge på grunn av dei bratte partia. |- | |''[[Mansardtak|Halvvalma mansardtak]]'' er ein variant av valma mansardtak som svarar til halvvalmtak. Berre den øvste parten av mansardtaket finst på kortsidene av huset, slik at de vert ein slags avstumpa gavl på desse sidene. |- |[[Fil:Pultowa trecha.png|100px|Pulttak]] |''[[Pulttak]]'' er eit tak med berre ei takflate som har fall til den eine sida av bygningen. |- |[[Fil:Flat roof.jpg|100px|Flatt tak]] |''[[Flatt tak]]'' er eit tak som er horisontalt og jamt, men med avrenning som hindrar at nedbør kan trengje inn gjennom taktekkinga. |- | |''[[Skalltak]]'' er tak av ei tynn, armert betongplate som er forma i bylgjer for å kunne vere sjølvberande over eit stort areal mellom støttepunkta. |- |[[Fil:RWB-RWBA-Symbol Industriegebiet, Gewerbegebiet.svg|100px|Shedtak (trafikkskiltsymbol for industriområde)]] |''[[Shedtak]]'', eller «sagtanna tak», er tak som liknar litt på skalltak, men «bylgjene» er forma som vekselvis bratte og mindre bratte flater. Slike tak vert helst nytta på industribygningar. Ved å plassere vindauge i dei bratte partia, gjev denne typen tak høve til å ljose opp lokala under taket med dagsljos. |} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tak]] [[Kategori:Bygningsdetaljar]] tgr7bp4fxzknfftu9o29tzkdte1hblm 3653778 3653777 2026-05-19T01:54:07Z ~2026-30123-25 155088 /* Materiale */ 3653778 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tromsø library.jpg|mini|[[Tromsø bibliotek]] har eit tak som gjer det lett gjenkjenneleg. {{foto|Lars Tiede}}]] [[Fil:Antananarivo03.jpg|mini|Ulike taktypar i [[Antananarivo]] på Madagaskar. {{foto|Bernard Gagnon}}]] '''Tak''' på ein bygning er fyrst og fremst den eller dei øvste tekkjande konstruksjonane på bygningen. Dessutan vert nemninga ''tak'' nytta i daglegtale om det som på fagspråket heiter ''[[himling]]'', dei vil seie skiljet mellom rommet i bygningen og sjølve takkonstruksjonen, eller undersida av skilja mellom etasjane i bygningen. Til dømes vert nemninga ''kjøkentaket'' eller ''taket i kjøkenet'' nytta om himlingen i kjøkenet. Tilsvarande gjeld for andre rom, og for himlingane i dei einskilde etasjane høve til kvarandre, som ''taket i kjellaren'', ''taket i fyrste etasje'' osb. Det ytre taket kan ha særs ulike utformingar frå bygning til bygning, og med takflatene tekte med materialar av ulike slag for å halde dei tette mot vêr og vind, og dessutan kan hende gje eit særs staseleg inntrykk. == Ordet «tak» == Nemninga «tak» vert òg nytta på tilsvarande vis om anna enn taket i eller på bygningar: taket på ein [[bil]], taket på vognene i eit [[jarnbanetog]] osb. Ein talar òg om ''tak'' i naturlege grotter eller holer, eller i utsprengde fjellrom og [[tunnel]]ar. Taket er eit av dei elementa i bygningen som vert nytta som [[metafor|bilete]] i ymse samanhengar for å gjere greie for noko: «Å stange hovudet i taket» tyder at ein ikkje kjem nokon veg med det ein har sett seg føre; at det er «stor takhøgd» eller «høgt under taket» i til dømes ein organisasjon eller eit politisk parti, tyder at det er rom for ulike meiningar og avvikande oppfatningar i organisasjonen, i motsetnad til i dei organisasjonane «der takhøgda er låg» eller «der det er lågt under taket»; «å setje eit tak på kostnadene» tyder å setje grensa for storleiken på kostnadene; «å bu under same tak» tyder å bu i same hus eller ilag med ein annan. I samband med høge fjell kan det verte tala i poetiske vendingar om ''tak'', som til dømes at fjellmassivet [[Himalaya]] er «verdas tak», eller [[Galdhøpiggen]] er «Noregs tak». == Materiale == [[Fil:10440 Lampang.jpg|mini|Tretak i Thailand.]] [[Fil:Lauzes15.jpg|mini|Tak tekka med skiferstein,]] Som [[taktekking]] er nytta tilhogd skiferstein, metallplater (til dømes av [[kopar]]blekk), takpanner av tegl (som kan vere farga og glaserte) eller av [[betong]], takpapp i ymse variantar osb. Frå gamalt av har [[steinhelle]]r vore nytta som taktekking, eller høveleg tjukke, tilskorne trespon, som til dømes på taka på dei norske [[Stavkyrkje|stavkyrkjene]]. [[Never|Bjørkenever]] med eit lag grastorv over, såkalla ''[[Torvtekking|torvtak]]'', er òg ei taktekkingsmetode med lange tradisjonar, ikkje minst i Noreg. I moderne tid har ein omforma torvtak til ulike typar [[grønt tak]] med levande vekstar på. Mange ulike plantemateriale har vore brukt oppå tak. Mange stader i Sør-Skandinavia og på kontinentet var det vanleg å tekke taka på bondegardane med [[takrøyr]], eit to til tre meter høgt gras som veks i myrar, grunne sjøar og ved havstrender, og som under visse føresetnader er særs godt egna til taktekking om det vert handsama og lagt på plass på rett vis. I tropiske område der det veks [[palme]]tre har ein ofte nytta palmegreinene til å tekka tak med. == Hovudtypar av yttertak på bygningar == I [[arkitektur]]en er taket på bygningen ofte nytta som eit viktig arkitektonisk element som skal samsvare estetisk med bygningen elles, og i aktuelle høve gjere sitt til å signalisere eller framheve den funksjonen og statusen som bygningen er meint å markere. På eit prestisjebygg kan taka gjerne ha vorte gjort til ein særs synleg part av bygningen, utforma med stor fantasi innanfor visse meir eller mindre faste grenser og i samsvar med visse formelle eller tradisjonelle reglar, og gjerne med dei kuplar, tårn og ymse dekorativt utstyr som høyrde tida til. Men innanfor eit stort register av variasjonar, kan ein rekne opp eit fåtal hovudformer av tak, nokre med særs lange tradisjonar: {| |- |[[Fil:Sedlowa trecha.png|100px|Saltak]] |''[[Saltak]]'' er eit tak der ei skrå takflate opp frå kvar av dei to sidene av bygningen møtast i eit møne øvst oppe. I båe endene av huset skapar taka eit trekanta veggfelt, ein såkalla ''gavl'', der det til dømes kan plasserast vindauge for å sleppe dagsljos inn i loftsetasjen. |- |[[Fil:Walmdach.png|100px|Valma tak, valmtak]] |''[[Valmtak]]'' er ein slags «variant» av saltaket. Saltaket går ikkje over heile lengda av huset, men er kombinert med ei skrå takflate opp frå kvar av dei to kortsidene av huset, slik at gavlane vert erstatta med desse takflatene. |- |[[Fil:Zeltdach.svg|100px|Telttak]] |''[[Telttak]]'' er det dersom mønet på valmtaket er innskrenka til inkje, slik at alle dei fire skrå takflatene går opp i ein spiss, og får taket på huset til å likne på ein pyramide. Nemninga ''telttak'' syner til dei gamle pyramidetelta, som hadde kvadratisk grunnplan og ei einaste teltstong til å halde duken opp, plassert midt i teltet. Nemninga ''pyramidetak'' vert ofte nytta i staden for nemninga ''telttak''. |- |[[Fil:Krüppelwalmdach.png|100px|Halvvalmtak]] |''[[Halvvalmtak]]'' er ein variant av valmtak ved at skråtaka på kortsidene ikkje går like langt ned som på valmtak, slik at det vert ein slags avstumpa gavl på kortsidene. |- |[[Fil:Dach mansardowy.svg|100px|Mansardtak]] |''[[Mansardtak]]'' er ein slags variant av saltak. Takflatene har ein markert, langsgåande knekk av di taket er brattare nedst enn øvst. Det kan vere vindauge i dette bratte partiet for at loftet skal kunne nyttast til husvære. |- | |''[[Mansardtak|Valma mansardtak]]'' eller ''kombinert valm-mansardtak'' er eit mansardtak som har takflater ned på alle fire sidene av huset på liknande vis som eit valmtak, men som altså lettare kan gje høve til å setje inn vindauge på grunn av dei bratte partia. |- | |''[[Mansardtak|Halvvalma mansardtak]]'' er ein variant av valma mansardtak som svarar til halvvalmtak. Berre den øvste parten av mansardtaket finst på kortsidene av huset, slik at de vert ein slags avstumpa gavl på desse sidene. |- |[[Fil:Pultowa trecha.png|100px|Pulttak]] |''[[Pulttak]]'' er eit tak med berre ei takflate som har fall til den eine sida av bygningen. |- |[[Fil:Flat roof.jpg|100px|Flatt tak]] |''[[Flatt tak]]'' er eit tak som er horisontalt og jamt, men med avrenning som hindrar at nedbør kan trengje inn gjennom taktekkinga. |- | |''[[Skalltak]]'' er tak av ei tynn, armert betongplate som er forma i bylgjer for å kunne vere sjølvberande over eit stort areal mellom støttepunkta. |- |[[Fil:RWB-RWBA-Symbol Industriegebiet, Gewerbegebiet.svg|100px|Shedtak (trafikkskiltsymbol for industriområde)]] |''[[Shedtak]]'', eller «sagtanna tak», er tak som liknar litt på skalltak, men «bylgjene» er forma som vekselvis bratte og mindre bratte flater. Slike tak vert helst nytta på industribygningar. Ved å plassere vindauge i dei bratte partia, gjev denne typen tak høve til å ljose opp lokala under taket med dagsljos. |} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tak]] [[Kategori:Bygningsdetaljar]] b6zhuxwz8zsbjxy3e0shbyp757moz4q 0 73004 3653737 2934375 2026-05-19T00:04:50Z ~2026-30123-25 155088 /* Opphav */ 3653737 wikitext text/x-wiki [[Fil:Resin with insect (aka).jpg|thumb|Insekt fanga i kvae.]] '''Kvae''' eller '''harpiks''' (''resin''), er ei ikkje-flytande blanding av [[terpen]]ar, [[fenylpropanoid]]ar og [[gummi]]stoff som vert skilt ut frå sårflater på [[tre]] og stivnar i kontakt med [[luft]]. == Opphav == Kvae vert produsert i spesielle kvaekanalar og er vanleg hos vekstar i [[furufamilien]], [[styraksfamilien]] og [[skjermplantefamilien]]. Kvae er [[tre]]et sitt forsvarsystem mot angrep av insekt og sopp. Når for eksempel ei [[borkbille]] prøver å gnage seg inn under [[bork]]en, startar kvaeutfloda, eit friskt tre vil normalt skilje ut så mykje at billa må gje tapt. Kvae består av ulike [[hydrokarboner]] og stivnar fort når [[eteriske oljer]] [[fordamping|fordampar]]. == Bruk == Kvae vert nytta til ei rekke formål, mellom anna i produksjonen av [[terpentin]], [[røykjelse]] (frå ''[[Boswellia sacra]]''), [[myrra]] (frå ''[[Commiphora abyssinica]]''), [[Latex]] (frå [[gummitre]]et), og [[rav]] ([[fossil]] kvae). Kvae vert òg nytta på [[boge for strykeinstrument|bogar]] for [[strykeinstrument]] for at håra skal festa seg på stengene og gleppa når krafta overstig ei viss grense. Måten bogehåra festar seg til strengene er viktig for lyden frå strykeinstrument == Bakgrunnsstoff == {{Commons|Resin}} {{biologispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sekresjon]] [[Kategori:Transparente materiale]] tlaojs1y5l363jd0jh0k4j7z28ra6fq 0 74483 3653921 3571406 2026-05-19T09:52:12Z Ranveig 39 Flikk, flytta geografibolk opp. 3653921 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region |namn = Balearane |bilete=Cala es Matzoc 01.jpg |bilettekst=Cala es Matzoc i Artà på Mallorca. |andre namn = Illes Balears<br />Islas Baleares |type = [[Autonome regionar i Spania|Autonom region]] |flagg = Flag of the Balearic Islands.svg |våpen = Coat_of_Arms_of_Balearic_Islands.svg |kart = Baleares-rotulado.png |underinndeling_type1 = [[Provinsar i Spania|Provinsar]] |underinndeling_namn1 = 1 |hovudstad = [[Palma de Mallorca|Palma]] |postnummer = IB }} '''Balearane''' ([[katalansk]] ''Illes Balears'', [[spansk]] ''Islas Baleares''<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1986/19091&codmap=|title=Ley 3/1986, de 19 de abril, de normalización linguística|publisher=Boe.es|access-date=2012-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022125150/http://boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1986%2F19091&codmap=|archive-date=22. oktober 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1997/09019|title=Ley 13/1997, de 25 de abril, por la que pasa a denominarse oficialmente Illes Balears la Provincia de Baleares|publisher=Boe.es|access-date=2012-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022125155/http://boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1997%2F09019|archive-date=22. oktober 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Ley Orgánica 1/2007, de 28 de febrero, de reforma del Estatuto de Autonomía de las Illes Balears|url=http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=2007/4233&codmap=|publisher=Boe.es|access-date=2012-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022125200/http://boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=2007%2F4233&codmap=|archive-date=22. oktober 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>) er ei [[øygruppe]] vest i [[Middelhavet]], nær kysten av [[Den iberiske halvøya]]. Øygruppa er ein [[spanske autonome regionar|autonom region]] og ein [[provinsar i Spania|provins]] i [[Spania]] med [[Palma de Mallorca|Palma]] som hovudstad. Dei fire største øyane i øygruppa er [[Mallorca]], [[Menorca]], [[Ibiza]] og [[Formentera]]. Øygruppa har to offisielle språk, spansk og katalansk. Dei fleste innbyggjarane er katalansktalande.<ref name="SNL">{{Cite journal|date=2024-03-02|title=Balearene|url=https://snl.no/Balearene|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> == Geografi== [[Fil:serraTramuntana2.jpg|mini|venstre|[[Serra de Tramuntana]], ei fjellkjede på Mallorca.]] Balearane ligg på eit geologisk heva område danna gjennom landheving. Dei er gjennomskorne av eit nettverk av [[forkasting]]ar frå nordvest til søraust.<ref name="Regional Geology and Tectonics">{{cite book|first1=David G.|last1=Roberts|author2=A. W. Bally|title=Regional Geology and Tectonics: Phanerozoic Passive Margins, Cratonic Basins and Global Tectonic Maps, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=QGVO_kGWpvsC&q=%22Balearic+Islands%22+geology+fault+uplift&pg=PA847|date=2012|publisher=Elsevier |isbn=978-0-444-56357-6|access-date=21. juni 2016}}</ref><ref name="History of Mallorca">{{cite web|url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/WestMed.pdf|title=History of Mallorca|date=2007–2012|access-date=21. juni 2016}}</ref> Sjølve Balearane er [[Mallorca]] og [[Menorca]], i tillegg til nokre andre mindre øyar, som i lag dannar eit autonomt område i Spania. Dei største øyane i regionen er Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera, som alle er populære turistmål. Av dei mindre øyane finn ein [[Cabrera i Balerarane|Cabrera]], som ligg i [[Parc Nacional de l'Arxipèlag de Cabrera]]. Øyane kan vidare delast inn i [[Islas Gimnesias]] med Mallorca, Menorca og Cabrera, og [[Pityusarane]] med Ibiza og Formentera. Hovudstaden i området er [[Palma de Mallorca]]. Innbyggjarane har lang tradisjon med å livnæra seg av fiske og jordbruk med sitrusfrukter, tomatar, mandlar, oliven, havre, druer, poteter og bønner. Sidan midten av 1900-talet har turisme vore ei viktig næring.<ref name=SNL/> {| class="wikitable" |+ Hovudøyane i Balearane |- | [[Fil:Localització de Mallorca.png|80px]] | [[Fil:Mallorca.jpg|70px]] | [[Fil:Flag of Mallorca.svg|80px]] | [[Mallorca]] |- | [[Fil:Localització de Menorca.png|80px]] | [[Fil:Menorca.jpg|70px]] | [[Fil:Bandera de Menorca.svg|80px]] | [[Menorca]] |- | [[Fil:Localització d'Eivissa.png|80px]] | [[Fil:Ibiza.jpg|70px]] | [[Fil:Ibiza flag.svg|80px]] | [[Ibiza]] |- | [[Fil:Localització de Formentera.png|80px]] | [[Fil:Ibiza.jpg|70px]] | [[Fil:Bandera de Formentera.svg|80px]] | [[Formentera]] |- | [[Fil:Localització de Cabrera.png|80px]] | [[Fil:Archipiélago de Cabrera.jpg|70px]] | [[Fil:Vlag ontbreekt.svg|80px]] | [[Cabrera i Balearane|Cabrera]] |- |} == Historie == === Antikken === Dei eldste spor etter bustenda på Balearabe er datert til 200-talet f.Kr., kring 2500-2300 f.Kr., av folk knytte til [[klokkebegerkulturen]].<ref>{{Cite journal|last1=Fernandes|first1=Daniel M.|last2=Mittnik|first2=Alissa|last3=Olalde|first3=Iñigo|last4=Lazaridis|first4=Iosif|last5=Cheronet|first5=Olivia|last6=Rohland|first6=Nadin|last7=Mallick|first7=Swapan|last8=Bernardos|first8=Rebecca|last9=Broomandkhoshbacht|first9=Nasreen|last10=Carlsson|first10=Jens|last11=Culleton|first11=Brendan J.|date=2020-03-01|title=The spread of steppe and Iranian-related ancestry in the islands of the western Mediterranean|journal=Nature Ecology & Evolution|language=en|volume=4|issue=3|pages=334–345|doi=10.1038/s41559-020-1102-0|issn=2397-334X|pmc=7080320|pmid=32094539}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Alcover|first=Josep Antoni|date=2008-03-01|title=The First Mallorcans: Prehistoric Colonization in the Western Mediterranean|url=https://doi.org/10.1007/s10963-008-9010-2|journal=Journal of World Prehistory|language=en|volume=21|issue=1|pages=19–84|doi=10.1007/s10963-008-9010-2|s2cid=161324792 |issn=1573-7802}}</ref> [[File:Torre d'en Gaumés (16).jpg|mini|venstre|[[Torre d'en Galmés]] i 2011]] Ein kjenner lite til dei tidlegare innbyggjarane på øya i antikken, men det finst mange segner. Grekarane kalla øyane «Gymnesiae», der ''gymnos'' har tydinga ‘naken’. [[Lycofron]] fortal at nokre skipbrotene grekarar frå [[Viotía]] blei kasta nakne opp på øyane. [[Diodorus Siculus]] skreiv at øyane fekk namnet sitt på grunn av att innbyggjarane gjekk nakne om sommaren.<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0060.tlg001.perseus-grc1:5.17|title=Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica, Books I-V, book 5, chapter 17|website=www.perseus.tufts.edu}}</ref> Ein annan tradisjon fortel at øyane blei koloniserte frå [[Rhodos]] etter [[Trojakrigen]].<ref name="Strabo">Strab. xiv. p. 654; Plin. l. c "The Rhodians, like the Baleares, were celebrated slingers"<br/>Sil. Ital. iii. 364, 365: "Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, Funda bella ferens Balearis et alite plumbo."</ref> I antikken bygde øybuarane på Mallorca og Minorca [[Talayotkulturen|talayotar]] og var kjende for å vere dyktige med [[slynge]]. Med slyngene sine tente dei som leigesoldatar, først under [[Kartago]] og seinare under [[romarane]]. [[Fønikia|fønikarane]] tok tidleg over øyane<ref>Strabius iii. s. 167, 168.</ref> og spor etter koloniseringa deira er bevart i byen Mago ([[Mahon]] på [[Menorca]]). Etter at [[Kartago]] fall, vart øyane i praksis sjølvstendige. Romarane erobra øyane med [[Quintus Caecilius Metellus Balearicus|Q. Caecilius Metellus]], som så fekk etternament Balearicus, i 123 f.kr.<ref>[[Livius]] ''Epit. Ix.''; Freinsh. Supp. lx. 37; Florus, Strabo ''ll. cc.''</ref> [[Metellus]] let 3000 romerske og spanske nybyggjarar slå seg ned på den større øya og grunnla byane [[Palma de Mallorca|Palma]] og [[Pollenza|Pollentia]].<ref> Strabo, [[Pomponius Mela]], [[Plinius den eldre]].</ref> Øyane høyrte under [[Romarriket]] til [[Carthago Nova]] (i dag den moderne Cartagena) i provinsen [[Hispania Tarraconensis]]. Dei vart seinare ein eigen provins, truleg i samband med delinga av riket under [[Konstantin I|Konstantin]].<ref>''[[Notitia Dignitatum]]'' Occid. c. xx. vol. ii. s. 466, Böcking.</ref> Dei to største øyane hadde mange gode hamner, men med mange klipper ved innseglinga måtte ein ofte vere forsiktig. Begge øyane var særs frodige og dei vart godt likt for både det dei dyrka og dyra dei avla. Det viktigaste mineralproduktet var raudjord, kalla sinope, som vart nytta av målarar.<ref>Plinius xxxv. 6. s. 13; Vitruv. vii. 7.</ref> Delen av Middelhavet aust for Spania, rundt Balearane, vart kalla ''Mare Balearicum''.<ref>τὸ Βαλλεαρικὸν πέλαγος, Ptol. ii 4. § 3.</ref> eller ''Sinus Balearicus''.<ref>Flor. iii. 6. § 9.</ref> === Tida etter Romarriket === I kaoset rundt Romarriket sitt fall vart øyane erobra av [[vandalar]]. Dei vart så gjenerobra av [[Austromarriket]], men fall raskt til [[maurarane]] etter [[den mauriske erobringa av Iberia|erobringa deira av Iberia]] Mellom 1113 og 1115 gjorde ein flåte frå [[Toscana]] og [[Lombardia]], leia av [[Ugo da Parlascio Ebriaco]] og [[erkebiskop av Pisa|erkebiskop]] [[Pietro Moriconi]] frå [[Republikken Pisa]], ein suksessrik ekspedisjon til Balearane. Ekspedisjonen vart utført med støtte frå [[Konstantin I av Logudoro]] og basen hans i [[Porto Torres]]. På 1200-talet erobra kong [[Jakob I av Aragon]] øyane og [[Kongedømet Mallorca]] vart oppretta, men dette vart nedlagd i 1344 og ein del av [[Krona Aragon]], som seinare vart slått saman med [[Krona Castilla]] etter [[Isabella av Castilla]] og [[Ferdinand II av Aragon]] gifta seg. Desse danna det nye [[Spania]]. Balearane var ofte utsett frå [[berbarar|berbiske]] sjørøvarar frå Nord-Afrika og [[Formentera]] vart til og med heilt forlaten av innbyggjarane. I 1514, 1515 og 1521 vart kysten av Balearane og det spanske fastlandet plyndra av [[tyrkarar|tyrkiske]] [[kaperar]] og den [[Det osmanske riket|osmanske]] admiralen [[Hayreddin Barbarossa]]. I 1588 vart øyane plyndra og raserte av den orsmanske korsaren [[Turgut Reis]], og 4000 menneske blei tekne som [[Slavehandelen på Barbareskkysten|slavar]].<ref>Carr, Matthew, [https://archive.org/details/bloodfaithpurgin00carr/page/120 ''Blood and Faith: the Purging of Muslim Spain''] (Leiden, 1968), s. 120.</ref> Øya [[Menorca]] var eit [[Storbritannia|britisk]] område gjennom det meste av 1700-talet som følgje av [[Utrecht-traktaten]], då Spania avstod [[Gibraltar]] og Menorca til Storbritannia etter [[den spanske arvefølgjekrigen]]. Øya vart til slutt permanent avstått til Spania med [[Amiens-traktaten]] i 1802 under [[dei franske revolusjonskrigane]]. === 1900-talet === Øyane hadde avgrensa konfliktar under [[den spanske borgarkrigen]] 1936-1939. Menorca og Formentera var lojale til [[Den andre spanske republikken |dei republikanske styresmaktene]], medan resten av øyane støtta nasjonalistane. Republikanske styrkar tok Ibiza tidleg i krigen, men klarte ikkje ta full kontroll over Majorca i [[slaget om Majorca]] i august 1936. Nasjonaliststyrkar gjenerobra Ibiza i september 1936. Menorca blei okkupert av nasjonalistane i februar 1939 etter [[slaget om Minorca i 1939|slaget om Menorca]]. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Balearic Islands|Balearic Islands]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 19. mai 2009.'' ** ''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} *[https://www.illesbalears.travel/ Offisiell turistside] {{Spanske autonome regionar}} {{Provinsar i Spania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Spanske autonome regionar]] [[Kategori:Provinsar i Spania]] [[Kategori:Øyar i Spania]] [[Kategori:Balearane| ]] 1rwsvzijibf936pfuxzuss86h1s75ip 0 76843 3653763 3353976 2026-05-19T01:11:36Z ~2026-30123-25 155088 3653763 wikitext text/x-wiki [[Fil:Лишайник (тип 2).jpg|høgre|mini|360px|Ein uidentifisert bladlav]] '''Lav''' er eit [[mutualisme|mutualistisk]] samliv mellom ein [[sopp]] og ein [[alge]] der dei to organismane framstår som éin. Algen [[fotosyntese|fotosyntetiserer]] sukker or lufta, medan soppen vernar ho mot beite. Lav finst over heile verda, ofte under særs tøffe tilhøve, trass i at dei ikkje veks vidare fort. Ein finn dei på mange ulike substrat, mellom anna [[stein]], [[mose]], [[bork]] og [[blad]]. Ein reknar med at fenomenet har oppstått fleire gongar i evolusjonshistoria uavhengig av kvarandre. Dei eldste lavfossila er om lag 400 millionar år gamle, men ein trur dei kan vera langt eldre - [[fossil]]iseringsprosessar har særs vanskeleg for å skje i dei harde omgjevnadane lavar flest heldt til i. == Oppbygnad == Alle lavar består av ein ''mykobiont'', [[sopp]]en, og ein ''fotobiont'', [[alge]]n. Soppane er som regel [[sekksporesopp]] (''Ascomycota''), men det finst òg nokre få [[stilksporesopp]] som dannar lav. 20 % av alle kjende sopp dannar lav. Algane er som regel [[grønalgar]], ved somme høve òg [[cyanobakteriar]]. Ein del lavslekter har begge delar; grønalgane driv fotosyntese og cyanobakteriane fikserer [[nitrogen]] or lufta. Slik lav kjenner ein gjerne att på dei blågrøne flekkane (''cephalodiane'') dei har på thallus. Reint økologisk og morfologisk kan me dela lavet inn i tre kategoriar. Dette har ingenting å gjera med [[biologisk systematikk]], men er ei praktisk inndeling basert på korleis sopp- og lavcellene er organiserte i høve til kvarandre. '''''Skorpelav''''' (som til dømes [[kartlav]]) er den minste og mest hardføre lav-varianten. Her veks margen av [[hyfe|sopphyfar]] rett på substratet med eit tynt lag algar over seg, godt verna av eit tjukt lag overbork soppen produserer. Hyfane kan gjerne bora seg ned i hardt berg og halda seg til dels særs godt fast. '''''Bladlav''''' har tilnærma bladforma thallus og har rotliknande strukturar (rhizinar) som festar dei til substratet. Mellom rhizinlaget og margen har dei i tillegg ein underbork. '''''Busklav''''' er oftast sylindrisk, og har eit ståande eller hengande thallus med greinar. Dei er som regel fest til substratet berre med ei einskild festeskive dei har ved basis. Desse vekstformene gjeld for lav med ''heteromere'' thallus, det vil seie lavformer med klar laginndeling. Det er dette som er mest vanleg, men me kjenner òg ein del artar med ''homoiomere'' thallus: ei merg som består både av foto- og mykobiontar. Dette finn me helst hjå bladlav med cyanobakterie som fotobiont. == Spreiingsstrukturar == [[Fil:Lisaj2.jpg|mini|venstre|240px|Ein busklav.]] Sidan lav har minst to ulike celletypar som er særs genetisk distinkte er det vanskeleg for dei å formeira seg kjønna. Som regel spreiar lav seg difor som fragment; så godt som alle brotstykke av ein lav er i stand til å veksa opp til heilt nye individ. Nokre lav har spesialiserte fragmenteringsstrukturar som fører til at dei vert spreidd over større avstandar. ''Isidium'' er barkkledde utvekstar frå thallusoverflata som både inneheldt sopp- og algeceller. Desse brekk av og vert spreidd med vinden. ''Soredia'' er små gryn-aktige pakkar med algeceller og sopphyfer som veks i dei områda på thallus som manglar bark (''soral''). Lav som er fullstendig dekt med soral vert kalla leprøs. Stundom formeirar soppen seg utan at algane vert med. Han er då vanlegvis avhengig av å finna nye algeceller der sporane landar for å kunne veksa opp til ein ny lav. Det vert danna såkalla ''apothecium'' - «krater» med ''asci'' eller ''basidium'' avhengig av om mykobionten er ein [[sekksporesopp|sekk]]- eller [[stilksporesopp]] - som produserer seksuelle sporar som spreiast med vinden. Flaskeforma ''perithecium'' kan dessutan danna aseksuelle ''konidiesporar''. == Bruk == Lav er særs rikt på [[karbohydrat]] og kan nyttast som mat både for dyr og menneske. Det vert òg nytta som materiale til m.a. kransar og tau og som isolasjonsmateriale i hus. == Kjelder == * Andersen, Heidi Lie: ''Lav'', Forelesningsnotater for BIO112 botanikk ved Universitetet i Bergen hausten 2007 * Ennos, Roland & Sheffield, Elizabeth: ''Plant Life'' Blackwell Science 2000 {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lav| ]] [[Kategori:Sporeplantar]] [[Kategori:Polyekstremofile organismar]] [[Kategori:Oligotrofe organismar]] [[Kategori:Bioindikatorar]] [[Kategori:Indikatorartar]] t3z1s4l3bsokgvnd0m10oajiac5bqq0 3653929 3653763 2026-05-19T10:30:18Z Ranveig 39 Fmt. 3653929 wikitext text/x-wiki [[Fil:Лишайник (тип 2).jpg|høgre|mini|Ein uidentifisert bladlav]] '''Lav''' er eit [[mutualisme|mutualistisk]] samliv mellom ein [[sopp]] og ein [[alge]] der dei to organismane framstår som éin. Algen [[fotosyntese|fotosyntetiserer]] sukker or lufta, medan soppen vernar ho mot beite. Lav finst over heile verda, ofte under særs tøffe tilhøve, trass i at dei ikkje veks vidare fort. Ein finn dei på mange ulike substrat, mellom anna [[stein]], [[mose]], [[bork]] og [[blad]]. Ein reknar med at fenomenet har oppstått fleire gongar i evolusjonshistoria uavhengig av kvarandre. Dei eldste lavfossila er om lag 400 millionar år gamle, men ein trur dei kan vera langt eldre - [[fossil]]iseringsprosessar har særs vanskeleg for å skje i dei harde omgjevnadane lavar flest heldt til i. == Oppbygnad == Alle lavar består av ein ''mykobiont'', [[sopp]]en, og ein ''fotobiont'', [[alge]]n. Soppane er som regel [[sekksporesopp]] (''Ascomycota''), men det finst òg nokre få [[stilksporesopp]] som dannar lav. 20 % av alle kjende sopp dannar lav. Algane er som regel [[grønalgar]], ved somme høve òg [[cyanobakteriar]]. Ein del lavslekter har begge delar; grønalgane driv fotosyntese og cyanobakteriane fikserer [[nitrogen]] or lufta. Slik lav kjenner ein gjerne att på dei blågrøne flekkane (''cephalodiane'') dei har på thallus. Reint økologisk og morfologisk kan me dela lavet inn i tre kategoriar. Dette har ingenting å gjera med [[biologisk systematikk]], men er ei praktisk inndeling basert på korleis sopp- og lavcellene er organiserte i høve til kvarandre. '''''Skorpelav''''' (som til dømes [[kartlav]]) er den minste og mest hardføre lav-varianten. Her veks margen av [[hyfe|sopphyfar]] rett på substratet med eit tynt lag algar over seg, godt verna av eit tjukt lag overbork soppen produserer. Hyfane kan gjerne bora seg ned i hardt berg og halda seg til dels særs godt fast. '''''Bladlav''''' har tilnærma bladforma thallus og har rotliknande strukturar (rhizinar) som festar dei til substratet. Mellom rhizinlaget og margen har dei i tillegg ein underbork. '''''Busklav''''' er oftast sylindrisk, og har eit ståande eller hengande thallus med greinar. Dei er som regel fest til substratet berre med ei einskild festeskive dei har ved basis. Desse vekstformene gjeld for lav med ''heteromere'' thallus, det vil seie lavformer med klar laginndeling. Det er dette som er mest vanleg, men me kjenner òg ein del artar med ''homoiomere'' thallus: ei merg som består både av foto- og mykobiontar. Dette finn me helst hjå bladlav med cyanobakterie som fotobiont. == Spreiingsstrukturar == [[Fil:Lisaj2.jpg|mini|venstre|Ein busklav.]] Sidan lav har minst to ulike celletypar som er særs genetisk distinkte er det vanskeleg for dei å formeira seg kjønna. Som regel spreiar lav seg difor som fragment; så godt som alle brotstykke av ein lav er i stand til å veksa opp til heilt nye individ. Nokre lav har spesialiserte fragmenteringsstrukturar som fører til at dei vert spreidd over større avstandar. ''Isidium'' er barkkledde utvekstar frå thallusoverflata som både inneheldt sopp- og algeceller. Desse brekk av og vert spreidd med vinden. ''Soredia'' er små gryn-aktige pakkar med algeceller og sopphyfer som veks i dei områda på thallus som manglar bork (''soral''). Lav som er fullstendig dekt med soral vert kalla leprøs. Stundom formeirar soppen seg utan at algane vert med. Han er då vanlegvis avhengig av å finna nye algeceller der sporane landar for å kunne veksa opp til ein ny lav. Det vert danna såkalla ''apothecium'', «krater» med ''asci'' eller ''basidium'' avhengig av om mykobionten er ein [[sekksporesopp|sekk]]- eller [[stilksporesopp]] - som produserer seksuelle sporar som spreiast med vinden. Flaskeforma ''perithecium'' kan dessutan danna aseksuelle ''konidiesporar''. == Bruk == Lav er særs rikt på [[karbohydrat]] og kan nyttast som mat både for dyr og menneske. Det vert òg nytta som materiale til m.a. kransar og tau og som isolasjonsmateriale i hus. == Kjelder == {{fotnoteliste}} * Andersen, Heidi Lie: ''Lav'', Forelesningsnotater for BIO112 botanikk ved Universitetet i Bergen hausten 2007 * Ennos, Roland & Sheffield, Elizabeth: ''Plant Life'' Blackwell Science 2000 == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lav| ]] [[Kategori:Sporeplantar]] [[Kategori:Polyekstremofile organismar]] [[Kategori:Oligotrofe organismar]] [[Kategori:Bioindikatorar]] [[Kategori:Indikatorartar]] pssc0073utu5f511vbai0ph3tlzrfru 0 83127 3653738 3310840 2026-05-19T00:05:55Z ~2026-30123-25 155088 /* Kjønn */ 3653738 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | bilete = Vespula_germanica_Richard_Bartz.jpg | biletstorleik = 250px | bilettekst = [[Tyskkvefs]] (''Vespula germanica''), ein stikkekvefs | rekkje = Arthropoda | underrekkje = Hexapoda | klasse = Insecta | underklasse = Pterogyta | infraklasse = Neoptera | orden = Hymenoptera | klassifisert_av=Linné, 1758 | underordenar = Symphyta, Apocrita }} '''Årevenger''', '''kvefsar''' eller '''vepsar''' (Hymenoptera) er ein stor [[biologisk orden|orden]] insekt med membranøse venger ein lett kan sjå blodårene i. Gruppa omfattar mellom anna [[bie]]r, [[stikkekvefsar]], [[humler]] og [[maur]] og er truleg den tredje største gruppa insekt i verda. Det er beskrive over 125 000 ulike artar årevenger, men truleg er det totale artstalet langt høgare. Det gjeld òg dei 1292 artane som er registrerte i Noreg. == Kjenneteikn == Dei fleste årevenger har to par gjennomsiktige venger, kor dei bakerste er små og fest til dei første med krokar. Antennene er velutvikla og finst i fleire variantar. Munndelane er som oftast forlenga, og som regel modifiserte til å ta opp nektar frå [[blome|blomar]]. Likevel har dei som regel funksjonelle mandiblar, det vil seie tyggjekjever. Hjå bier har ''labium'' (underleppa) fått vekse ut eit par para flikstrukturar som kallast ''glossae'' og paraglossae''. Det siste segmentet på mellomkroppen er redusert og samanvakse med første bakkroppssegment. Hoer har nesten alltid ein ''ovipositor'', eit eggleggingsorgan som hjå mange artar er omdanna til ein stikke- eller sagebrodd. == Kjønn == Eit særtrekk ein finn i årevengene (og i somme [[borkbille]]r) er den ''haplo-diploide'' måten å fastsetja kjønn på. Individ som er [[diploidi|diploide]] (har [[kromosom]]a sine arrangert i par) veks opp til hoer, medan [[haploidi|haploide]] individ (med halvparten så mange kromosom) veks opp til hannar. Dette tyder i praksis at befrukta egg alltid vert hoer, medan ubefrukta egg som klekkast likevel vert til hannar. Dette systemet har ført til at hoer av årevenger faktisk deler meir genmateriale med systrene sine enn dei gjer med sitt eige avkom, i alle fall målt i prosent. Ifølgje [[Bill Hamilton]]s [[slektskapsseleksjon]]steori er dette årsaka til at så mange av dei er [[eusosialitet|eusosiale]]. == Levesett == [[Fil:ES-1853.jpg|venstre|mini|240px|[[Maur]] lever i samfunn.]] Årevenger er aktive insekt med [[holometaboli|fullstendig forvandling]]. Larvane manglar bein og er ofte kvite og blaute. Dei er ofte parasittiske eller parasittoide, viss dei ikkje bur i eit bol og får mat hjå søskena sine (som hjå maur og bier). Det verkar som årevenger har ein evolusjonær tendens til å danna [[eusosialitet|eusosiale]] samfunn, det vil seie koloniar med fleire ulike [[kaste|kastar]] av morfologisk ulike individ som er spesialtilpassa ulike oppgåver. Som regel er det ei sentral dronning i ein koloni som produserer mengder av døtrer til å henta mat, fora larvar og forsvara bolet. Frå tid til annan vert det produsert nye dronningar og hannar, som svermar før hannane døyr og dronningane grunnlegg nye koloniar. Årevengehoer kan lagra sæd i kroppen sin og bruka han til å befrukta egga sine med heile resten av livet. == Evolusjon og systematikk == Dei eldste fossile årevengene er frå [[trias]]tida for 207-220 millionar år sidan og var [[plantekvefs]]ar som høyrde til [[biologisk familie|familien]] ''[[Xyelidae]]''. Dei første fossilane frå sosiale årevengegrupper dukka opp i [[krittida]]. Som regel har ein delt årevengene opp i to underordenar, ''[[Symphyta]]'' ([[plantekvefs]]ar) og ''[[Apocrita]]'' (andre kvefsar, [[bie]]r, [[humler]] og [[maur]]). Grunnlaget for dette er den såkalla ''kvefsetalja'', innsnøringa dyra har mellom mellom- og bakkroppen, som er unik for ''Apocrita''. Med [[fylogenetisk systematikk]] har ein derimot gått litt vekk frå dette systemet. Ein reknar nemleg med at ''Apocrita'' oppstod frå ''Symphyta''-familien ''[[Orussidae]]'', noko som fører til at ''Symphyta'' vert [[parafyletisk]]. == Kjelder == * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer 2002 * [http://en.wikipedia.org/wiki/Hymenoptera Engelsk wikipedia] * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Hymenopt.htm Norsk Entomologisk Forening] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger| ]] [[Kategori:Insekt]] jwl4kfe63bt1rz3isedha5ls85dke49 3653874 3653738 2026-05-19T07:24:16Z Ranveig 39 Malar 3653874 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | bilete = Vespula_germanica_Richard_Bartz.jpg | biletstorleik = 250px | bilettekst = [[Tyskkvefs]] (''Vespula germanica''), ein stikkekvefs | rekkje = Arthropoda | underrekkje = Hexapoda | klasse = Insecta | underklasse = Pterogyta | infraklasse = Neoptera | orden = Hymenoptera | klassifisert_av=Linné, 1758 | underordenar = Symphyta, Apocrita }} '''Årevenger''', '''kvefsar''' eller '''vepsar''' (Hymenoptera) er ein stor [[biologisk orden|orden]] insekt med membranøse venger ein lett kan sjå blodårene i. Gruppa omfattar mellom anna [[bie]]r, [[stikkekvefsar]], [[humler]] og [[maur]] og er truleg den tredje største gruppa insekt i verda. Det er beskrive over 125 000 ulike artar årevenger, men truleg er det totale artstalet langt høgare. Det gjeld òg dei 1292 artane som er registrerte i Noreg. == Kjenneteikn == Dei fleste årevenger har to par gjennomsiktige venger, der dei bakerste er små og fest til dei første med krokar. Antennene er velutvikla og finst i fleire variantar. Munndelane er som oftast forlenga, og som regel modifiserte til å ta opp nektar frå [[blome|blomar]]. Likevel har dei som regel funksjonelle mandiblar, det vil seie tyggjekjever. Hjå bier har ''labium'' (underleppa) fått vekse ut eit par para flikstrukturar som kallast ''glossae'' og paraglossae''. Det siste segmentet på mellomkroppen er redusert og samanvakse med første bakkroppssegment. Hoer har nesten alltid ein ''ovipositor'', eit eggleggingsorgan som hjå mange artar er omdanna til ein stikke- eller sagebrodd. == Kjønn == Eit særtrekk ein finn i årevengene (og i somme [[borkbille]]r) er den ''haplo-diploide'' måten å fastsetja kjønn på. Individ som er [[diploidi|diploide]] (har [[kromosom]]a sine arrangert i par) veks opp til hoer, medan [[haploidi|haploide]] individ (med halvparten så mange kromosom) veks opp til hannar. Dette tyder i praksis at befrukta egg alltid vert hoer, medan ubefrukta egg som klekkast likevel vert til hannar. Dette systemet har ført til at hoer av årevenger faktisk deler meir genmateriale med systrene sine enn dei gjer med sitt eige avkom, i alle fall målt i prosent. Ifølgje [[Bill Hamilton]]s [[slektskapsseleksjon]]steori er dette årsaka til at så mange av dei er [[eusosialitet|eusosiale]]. == Levesett == [[Fil:ES-1853.jpg|venstre|mini|240px|[[Maur]] lever i samfunn.]] Årevenger er aktive insekt med [[holometaboli|fullstendig forvandling]]. Larvane manglar bein og er ofte kvite og blaute. Dei er ofte parasittiske eller parasittoide, viss dei ikkje bur i eit bol og får mat hjå søskena sine (som hjå maur og bier). Det verkar som årevenger har ein evolusjonær tendens til å danna [[eusosialitet|eusosiale]] samfunn, det vil seie koloniar med fleire ulike [[kaste|kastar]] av morfologisk ulike individ som er spesialtilpassa ulike oppgåver. Som regel er det ei sentral dronning i ein koloni som produserer mengder av døtrer til å henta mat, fora larvar og forsvara bolet. Frå tid til annan vert det produsert nye dronningar og hannar, som svermar før hannane døyr og dronningane grunnlegg nye koloniar. Årevengehoer kan lagra sæd i kroppen sin og bruka han til å befrukta egga sine med heile resten av livet. == Evolusjon og systematikk == Dei eldste fossile årevengene er frå [[trias]]tida for 207-220 millionar år sidan og var [[plantekvefs]]ar som høyrde til [[biologisk familie|familien]] ''[[Xyelidae]]''. Dei første fossilane frå sosiale årevengegrupper dukka opp i [[krittida]]. Som regel har ein delt årevengene opp i to underordenar, ''[[Symphyta]]'' ([[plantekvefs]]ar) og ''[[Apocrita]]'' (andre kvefsar, [[bie]]r, [[humler]] og [[maur]]). Grunnlaget for dette er den såkalla ''kvefsetalja'', innsnøringa dyra har mellom mellom- og bakkroppen, som er unik for ''Apocrita''. Med [[fylogenetisk systematikk]] har ein derimot gått litt vekk frå dette systemet. Ein reknar nemleg med at ''Apocrita'' oppstod frå ''Symphyta''-familien ''[[Orussidae]]'', noko som fører til at ''Symphyta'' vert [[parafyletisk]]. == Kjelder == * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer 2002 * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Hymenopt.htm Norsk Entomologisk Forening] {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hymenoptera|Hymenoptera]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. mars 2008.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger| ]] [[Kategori:Insekt]] trhu74d7op7e8guhup0kvdzikim9b19 0 83339 3653846 3370390 2026-05-19T03:55:21Z ~2026-30123-25 155088 /* Never */ 3653846 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart bark som vernar sårflata. Etter 7&ndash;8 år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg ihop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord &mdash; kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig &mdash; like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvistar (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] 2ydvm4j68xkzyf9th789pmigy3ynjo4 3653847 3653846 2026-05-19T03:55:42Z ~2026-30123-25 155088 /* Never */ 3653847 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart bark som vernar sårflata. Etter 7&ndash;8 år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg ihop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig &mdash; like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvistar (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] n05svi8wygwcwnwq8d89nncdw60vfgk 3653848 3653847 2026-05-19T03:56:19Z ~2026-30123-25 155088 /* Torvvol */ 3653848 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart bark som vernar sårflata. Etter 7&ndash;8 år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg ihop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig &mdash; like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] 298e81iuw09uj0w1xcwhsfsxks8y2nz 3653849 3653848 2026-05-19T03:57:48Z ~2026-30123-25 155088 /* Never */ 3653849 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg ihop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig &mdash; like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] hxo13e6u1zfj4c0zfmn4mkzw2sk7622 3653850 3653849 2026-05-19T04:01:37Z ~2026-30123-25 155088 /* Never */ 3653850 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanfor Danmark, og nevra lèt seg lett flekkje av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkjast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvister og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg i hop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig &mdash; like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] bvjy183tklw26d78psfggarsmjrzxgb 3653851 3653850 2026-05-19T04:02:22Z ~2026-30123-25 155088 /* Tekkjardugnad */ 3653851 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanfor Danmark, og nevra lèt seg lett flekkje av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkjast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvister og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg i hop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig – like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] guutytmg3pqkny1u37a8h0d7cgg1zqh 3653852 3653851 2026-05-19T04:02:41Z ~2026-30123-25 155088 /* Tekkjardugnad */ 3653852 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanfor Danmark, og nevra lèt seg lett flekkje av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkjast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvister og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg i hop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig – like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst, laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] 6mz5fwamrv9w9kuwgn7t5w70ajr9s1h 3653853 3653852 2026-05-19T04:03:06Z ~2026-30123-25 155088 /* Neverlegging */ 3653853 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på [[1700-talet]], og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring [[1900]] følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i [[1933]] torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar &mdash; inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanfor Danmark, og nevra lèt seg lett flekkje av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkjast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvister og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg i hop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig – like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst, laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen» som avsluttar taket, er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torven på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.{{byline|Roede|type=Tegning}}]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): ''“I seinare tid har det istaden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.”'' I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag (Høeg 1985:223, 261) (Nordhagen 1934:101-127). Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av [[1980-åra]] vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av [[1990-åra]] har dei leiande friluftsmusea òg teke opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grasortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] msu50j04x2odhmtro2okfvqaio4jy0f 3653915 3653853 2026-05-19T08:38:19Z Ranveig 39 Flikk 3653915 wikitext text/x-wiki [[fil:Bour, Faroe Islands (13).JPG|mini|Torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] [[fil:1973_Røros03.jpg|mini|Torvtak i Sleggveien på [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] '''Torvtekking''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]et blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro|tro]]), eit lag med [[bjørk]]enever og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking. == Tradisjonell tekking med torv på [[never]] == [[fil:Heidal.jpg|mini|Torvtak på garden Kruke i [[Heidal]] i [[Gudbrandsdalen]]. {{foto|Roede}}]] [[fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|Torvtak i forfall på [[utløe]] i [[Hemsedal]]. ''[[Torvvol]]en'' er borte, men kroken han var festa med er der enno. {{foto|Roede}}]] Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». [[Bjørk]]enever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga. For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for ulike moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak berre er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek.På eldre torvtak var derimot bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad. Kor viktig nevra var ser vi i at ordet ''tak'' tyder ‘never’ på [[setesdalsmål]], mens det som i andre dialektar blir kalla ''tak'', heiter ''toke'' i [[Setesdal]]en. Eit tak med never og torv blir kalla ''taktoke'' eller ''rett tak'' i motsetning til andre tekkemåtar. Never er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg over alt i Noreg &mdash; eit mesta ideelt materiale til takbruk. Men etter at det er flekka av [[bjørk]]estamma vil eit neverflak snart krølle seg motsett veg. Det lyt tyngast ned for ikkje å krølle seg eller blåse bort. Både trevirke og stein har vore bruka til dette, men torv er særleg godt eigna. Torv finst over alt, krev ikkje noko pengeutlegg og isolerer relativt bra mot både kulde og varme. Men oppgåva til torv er først og fremst å halde nevra på plass, så ho kan oppfylle misjonen sin som den eigentlege taktekkinga. === Torvtakshistorie === Tak kan ha vore tekte med never og jord i uminnelege tider. Langhusa frå forhistorisk tid vart truleg oftast tekte slik, i alle fall etter at klimaet vart kaldare i eldre [[jarnalderen|jarnalder]], kring [[500 fvt.]] Men strå, [[lyng]] og andre vekstar kan òg ha vore bruka, samanbunta i tjukke lag. Da [[lafteverk|lafteteknikken]] vart importert austfrå i [[vikingtida]] og snart fortrengte [[stavverk]] som dominerande byggjemåte, førte det neppe til endringar i så måte. Gjennom [[mellomalderen]] fortsette dei fleste husa å vera tekte med torv. Tak som var for bratte, slik som på [[kyrkje]]r og [[naust]], vart helst tekte med bord eller [[spon]], medan [[skifer]] kunne bli bruka til fjells og [[bly]] på nokre få kyrkjetak. Men torvtak med never var regelen. [[fil:Authentic Viking recreation.jpg|mini|[[Canada|Kanadisk]] rekonstruksjon av [[hus]] frå [[viking]]tida med torvtak. {{foto|Dylan Kereluk}}]] I bygdene var torvtak mesta einerådande til langt inn på 1700-talet, og berre i sentrale flatbygder nær byene fekk [[tegl]]tak ei viss utbreiing. Først kring 1900 følgde fjellbygdene og andre utkantstrøk etter. Men da var alternativa fleire, og ofte var det skifer, [[bølgjeblikk]], [[flis]] eller [[papp]] som erstatta torvtekkinga. På 1600- og 1700-talet fann importert teglstein vegen til bytaka, mest på rike borgarhus og på offentlege bygningar. Berre i [[Christiania]] ser det ut til at tegltekking vart gjennomført allereie etter at byen vart flytta i [[1624]]. Enno ei stund inn på [[1800-talet]] var mange småhus i andre byar tekte med torv eller berre bord. Større utbreiing fekk tegltaka først da norske teglverk for ålvor kom i gang sist på 1700-talet. Bygder som framleis bruka torvtak ved inngangen til 1900-talet gjekk etterkvart over til andre tekkematerialar, men overgangen tok tid. I [[Hornindal kommune|Hornindal]] var det enno i 1933 torv på ¾ av alle tak. Etter kvart vart [[skifer]], [[spon]] og flis eller stikker meir utbreidde, deretter [[bølgjeblikk]] og papp, og så følgde [[sementstein]], [[bølgjeeternitt]] og nye platematerialar av metall eller plast. Men akkurat da torvtekkinga som normal metode var i ferd med å forsvinne, fekk skikken eit brått oppsving: [[Nasjonalromantikken]] og den nye nasjonalismen kring [[1900]] opna to nisjar for overleving. Den eine var [[friluftsmuseum|friluftsmusea]] og [[kulturvern|kulturminnevernet]] med dei freda husa; den andre var hyttene som byfolk med begeistring for natur og friluftsliv skaffa seg. Kring [[1950]] var kontinuiteten i den eldgamle torvtekkingstradisjonen broten. Det vart knapt lagt nokon nye tak med torv på alminnelege bruksbygningar, sjølv om nokre av dei gamle taka vart haldne ved like. Men på hus verna som kulturminne vart torvtaka sett på som viktige, og det same syntest mange hytteeigarar. Mange av dei tidlegaste fjellhyttene var dessutan avlagde bygdestuer som byfolk kjøpte og flytta som ein lettvint måte å skaffe seg husvære i naturen. Frå særfalla kulturminne og hytter begynte torvtaka å finne vegen tilbake til den vanlege husbygginga att. I dei seinaste tiåra har dei vorte stadig vanlegare på nye bustader og bruksbygningar, inkludert i byane. == Lokale tradisjonar == [[fil:Bour Faroe Islands closer.jpg|mini|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]. {{foto|Erik Christensen, 2005}}]] === Takvinkel === Torvtekking vart bruka både på [[sperretak]], [[åstak]] og [[mønsåstak]]. I nyare tid har reine sperretak vore bruka hovudsakleg på [[Vestlandet]] og med relativt bratt takvinkel, gjerne omkring 33° eller brattare. Tømrarane bruka to ulike formlar for å få den rette takvinkelen. Sperrelengda frå mønet til utsida av veggen kunne utgjera 3/5 av husbreidda. Ofte vart det lagt til 1&ndash;3 tommar ekstra på sperrelengda. Eller dei gjorde sperrene så lange som ⅔ av husbreidda. I begge falla fekk dei omtrent den takvinkelen som i mange bygder vart kalla «[[triungsraust]]», der høgda i gavltrekanten er ⅓ av husbreidda. Slakare sperretak ville gje for stort sidetrykk på langveggene. Men med brattare tak enn triungsraustet på 34° var det fare for at torva ville sige. Reine åstak var vanlege over mesteparten av [[Austlandet]] og [[Trøndelag]], og her var takvinkelen ofte bunden til formelen «[[fjordungsraust]]», omkring 27°. Regelen var da at høgda i gavltrekanten utgjorde ¼ av husbreidda. Heilt faste reglar for takvinkelen er det vanskeleg å påvise. Arkitekturhistorikaren [[Erling Gjone]] oppgjev at det var skikken i [[Gudbrandsdalen]] å legge ei handsbreidd til mønehøgda på store hus og trekkje frå ei handsbreidd på småe. I [[Hallingdal]], [[Valdres]] og [[Setesdal]] ser det ut til at folk føretrekte brattare tak enn i Gudbrandsdal og [[Østerdalen]]. I desse austlegaste dalføra finst det takvinklar heilt ned til 22° &mdash; såkalla «[[femtungsraust]]». Lokalklimaet og nedbørsmengda kan ha påverka byggjeskikken. Mønsåstaket, eventuelt med to sideåsar, som i nyare tid var svært utbreidd i fjelldalane på Austlandet, fekk ofte ein takvinkel på kring 30°. === Undertak === Underlaget for never og torv var vanlegvis et relativt plant bordtak, ''[[taktro]]et''.<ref>Godal og Moldal 1994 har registrert nøytrumsforma av ''tro'' om undertaket som heilheit, medan hokjønnsforma ''troa'' blir bruka for kvart enkelt bord på undertaket</ref> Med telgja yte eller grov skurflate vart troet ujamt nok til at nevra fekk godt feste. I [[Setesdal]] og nokre andre stader sa dei tradisjonelt at borda skulle leggast litt glisse, slik at nokre neverflak kunne gripe fatt i bordkantane. På åstak vart det lagt ''reistro'' frå mønet til rafta, på sperretak ''langtro'' parallelt med mønet. Med reistro blir store takutstikk for svake. Takutstikket, som er mest utsett for roteskade, kan vanskeleg utbetrast utan å skøyte borda på første åsen. Rein reistro fanst derfor mest på småe og enkle bygningar. På større og meir forseggjorte hus med åstak gjekk reistroet berre ned til langveggen. Troet utanføre veggen bestod av langsgåande bord eller ''tro'' &mdash; ''fortro'', ''ringved'' eller ''bruntro'' &mdash; bore av korte ''[[raftsperrer]]'' (i Gudbrandsdalen berre kalla ''rafter'') frå takkanten til første åsen. Raftsperrene var gjerne telgja slik at dei smalna av oppover. Dei var nagla til åsen, men låg laust i ei ''skore'' i ''raftlægjet'', den øvste stokken i veggen. Om dei var festa her, kunne veggene bli pressa utover om åsane bøygde seg.<ref>Paulsrud 1984, s. 112</ref> Bordtjukkelsen kunne variere mellom 1" og 2" og var helst over 1½" (3,5 cm). I uthus eller på mørkloft vart det bruka ukanta bord i eldre tid, som regel med vankantane ned. Kantane vart berre grovtelgja for å få bort dei største sprekkene. I stuer og loft med opne rom oppunder taket vart borda meir nøyaktig tilpassa. I nyare tid er pløgde bord blitt bruka til taktro òg. Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks frå ein kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier. === [[Never]] === [[Bjørk]] finst overalt i Skandinavia nordanfor Danmark, og nevra lèt seg lett flekkje av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkjast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30&nbsp;cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og frie for kvister og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50&nbsp;cm. Treet tek ikkje skade om bastlaget får vera i fred. Men treet får eit arr i form av nydanna svart [[bork]] som vernar sårflata. Etter sju–åtte år kan denne nye nevra flekkjast av òg. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal blir denne ''kartnevra'' bruka til dei mest utsette delane av taket, blant anna som berelag for den utstikkande neverkanten på gavlen. Etter nokre få timar vil neverflaket begynna å krumme seg motsett av retninga på trestamma. Om ein ikkje legg det i press, vil det etter kvart rulle seg i hop til ein tett rull med «innsida» ut. Derfor blir den flekte nevra lagt i ''lad'' og tørka under press på eit plant underlag av bord – kvart lag med fiberretninga på tvers av det førre laget. Øvst blir det lagt ein lem som vert nedtyngd med stein. === Tekkjardugnad === Taktekking var ofte [[dugnad]]sarbeid som heile [[bedarlaget]] vart invitert til å delta i. Da skulle torv og never vera henta av husbonden og gardsfolket. Det var gjerne nokre erfarne eldre karar som stod for sjølve legginga på kvar sin teig, mens dei yngre spadde torv og langa never. Takflata vart delt i teigar frå [[takufs|ufs]] til [[møne]], med ein eller to erfarne karar på kvar teig – like mange som taket var langt i [[alen]]. På grunn av vêret skulle tekkinga helst gjerast unna på éin dag, og om det trongst, laut dei ta natta til hjelp.<ref>Hjelmeland 1993, s. 159.</ref> Denne dugnaden gjekk under ulike namn. På [[Nordmøre]] tala ein helst om ''tekkjardóna''. === Neverlegging === Never vart alltid lagt med den gule, grøne eller etter kvart brune innsida opp og ut. Da vil kanten bøye seg nedover, slik at vatnet renn lettare av. Innsida er mest vassavvisande òg. Fargen vil snart bleikne til kvitt. Berre ved takkantane er det tradisjon nokre stader at ein legg det nedste neverlaget med utsida opp for å styrke og understøtte den utstikkande kanten. Nevra vart lagt direkte på taktroet nedanfrå (frå ''ufsa'') og oppover, i overlappande skikt eller ''flo'' med nokre tommar avstand. Fire til seks lag har vore det vanlege etter tradisjonen i mange bygder, men opptil 16 lag er nemnt som et ideal. Da skulle taket vara i 80 til 100 år. Det må vera eit slikt tak [[Rikard Berge]] (1975) refererer til når han skriv om [[Telemark]]: «Paa troi la dei daa næveri og det so tykt at den nemnde aarestoga fraa Hestehaga hadde ein halv aln tykt næverlag. Med det same eit slikt tak var lagt, tottest næveri stande paa ende, so tykt var laget». Gammal never var ein verdifull ressurs som helst vart bruka om att. Gammal og ny never vart bruka saman, med flak av god, ny never mellom dei gamle. Små og dårlege neverflak vart bruka til utfylling. I følgje Hjelmeland (1993) skilte vestlendingane mellom ulike kvalitetar til ulike formål, som ''møningsnever'', ''yfsinganever'' eller ''korpenever'' (til nedre kant av taket), ''lågnever'' eller ''slettnever'' (til generell bruk) og ''røytenever'' (gammal never til utfylling). Nevra vart aldri stifta til undertaket. Friksjonen mot taktroet og tyngda av torva var nok til å halde ho på plass. Derfor kunne det berre arbeidast med små felt i gongen før torva vart pålagt. Øvst laut neverflaka vera så lange at dei kunne brettast over mønet. Nedst med rafta (ufsen) vart det første laget lagt med god overlapp sidevegs og med eit utstikk på 2&ndash;3[[tomme|"]] utanføre bordkanten. Nevra skulle krølle seg fint kring bordkanten så det danna ein dryppnase. Dei neste laga stakk òg utanfor kanten for å gjera han mest mogleg solid og kompakt. Denne «rullen», som avsluttar taket, er det tydelegaste visuelle uttrykket for eit tradisjonelt torvtak. ''Torvvolen'' som heldt torva på plass nedst langsmed takkanten vart som regel kledd med never på øversida og inn mot torva. Under tre- eller jarnkrokane som heldt torvvolen vart det òg lagt neverflak, medan den eigentlege nevertekkinga vart lagt oppå krokane. På gavlane var mange ulike løysingar i bruk, alt etter tid og stad. Dei eldste taka hadde neppe [[vindski]]er &mdash; eventuelt berre «krossflak» over mønet. Seinare vart det vanleg i nokre bygder å feste vindskier under eller inntil taktroet på åstak. Dei stakk sjeldan høgare opp enn bordtaket, og da kunne nevra leggast som på tak utan vindskier. Mange stader vart nevra langs kanten lagt som elles på taket, men med eit par tommar utstikk. Andre stader vart den ytste rada med never lagt på tvers så ho krølla seg kring takkanten. Kanten kunne òg gjerast sterkare ved at dei først la ei rad never på tvers og opp-ned for å motverke nedbøying. Med tida vart det vanleg med oppstikkande vindskier, kanskje påverka av tegltak, og ofte òg når det vart lagt «åved» eller bordtak oppå torva. Da laut dei brette opp nevra mot vindskiene, og eit dekkbord vart lagt oppå. ===Torvvol=== [[fil:Torvtak 3.png|mini|Snitt av tradisjonelt torvtak med ''torvvol'' festa med sjølvgrodde trekrokar og med ''røytestokk'' innanføre.]] [[Image:Torvtak 2.png|thumb|Snitt av torvtak i Gudbrandsdal med ''torvvol'' festa med ''kolvar'' nagla til ''raftene''.]] Torva vart halden på plass på den skråe takflata av ein kraftig stokk eller planke langs takkanten (rafta, ufsa). Det finst mange ulike namn på denne stokken, slik som ''torvvol'' (Gudbrandsdal), ''torvhald'' (kanskje ei litterær form av torvvol), ''moldvar'' eller ''ringved'' ([[Nord-Østerdalen]]). Det [[norrønt|norrøne]] namnet var ''torfvǫlr''. Det fanst svært mange lokale former og festemåtar for torvvolen. Den enklaste utgåva er ein rund stokk av [[furu]] med diameter frå 10 til 20&nbsp;cm. Rundstokkar har vore i bruk til alle tider når det vart stilt småe krav til kvalitet, slik som på [[uthus]]. Meir forseggjorte hus fekk torvvolar av firhogne bjelkar eller plankar, nokre gonger med eit særskilt utforma tverrsnitt. Hogde torvvolar hadde ofte tettstilte V-forma hakk i underkanten til drenering av torva. Dei vart oftast kledde med never på tre sider, men ikkje på den synlege utsida. Nevra laut vera lang nok til å gripe fatt i og krølle seg kring forkanten, slik at ho danna ein samanhengande dryppkant. For å gje den utsette torvvolen lengre liv vart det stundom lagt ein ekstra stokk eller planke innanfor mot torva, som eit «offerskikt». Kjente namn på denne ekstrastokken er ''torvemat'' og ''røytestokk''. Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar: * Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare tid har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli bruka i staden for eine. * Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvningar i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging. * Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg. * Trenaglar gjennom framspringande sperreendar som vil rotne med tida. * Grankvister (eller einekvister?) tredde gjennom hol i torvvolen. Kvisten hadde eit «hovud» i den tjukke enden, der kvisten voks ut av trestamma. Den tynne enden vart nagla eller spikra til bordtaket. * ''Kolvar'' av furu eller anna virke som vart telgja til ei spesiell form og tredde gjennom torvvolen. På utsida hadde kolven eit «hovud» som heldt torvvolen fast. Resten bestod av eit [[alen]]langt skaft som var nagla til taktroet, og helst ned i sperre eller raft òg. Kolvhovuda kunne gjerast til dekorative element langs takkanten. Dei kunne vera verna av ei remse never som følgde med gjennom holet i torvvolen. Kolven hadde rett skaft om torvvolen hang utanføre takkanten, og svinga skaft om han kvilte oppå troet. Tradisjonen for bruk av kolvar har vore særleg sterk i Gudbrandsdalen. * Jarnkrokar av [[flatjarn]], eventuelt med krokenden dekorativt utsmidd og med det lengste vinkelbeinet spikra til bordtaket. Jarnkrokar fekk gjennomslag særleg på [[1900-talet]], men eldre eksempel finst òg. Krokane kunne òg bøyast til av gamle [[hestesko]]r. === Gavl-løysingar === Torvvolen var heilt nødvendig ved takfoten for å halde torva på plass. Ein tilsvarande kant var ikkje like viktig på gavlane, men i mange strøk vart det lagt til eit vern ved kanten av torvlaget mot uttørking og erosjon frå vind og vatn. Mest utbreidd var skikken å kante torva med ei steinrad. Mange slags stein har vore bruka til ''yfsingstein''. Rundslipt morenestein eignar seg dårleg fordi telen kan skyve han ut av stilling og utfor kanten. Steinane lyt vera så tunge at dei ligg fast og støtt. Helst bør dei vera rektangulære, og i alle fall lyt dei ha éi flat side å liggja på. Ein annan gammal skikk er kanting med rundtømmer eller tilhogde stokkar. I [[Numedal]] og nokre andre stader blir torva kanta mot gavlen med ein halvkløyvning der eit stykke av veden er telgja bort for å danne ein overgang til sjølve troet. Dermed får undertaket ein naturleg oppkant å avslutte torva mot. I Hallingdal og andre bygder var det vanleg å avslutte gavlkanten med firhogde stokkar, ''krossflak'', som vart samanblada i kryss over mønet. Slike kantstokkar på gavlane kunne òg bli kalla ''svillar'' eller ''ringved'', og i [[Etne]] vart dei kalla ''vêrlæsingar'' (av ''lås'') fordi dei stengte for vêr og vind.<ref>Nicolaysen 1882</ref> I nokre vestlandsstrøk, og kanskje fleire stader i eldre tider, vart dei oppstikkande endane skorne ut som horn &mdash; truleg ein skikk med utspring i magiske førestillingar. Slike løysingar kan ha vore forløparar for eigentlege vindskier i form av tynnare bord, som vart vanlege i nyare tid. ''Vindskier'' av eit eller fleire bord festa til åsendar, gavlsperrer eller krossflak er truleg eit ganske nytt fenomen. Oftast har dei mest ein estetisk funksjon, som i Gudbrandsdal og Setesdal, der breie vindskier vart festa med overkanten i same nivå som taktroet. Vindskier omtala i kjelder frå [[mellomalderen]] var truleg plankar som hang på ''kolvar'' utanfor kanten av bordtaket, omtrent som torvvolar. Etter at sagskorne bord vart tilgjengelege, vart det vanlegare å trekkje vindskiene opp framom torvskiktet, ofte med fleire bord i høgda, det eine utanpå det førre. Overgangen frå kantsteinar til vindskier skjedde nokså seint i Hornindal, i følgje Melheim (1933): «I seinare tid har det i staden for steinar vorte spikra på bord-listor på sidekantane av taket slik at dei laga ei slir kring torv- og never-kanten, vindskeid eller vindskide.» I Gudbrandsdal kunne torvtekkinga stå heilt utan vern langs gavlkantane, men da vart det ytste partiet med torv særleg omhyggjeleg lagt. Torvstykka kunne bli stabla på høgkant for å gjera kanten sterkare. === Torv === Torvlaget var gjerne frå 12 til 20&nbsp;cm tjukt, med 15&nbsp;cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.<ref>Melheim 1933</ref> Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord. Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal kommune|Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''«torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.»'' Torvene vart stukne i omtrent kvadratiske stykke, opp til 30&ndash;40&nbsp;cm på kvar kant. Dei måtte ikkje vera tyngre enn eit rimeleg løft, og størrelsen laut avpassast etter fastheita, slik at dei ikkje smuldra opp under transport og handtering. Tjukkelsen kom an på jordarten og graslaget og avgjorde dermed om det trongst eitt eller to lag. 7&ndash;10&nbsp;cm var ideell tjukkelse, fortel Melheim (1933). Legginga av torva laut gå føre seg i takt med nevertekkinga, nedanfrå og oppover. Første laget med torv laut raskt på plass føre nevra kom i ulage. Stykka vart lagde kant i kant, og sprekker vart fylte med jordklumpar og lausjord. Anten det var eit ordna torvlag øvst eller mest lausjord med torvklumpar, var det tilstrekkeleg med røter og frø til at stadeigen vegetasjon raskt etablerte seg og danna fast torv. {{sitat|tekst=Når han var planta i det heile på 15 [[våningshus]] og berre 2 andre hus, so syner det kva hus som var mest vyrde. Eg spurte alltid etter kvifor dei hadde planta 'Systergras' (som planten ålment vert kalla i Hornindal) på taket; men det var ingen som vilde vera ved nokon grunn. Sume sa det var fordi planten var so vakker, sume fordi gamle-bestefar hadde ynskt det, sume ogso fordi grannen hadde det slik. Mange trudde dei synte meg noko reint uvanleg; ‘for den har eg henta nord i fjella’.}} Stadeigne engvekstar følgde med og overlevde på taket. Men langvarig tørke kunne svekke vegetasjonen slik at jorda tørka og smuldra opp, for så å bli erodert av vind og regn. Til sikring mot tørke og erosjon har det nokre stader vore innplanta særleg seigliva vekstar som [[fjellkaur]] eller rosenrot (''Sedum roseum''), [[smørbukk]] (''Sedum maximum''), [[svenskeløk]] (''Allium fistolosum'') eller ''takløk'' (''Sempervivum tectorum''). Den praktiske tydinga var kanskje mindre viktig enn dei magiske førestillingane som knyta seg til dei spesielle takplantane, for eksempel at dei kunne forhindre brann og lynnedslag.<ref>Høeg 1985:223, 261; Nordhagen 1934:101-127.</ref> Melheim (1933) undersøkte takfloraen i Hornindal og fann berre ''Sedum roseum'' utplanta på taka, men til gjengjeld alltid planta, og på svært mange tak. == Torvtak utan never == [[fil:TorvtakMod2.jpg|mini|Isolert og lufta torvtak på moderne bindingsverkshus. Her blir isdanning ved raftet unngått; mineraullisolasjonen gjev betre gjennomlufting på kalde dagar og gjev vern mot gjennombrenning.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg. Undertekking med [[tjørepapp]] vart tidleg teke i bruk, men viste seg mindre haldbar enn den tradisjonelle nevra. [[Asfaltpapp]]en som avløyste tjørepappen på 1900-talet var enda dårlegare eigna, ettersom den sure torva fort braut ned asfalten. Mange nye og «vedlikehaldsfrie» materialar vart prøvde med vekslande hell. Bølgjeplater av «[[Eternit]]» vart vanlege i etterkrigstida. Dei var i utgangspunktet vasstette nok, men dei var utsette for frostsprenging og siging. De norske eternittproduksjonen vart stoppa i 1978 på grunn av det helsefarlege [[asbest]]innhaldet. Tynne plastfoliar vart prøvd og forkasta. Det mest brukande syntetiske alternativet har vist seg å vera [[grunnmurplast]]. Frå [[1970-åra]] har grunnmursplasten vorte mesta einerådande, inkludert på freda hus og museumshus. Fagfolka har likevel vore litt meir påpasselege enn hytteeigarar flest med å legge never langs kantane for å gje ein tradisjonell utsjånad. Mot slutten av 1980-åra vart museumsfolk og antikvarar klare over at det ikkje var nok å ta vare på utsjånaden, men at kunnskapen om korleis ting vart gjort, ''[[handlingsboren kunnskap]]'', laut takast vare på òg. Sidan 1990 har [[riksantikvaren]] gjennomført eit program for vern og istandsetting av [[mellomalderen|mellomalderhus]], der torvtaka systematisk er reparerte med never. I løpet av 1990-åra tok dei leiande friluftsmusea òg opp att tradisjonen med nevertak for å halde kunnskapen ved like og formidle autentiske torvtak. == Torvtak med mineralullisolasjon == [[fil:BarførstueFolldal.jpg|mini|Gammal barfrøstue frå [[Folldal]] med sjeldan [[lafteverk|laftekonstruksjon]] og torvtak.{{foto|Frode Inge Helland}}]] [[fil:Torvtak Ål i Hallingdal.jpg|mini|Torvtak bind bygningane visuelt saman med terrenget. [[Ål kommune|Ål i Hallingdal]].{{foto|Frode Inge Helland}}]] Frå først i [[1980-åra]] vart isolert torvtak på lufta taktro vanleg mange stader i [[Noreg]]. Torva vart bruka på same måten som andre tekkingstypar og oppbygd av ein vasstett membran nedst mot taktroa, deretter eit lag med 5&nbsp;cm fast [[mineralull]]isolasjon, og til slutt eit lag med torv. Fordeler med det lette torvtaket er: * Betre isolasjon &mdash; som medfører: ** betre gjennomlufting under taktroa jo kaldare det er i vêret; og ** betre vern mot smittebrann på grunn av sjiktet med mineralullisolasjon som gjev betre vern mot gjennombrenning. * Mindre fare for sig i torva fordi ho grør fast i mineralullplatene som kviler på nedste torvhaldsstokken nedmed [[raft]]et. Dette gjer i sin tur at ** ein kan laga torvtak med brattare helling &mdash; opp til 35 grader, medan tradisjonelle torvtak med never kan vera vanskeleg å få til ved takvinklar over 27 grader; * faren for takras blir lågare; og * taket toler større snømengder (sjå «Torvtak og snølast» nedanfor). Bakdelar med det mineralullisolerte torvtaket er: * Kraftigere drenering fordi mineralullplatene er vassavvisande &mdash; noko som medfører ** raskare uttørking av torva Fordelar som gjeld vanlege torvtak òg: * Det bind bygningane betre til terrenget og skaper visuell samanheng med naturomgjevnader. * Større masse fører til betre temperaturutjamning innandørs mellom dag og natt * Levetida på taket aukar ved at torva vernar membranen (tettesjiktet) mot mekaniske og klimatiske påkjenningar. Ulemper som gjeld vanlege torvtak òg: * Isdanning i rafta i periodar med kuldegradar; * fare for at gneistar frå pipa kan fatte i tørt gras på taket; sjølve torva kan òg brenne når ho er tørr; og * torv kan vera svært dyrt om ein ikkje har tilgang frå eiga mark. == Torvtak og snølast == [[fil:1973_Røros02.jpg|mini|Torvtak i by: [[Røros]]. {{foto|Frode Inge Helland, 1973}}]] Torv (tung tekking) utgjer størstedelen av den totale konstruksjonsvekta. Ein kunne tru at torvtak var meir utsette for snølast sidan snøen ikkje sig av, men blir liggande snøperiodane igjennom. Men faktisk er det akkurat motsett: Under dimensjoneringa av den berande delen av konstruksjonen lyt ein ta omsyn til dette. Konstruksjonen skal bera seg sjølv + tekkinga + venta snølast. I tillegg til dette skal det leggast inn ein sikkerheitsreserve. Denne er sett til 100&nbsp;%. Erfaringsmessig varierer snømengdene sterkt i dei ulike delane av landet, og derfor varierer krava til konstruksjonsstyrke tilsvarande. Tak med lett tekking og tak med tung tekking skal i prinsippet tola same snølast. Men på grunn av måten krava til sikkerheitsreserve i byggjeforskriftene er sett opp, vil eit torvtak i praksis tole større snølast. Dette ser vi om vi samanliknar ein lett konstruksjon som [[papptekke]] og ein tung konstruksjon som torvtekke: * Lett konstruksjon (papptekke): eigenvekt av berekonstruksjon 60&nbsp;kg/m² + snølast 200&nbsp;kg/m². Om vi reknar ein sikkerheitsreserve på 100&nbsp;% gjev det 260&nbsp;kg + reserve 260&nbsp;kg, lik summen av dei føregåande tala) som gjev ei brotgrense på totalt 520&nbsp;kg/m². Det lette taket vil tola ei snølast på 520&nbsp;kg-60&nbsp;kg, det vil seie 460&nbsp;kg/m² før det blir venta at det bryt saman. * Tung konstruksjon (torvtak): Berekonstruksjon 80&nbsp;kg/m² + tekking med 220&nbsp;kg + snølast 200&nbsp;kg/m2 + sikkerheitsreserve (100%, lik summen av dei føregåande tala), som tilsvarande gjev ei brotgrense på totalt 1000&nbsp;kg/m². Fråtrekt den totale eigenvekta gjer dette at torvtaket toler ei snølast på 700&nbsp;kg/m² før det bryt saman, mot 460&nbsp;kg/m² for det lette taket, det vil seie ein forskjell på 240&nbsp;kg/m², eller over 50&nbsp;%. (Utrekningsreglane i Byggjeforskrifta brukar kN (kilo-Newton) i staden for kilo. 1&nbsp;kN svarar til kring 100&nbsp;kg.) == Vegetasjonen på torvtak == [[fil:Iceland Glaumbaer.jpg|mini|Hus isolert med grasvaksen torv i Glaumbær på [[Island]]. {{foto|Christian Wirth}}]] [[Fil:Sod roof last stage.jpg|mini|Hus i [[Hemsedal]] med torvtak som treng tømmerhogst. {{foto|Lars Roede}}]] Torvlaget bør vera 15&nbsp;cm tjukt. Som torv kan ein bruke vanleg stukken grastorv med tett rotsystem. Mange gartneri og gardbrukarar har no spesialisert seg på å levere torv til tak. Torva blir nokre gonger levert på rullar som blir heisa opp på taket og utrulla. Ein annan leveringsmåte er nettingsekkar med veksttorv tilsett grasfrø; ein legg berre sekkene utover taket og vatnar dei. Eit tredje alternativ i vår tid er å fylle plastkassettar med [[veksttorv]]. Ein sår så grasfrø i dei og let dei gro på bakken før dei blir plasserte på taket. Ein kan bruke slike kassettar i hellingar opp til 35°. Når torva blir flytta frå marka til taket, får ho heilt andre vekstvilkår, og taket som [[biotop]] gjennomgår ei endring. Jordsmonnet blir mykje grunnare og meir utsett for uttørking. I mange fall vil takhellinga gjera plantane meir utsette for solstråling enn på den flate marka. Torvtaket vil derfor gjennomgå ei endring og tilpasse seg dei nye forholda. Planteartar forsvinn og blir erstatta av andre. I overgangstida kan det vera nyttig med litt vatning for å gje tid til denne endringa. Det kan da løne seg å hente hardføre grasortar som for eksempel [[svingel]] som toler grunt jordsmonn og uttørking betre enn dei fleste andre grassortane. En kan òg sette ut ville stemorsblomster (''Viola tricolor''); dei trivst godt på torvtak. Det løner seg å sette ut plantane på den delen av taket som vender mot hovudvindretninga, slik at plantane frør seg med vinden. Ei utvikling tidleg i levetida åt taket mot skrinnare tak med dominerande innslag av mose er heilt normalt. Vi ser dette i alle dalføra der torvtak framleis er vanlege. == Torvtak og brannfare == [[fil:TorvtakTrad.jpg|mini|Tradisjonell torvtakkonstruksjon, lett modifisert med moderne tettesjikt i staden for nevertekking. Isdanning ved rafta kan skje i periodar under null gradar fordi vasssiget i torva ikkje får varme innanfrå når det passerer ytterveggen lenger.{{byline|Frode Inge Helland|type=Teikning}}]] Tørt gras på torvtak med røykpipe gjer taket litt meir brannfarleg enn ved andre taktypar. Etter byggjeforskrifta skal taktekking på brennbart underlag vera utført i klasse Ta. Torvtak tilfredsstiller ikkje dette kravet. Torvtak blir likevel tillate når faren for smittebrann er liten, som i område med minst 8 m mellom husa. Tradisjonelt var det vanleg å sette ut plantar med saftfulle blad nærme skorsteinen for å unngå at gnistar skulle fatne i graset på taket. Vanlege plantar som vart bruka var [[rosenrot]] (''Rhodiola rosea'') og [[taklauk]] (''Sempervivum tectorum''). Etter folketradisjonen vart det etter kvart trudd at dei verna huset mot lynnedslag òg. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Berg, Arne: ''Norske tømmerhus frå mellomalderen''. Landbruksforlaget, Oslo 1989, Band I, s. 70-73. ISBN 82-529-1300-8 * Byggforskserien, ''Byggdetaljer'' 544.803. Norges byggforskningsinstitutt, Oslo 1996. * Drange, Tore; Hans Olaf Aanensen og Jon Brænne: ''Gamle Trehus - Historikk, reparasjon og vedlikehold''. Universitetsforlaget, Oslo 1992, s. 93-99. ISBN 82-00-21389-7 * Hjelmeland, Britt-Alise: ''Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1993, s. 100-113, 159. * Melheim, Anders: ''Um floraen på hustak i Hornindal''. Hovedoppgåve i botanikk, UiO, Oslo 1933. * Meyer, Johan: ''Fortids kunst i norske bygder''. Kunstindustrimuseet i Oslo, Forum forlag 1987. * Nicolaysen, Nicolay: ''Kunst og Haandverk fra Norges Fortid'', Foreningen til norske Fortidsmindesmærkers Bevaring. Kristiania 1881-1890. 1. Række. * Nordhagen, Rolf: «Taklauk og fjellkaur». I: Olsen, Magnus (red.) ''Maal og minne - norske studier''. Bymaals-lagets forlag, Oslo 1934, s. 101-127. * Paulsrud, Geir: ''Fjos i Fron frå omkring 1750 og fram til 1980-åra''. Magistergradsavhandling i etnologi, UiO, Oslo 1984, s. 112. * Uppstad, Torjus: ''Taktekkjing med never og torv''. Valle Laftebygg, Valle i Setesdal 1990. * Vreim, Halvor: ''Laftehus - tømring og torvtekking''. Noregs Boklag, Oslo 1966, s.64-75. ---- {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Torvtak|Torvtak]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} == Sjå òg == * [[never]] * [[taktekking]] * [[torv]] * [[torvmyr]] * [[torving]] * [[snøvekt]] [[Kategori:Byggjemåtar]] [[Kategori:Trebygningar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] [[de:Dachbegrünung]] [[fr:Toiture végétale]] [[ja:屋上緑化]] [[zh:綠化屋頂]] m4gyzdqi1ly66w14tung46eweaag28t 0 84988 3653794 3359160 2026-05-19T02:29:49Z ~2026-30123-25 155088 /* Levesett */ 3653794 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Bjørkebukk''' er ein [[bille]]art i [[trebukk]]familien. Han finst vanleg nord i [[Eurasia]] frå Nordaust-[[Kina]] til [[Storbritannia]]. I Noreg finn ein arten overalt der det er skog. == Levesett == Bjørkebukken lever i tilknyting til mange forskjellige slags lauvtre, i Noreg særleg [[bjørk]] og [[osp]]. Larvane lever under borken, helst på fuktig og svakt rotnande trevirke. Ein finn dei både i ståande og liggande stammer. Det tek mellom 1 og 3 år før dei forpuppar seg om våren. Tidleg på sommaren kjem dei vaksne billene fram. Desse er mest aktive om kvelden, og flyg stundom mot kunstig lys. == Kjelder == {{refstart}} *[http://www.nhm.uio.no/norcol/cerambyc/S_scalaris.html Norges biller] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Trebukkar]] kxyfj7bkmqry2npovt7we4xneuzxm40 0 85755 3653808 2511442 2026-05-19T02:56:07Z ~2026-30123-25 155088 3653808 wikitext text/x-wiki [[Fil:Apical-dominance.png|mini|Apikal dominans oppstår ved at auxin frå den øvste knoppen rammar nr 2. Seinare rammast nr 3 av den samla mengda frå nr 1 + 2. Neste gongen er det den fjerde knoppen som må lide under den samla mengda frå både 1, 2 og 3, osv. Under jorda har auxinet motsett verknad: det fremjar rotvoksteren.]] '''Apikal dominans''' (av [[latin]] ''apex'', 'kongekrone' og ''dominatio'', 'herredømme') eller '''toppskot'''('''t'''')'''dominans''' er ein strategi endeknoppen i ein [[tre]]stamme brukar for å undertykke voksteren i øvrige knoppar på same skotet. Det fører til at toppskotet på stammen veks tydeleg meir enn sideskotta. Tilsvarande kan òg endeknoppar i [[grein|sidegreiner]] dominere over andre knoppar i sidegreinene. [[Fil:Fjelledelgran.JPG|mini|venstre|Bartre har sterk apikal dominans. I toppskotet er dei øvste knoppane mykje meir utvikla enn knoppane nedetter skotet, og meir utvikla enn endeknoppane på sideskota. Her på ung [[fjelledelgran]].]] [[Fil:Topphoggen alm.JPG|mini|Om toppen vert broten, som på denne [[alm]]en, forsvinn den apikale dominansen, og adventivknoppar i stammen kan utvikle nye skot.]] I vekstpunktet på den ytste knoppen vert det produsert eit [[plantehormon]], [[auxin]], som vert ført ned med saftstraumen. Horminet hemmer voksteren i den neste knoppen på skotet, som samtidig produserer sin mengde auxin som saman med auxinet frå den første knoppen i endå sterkare grad hemmar voksteren i den tredje knoppen. Nedst på skotet er auxinmengda så stor at knoppen ikkje spring ut, men blir ein sovande [[adventivknopp]]. Vekstar som har sterk apikal dominans har den fordelen at det ikkje oppstår konkurranse mellom dei skotspissane, men energien vert nytta til å fremje høgdeveksta frå den øvste knoppen. Omvendt medfører danning av adventivknoppar at planten heile tida har ein reserve av levande knoppar til rådvelde om toppen skulle døy vert av ein eller annan grunn. Om ein ønskjer kraftigare vokster i sideskota, til dømes ved dyrking av [[frukt]]tre, kan ein ved å gjere små snitt i [[bork]]en redusere auxinstraumen og slik avgrense den apikale dominansen. == Bakgrunnsstoff == * [http://www.uppsalanytt.se/news.asp?newsID=787 Varför växer träd uppåt?] == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Apikal dominans|Apikal dominans]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 9. mars 2008.'' </div> [[Kategori:Botanikk]] rznyfpzj8vggl56xs3lglcbpmlo10ut 3653809 3653808 2026-05-19T02:56:18Z ~2026-30123-25 155088 3653809 wikitext text/x-wiki [[Fil:Apical-dominance.png|mini|Apikal dominans oppstår ved at auxin frå den øvste knoppen rammar nr 2. Seinare rammast nr 3 av den samla mengda frå nr 1 + 2. Neste gongen er det den fjerde knoppen som må lide under den samla mengda frå både 1, 2 og 3, osv. Under jorda har auxinet motsett verknad: det fremjar rotvoksteren.]] '''Apikal dominans''' (av [[latin]] ''apex'', 'kongekrone' og ''dominatio'', 'herredømme') eller '''toppskot'''('''t''')'''dominans''' er ein strategi endeknoppen i ein [[tre]]stamme brukar for å undertykke voksteren i øvrige knoppar på same skotet. Det fører til at toppskotet på stammen veks tydeleg meir enn sideskotta. Tilsvarande kan òg endeknoppar i [[grein|sidegreiner]] dominere over andre knoppar i sidegreinene. [[Fil:Fjelledelgran.JPG|mini|venstre|Bartre har sterk apikal dominans. I toppskotet er dei øvste knoppane mykje meir utvikla enn knoppane nedetter skotet, og meir utvikla enn endeknoppane på sideskota. Her på ung [[fjelledelgran]].]] [[Fil:Topphoggen alm.JPG|mini|Om toppen vert broten, som på denne [[alm]]en, forsvinn den apikale dominansen, og adventivknoppar i stammen kan utvikle nye skot.]] I vekstpunktet på den ytste knoppen vert det produsert eit [[plantehormon]], [[auxin]], som vert ført ned med saftstraumen. Horminet hemmer voksteren i den neste knoppen på skotet, som samtidig produserer sin mengde auxin som saman med auxinet frå den første knoppen i endå sterkare grad hemmar voksteren i den tredje knoppen. Nedst på skotet er auxinmengda så stor at knoppen ikkje spring ut, men blir ein sovande [[adventivknopp]]. Vekstar som har sterk apikal dominans har den fordelen at det ikkje oppstår konkurranse mellom dei skotspissane, men energien vert nytta til å fremje høgdeveksta frå den øvste knoppen. Omvendt medfører danning av adventivknoppar at planten heile tida har ein reserve av levande knoppar til rådvelde om toppen skulle døy vert av ein eller annan grunn. Om ein ønskjer kraftigare vokster i sideskota, til dømes ved dyrking av [[frukt]]tre, kan ein ved å gjere små snitt i [[bork]]en redusere auxinstraumen og slik avgrense den apikale dominansen. == Bakgrunnsstoff == * [http://www.uppsalanytt.se/news.asp?newsID=787 Varför växer träd uppåt?] == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Apikal dominans|Apikal dominans]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 9. mars 2008.'' </div> [[Kategori:Botanikk]] s372e1ct6283pd4njniz6g6mbm5bfh9 0 87072 3653824 3480083 2026-05-19T03:15:39Z ~2026-30123-25 155088 /* Økologi */ 3653824 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Oplosia cinerea-mo.jpg| |bilettekst=Lindebukk, ein hann}} '''Lindebukk''' (''Oplosia cinnerea'', tidlegare ''O. fennica'') er ei [[bille]] i [[trebukkfamilien]]. Han høyrer til underfamilien ''Lamiinae'', som vert kjenneteikna av å ha hovudet vertikalt ståande på kroppen, og er utbreidd i storparten av [[Europa]] til [[Kaukasus]]. I [[Noreg]] finn me han langsmed kysten frå [[Oslofjorden]] til [[Aust-Agder]], i dei same områda som vertstreet [[lind]]. Arten er ikkje vanleg i Noreg, men det finst likevel sannsynlegvis nokre av dei beste bestandane i Skandinavia. Lindebukken er 9 til 13 millimeter lang og lett å kjenna att på fargeteikningane på dekkvengjene. [[File:Oplosia cinerea-ms.jpg|thumb|upright=1.15|Ein hann, med lange antenner]] [[File:Oplosia cinerea-mf.jpg|thumb|upright=1.15]] == Økologi == Lindebukken er, som namnet tilseier, først og fremst knytt til treslaget [[lind]] her i Skandinavia. Han er òg funnen på andre lauvtre, til dømes [[asketre|ask]], [[bøk]], [[hassel]] og [[or]]. Han nyttar helst greiner som ligg på bakken og er infiserte med [[sopp]]. Larvane lever under [[borken]], men borar seg inn i ytterveden når dei skal forpuppa seg i mai. Utviklingstida er to år, og dei vaksne billene kjem fram i mai-juni. Dei let att etter seg hol med ein diameter på 4-5 mm. == Kjelder == * [http://www.entomologi.no/journals/insektnytt/1999/IN_24_01_1999.pdf Insekt-Nytt nummer 1, 1999] * [http://www.nhm.uio.no/norcol/cerambyc/O_fennica.html Norges Biller] == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Trebukkar]] o31plkm8jh8ofji0feudd348mx0qo0b 3653825 3653824 2026-05-19T03:16:16Z ~2026-30123-25 155088 /* Økologi */ 3653825 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Oplosia cinerea-mo.jpg| |bilettekst=Lindebukk, ein hann}} '''Lindebukk''' (''Oplosia cinnerea'', tidlegare ''O. fennica'') er ei [[bille]] i [[trebukkfamilien]]. Han høyrer til underfamilien ''Lamiinae'', som vert kjenneteikna av å ha hovudet vertikalt ståande på kroppen, og er utbreidd i storparten av [[Europa]] til [[Kaukasus]]. I [[Noreg]] finn me han langsmed kysten frå [[Oslofjorden]] til [[Aust-Agder]], i dei same områda som vertstreet [[lind]]. Arten er ikkje vanleg i Noreg, men det finst likevel sannsynlegvis nokre av dei beste bestandane i Skandinavia. Lindebukken er 9 til 13 millimeter lang og lett å kjenna att på fargeteikningane på dekkvengjene. [[File:Oplosia cinerea-ms.jpg|thumb|upright=1.15|Ein hann, med lange antenner]] [[File:Oplosia cinerea-mf.jpg|thumb|upright=1.15]] == Økologi == Lindebukken er, som namnet tilseier, først og fremst knytt til treslaget [[lind]] her i Skandinavia. Han er òg funnen på andre lauvtre, til dømes [[asketre|ask]], [[bøk]], [[hassel]] og [[or]]. Han nyttar helst greiner som ligg på bakken og er infiserte med [[sopp]]. Larvane lever under [[bork]]en, men borar seg inn i ytterveden når dei skal forpuppa seg i mai. Utviklingstida er to år, og dei vaksne billene kjem fram i mai-juni. Dei let att etter seg hol med ein diameter på 4-5 mm. == Kjelder == * [http://www.entomologi.no/journals/insektnytt/1999/IN_24_01_1999.pdf Insekt-Nytt nummer 1, 1999] * [http://www.nhm.uio.no/norcol/cerambyc/O_fennica.html Norges Biller] == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Trebukkar]] 81fgit249z90ztkw37bi0q383nd0ll3 0 88583 3653742 3310856 2026-05-19T00:09:26Z ~2026-30123-25 155088 /* Levesett */ 3653742 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | bilete = Dichrostigma_flavipes_beentree.jpg | biletstorleik = 250px | bilettekst= ''[[Dichrostigma flavipes]]'' | taksonomi_WD = ja }} '''Kamelhalsfluger''' (Raphidioptera) er ein [[biologisk orden|orden]] [[insekt]] i nær slekt med [[nettvengene]]. Dei har fått namnet sitt frå det sterkt forlenga forbrystet ''prothorax'', som kan likna ein lang hals. Ordenen er i dag berre utbreidd på den nordlege halvkula. Han omfattar to familiar med om lag 250 artar, noko som gjer han til den minste kjende insektordenen.<ref name=Artsdatabanken-oversyn/> Fire familiar er dessutan kjende frå fossil. I Noreg er det kjent fire artar kamelhalsfluger som kjem frå båe dei to familiane.<ref name=Artsdatabanken-oversyn/> Dei er ikkje spesielt vanlege, men dei førekjem over store delar av landet. == Kjenneteikn == Kamelhalsfluger liknar på mange måtar [[nettvenger]], men skil seg ut ved å ha forlenga forbryst. Til skilnad frå [[knelarnettvenger]], som òg har dette, er det første beinparet ganske likt dei andre to. Elles liknar dei mykje på meir vanlege insekt, med bitande munndelar og velutvikla fasettaugo. Familien ''Raphidiidae'' har tre punktaugo øvst på issen, noko ''Inocellidae'' manglar. Hovuda er forlenga framover og relativt breitt sett ovanifrå. Begge vengepara er velutvikla og om lag jamstore (6–15&nbsp;mm). Dei har tydeleg nett av årer og vert halde som tak over ryggen i kvilestilling. Som regel er dei klare i fargen med varierande vengemerke. Kamelhalsflugene er sjeldan særleg sterkt farga; til vanleg er hovudet og kroppen svarte til mørkebrune, stundom med innslag av gult. Begge kjønn har slanke bakkroppar, hoa har i tillegg eit langt eggleggingsrøyr. Kjønnsdelane til hannane er komplisert bygd og gode til artsbestemming. == Levesett == Kamelhalsfluger er [[predator]]ar på små byttedyr både som larvar og vaksne. Dei er ikkje vidare kresne i matvegen, og går gjerne på artsfeller. I fangenskap har ein observert dei eta både [[sommarfugl]]pupper, [[bladlus]] og larvar av [[borkbille]]r. Dei vaksne flugene er aktive dyr som spring mykje rundt på vegetasjon. Dei kan òg fly over korte avstandar, som frå tre til tre. Ofte heldt dei hovudet heva litt over resten av kroppen, som ein [[slange]] som gjer seg klar til hogg. Viss to individ av same art møtast, er dei begge forsiktige først. Viss dei er av same kjønn slest dei, ofte til den svakaste vert eten av den sterkaste. Viss dei er av ulikt kjønn kan dei para seg. Kvar ho legg mellom 200 og 250 egg, og dyra går gjennom ti til tolv larvestadium før dei forpuppar seg. Dei første stadiane tek kortast tid, ofte berre nokre få dagar. Hjå dei artane kor utviklinga er kjend tek det om lag to år for dyret å bli kjønnsmoge; under særleg gunstige tilhøve kan det vera så lite som eitt. Larvane lever eit tøft tilvære. Dei er i stor grad utsett for predasjon frå andre insekt, i tillegg til at fleire [[parasittoid]]e [[snyltekvefs]]ar lever på dei. Ein finn dei både under bark og under jorda, i område med [[busk]]ar og gjerne [[tre]]. Særleg vanlege er dei i litt open [[barskog]]. == Utbreiing == Kamelhalsflugene er overveiande [[holarktis]]ke i utbreiinga si, det vil seie [[Eurasia]] og [[Nord-Amerika]]. Vanlegast er dei sør i [[Europa]] - berre i [[Hellas]] finn ein så mykje som 32 artar. Grunnen til denne avgrensa utbreiinga er mest sannsynleg at alle kjende artar er avhengige av ei tid med kulde for å få utvikla egga sine. Trass i dette finst det funn frå [[Asia]] sør for [[Himalaya]], og faunaen her er i store trekk ukjend. Det er ikkje kjend kamelhalsfluger frå [[Grønland]], [[Island]] eller [[Irland]], og dei førekjem heller ikkje på austkysten av Amerika. == Systematikk == Tidlegare rekna ein kamelhalsflugene som ein underorden innanfor nettvengene. Ein reknar framleis dei to gruppene som nærskylde kvarandre, og grupperar dei difor i [[klade]]n ''[[Neuropteroidea]]'' saman med [[mudderfluger]] ''Megaloptera''. På bakgrunn av om dyra har punktaugo (''ocelli'') eller ikkje delar ein desse insekta opp i to familiar. ''[[Raphidiidae]]'' er størst med sine om lag 150 artar, medan ''[[Inocellidae]]'' berre har 17. Dei tre norske artane høyrer alle til i den førstnemnde familien. I tillegg er det funne ein ''Inocellidae''-art i [[Dalarna]] i [[Sverige]]. Dei eldste insekta me kjenner til som liknar kamelhalsfluger dukkar opp i fossillag frå [[permtida|perm]]. Sikre funn eksisterer derimot ikkje før frå [[jura]]tida. Gruppa er elles sjeldan å finna fossilisert. == Kjelder == <references> <ref name=Artsdatabanken-oversyn>{{Kjelde www |url = https://artsdatabanken.no/Pages/135748/Kamelhalsfluer |tittel = Kamelhalsfluer | utgjevar = Artsdatabanken | dato = 21. mars 2014 | vitja = 25. desember 2019 }}</ref> </references> * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer Associates 2002 * [http://www.entomologi.no/journals/insektnytt/1989/IN_14_04_1989.pdf Insekt-nytt #4 1989] * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Thysan-Planip.htm#anchor203193 Norsk Entomologisk Forening] [[Kategori:Kamelhalsfluger| ]] kwgjmydrizw7imsymzcw17os7jk75mn 3653819 3653742 2026-05-19T03:07:59Z ~2026-30123-25 155088 /* Levesett */ 3653819 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | bilete = Dichrostigma_flavipes_beentree.jpg | biletstorleik = 250px | bilettekst= ''[[Dichrostigma flavipes]]'' | taksonomi_WD = ja }} '''Kamelhalsfluger''' (Raphidioptera) er ein [[biologisk orden|orden]] [[insekt]] i nær slekt med [[nettvengene]]. Dei har fått namnet sitt frå det sterkt forlenga forbrystet ''prothorax'', som kan likna ein lang hals. Ordenen er i dag berre utbreidd på den nordlege halvkula. Han omfattar to familiar med om lag 250 artar, noko som gjer han til den minste kjende insektordenen.<ref name=Artsdatabanken-oversyn/> Fire familiar er dessutan kjende frå fossil. I Noreg er det kjent fire artar kamelhalsfluger som kjem frå båe dei to familiane.<ref name=Artsdatabanken-oversyn/> Dei er ikkje spesielt vanlege, men dei førekjem over store delar av landet. == Kjenneteikn == Kamelhalsfluger liknar på mange måtar [[nettvenger]], men skil seg ut ved å ha forlenga forbryst. Til skilnad frå [[knelarnettvenger]], som òg har dette, er det første beinparet ganske likt dei andre to. Elles liknar dei mykje på meir vanlege insekt, med bitande munndelar og velutvikla fasettaugo. Familien ''Raphidiidae'' har tre punktaugo øvst på issen, noko ''Inocellidae'' manglar. Hovuda er forlenga framover og relativt breitt sett ovanifrå. Begge vengepara er velutvikla og om lag jamstore (6–15&nbsp;mm). Dei har tydeleg nett av årer og vert halde som tak over ryggen i kvilestilling. Som regel er dei klare i fargen med varierande vengemerke. Kamelhalsflugene er sjeldan særleg sterkt farga; til vanleg er hovudet og kroppen svarte til mørkebrune, stundom med innslag av gult. Begge kjønn har slanke bakkroppar, hoa har i tillegg eit langt eggleggingsrøyr. Kjønnsdelane til hannane er komplisert bygd og gode til artsbestemming. == Levesett == Kamelhalsfluger er [[predator]]ar på små byttedyr både som larvar og vaksne. Dei er ikkje vidare kresne i matvegen, og går gjerne på artsfeller. I fangenskap har ein observert dei eta både [[sommarfugl]]pupper, [[bladlus]] og larvar av [[borkbille]]r. Dei vaksne flugene er aktive dyr som spring mykje rundt på vegetasjon. Dei kan òg fly over korte avstandar, som frå tre til tre. Ofte heldt dei hovudet heva litt over resten av kroppen, som ein [[slange]] som gjer seg klar til hogg. Viss to individ av same art møtast, er dei begge forsiktige først. Viss dei er av same kjønn slest dei, ofte til den svakaste vert eten av den sterkaste. Viss dei er av ulikt kjønn kan dei para seg. Kvar ho legg mellom 200 og 250 egg, og dyra går gjennom ti til tolv larvestadium før dei forpuppar seg. Dei første stadiane tek kortast tid, ofte berre nokre få dagar. Hjå dei artane kor utviklinga er kjend tek det om lag to år for dyret å bli kjønnsmoge; under særleg gunstige tilhøve kan det vera så lite som eitt. Larvane lever eit tøft tilvære. Dei er i stor grad utsett for predasjon frå andre insekt, i tillegg til at fleire [[parasittoid]]e [[snyltekvefs]]ar lever på dei. Ein finn dei både under [[bork]] og under jorda, i område med [[busk]]ar og gjerne [[tre]]. Særleg vanlege er dei i litt open [[barskog]]. == Utbreiing == Kamelhalsflugene er overveiande [[holarktis]]ke i utbreiinga si, det vil seie [[Eurasia]] og [[Nord-Amerika]]. Vanlegast er dei sør i [[Europa]] - berre i [[Hellas]] finn ein så mykje som 32 artar. Grunnen til denne avgrensa utbreiinga er mest sannsynleg at alle kjende artar er avhengige av ei tid med kulde for å få utvikla egga sine. Trass i dette finst det funn frå [[Asia]] sør for [[Himalaya]], og faunaen her er i store trekk ukjend. Det er ikkje kjend kamelhalsfluger frå [[Grønland]], [[Island]] eller [[Irland]], og dei førekjem heller ikkje på austkysten av Amerika. == Systematikk == Tidlegare rekna ein kamelhalsflugene som ein underorden innanfor nettvengene. Ein reknar framleis dei to gruppene som nærskylde kvarandre, og grupperar dei difor i [[klade]]n ''[[Neuropteroidea]]'' saman med [[mudderfluger]] ''Megaloptera''. På bakgrunn av om dyra har punktaugo (''ocelli'') eller ikkje delar ein desse insekta opp i to familiar. ''[[Raphidiidae]]'' er størst med sine om lag 150 artar, medan ''[[Inocellidae]]'' berre har 17. Dei tre norske artane høyrer alle til i den førstnemnde familien. I tillegg er det funne ein ''Inocellidae''-art i [[Dalarna]] i [[Sverige]]. Dei eldste insekta me kjenner til som liknar kamelhalsfluger dukkar opp i fossillag frå [[permtida|perm]]. Sikre funn eksisterer derimot ikkje før frå [[jura]]tida. Gruppa er elles sjeldan å finna fossilisert. == Kjelder == <references> <ref name=Artsdatabanken-oversyn>{{Kjelde www |url = https://artsdatabanken.no/Pages/135748/Kamelhalsfluer |tittel = Kamelhalsfluer | utgjevar = Artsdatabanken | dato = 21. mars 2014 | vitja = 25. desember 2019 }}</ref> </references> * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer Associates 2002 * [http://www.entomologi.no/journals/insektnytt/1989/IN_14_04_1989.pdf Insekt-nytt #4 1989] * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Thysan-Planip.htm#anchor203193 Norsk Entomologisk Forening] [[Kategori:Kamelhalsfluger| ]] d0sjgycpk7wdf9cwt4mgd5oyf4v47ep 0 99038 3653806 3627206 2026-05-19T02:52:44Z ~2026-30123-25 155088 /* Annan bruk av navmet */ 3653806 wikitext text/x-wiki {{om}} [[Fil:Arbo-Per Gynt.jpg|mini|[[Peer Gynt]]. Illustrasjon av [[Peter Nicolai Arbo]].]] '''Per''' er ei [[Norden|nordisk]] form av [[mannsnamn]]et [[Peter]] med opphav i det greske '''Petros''', som tyder 'stein' eller 'klippe'. Per er også ein [[bretonsk]] variant av det franske namnet [[Pierre]], som har same opphav. Per har namnedag den [[29. juni]] i Noreg og Finland og [[1. august]] i Sverige. Det nordiske namnet er utvikla frå den gamle svenske forma av Peter, ''Pädher'' (sjå ''[[Peder]]''). Andre skrivemåtar for namnet er '''Pehr''', '''Peer''' eller '''Pär'''. Per er eit svært vanleg namn i [[Noreg]], [[Sverige]] og [[Danmark]]. I 2006 var Per det nest mest brukte mannsnamnet i Noreg og det tredje mest brukte [[personnamn]]et uavhengig av kjønn, etter [[Anne]] og [[Jan]]. Per er opphav til [[patronym]]-etternamn som [[Persen]], Person og [[Persson]]. Sjølv om Per er eit særs vanleg førenamn i Noreg er ikkje Persen eit på langt nær like utbreidd etternamn. Dette fordi Peder, og ikkje Per, var den vanlege forma av namnet då overgangen frå [[patronymikon]] til [[etternamn]] kom. Pedersen er difor eit vanleg norsk etternamn. Mange av dei som heiter Persen i Noreg har samisk opphav. Som personnamn er Per ofte brukt samansett med andre førenamn. Dei vanlegaste kombinasjonane var i 2005 Per [[Arne]]/[[Per-Arne]], Per [[Kristian]]/Per [[Christian]], Per Olav, Per Erik/[[Per-Erik]] og Per [[Gunnar]]. == Kjende namneberarar == * [[Per Sivle]] (1857–1904), norsk forfattar * [[Pehr Evind Svinhufvud]] (1861–1944), finsk advokat og president i Finland 1931–1937 * [[Pär Lagerkvist]] (1861–1974), svensk forfattar og Nobelpris-vinnar * [[Per Albin Hansson]] (1885–1946), svensk statsminister 1932–1946 * [[Per Aabel]] (1902–1999), norsk skodespelar * [[Per Høst]] (1907–1971), norsk zoolog og føregangsmann for norsk dokumentarfilm * [[Per Borten]] (1913–2005), norsk statsminister 1965–1971 * [[Per Jorsett]] (1920–), norsk sportsjournalist * [[Per Hansson]] (1922–1982), norsk forfattar * [[Per Olof Sundman]] (1922–1992), svensk forfattar * [[Per Kleppe]] (1923–), norsk handels- og skipsfartsminister 1971–1972, finansminister 1973–1979 * [[Per Wahlöö]] (1926–1975), svensk krimforfattar, kjent for serien om [[Martin Beck]] * [[Per Asplin]] (1928–1996), norsk skodespelar og revyartist * [[Per Lønning]] (1928–), biskop av Borg 1969–1975, biskop av Bjørgvin 1987–1994 * [[Per Øyvind Heradstveit]] (1932-2004), NRK-journalist * [[Per Ung]] (1933–), norsk kunstnar * [[Per Olov Enquist]] (1934–), svensk forfattar * [[Pehr G. Gyllenhammar]] (1935–), svensk forretningsmann * [[P.C. Jersild|Per Christian Jersild]], (1935–), svensk forfattar, best kjent som P.C. Jersild * [[Per Spook]] (1939–), norsk moteskapar og klesdesignar * [[Per Fugelli]] (1943-), norsk medisinprofessor * [[Per Oskar Kjølaas]] (1948-), norsk biskop * [[Per Arne Dahl]] (1950-), norsk prest * [[Per-Kristian Foss]] (1950-), norsk politikar (H) * [[Per Oddvar Hildre]] (1950-), norsk dirigent * [[Per Petterson]] (1952–), norsk forfattar * [[Per Inge Torkelsen]] (1953-), norsk komikar * [[Per Olaf Lundteigen]] (1953-), norsk politikar * [[Per Eide]] (1954–), norsk fotograf * [[Per Bergerud]] (1956–), norsk skihoppar * [[Per Håkan Gessle]] (1959–), svensk songar og komponist * [[Per-Mathias Høgmo]] (1959–), norsk fotballtrenar * [[Per Natrud Bergersen]] (1960–1990), norsk songar og låtskrivar * [[Per Sundnes]] (1966-), norsk programleiar * [[Peer Osmundsvaag]] (1971–), norsk DJ, betre kjent som ''DJ Peer'' === Oppdikta personar === * [[Per og Pål|Per]], eldste bror til eventyrfiguren [[Espen Askeladd]] * [[Peer Gynt]] i [[Henrik Ibsen|Ibsen]] sitt skodespel av same namn * [[Per Ulv]], teiknefilmfigur som jaktar på [[Bippe Stankelbein]] === Annan bruk av navmet === * [[Pehr Ugland]], [[konjakk]] og [[bark]] * [[Ekstremvêret Per]], eit kraftig uvær som ramma Sverige og Noreg i januar [[2007]] == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Per|Per]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 29. juni 2008.'' </div> [[Kategori:Mannsnamn]] [[Kategori:Nordiske førenamn]] aacruo6wkvbbsvyhwhynz42ob7q2rpb 0 107535 3653805 3486556 2026-05-19T02:51:33Z ~2026-30123-25 155088 /* Utsjånad */ 3653805 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status_noreg=lc }} [[Fil: Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|mini|Svartorfrø]] '''Svartor''' (''Alnus glutinosa'') er eit tre i [[bjørkefamilien]]. == Utbreiing == Svartor veks over nesten heile Europa. Berre heilt i sør og heilt i nord er han ikkje å finne. I Noreg veks han langs kysten nord til [[Snåsa]] i [[Nord-Trøndelag]], og på [[Austlandet]] nord til [[Åsnes]]. Han veks langs vatn og elvar og på myr med høgt [[grunnvatn]]. Svartor er varme- og lyskrevjande. == Utsjånad == Svartor skil seg frå [[gråor]] ved at [[bork]]en på eldre tre er mørkare og meir oppsprokken. Blada er blanke, ovale og butte i enden. Som unge er dei kleimute. Han blømer tidleg. Raklane er ofte utsprungne før hasselen. Frøa er, liksom på gråor, plasserte i forveda horaklar som liknar på konglar. Dei står ofte på treet over vinteren. Frøa, orenøttene, har luftfylte lister som gjer at dei flyt godt og kan spreiast med vatn. Svartor kan verte ganske store tre. Under gunstige forhold kan han verte 25-30 meter høg. Stammediameteren kan verte 50–80 cm. Svartortrea vert sjeldan gamle. 100 år er ein vanleg alder. Under visse forhold kan han verte 300 år. Orerøtene er nitrogenfikserande. Ved hjelp av bakterieknollar kan trea take opp fritt [[nitrogen]] frå lufta. Den gode tilgangen på nitrogen er truleg årsak til at ora kan felle lauva medan dei er grøne. == Bruk == Oreved har vorte rekna som beste materialen til protesar. Han har og vore nytta til å lage treskor av. Dette fordi han er lett og god til å bearbeide med skjerande jarn. I seinare tid har oreveden vorte meir allsidig bukt. Mellom anna vert han brukt til møblar, panel og kjøkkeninnreiing. I styrke og andre mekaniske eigenskapar liknar han mykje på bartre. Han rotnar lett i fuktig miljø, men er godt haldbar i konstruksjonar som er plasserte under vatn. Veden har eit gylt preg. Han er lett å farge, og vert brukt til å imitere andre treslag som [[mahogni]] og [[palisander]]. Oreveden eignar seg godt til kjerald for mat og drikke då han ikkje set smak på matvarer. Av same grunn vert han brukt i matbuer og spiskammer. Or er også mykje brukt til [[røyking av mat]]. Or gjev mild smak av røyk, samtidig er den nitrogenhaldige oren ekstra konserverande for røykt mat. == Kjelder == {{refopning}} * Bohumil Kucera og Ragnar M. Næss: ''TRE naturens vakreste råstoff''. Oslo 1999. ISBN 82-529-2167-1 * Johannes Lid: ''Norsk og svensk flora''. Oslo 1974 * [[Knut Fægri]]: ''Norges Planter'' Oslo 1970 {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bjørkefamilien]] [[Kategori:Lauvtre]] [[Kategori:Viltveksande plantar i Noreg]] [[Kategori:Plantar frå fuktig kontinentalklima]] [[Kategori:Plantar frå maritimt klima]] 0i78ej2n9q1vacu9nk0yodmqx3v26pr 0 111616 3653741 3176226 2026-05-19T00:08:57Z ~2026-30123-25 155088 /* Verknader i Sverige */ 3653741 wikitext text/x-wiki '''Ekstremvêret Gudrun''' var eit kraftig [[uvêr]] som [[7. januar|7.]] til [[9. januar]] [[2005]] kom inn frå [[Atlanterhavet]] og råka [[Nord-Europa]]. [[Ekstremvêr]]et fekk namnet «Gudrun» av [[Meteorologisk Institutt]] i [[Noreg]], medan tyske [[Deutscher Wetterdienst]] gav det namnet '''Erwin'''. Gudrun var det første av i alt tre ekstremvêr som råka landet i løpet av berre fire dagar. Dei to andre var [[ekstremvêret Hårek|Hårek]] som råka områda frå [[Nord-Trøndelag]] til [[Lofoten]], og [[ekstremvêret Inga|Inga]], som hovudsakleg råka kysten av [[Vestlandet]]. Til saman gjorde desse tre stormane skadar for 160 millionar kroner i områda frå [[Østfold]] til [[Nordland]].<ref name=dyrast>{{kjelde www|url=http://www.yr.no/nyheter/1.6223341|tittel=Det verste uværet|utgjevar=[[Meteorologisk Institutt]]|dato=21. september 2008|vitja=30. september 2008}}</ref> == Forløp == [[ekstratropisk syklon|Lågtrykket]] utvikla seg vest for [[Irland]] den [[7. januar]] [[2005]]. Kraftig [[jetstraum]] i høgda var medverkande til at lågtrykket fekk ei eksplosiv utvikling og flytta seg raskt over [[Nord-Irland]] og [[Skottland]]. Kraftig [[nedbør]] følgde [[vêrfront|frontane]] sør for stormsenteret og skapte [[flaum]] fleire stader, hovudsakleg elvar som gjekk over breiddene sine. I [[Storbritannia]] vart fleire heimar råka av flaum evakuert, 70&nbsp;000 mista straumen og to personar omkom. Ettermiddagen den [[8. januar]] flytta uvêret seg nord for [[Danmark]] og inn over Søraust-Noreg. Det lågaste lufttrykket på 960 hPa vart målt nordaust for [[Oslo]]. I Noreg vart det registrert nordvestleg [[sterk storm]] frå [[Agder]] til svenskegrensa. I [[Danmark]] og Sør-[[Sverige]] vart det målt vind over 32 m/s. Lågtrykket og pålandsvind førte til [[stormflod]] i [[Danmark]] på to meter over flomål og førte til flaum fleire stader. Òg i Noreg vart det registrert høg vasstand med flaum i mellom anna [[Sandefjord]] og [[Mandal]], men utan så store utslag som i Danmark og Storbritannia. I Danmark mista 60&nbsp;000 hushaldingar straumen, og fire menneske omkom. Stor skilnad i lufttrykk mellom Nord- og Sør-Sverige førte til kraftig vind, medan uvêret natt til [[9. januar]] og neste dag kryssa landet og heldt fram utover [[Austersjøen]]. Natt til 9. vart 341&nbsp;000 svenske hushaldingar straumlause. Ringhals og Barsebäck atomkraftverk måtte stanse straumproduksjonen på grunn av at fleire leidningsbrot kombinert med store mengder salt som kom med vinden inn frå havet, såkalla [[saltstorm]], medførte fare for kortsluttingar. Den kraftige vinden kombinert med vasstrukken jord førte til at mange tre rotvelta. Omkring 70&nbsp;000&nbsp;000 kubikkmeter skog vart rasert i [[Götaland]]. Fem personar omkom. Både i [[Irland]], Storbritannia, Noreg, Danmark og [[Sverige]] førte uvêret til skadar på infrastruktur og avbrot i trafikk i lufta, til sjøs og på landjorda. Uvêret minka etter dette gradvis, men førte til kraftig vind og nedbør òg i [[Finland]], [[Russland]], [[Tyskland]], [[Latvia]], [[Estland]] og [[Litauen]]. I [[Helsingfors]] steg vassnivået den 9. januar opp til 146 centimeter over det normale. I [[St. Petersburg]] steig vatnet frå elva [[Neva]] så høgt at seks tunnelbanestasjonar måtte stengjast. [[Åbo]] hamn vart sett under vatn. I [[Pärnu]] i Estland var vasstanden på det høgaste 280 centimeter over det normale, og ein fjerdedel av gatene i byen vart sett under vatn. Ein reknar med at Gudrun totalt kravde 17 menneskeliv. == Verknader i Sverige == Sverige var det landet som vart hardast råka av uvêret. Fire døgn etter stormen var 100&nbsp;000 hushaldingar utan straum. Etter to veker hadde 25&nbsp;000 hushaldingar ikkje fått straumen tilbake, og etter tre veker framleis 10&nbsp;000. Bortfall av elektrisitet gjorde at telefoni, inkludert mobiltelefon, fall ut i dei råka områda. Først etter ein månad gjekk trafikken som normalt på alle jernbanelinjer. Størst skade gjorde øydeleggingane av skogen. Arealet skog som vart felt av stormen tilsvarar eitt års normal avvirking i Sverige, noko som skapte store økonomiske problem for skogeigarane og store negative ringverknader for lokalsamfunn. Nedfallet i seg sjølv skapte òg miljøproblem, i form av at vasskvaliteten i dei råka områda vart dårlegare på grunn av auka avrenning, at miljøgifter i øvre jordlag som vart rive opp av ryddingsarbeidet påverka dyrelivet og at rotnande trevirke er yngleplass for utøy som [[borkbille]]r. I kjølvatnet av Gudrun kom ei rekke nye forslag om lovendringar, mellom anna med omsyn på å auke energileverandørane sitt ansvar. I mars [[2007]] fekk Sverige tilsegn om ei utbetaling på 600&nbsp;000&nbsp;000 svenske kroner frå solidaritetsfondet til [[Den Europeiske Union|EU]], som delvis skal dekke ekstraordinære utgifter til skadar på infrastruktur. Herjingane til Gudrun gjorde eit sterkt inntrykk i Sverige. Dette vert mellom anna gjenspegla i at [[SVT]] hausten [[2007]] starta innspelinga av eit stort TV-drama i tre episodar som skildrar eit lokalsamfunn før, under og etter Gudrun. Regi er ved [[Calle Östlund]]. [[SMHI]] gjev ikkje namn til stormane, slik som ein gjer i Noreg, så derfor vert namnet Gudrun òg nytta i Sverige om dette uvêret. == Observasjoner == === Noreg === I området som ekstremvarselet gjaldt for (Sør-Rogaland til Svenskegrensa) så var det Lindesnes som målte den høgaste middelvinden i Noreg med 31 m/s ([[sterk storm]]). Lista under viser stasjonane som målte vind høgare enn 25 m/s ([[full storm]]) i perioden 7. til 9. januar, samt eit par stader der vind av storm styrke er uvanleg. {| class="wikitable sortable" |- ! Stasjon ! Middelvind <br />(m/s) ! Vindkast <br />(m/s) ! Tidspunkt |- | [[Nordøyan fyr]] || 31 || 36 || kl. 19-22 7. jan |- | [[Lindesnes fyr]] || 31 || - || kl. 18-19 8. jan. |- | [[Veiholmen]] || 29 || 36 || kl. 13-16 7. jan |- | [[Kråkenes fyr]] || 29 || 36 || kl. 11-12 7. jan |- | [[Sula]] || 28 || 36 || kl. 13-16 7. jan. |- | [[Ona]] || 28 || 34 || kl. 12-13 7. jan |- | [[Slåtterøy fyr]] || 26 || 31 || kl. 17-18 8. jan. |- | [[Utsira fyr]] || 26 || 31 || kl. 23-00 8. jan |- | [[Svinøy fyr]] || 26 || 30 || kl. 01-04 8. jan |- | [[Obrestad]] || 25 || 35 || kl. 19-22 8. jan |- | [[Ørland]] || 25 || 34 || kl. 17-18 7. jan |- | [[Torungen fyr]] || 25 || 31 || kl. 13-16 8. jan |- | [[Fedje]] || 25 || 30 || kl. 16-17 8. jan |- | [[Sklinna fyr]] || 25|| 30 || kl. 05-06 7. jan |- | [[Finse]] || 25 || 30 || kl. 19-22 8. jan |- | [[Sola kommune|Sola]] || 24 || 31 || kl. 16-17 8. jan. |- | [[Mandal]] || 23 || - || kl. 13-19 8. jan |- | [[Prestebakke]] || 23 || - || kl. 01-04 9. jan. |} === Sverige === [[Hanö]] utanfor vestre [[Blekinge]] målte den høgaste middelvinden i Sverige under uvêret med 33 m/s ([[orkan]]) og dei høgaste i vindkasta med styrke på 42 m/s (151 km/t). Uvanleg var derimot dei kraftige vindkasta i indre område. Både i [[Ljungby]] og [[Växjö]] vart det målt vindkast på 33 m/s, noko som er særs uvanleg.<ref>{{kjelde www|url=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7546&a=21020&l=sv|tittel=Den stora januaristormen|dato=4. april 2008|vitja=27. oktober 2008|utgjevar=SMHI}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Stasjon ! Middelvind <br />(m/s) ! Vindkast <br />(m/s) |- | [[Hanö]] || 33 || 42 |- | [[Trubaduren]], Västergötland || 30 || 40 |- | [[Väderöarna]], Bohuslän || 30 || 38 |- | [[Hallands Väderö]], Skåne || 29 || 38 |- | [[Måseskär]], Bohuslän || 29 || 38 |- | [[Nidingen]], Halland || 28|| 39 |- | [[Landsort]], Södermanland || 27 || 36 |- | [[Fårösund]] || 25 || 35 |- | [[Gustav Dalén]], Södermanland || 25 || 33 |- | [[Halmstad]], Halland || 24 || 30 |- | [[Gotska Sandön]], Gotland || 23 || 36 |- | [[Skavsta]], Södermanland || 23 || 35 |- | [[Visingsö]], Småland || 23|| 33 |- | [[Helsingborg]], Skåne || 20 || 34 |- | [[Öland]]s norra udde || 20|| 34 |- | [[Harstena]], Östergötland || 19 || 33 |- | [[Växjö]], Småland || 17 || 33 |- | [[Ljungby]], Småland || 15 || 33 |- | [[Stavsnäs]], Uppland || 21 || 33 |} === Danmark === [[Hanstholm]] nordvest på [[Jylland]] målte den kraftigaste vinden under heile stormen i Skandinavia med middelvind på 35 m/s og vindkast på 46 m/s (165 km/t) === Storbritannia === St. Bees Head i [[Cumbria]] målte vindkast på 46 m/s (167 km/t).<ref>[http://www.uea.ac.uk/~e470848/Windstorm%20Erwin.htm University of East Anglia: Windstorm Erwin]</ref> Capel Curig i [[Snowdonia]] fekk 144 mm nedbør på berre 24 timar den 7. januar, medan Shap i Cumbria fekk totalt 227 mm over ein periode på 72 timar. == Sjå òg == * [[Ekstremvêr i Noreg]] == Kjelder == * [http://www.skogsstyrelsen.se Skogsstyrelsen] === Kjelder i tekst === {{fotnoteliste}} {{Ekstremvêr i Noreg 2000-2009}} [[Kategori:Ekstremvêr i Noreg|Gudrun]] [[Kategori:Hendingar i 2005]] [[Kategori:2005 i Noreg]] [[Kategori:2005 i Sverige]] [[Kategori:2005 i Danmark]] [[Kategori:2005 i Storbritannia]] 0ifrbd2qzgxdiktsv3i6vvmhyhk2ebc 0 118660 3653814 3486367 2026-05-19T03:04:11Z ~2026-30123-25 155088 3653814 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Flat storstumpbille''' (''Hololepta plana'') er ei 8–10 mm lang [[biller|bille]] som lever under, og delvis i, [[bork]]en på daude [[lauvtre]]. Tjukna er knapt 1 mm, slik er ho rekna som ei av dei flataste billene i verda. Vertstre kan vere [[selje]], [[eik]], [[alm]], [[bøk]] og [[osp]]. Storstumpbilla er eit rovinsekt, og ho et larvar av andre insekt. I Norden finst billa langs norskekysten frå Aust-Agder til Akershus. Ho er òg kjend i Danmark og Finland. Elles finst ho lenger sør i Europa. Flat storstumpbille er oppført som sårbar i [[Norsk Raudliste 2006]]. == Kjelder == * Torstein Kvamme: ««Flat storstumpbille» - flatest av alle billene?» i ''[[Norsk Skogbruk]]'' 12/2008 == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Biller]] ekwybod7m0wpmqety8uo3ji488k84pb 0 123931 3653793 3093933 2026-05-19T02:29:12Z ~2026-30123-25 155088 3653793 wikitext text/x-wiki {{om|||aptering på skip}} '''Aptering''' er ei nemning i [[skogbruk]] for å finne ut og merkje av på ei [[tre]]stamme kvar ho skal kappast. Dette gjer at [[trevyrke]]t kan nyttast på best mogleg måte, slik at den økonomiske vinninga vert optimalisert. Ordet aptere kjem frå [[latin]] ''aptare'' som tyder 'måte til, setje i stand'. Apteringa kan skje rett før tømmeret vert kappa, eller ved at kappestadene vert merkt av på tømmerstokken, ofte ved at det vert saga ein ring i borken. Avgjerande for apteringa er feil, kvistmengd, krok, råte, dimensjonar og avsmaling. Dei viktiagste hjelpemidla ved apteringa er pristabell, måleband og [[tømmerklave|klave]]. ==Bakgrunnsstoff== *[https://youtube.com/watch?v=JidysA_A_vc Video om aptering] ved Yotube, frå Skogkurs. [[Kategori:Skogbruk]] [[Kategori:Ord av latinsk opphav]] bj0cqd4iljo62fzeeg6lcibric7vgk5 0 125674 3653822 3356699 2026-05-19T03:12:21Z ~2026-30123-25 155088 3653822 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Storrobinia''' (''Robinia pseudoacacia''), tidlegare kalla '''falsk akasie''', er eit stort, lauvfellande tre i [[erteblomsterfamilien]]. Treet vert rekna som eit vakkert parktre. Materialen vert mellom anna brukt innan båtbygging. Det kan verte opp til 25 m høgt. Treet har ei uregelmessig vekstform. Stamma er ofte delt i fleire toppskot. Skota på unge tre har tornar. [[Bork]]en er først olivengrå og glatt. Seinare vert han meir grå og ru, og til sist er han lysegrå og fura. Blada er litt matt mørkegrøne med lysegrøn underside. Haustfargen er gul, men blada fell tidleg av. Blomane er kvite og sit samla i korte klasar. Frøa sit i små brune belgar. Storrobinia høyrer heime på tørr [[kalk]]botn eller [[sandstein]]sbotn i [[Allegheny-fjella]] i det austlege [[USA]]. Planta vart først dyrka i Europa av gartnarane til den franske kongen [[Ludvig XIII av Frankrike|Ludvig 13.]], Jean og Vespasien Robins. Etter dei har planta fått namnet ''Robinia''. Treet vart lenge rekna som ein slags akasie, og [[Carl von Linné|Linné]] gav det namnet «falsk akasie», eit namn som lenge vart brukt i Noreg. Storrobinia kan dyrkast i låglandet i Sør-Noreg. Her vert frøa sjeldan mogne. Kjerneveden er svært tung, 7-800 kg/m³. Han er hard, seig og bøyeleg. Han er haldbar mot luft, vatn og jord. Og har på alle område betre tekniske eigenskapar enn [[eik]].<ref name = Kravellbygging> ''Kravellbygging i Norge''. 2008</ref> Til Noreg har det vorte importert ein del til båtbygging. Tidlegare kom mykje av importen frå Nord-Amerika, noko som har ført til at namnet «black locust» har vorte ein del brukt om dette treslaget. Fordi treet oftast er krokete og treviket har mange feil, vert det levert i korte lengder. Til [[trenagle|trenaglar]] har locust vorte etterspurd. Heilt opp til 1955 heitte det i [[Det Norske Veritas]] sit regelverk for bygging av skip at fartøy kunne få eit år lenger [[klassing]] med trenaglar av «god amerikansk locust».<ref name = Kravellbygging/> I USA har heile fartøy vorte bygde av dette treslaget. == Kjelder == {{refstart}} ;Bibliografi * Knut Langeland: ''Hagens vakreste busker og trær - løvfellende'', Oslo 1994. ISBN 82-516-1511-9 * Torstein Arisholm med fleire: ''Kravellbygging i Norge''. [[Hardanger Fartøyvernsenter]] og [[Norsk Sjøfartsmuseum]] 2008 * [http://herbstopic.com/?p=168&lang=en-us Robínia pseudoacácia], herbstopic.com {{daud lenkje)) ---- * ''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Almindelig Robinie|Almindelig Robinie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 12. mars 2009.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Erteblomfamilien]] [[Kategori:Giftige plantar]] 8yf367b888jy9pa8a6ba1yg3dqprz1l 0 125703 3653871 3553070 2026-05-19T07:18:07Z Ranveig 39 Typ. 3653871 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkartist | namn = The Velvet Underground | bilete = Velvet Underground & Nico publicity photo (retouched).jpg | bilettekst = The Velvet Underground in 1966. Med klokka frå øvst til venstre: [[Lou Reed]], [[Sterling Morrison]], [[John Cale]], [[Moe Tucker]], [[Nico]]. | opphav = New York City i USA | alias = {{ubl| *The Warlocks * The Falling Spikes}} | sjanger = {{flatlist| * [[Kunstrock]]<ref>{{cite book|first=Matthew|last=Bannister|title=White Boys, White Noise: Masculinities and 1980s Indie Guitar Rock|url=https://books.google.com/books?id=4ckLKGTXRwQC&pg=PA38|year=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|page=38|isbn=978-0-7546-8803-7}}</ref> * {{nowrap|[[proto-punk]]}}<ref>{{cite web|title=Proto-Punk|url=http://www.allmusic.com/subgenre/proto-punk-ma0000005021|website=[[AllMusic]]|access-date=25. september 2016}}</ref> * [[avantgarde musikk|avantgarde]]<ref name="walcott">{{cite book|last1=Walcott|first1=James|title=Critical Mass: Four Decades of Essays, Reviews, Hand Grenades, and Hurrahs|date=2015|publisher=Knopf Doubleday Publishing|page=129|url=https://books.google.com/books?id=XeKJDQAAQBAJ&q=velvet+underground+%22avant-garde+band%22&pg=PA129|access-date=3. juni 2017|isbn=978-0-7679-3063-5}}</ref> * [[eksperimentell rock]]<ref>{{cite book|last=Rosenberg|first=Stuart|title=Rock and Roll and the American Landscape: The Birth of an Industry and the Expansion of the Popular Culture, 1955–1969|url=https://books.google.com/books?id=736Mu91q_fcC&pg=PA179|page=179|year=2009|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4401-6458-3}}</ref> }} | aktive år = {{hlist|1964–1973|1990|1992–1993|1996}} | selskap = {{flatlist| * [[Verve Records|Verve]] * [[Atlantic Records|Atlantic]] * [[Polydor]] * [[MGM Records|MGM]] * [[Mercury Records|Mercury]] * [[Cotillion Records|Cotillion]]<!--(1993–1994)--><!--The band's Verve, M·G·M and Mercury output is now being managed by [[Universal Music Group|UMG]] subsidiary Polydor.--> }} | tilknytta artistar = {{flatlist| * [[Nico]] * [[Theatre of Eternal Music]] }} | current_members = | tidlegare medlemmer = {{ubl| * [[Lou Reed]] * [[John Cale]] * [[Sterling Morrison]] * [[Angus MacLise]] * [[Moe Tucker]] * [[Doug Yule]] * [[Walter Powers]] * [[Willie Alexander]]}} | nettstad = velvetundergroundmusic.com }} '''The Velvet Underground''' var eit [[USA|amerikansk]] eksperimentelt [[rock]]eband som eksisterte frå [[1965]] til [[1973]]. The Velvet Underground hadde sin base i [[New York]]. Tidleg i sin karriere var dei ein del av miljøet rundt den berømte pop-kunstnaren [[Andy Warhol]], som tidvis fungerte som ein slags manager og kunstnerisk rådgjever for bandet. Ved platedebuten i [[1967]] var gruppa [[John Cale]], Sterling Morrison, [[Lou Reed]] og Maureen Tucker. I løpet av [[1968]] blei John Cale erstatta av [[Doug Yule]]. I tillegg var songarinna [[Nico]]'' (Christa Päffgen)'' med på innspelinga av [[debutalbum]]et ''The Velvet Underground and Nico'', og ho opptrådte også med bandet eit års tid rundt 1966. The Velvet Underground er mykje meir kjent i dag enn dei var i den perioden dei eksisterte som band, og dei vert rekna som eit av dei aller mest innflytnadsrike rockebanda frå 1960- og 1970-talet. Bandets betydning bygger først og fremst på deira rolle som grensesprengjande innovatør og trendsettar for rockemusikken og tilhøyrande kultur. Gruppas særeigne og [[avant-garde|avantgardistiske]] stil har påverka seinare musikalske uttrykk som [[punk]]rock, støymusikk og alternativ rock generelt. == Medlemmane og deira musikalske inspirasjonskjelder == Det unike musikalske uttrykket til gruppa er eit resultat av dei ulike interessene og røynslene til medlemmane. [[Gitar]]istane Reed og Morrison vart kjent då dei studerte saman, og delte ei interesse for [[blues]] og visesong og ein beundring for den tidlege [[Bob Dylan]]. Reed hadde òg jobba som låtskrivar og produsent for eit selskap som laga lågprisplater med etterlikningar av ulike populære låtar (''Pickwick Records''). Reed framstod tidleg som den kreative leiaren til gruppa, låtskrivar, tekstforfattar og vokalist. Han spelte gitar, ofte i ein utagerande, primitiv og eksperimenterande stil, medan gitarspelet til Morrison oftare bar preg av ei meir tradisjonell tilnærming. Reeds rutinerte omgang med popklisjéar, hans Dylan-inspirerte, halvsnakkande tekstframføring og dei litterære ambisjonane hans utgjorde ein viktig del av ingrediensane som inngjekk i det totale uttrykket til bandet. Cale hadde bakgrunn som «[[vedunderbarn]]» på [[bratsj]], og var kome frå [[Wales]] til New York City med stipend for å studere klassisk musikk og [[samtidsmusikk]], noko som etterkvart førte til eit samarbeid med nokre av dei mest kjende avantgardistane på den tida, som [[La Monte Young]] og [[John Cage]]. Hans kanskje mest særprega bidrag til lydbiletet til gruppa var at han sette gitarstrengar av stål på bratsjen sin, påmonterte ein el-gitarmikrofon og spelte på denne gjennom ein forsterkar. Tonane var ofte langtrekte, monotone og skjerande. Cale spelte tidvis òg bass og tangentinstrument i gruppa. Med kjennskapen sin til musikkteori og harmonilære kombinert med den kompromisslause viljen hans til å bryte alle reglar, må Cale reknast å ha vore ei drivande kraft bak gruppa si hemningslause improvisering og nytte av støy som musikalsk uttrykk. Det er òg godt kjent at Reed og Cale i periodar hadde ei felles interesse i tidvis eksessivt misbruk av [[amfetamin|metamfetamin]]. Tucker var knapt nokon teknisk kompetent trommeslagar i konvensjonell forstand, men var inspirert av den nigerianske trommeslagaren [[Babatunde Olatunji]] og den rytmisk drivande musikken til [[rock and roll|rock'n'roll]]-pionéren [[Bo Diddley]]. Ho valde, etter at ho vart invitert til å spele med gruppa (den første trommeslagaren deira, [[Angus MacLise]], valde å slutte sidan han av prinsipp nekta å spele for pengar), å hamre med [[pauke]]klubbar på eit trommesett der alle trommene var montert horisontalt, og vart dermed ein minst like sentral bidragsytar til bandet sitt eineståande lydbilete som nokre av dei andre. At ho nærast fullt avstod frå å bruke [[cymbal]]ar medverka ytterlegare til eigenarten til lydbiletet. Med sin androgyne framtoning bidrog ho òg til å tydeleggjere den mystiske auraen til bandet, omfram at ho var ein av dei tidlegaste kvinnelege trommeslagarar i rocken. == Tekstar og litterære inspirasjonskjelder == Forutan det særeigne musikalske uttrykket, er produksjonen til gruppa kjenneteikna ekstremt kontroversielle tekstar for den tida. Nokre døme henta frå debutalbumet: Songen «Heroin» skildrar [[heroin]]misbrukaren si rusoppleving i ikkje utvitydig negative vendingar, songen «Waiting for the Man» fortel om ein narokoman som møter ein afroamerikanske heroinlanger i [[Harlem]], og songen «Venus in Furs» hyllar lystkjensler knytt til seksuell [[masochisme]]. Tekstene vart skrivne av Reed, som hadde studert skrivekunst (''creative writing'') ved Syracuse University med poeten Delmore Schwartz (som han hyllar i songen «European Son», òg denne frå debutalbumet) som lærar. Reed har òg ved gjentekne høve uttrykt beundring for forfattaren [[Hubert Selby Jr.]] (kjent for bl.a ''Last Exit to Brooklyn'' (1964) og ''Requiem for a Dream'' (1978), begge filmatisert). Selby Jr. har mykje av den same motivkretsen i forfattarskapen sin som pregar tekstane til Reed, med vekt på kjønnsoverskridande åtferd og rusmisbruk, og må reknast å vere ei viktig påverknadskjelde for kretsinga rundt avvikaren som tragisk helt. Forutan referansane til narkotikum, er interessa til Reed for [[homofili]] og transkjønne eit av dei meir gjennomgåande og karakteristiske trekka ved tekstene han skreiv, både for bandet og for den påfølgjande solokarrieren hans. Òg på dette området må ein rekna at den populærkulturelle innverknaden til bandet har vore grensesprengande. Verkemiddel som [[svart komedie|svart humor]] og tilsynelatande kynisk ironi er hyppig brukt av Reed. Typisk er ein situasjon (i songen «Sister Ray» frå ''White Light/White Heat'') der ein person blir skoten ned og drepen i ein bustad, og ein av personane (mest truleg bebuaren) utelukkande reagerer med å klage over at golvteppet blir flekkete. == Musikk, karriere og innverknad på ettertida == Kombinasjonen av desse ulike talenta og røynslene skapte eit band med eit lydbilete ulikt noko ein inntil då hadde høyrt. Blandinga av kunnskap om finkulturelle konvensjonar kombinert med avantgardistisk arroganse og dyrkinga av det rå og primitive, er vorte hevda å ha lagt grunnlaget for ''søppel-estetikk'' som ideal blant rockmusikarar, noko som igjen må reknast å ha vore sterkt influerande på seinare sjangrar som punkrock. Den særeigne tilnærminga til bandet til musikk kjem mest tydeleg til uttrykk på dei to første albuma, ''The Velvet Underground and Nico'' og ''White Light/White Heat'' (utgjeve høvesvis 1967 og 1968), medan Cale enno var medlem. === Dei fire første albuma, åra 1967–1970 === ==== ''The Velvet Underground and Nico'' (1967) ==== Musikken slik han finst på debuten ''[[The Velvet Underground and Nico]]'' har ei stor spennvidde, der intrumentering, vokal og andre særtrekk fungerer som uttrykksmessig bindemiddel. Luftige balladar inspirert av visesonguttrykket vekslar med harde, stakkato rockerytmar og monotont seige komposisjonar med ein tilnærma «etnisk» tonalitet. Det mest gjennomgåande harmoniske særtrekket er kanskje kjærleiken for at einskilde tonar ligg som statisk ''[[bordun]]'' i bakgrunnen, som oftast knytt til Cales karakteristiske bruk av den elektriske bratsjen sin. Nico, med den djupe stemma si og tyske aksenten, syng på tre av songane, og bidreg til at albumet gjev eit variert inntrykk. Nico var aldri eit medlem av gruppa i eigenleg forstand, og kan kanskje reknast som ein slags gjesteartist på dette albumet. Som høgdepunkta til albumet er det vanleg å regne «[[Waiting for the Man]]», «[[Venus in Furs]]», «[[Heroin av The Velvet Underground|Heroin]]» og «[[All Tomorrow's Parties]]». Andy Warhols coverdesign med bananen på framsida (han var mogleg å «skrelle» på førsteopplaget) medverkar til at albumet kanskje blir oppfatta som meir leikande og uskuldig enn det eigenleg er. Mesteparten av opptaka vart gjort i New York City i løpet av to dagar i april 1966. Tre songar vart innspelt på nytt i Hollywood seinare same år, og til slutt vart «Sunday Morning» – den planlagde singelutgjevinga – spelt inn i november. Albumet vart gjeve ut i mars 1967. ==== ''White Light/White Heat'' (1968) ==== På ''White Light/White Heat'' er dei meir lyttarvenneige og sødmefylte trekka frå debutalbumet nærast fullt fjerna, og støy har fått ein stor og dominerande plass. Dette blir understreka i den meir enn 17 minutt lange improvisasjonen «Sister Ray», der lange parti av forvrengt instrumentstøy over ein stadig meir insisterande trommerytme dominerer uttrykket. Sporadiske tekstlinjer fortel om ein orgie mellom sjømenn og transvestittar, der oralsex, intravenøst misbruk og mord med skytevåpen lèt til å utgjere hovudingrediensane. Songen «The Gift» skil seg ut ved å vere ei lita novelle, skriven av Reed, som blir lese opp av Cale over bakgrunnsmusikk. Stemme og musikk er på dette sporet lagt i kvar sin stereokanal, slik at ein ved hjelp av balansekontrollen kan velje kva ein vil høyre. Albumet er sjølv i dag å oppfatte som svært radikalt, og er utan tvil den mest kompromisslause utgjevinga til bandet. Det er av mange rekna som det viktigaste verket til bandet, som markerer eit vasskilje i populærkultur kva angår oppfatninga av estetikk og opplevinga av «stygt» og «vent». Opptaka vart gjort i september 1967, og albumet vart utgjeve i januar 1968. ==== ''The Velvet Underground'' (1969) ==== Musikken endrar tydeleg karakter på det tredje albumet til gruppa, ''The Velvet Underground'' (utgjeve [[1969]]). Cale er borte (sparka ut etter usemjer med Reed), og Reed står igjen med sin meir uimotsagte visjon. Musikken ber mindre preg av konflikt og høgt spaningsnivå, som gav mykje av den radikale energien som pregar dei to første albuma. Med Cale ute av gruppa, framtrer gitarsamspelet mellom Reed og Morrison tydelegare som den sentrale musikalske krafta i bandet. Nyinnkjøpte tolvstrengarsgitarar og det faktumet at bandet sitt forsterkarutstyr nyleg var stolen, bidreg truleg til å mjukne uttrykket. Reed har sjølv sagt at dette albumet skal reknast som ein songsyklus der kvar song uttrykkjer ulike stadium i erkjenningsprosessen til eit enkelt individ. Songen «Pale Blue Eyes» peikar seg ut som eit vent høgdepunkt, medan «Some Kinda Love» er klassisk Reed. «Candy Says» blir sunge på plata av Doug Yule, og er i nyare tid vorte sunge av Antony Hegarty (frå bandet [[Antony and the Johnsons]]), når han har opptredd som gjest i turnébandet til Reed. På songen «After Hours» er Tucker vokalist. Albumet vart spelt inn mot slutten av 1968, og utgjeve i mars 1969. ==== ''Loaded'' (1970) ==== Gruppa gjekk i realiteten i oppløysing under innspelinga av det fjerde albumet, ''Loaded'' (utgjeve [[1970]]), då Reed forlét bandet. Dette kan i ettertid oppfattast som temmeleg ironisk, sidan dette albumet meir enn nokre av dei tidlegare peikte fram mot det som skulle bli den musikalske solokarrieren til Reed, og inneheld to av hans mest kjende og inntektsbringande songar til dags dato, «[[Sweet Jane]]» og «Rock and roll». Desse to songane framstår òg som dei suverene høgdepunkta på albumet. Tucker var fråverande under innspelinga i samband med graviditeten sin, og sjølv om ho står oppført som trommeslagar på omslaget, er trommejobben delt mellom fleire ulike andre musikarar. Albumet vart aldri akseptert av Reed på grunn av endringar som vart gjort etter at han slutta. Det vart gjeve ut att på ny i 1997 i ei utgåve der endringane var tilbakeført, under namnet ''Loaded (The fully loaded edition)'', men Reed lèt likevel ikkje til å stå hundre prosent inne for albumet slik det finst. Albumet er relativt konvensjonelt i formspråket samanlikna med dei føregåande, noko som kanskje var medverkande til at det nådde lengre ut enn nokre av dei tidlegare utgjevingane til bandet hadde gjort, med betre salstal og hyppigare radiospeling. Albumet vart spelt inn sommaren 1970 og utgjeve hausten same år. Men det var uansett for seint, i realiteten var The Velvet Underground oppløyst. === Etter 1970 === Det femte studioalbumet, ''Squeeze'', blir meir eller mindre universelt rekna som noko anna enn ei Velvet Underground-utgjeving, og bør snarare sjåast på som eit soloalbum av Doug Yule. Ingen frå originalbesetninga medverkar. Kommersielt var The Velvet Underground aldri nokon suksess i dei aktive åra sine. Platene selde relativt dårleg, og gruppa vart verande eit kultband for dei spesielt interesserte. Originalbesetninga turnerte aldri utanfor USA (og Canada) før i 1993, då Reed, Cale, Morrison og Tucker vart samla att for ein kort serie konsertar - ein av dei fann stad på [[Roskilde-festivalen]] same år. === Innverknad på ettertida === Musikalsk vert The Velvet Underground rekna for å ha vore eit av dei i særklasse mest innverknadsrike rockebanda frå 60-talet. Tydinga deira for og påverknad på rockmusikken i ettertid kan knapt overvurderast. Ei rekkje i seg sjølv viktige og særs ulike artistar, frå [[David Bowie]] og [[Patti Smith]] til [[Sonic Youth]] og [[Pixies]], står i openberr musikalsk gjeld til gruppa, og heile sjangrar som ''alternativ rock'' og [[indie]] er kanskje meir prega av The Velvet Underground enn nokre andre felles faktorar. The Velvet Underground er, og vil vere, mellom dei viktigaste kultbanda i historia om populærmusikken. == Kuriosum: Innverknaden på den tsjekkoslovakiske «fløyelsrevolusjonen» i 1989 == Forfattaren [[Václav Havel|Vaclav Havel]], som stod i spissen for «[[fløyelsrevolusjonen]]» i [[Tsjekkoslovakia]] i [[1989]], og som seinare vart vald til presidenten i landet (og seinare den første presidenten i republikken [[Tsjekkia]]), vart intervjua etter av Lou Reed for ''[[Rolling Stone]]'' etter eige ynskje. Han fortalde at ordet «fløyelsrevolusjonen» ikkje først og fremst viser til den fredelege og ikkje-valdelege forma omveltinga fekk, men var direkte inspirert av at Havel og kretsen hans av opposisjonelle kunstnarar og intellektuelle i si tid dreiv mange netter med å lytte til og la seg inspirere av The Velvet Underground (på norsk ‘fløyelsundergrunnen’). «Veit du at eg er president på grunn av deg?» spurde Havel den inntil då inkjeanande Reed. == Bandmedlemmar == {{col-begin}} {{col-2}} '''Klassisk besetning''' * [[Lou Reed]] – vokal, gitar <small>(1965–1970, 1990, 1992–1993, 1996)</small>, klaverinstrument <small>(1968–1970)</small> <small>(død 2013)</small> * [[John Cale]] – bratsj, bassgitar, klaverinstrument, korvokal <small>(1965–1968, 1990, 1992–1993, 1996)</small> * [[Sterling Morrison]] – gitar, korvokal <small>(1965–1971, 1990, 1992–1993)</small>, bassgitar <small>(1965–1970, 1990, 1992–1993)</small> <small>(død 1995)</small> * [[Moe Tucker]] – trommer, perkusjon <small>(1965–1972, 1990, 1992–1993, 1996)</small> {{col-2}} '''Tidlegare medlemmar''' * [[Angus MacLise]] – perkusjon <small>(1965)</small> <small>(død 1979)</small> * [[Doug Yule]] – vokal <small>(1968–1973)</small>, gitar <small>(1970–1973)</small>, bassgitar <small>(1968–1970, 1972–1973)</small>, klaverinstrument <small>(1968–1971, 1972–1973)</small> * [[Walter Powers]] – bassgitar, korvokal <small>(1970–1972)</small> * [[Willie Alexander]] – klaverinstrument, korvokal <small>(1971–1972)</small> {{col-end}} === Tidslinje === {{#tag:timeline| ImageSize = width:900 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:90 bottom:90 top:5 right:10 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/04/1965 till:17/01/1996 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 ScaleMajor = increment:2 start:1966 ScaleMinor = increment:1 start:1966 Colors = id:vokal value:red legend:Vokal id:bvokal value:pink legend:Korvokal id:bratsj value:drabgreen legend:Bratsj id:guitar value:green legend:Gitar id:keys value:purple legend:Klaverinstrument id:bass value:blue legend:Bass id:trommer value:orange legend:Trommer id:perc value:claret legend:Perkusjon id:album value:black legend:Studioalbum id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = color:album layer:back at:12/03/1967 at:30/01/1968 at:15/03/1969 at:15/11/1970 at:14/02/1973 BarData = bar:Lou text:Lou Reed bar:Sterling text:Sterling Morrison bar:Willie text:Willie Alexander bar:John text:John Cale bar:Doug text:Doug Yule bar:Walter text:Walter Powers bar:Angus text:Angus MacLise bar:Moe text:Moe Tucker PlotData = width:11 bar:Lou from:start till:24/08/1970 color:vokal bar:Lou from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:vokal bar:Lou from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:vokal bar:Lou from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:vokal bar:Sterling from:start till:21/08/1971 color:guitar bar:Sterling from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:guitar bar:Sterling from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:guitar bar:John from:start till:30/09/1968 color:bass bar:John from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:bass bar:John from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:bass bar:John from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:bass bar:Angus from:start till:15/11/1965 color:perc bar:Moe from:16/11/1965 till:31/01/1972 color:perc bar:Moe from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:perc bar:Moe from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:perc bar:Moe from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:perc bar:Doug from:01/10/1968 till:30/09/1970 color:bass bar:Doug from:30/09/1970 till:31/05/1973 color:guitar bar:Walter from:01/10/1970 till:31/01/1972 color:bass bar:Willie from:01/10/1971 till:31/01/1972 color:keys width:7 bar:Lou from:01/10/1968 till:24/08/1970 color:guitar bar:Sterling from:start till:30/09/1968 color:bass bar:Sterling from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:bass bar:Sterling from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:bass bar:John from:start till:30/09/1968 color:bratsj bar:John from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:keys bar:John from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:keys bar:John from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:keys bar:Doug from:01/10/1968 till:30/09/1970 color:keys bar:Doug from:30/09/1970 till:30/09/1971 color:keys bar:Doug from:01/02/1972 till:31/05/1973 color:keys width:5 bar:John from:start till:30/09/1968 color:keys bar:Doug from:01/02/1972 till:31/05/1973 color:bass width:3 bar:Lou from:start till:01/10/1968 color:guitar bar:Lou from:01/10/1968 till:24/08/1970 color:keys bar:Lou from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:guitar bar:Lou from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:guitar bar:Lou from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:guitar bar:Sterling from:start till:21/08/1971 color:bvokal bar:Sterling from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:bvokal bar:Sterling from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:bvokal bar:John from:start till:30/09/1968 color:bvokal bar:John from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:bvokal bar:John from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:bvokal bar:John from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:bvokal bar:Moe from:16/11/1965 till:31/01/1972 color:trommer bar:Moe from:01/06/1990 till:30/06/1990 color:trommer bar:Moe from:01/11/1992 till:31/07/1993 color:trommer bar:Moe from:01/01/1996 till:17/01/1996 color:trommer bar:Doug from:01/10/1968 till:30/09/1970 color:vokal bar:Doug from:01/10/1970 till:31/05/1973 color:vokal bar:Walter from:01/10/1970 till:31/01/1972 color:bvokal bar:Willie from:01/10/1971 till:31/01/1972 color:bvokal }} == Diskografi == {{detaljar|Diskografien til The Velvet Underground}} * ''[[The Velvet Underground & Nico]]'' (1967) * ''[[White Light/White Heat]]'' (1968) * ''[[The Velvet Underground av The Velvet Underground|The Velvet Underground]]'' (1969) * ''[[Loaded av The Velvet Underground|Loaded]]'' (1970) * ''[[Squeeze av The Velvet Underground|Squeeze]]'' (1973) == Litteratur == * Bockris, Victor, Gerard Malanga: ''Up-Tight: The Velvet Underground Story'', 1983 (gjenutgitt i 1995), Omnibus Press ISBN 0-7119-0168-6 * Heylin, Clinton (red.): ''All Yesterday's Parties: The Velvet Underground in Print: 1966-1971'', 2005, Da Capo Press ISBN 0-306-81365-3 * Zak, Albin: ''The Velvet Underground Companion: Four Decades Of Commentary'', 1997, Schirmer Books/Simon & Schuster Macmillan ISBN 0-02-864627-4 == Bakgrunnsstoff == * [https://web.archive.org/web/19981206004002/http://members.aol.com/olandem/vu.html The Velvet Underground nettside] Uoffisiell nettstad * [http://www.velvetunderground.com velvetunderground.com] - Uoffisiell nettstad * [http://www.vuas.org "What Goes On"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419235313/http://www.vuas.org/ |date=2018-04-19 }} - Offisiell nettstad for «the Velvet Underground Appreciation Society». * [http://www.john-cale.com/ John Cale] Offisiell nettstad * [http://www.loureed.org/ Lou Reed] Offisiell nettstad * [https://web.archive.org/web/19981201035028/http://members.aol.com/olandem/tucker.html Maureen «Moe» Tucker] * [http://olandem.chez.tiscali.fr/sterl/sterling.html A tribute to Sterling Morrisson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830231919/http://olandem.chez.tiscali.fr/sterl/sterling.html |date=2005-08-30 }} * [http://ww21.tiki.ne.jp/~wildside/index.html «Lou Reed Guitar Archive»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424083059/http://ww21.tiki.ne.jp/~wildside/index.html |date=2006-04-24 }} - Omfattande arkivsamling om utstyr, akkordar og tekstar kring Velvet Underground og Lou Reed solo. * [http://reason.com/0305/fe.mw.velvet.shtml reason.com] Velvet President; om Havel-sambandet == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:The Velvet Underground|The Velvet Underground]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 13. mars 2009.'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{The Velvet Underground}} {{Autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:Velvet Underground, The}} [[Kategori:The Velvet Underground| ]] [[Kategori:USA-amerikanske kunstrockgrupper]] [[Kategori:USA-amerikanske eksperimentelle rockegrupper]] [[Kategori:Protopunk-grupper]] [[Kategori:Andy Warhol]] [[Kategori:Lou Reed]] [[Kategori:Musikkgrupper skipa i 1964]] [[Kategori:Musikkgrupper oppløyste i 1973]] [[Kategori:Rock and Roll Hall of Fame]] [[Kategori:Musikkgrupper frå New York City]] [[Kategori:Grammy Lifetime Achievement Award]] l9rnsbvlpker03xkk8u3zqrjdsvc7jp 0 131842 3653844 3551075 2026-05-19T03:53:47Z ~2026-30123-25 155088 /* Planteliv */ 3653844 wikitext text/x-wiki [[Fil:MontesDePropiodeJerez-P1070288.JPG|mini|Montes de Propio ved Jerez de la Frontera ]] '''Los Alcornocales''' er ei fjellkjede og eit naturreservat sør i [[Spania]] i den autonome regionen [[Andalucia]]. Naturreservatet ligg mellom provinsane [[provinsen Cádiz|Cádiz]] og [[provinsen Málaga|Málaga]]. Naturparken dekkjer eit område som utgjer 17 kommunar med totalt om lag 380&nbsp;000 innbyggjarar. Namnet tyder 'korkeiklundane'. [[Fil:Alcornocales situación.jpg|mini|upright|Kart over naturreservatet.]] ==Klima== [[Fil:NoroestePicacho.jpg|mini|venstre|Utsyn frå toppen av [[El Picacho]].]] Los Alcornocales ligg i eit område som har [[middelhavsklima]], men fleire faktorar gjer likevel klimaet unikt. Nærleiken til havet gjer at vêret er mildt året rundt. Nedbørsmengdene går vanlegvis over 800 mm i året, medan enkelte soner får over 1400 mm. I dei sørlege delane av fjella er det mykje [[tåke]], kjend som ''barbas del levante'' (skjegget frå aust). Denne tåka tilfører fukt i dei elles lange tørre periodane som vanlegvis pregar middelhavsklimaet. Ein konstant vind gjer at området er eit av dei beste områda i Spania for å setje opp [[vindmøllepark]]ar. [[Fil:ElPicacho.jpg|mini|venstre|El Picacho]] ==Fjell== To fjell preger området og er rekna som sceniske stader: [[El Aljibe]], det høgste fjellet i Los ALcornocales på 1092 meter, og [[El Picacho]]. ==Planteliv== [[fil:Aristolochia baetica (montuno).jpg|mini|Klatreplanten ''Aristolochia baetica'' held til her.]] Nesten heile det ubygde landområdet i parken består av middelhavsurskog. Noko av området er rydda for kvegfarmar, men det meste av den menneskelege aktiviteten i parken er knytt til ressursane i skogen, som [[jakt]], [[sopp]]samling og finne gode eksemplar av [[treaktig lyng]]. Den treaktige lyngen (''Erica arborea'', som er kalla «brezos» på spansk) er ein liten eviggrøn busk som sjeldan vert meir enn to-tre meter høg. Trevirket vert nytta til å lage tobakkspiper og er eit særs godt råmateriale for å lage [[trekol]]. [[Fil:CorchoAlcornocales.jpg|mini|Kork samla frå eiketre]] Meir enn noko anna vert skogen nytta til produksjon av [[kork]]. Parken er kjenneteikna ved å ha dei største korkskogane i Spania og ein av dei største i verda. [[Korkeik]]a (''Quercus suber'') er eit tre med eit svampaktig lag mellom den ytre flata av [[bork]]en og det indre levande laget, kalla [[blautbast]]. Om det er gjort rett, kan ein hauste kork frå trea kvart tiande til tolvte år utan å skade treet, for korklaget veks ut att. Kork har mange kommersielle bruksområde, som i vinflasker, oppslagstavler, ølbrikker, isolering, lok for syltetøysglas eller krukker, golvmateriale, pakningar i motorar, handtak osv. Skogar og mindre skogkledde område i parken består hovudsakleg av [[korkeik]], [[portugisisk eik]], [[pyreneisk eik]] (''Quercus pyrenaica''), [[Oliven|oliventre]] (''Olea europaea''), [[or]] (''Alnus glutinosa'' og ''Alnus incana incana''), [[kristorn]] (''Ilex aquifolium''), [[laurbærtre]] (''Laurus nobilis''), [[rododendron]] (''Rhododendron ponticum''), [[bregne]], [[mosar]] og [[lav]]. ==Dyreliv== *[[Stork]] (kvit, ''[[Ciconia ciconia]]''; med gult nebb, ''[[Mycteria ibis]]''; svart, ''[[Ciconia nigra]]'') *[[Glentar]] ([[svartvengglente]], ''Elanus caeruleus''; [[raudglente]] ''Milvus milvus''; [[svartglente]], ''Milvus migrans'') *[[Musvåk]] (''Buteo buteo'') *[[Spansk keisarørn]]/[[iberiaørn]] (''Aquila adalberti'') *[[Gribb]] (munkegribb, ''Aegypius monachus''; griff, ''Gyps fulvus''; åtselgribb, ''Neophron percnopterus'') *[[Ulv]] (''Canis lupus lupus'') *[[Faragrotte]] (''Herpestes ichneumon'') *[[Genette]] (''Genetta genetta'') *[[Oter]] (''Lutra lutra'') *[[Ilder]] (''Mustela putorius'') *[[Villkatt]] (''Felis silvestris'') *[[Grevling]] (''Mustela nivalis'') *[[Gaupe]] (''Felis pardina'') *[[Rådyr]] (''Capreolus capreolus'') *[[Dåhjort]] (''Dama dama'') <!--<center> <gallery> Fil:Zoo.stork.arp.500pix.jpg|Stork Fil:Yellow-billed stork.jpg|Gulnebbstork Fil:Ciconia nigra 1 (Marek Szczepanek).jpg|Svartstork Fil:Milvus migrans 2005-new.jpg|Svartglente Fil:Eurasian black vulture in zoo tierpark friedrichsfelde berlin germany.jpg|Munkegribb Fil:Aquila adalberti.jpg|Spansk kongeørn Fil:Eagle beak sideview A.jpg|Griff Fil:Egyptian vulture.jpg|Åtselgribb Fil:Skandinavisk dyrepark.jpg|Ulv Fil:Fischotter, Lutra Lutra.JPG|Oter Fil:Ilder.jpg|Ilder Fil:Wildkatze 002.jpg|Villkatt Fil:Capreolus capreolus 2 Jojo.jpg|Rådyr Fil:Damhirsch 3.jpg|Dåhjort </gallery> </center> --> ==Historie== [[fil:Baci-4s.jpg|mini|Holemåleri av ein hjort.]] Området har vore busett i titusenvis av år, og ein har funne spor etter [[neandertalar]] frå meir enn 30&nbsp;000 år sidan, i tillegg til steinreiskapar, graveringar, grottemåleri frå både den yngre og eldre [[steinalderen]]. Det er også oppdaga over 50 grotter som vart nytta som bustader i bronsealderen. Seinare i historia har den eine sivilisasjonen og kulturen overlappa den andre og dominert i området. Kvar av dei har har etterlate seg spor i landskapet. Her finst megalittiske monument, iberiske, fønikiske og romerske ruinar, arabiske festningar og meir. Mange av byane i området hadde gullalderen sin under det muslimske [[Nasrid-dynastiet]], då området låg heilt vest i [[Kongedømet Granada]]. ==Busetnader i parken== [[fil:CastilloDesdeJimena.jpg|mini|Frå [[Jimena de la Frontera]].]] Heile eller delar av seksten kommunar i [[provinsen Cádiz]] ligg innanfor Los Alcornocales naturpark: [[Alcalá de los Gazules]], Algar, [[Algeciras]], [[Arcos de la Frontera]], [[Benalup-Casas Viejas]], [[Benaocaz]], [[Castellar de la Frontera]], [[El Bosque]], [[Jerez de la Frontera]], [[Jimena de la Frontera]], [[Los Barrios]], [[Medina-Sidonia]], [[Prado del Rey]], [[San José del Valle]], [[Tarifa]] og [[Ubrique]]. Ein by i provinsen Malaga ligg òg innanfor parken, [[Cortes de la Frontera]]. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Los Alcornocales Natural Park|Los Alcornocales Natural Park]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. mai 2009.'' </div> == Bakgrunnsstoff== *[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/espacios_naturales/parques_naturales/pnalcornocales/idxalcornoc.html Los Arcornocales naturpark - Junta de Andalucia] * [http://www.arte-sur.com/tajo.htm Grotter] * [http://www.canalandaluz.com/index.htm Grottermåleri og førhistorie] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Naturparkar i Spania]] [[Kategori:Fjellkjeder i Spania]] f5e37s2s8a1gnat25kz8d8774b0pb4y 0 137689 3653800 3343660 2026-05-19T02:41:52Z ~2026-30123-25 155088 /* Systematikk */ 3653800 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | taksonomi_WD = ja}} [[Fil:Rosa moschata.jpg|mini|''Rosa moschata'']] '''Roseslekta''' (''Rosa'') er ei [[plante]]slekt i [[rosefamilien]]. Slekta har meir enn 100 artar og er naturleg utbreidd i [[Nord-Amerika]], [[Europa]], [[Asia]] og [[Nord-Afrika]]. Blomstrane blir kalla roser og blir brukte til pynt, luktprodukt og til mat og drikke. Rosa har sterk kulturell tyding, både som vekst og symbol. Både Rose og Rosa kan også nyttast som [[namn]] både på menneske og dyr. Både dei viltveksande artane og dei framdyrka kulturplantene er kjent for sine vakre blomstrar og duft. Det kan vere [[eviggrønn]]e eller lauvfeldande busker med opprett, overhengande eller klatrande vekstform. Stenglane har ofte barktornar. Blada er spreiddstilte og ulikefinna med ovale eller elliptiske småblad, som har sagtakka rand. Blomstrane er regelmessige og 5-tallige med kvite, gule, raude eller lyseraude kronblad. Fruktrne er [[nype]]r med mange frø. Namnet «rose» kjem frå [[fransk]], som har fått det frå [[latin]] ''rosa''. Her er det innlånt frå [[gresk]] ''rhodion'' (opphavleg ''wrodion''), som kjem frå [[Semittiske språk|semittisk]] ''warda'', 'rose'.<ref>[http://www.rose-bushes.com/about/ Rose Bushes: ''About Rose Bushes'']</ref><ref>[http://www.iranica.com/newsite/ Iranica.com: ''Gol'']</ref> [[Fil:A rose 05be wp.jpg|mini|Gul rose.]] == Nokre viltveksande roser i Noreg == * [[Brusknype]] (''Rosa sherardii'') * [[Doggrose]] (''Rosa glauca'') - innført * [[Eplerose]] (''Rosa rubiginosa'') * [[Filtrose]] (''Rosa balsamica'') * [[Håret mellomnype]] (''Rosa subcollina'') * [[Kanelrose]] (''Rosa majalis'') * [[Kjøttnype]] (''Rosa dumalis'') * [[Kystrose]] (''Rosa inodora'') * [[Lodnekjøttnype]] (''Rosa caesia'') * [[Lodnesteinnype]] (''Rosa corymbifera'') * [[Mellomnype]] (''Rosa subcanina'') * [[Rynkerose]] (''Rosa rugosa'') - innført * [[Steinnype]] (''Rosa canina'') * [[Sørleg brusknype]] (''Rosa pseudoscabriuscula'') * [[Trollnype]] (''Rosa pimpinellifolia'') == Namnet Rose == Rose har norsk [[namnedag]] den [[7. september]]. === Namneberarar === * [[Rosa Luxemburg]] (1871–1919), polsk-tysk revolusjonær politikar * [[Rosa Parks]] (1913–2005), amerikansk borgerrettsforkjempar * [[Rose Byrne]] (f. 1979), australsk skodespelar == Systematikk == Slekta ''Rosa'' er delt i i fire underslekter: * '''''Hulthemia''''' (tidlegare ''Simplicifoliae'', tyding 'med enkle blad') ein eller to artar frå Sørvest-[[Asia]], ''[[Rosa persica|R. persica]]'' og ''[[Rosa berberifolia]]'' som er dei einaste rosene utan samansette blad eller [[stipula]]. * '''''Hesperrhodos''''' (frå gresk for 'vestleg rose') inneheld artane ''[[Rosa minutifolia]]'' og ''[[Rosa stellata]]'', frå Nord-Amerika. * '''''Platyrhodon''''' (frå gresk for 'flakete rose', referer til den flakete borken) med ein art frå Aust-Asia, ''[[Rosa roxburghii]]''. * '''''Rosa''''' ([[biologiskl type|type]] subgenus) inneheld alle andre roser. Denne underslekta er inndelt i 11 seksjonar. ** '''''Banksianae''''' - kvite og gule blomstrande artar frå Kina. ** '''''Bracteatae''''' - tre artar, to frå [[Kina]] og ein frå [[India]]. ** '''''Caninae''''' - rosa og kvite blomstrande artar frå [[Asia]], [[Europa]] og [[Nord-Afrika]]. ** '''''Carolinae''''' - kvite, rosa og mørkerosa blomstrande artar alle frå [[Nord-Amerika]]. ** '''''Chinensis''''' - kvite, rosa, gule, raude og blandafarga blomstrande artar frå Kina og [[Burma]]. ** '''''Gallicanae''''' - rosa til mørkeraude (''crimson'') og stripa blomstrande artar frå Vest-Asia og [[Europa]]. ** '''''Gymnocarpae''''' - ein art i vestlege Nord-Amerika (''[[Rosa gymnocarpa]]''), andre i Aust-Asia. ** '''''Laevigatae''''' - ein einskild kvitblomstrande art frå [[Kina]] ** '''''Pimpinellifoliae''''' - kvite, rosa, sterkt gule, lyslilla (''mauve'') og stripa blomstrande artar frå Asia og Europa. ** '''''Rosa''''' (syn. sect. ''Cinnamomeae'') - kvite, rosa, bleiklilla, raudlilla (''mulberry'') og raude blomstrande artar frå alle område utanom [[Nord-Afrika]]. ** '''''Synstylae''''' - kvite, rosa og mørkeraude (''crimson'') blomstrande artar frå alle område. == Referansar == {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Rosa}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Rosefamilien]] [[Kategori:Planteslekter]] l5sm4f3pi6uhj3pmayd5x1rkb2kbiyj 3653801 3653800 2026-05-19T02:42:31Z ~2026-30123-25 155088 3653801 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | taksonomi_WD = ja}} [[Fil:Rosa moschata.jpg|mini|''Rosa moschata'']] '''Roseslekta''' (''Rosa'') er ei [[plante]]slekt i [[rosefamilien]]. Slekta har meir enn 100 artar og er naturleg utbreidd i [[Nord-Amerika]], [[Europa]], [[Asia]] og [[Nord-Afrika]]. Blomstrane blir kalla roser og blir brukte til pynt, luktprodukt og til mat og drikke. Rosa har sterk kulturell tyding, både som vekst og symbol. Både Rose og Rosa kan også nyttast som [[namn]] både på menneske og dyr. Både dei viltveksande artane og dei framdyrka kulturplantene er kjent for sine vakre blomstrar og duft. Det kan vere [[eviggrøn]]e eller lauvfellande busker med opprett, overhengande eller klatrande vekstform. Stenglane har ofte borktornar. Blada er spreiddstilte og ulikefinna med ovale eller elliptiske småblad, som har sagtakka rand. Blomstrane er regelmessige og 5-tallige med kvite, gule, raude eller lyseraude kronblad. Fruktrne er [[nype]]r med mange frø. Namnet «rose» kjem frå [[fransk]], som har fått det frå [[latin]] ''rosa''. Her er det innlånt frå [[gresk]] ''rhodion'' (opphavleg ''wrodion''), som kjem frå [[Semittiske språk|semittisk]] ''warda'', 'rose'.<ref>[http://www.rose-bushes.com/about/ Rose Bushes: ''About Rose Bushes'']</ref><ref>[http://www.iranica.com/newsite/ Iranica.com: ''Gol'']</ref> [[Fil:A rose 05be wp.jpg|mini|Gul rose.]] == Nokre viltveksande roser i Noreg == * [[Brusknype]] (''Rosa sherardii'') * [[Doggrose]] (''Rosa glauca'') - innført * [[Eplerose]] (''Rosa rubiginosa'') * [[Filtrose]] (''Rosa balsamica'') * [[Håret mellomnype]] (''Rosa subcollina'') * [[Kanelrose]] (''Rosa majalis'') * [[Kjøttnype]] (''Rosa dumalis'') * [[Kystrose]] (''Rosa inodora'') * [[Lodnekjøttnype]] (''Rosa caesia'') * [[Lodnesteinnype]] (''Rosa corymbifera'') * [[Mellomnype]] (''Rosa subcanina'') * [[Rynkerose]] (''Rosa rugosa'') - innført * [[Steinnype]] (''Rosa canina'') * [[Sørleg brusknype]] (''Rosa pseudoscabriuscula'') * [[Trollnype]] (''Rosa pimpinellifolia'') == Namnet Rose == Rose har norsk [[namnedag]] den [[7. september]]. === Namneberarar === * [[Rosa Luxemburg]] (1871–1919), polsk-tysk revolusjonær politikar * [[Rosa Parks]] (1913–2005), amerikansk borgerrettsforkjempar * [[Rose Byrne]] (f. 1979), australsk skodespelar == Systematikk == Slekta ''Rosa'' er delt i i fire underslekter: * '''''Hulthemia''''' (tidlegare ''Simplicifoliae'', tyding 'med enkle blad') ein eller to artar frå Sørvest-[[Asia]], ''[[Rosa persica|R. persica]]'' og ''[[Rosa berberifolia]]'' som er dei einaste rosene utan samansette blad eller [[stipula]]. * '''''Hesperrhodos''''' (frå gresk for 'vestleg rose') inneheld artane ''[[Rosa minutifolia]]'' og ''[[Rosa stellata]]'', frå Nord-Amerika. * '''''Platyrhodon''''' (frå gresk for 'flakete rose', referer til den flakete borken) med ein art frå Aust-Asia, ''[[Rosa roxburghii]]''. * '''''Rosa''''' ([[biologiskl type|type]] subgenus) inneheld alle andre roser. Denne underslekta er inndelt i 11 seksjonar. ** '''''Banksianae''''' - kvite og gule blomstrande artar frå Kina. ** '''''Bracteatae''''' - tre artar, to frå [[Kina]] og ein frå [[India]]. ** '''''Caninae''''' - rosa og kvite blomstrande artar frå [[Asia]], [[Europa]] og [[Nord-Afrika]]. ** '''''Carolinae''''' - kvite, rosa og mørkerosa blomstrande artar alle frå [[Nord-Amerika]]. ** '''''Chinensis''''' - kvite, rosa, gule, raude og blandafarga blomstrande artar frå Kina og [[Burma]]. ** '''''Gallicanae''''' - rosa til mørkeraude (''crimson'') og stripa blomstrande artar frå Vest-Asia og [[Europa]]. ** '''''Gymnocarpae''''' - ein art i vestlege Nord-Amerika (''[[Rosa gymnocarpa]]''), andre i Aust-Asia. ** '''''Laevigatae''''' - ein einskild kvitblomstrande art frå [[Kina]] ** '''''Pimpinellifoliae''''' - kvite, rosa, sterkt gule, lyslilla (''mauve'') og stripa blomstrande artar frå Asia og Europa. ** '''''Rosa''''' (syn. sect. ''Cinnamomeae'') - kvite, rosa, bleiklilla, raudlilla (''mulberry'') og raude blomstrande artar frå alle område utanom [[Nord-Afrika]]. ** '''''Synstylae''''' - kvite, rosa og mørkeraude (''crimson'') blomstrande artar frå alle område. == Referansar == {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Rosa}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Rosefamilien]] [[Kategori:Planteslekter]] 7vgjn0agxcrftcp57a9jmd55xh8ouh4 3653802 3653801 2026-05-19T02:45:54Z ~2026-30123-25 155088 3653802 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | taksonomi_WD = ja}} [[Fil:Rosa moschata.jpg|mini|''Rosa moschata'']] '''Roseslekta''' (''Rosa'') er ei [[plante]]slekt i [[rosefamilien]]. Slekta har meir enn 100 artar og er naturleg utbreidd i [[Nord-Amerika]], [[Europa]], [[Asia]] og [[Nord-Afrika]]. Blomstrane blir kalla roser og blir brukte til pynt, luktprodukt og til mat og drikke. Rosa har sterk kulturell tyding, både som vekst og symbol. Både Rose og Rosa kan også nyttast som [[namn]] både på menneske og dyr. Både dei viltveksande artane og dei framdyrka kulturplantene er kjent for sine vakre blomstrar og duft. Det kan vere [[eviggrøn]]e eller lauvfellande busker med opprett, overhengande eller klatrande vekstform. Stenglane har ofte borktornar. Blada er spreiddstilte og ulikefinna med ovale eller elliptiske småblad, som har sagtakka rand. Blomstrane er regelmessige og 5-tallige med kvite, gule, raude eller lyseraude kronblad. Fruktene er [[nype]]r med mange frø. Namnet «rose» kjem frå [[fransk]], som har fått det frå [[latin]] ''rosa''. Her er det innlånt frå [[gresk]] ''rhodion'' (opphavleg ''wrodion''), som kjem frå [[Semittiske språk|semittisk]] ''warda'', 'rose'.<ref>[http://www.rose-bushes.com/about/ Rose Bushes: ''About Rose Bushes'']</ref><ref>[http://www.iranica.com/newsite/ Iranica.com: ''Gol'']</ref> [[Fil:A rose 05be wp.jpg|mini|Gul rose.]] == Nokre viltveksande roser i Noreg == * [[Brusknype]] (''Rosa sherardii'') * [[Doggrose]] (''Rosa glauca'') - innført * [[Eplerose]] (''Rosa rubiginosa'') * [[Filtrose]] (''Rosa balsamica'') * [[Håret mellomnype]] (''Rosa subcollina'') * [[Kanelrose]] (''Rosa majalis'') * [[Kjøttnype]] (''Rosa dumalis'') * [[Kystrose]] (''Rosa inodora'') * [[Lodnekjøttnype]] (''Rosa caesia'') * [[Lodnesteinnype]] (''Rosa corymbifera'') * [[Mellomnype]] (''Rosa subcanina'') * [[Rynkerose]] (''Rosa rugosa'') - innført * [[Steinnype]] (''Rosa canina'') * [[Sørleg brusknype]] (''Rosa pseudoscabriuscula'') * [[Trollnype]] (''Rosa pimpinellifolia'') == Namnet Rose == Rose har norsk [[namnedag]] den [[7. september]]. === Namneberarar === * [[Rosa Luxemburg]] (1871–1919), polsk-tysk revolusjonær politikar * [[Rosa Parks]] (1913–2005), amerikansk borgerrettsforkjempar * [[Rose Byrne]] (f. 1979), australsk skodespelar == Systematikk == Slekta ''Rosa'' er delt i i fire underslekter: * '''''Hulthemia''''' (tidlegare ''Simplicifoliae'', tyding 'med enkle blad') ein eller to artar frå Sørvest-[[Asia]], ''[[Rosa persica|R. persica]]'' og ''[[Rosa berberifolia]]'' som er dei einaste rosene utan samansette blad eller [[stipula]]. * '''''Hesperrhodos''''' (frå gresk for 'vestleg rose') inneheld artane ''[[Rosa minutifolia]]'' og ''[[Rosa stellata]]'', frå Nord-Amerika. * '''''Platyrhodon''''' (frå gresk for 'flakete rose', referer til den flakete borken) med ein art frå Aust-Asia, ''[[Rosa roxburghii]]''. * '''''Rosa''''' ([[biologiskl type|type]] subgenus) inneheld alle andre roser. Denne underslekta er inndelt i 11 seksjonar. ** '''''Banksianae''''' - kvite og gule blomstrande artar frå Kina. ** '''''Bracteatae''''' - tre artar, to frå [[Kina]] og ein frå [[India]]. ** '''''Caninae''''' - rosa og kvite blomstrande artar frå [[Asia]], [[Europa]] og [[Nord-Afrika]]. ** '''''Carolinae''''' - kvite, rosa og mørkerosa blomstrande artar alle frå [[Nord-Amerika]]. ** '''''Chinensis''''' - kvite, rosa, gule, raude og blandafarga blomstrande artar frå Kina og [[Burma]]. ** '''''Gallicanae''''' - rosa til mørkeraude (''crimson'') og stripa blomstrande artar frå Vest-Asia og [[Europa]]. ** '''''Gymnocarpae''''' - ein art i vestlege Nord-Amerika (''[[Rosa gymnocarpa]]''), andre i Aust-Asia. ** '''''Laevigatae''''' - ein einskild kvitblomstrande art frå [[Kina]] ** '''''Pimpinellifoliae''''' - kvite, rosa, sterkt gule, lyslilla (''mauve'') og stripa blomstrande artar frå Asia og Europa. ** '''''Rosa''''' (syn. sect. ''Cinnamomeae'') - kvite, rosa, bleiklilla, raudlilla (''mulberry'') og raude blomstrande artar frå alle område utanom [[Nord-Afrika]]. ** '''''Synstylae''''' - kvite, rosa og mørkeraude (''crimson'') blomstrande artar frå alle område. == Referansar == {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Rosa}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Rosefamilien]] [[Kategori:Planteslekter]] 5kbppop5p6utqausz62wst73nk5ygfl 0 139910 3653745 3410234 2026-05-19T00:13:35Z ~2026-30123-25 155088 3653745 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ophiostoma minus.jpeg|mini|Tre angripen av blåvedsoppen ''Ophiostoma minus'']] '''Blåved''' er [[ved]] misfarga av blåvedsoppar. Blåved oppstår ved fuktig lagring av trevirke sommarstid, oftast like etter felling, men nokre blåvedsoppar angriper også levande tre. [[Furu]]material er mest utsett for blåved. Misfarginga svekkjer ikkje styrken til treet, men misfarginga er skjemmande. Trevirke med blåved vil òg vere meir utsett for fukt.<ref>[http://www.treteknisk.no/fullstory.aspx?m=696&amid=2827 Treteknisk / Fakta om tre]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ved [[tømmermåling]] vert feilen kalla tømmerblått. Virke med tømmerblått kan bli klassifisert som sekunda sagtømmer, men om yteblått ikkje går meir enn 5 [[millimeter|mm]] inn i stokken, vert feilen tolerert.<ref>{{Citation |title=Håndbok måling av sagtømmer |url=http://www.m3n.no/ny/Handbok-sagtommer.asp |accessdate=2009-10-04 |archive-date=2007-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510131251/http://www.m3n.no/ny/Handbok-sagtommer.asp |url-status=yes }}</ref> Sidan misfarginga ikkje svekkjer styrken til trevirket, er fargeeffektane i blåved tidvis nytta i [[husflid]] og anna snikkararbeid for å gje spesielle effektar. Dei vanlegaste fargeskadesoppane høyrer til slekta [[Ophiostoma]]. ''[[Ophistima piceae]] , [[Ophistima tetropii|O. tetropii]]'' og ''[[Ophistima minus|O. minus]]'' er døme på blåvedsoppar som kan spreie seg ved hjelp av insekt, ofte [[borkbiller]].<ref>[http://www.skogoglandskap.no/filearchive/a-2004-5.pdf Bjørn Økland, Skogforsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312105702/http://www.skogoglandskap.no/filearchive/a-2004-5.pdf |date=2016-03-12 }} (PDF)</ref> == Fotnotar == {{fotnoteliste}} [[Kategori:Soppsjukdommar hjå tre]] aorygcl4gxu0jmezvj7p5qy6thqy8aw 0 144267 3653843 3604114 2026-05-19T03:53:08Z ~2026-30123-25 155088 /* Den store hungersnauda */ 3653843 wikitext text/x-wiki [[Fil:Great famine.jpg|mini|Frå Apokalypsen (Johannes Openberring) i ein versjon av ''[[Biblia Pauperum]]''. Måla ved [[Erfurt]] i tida rundt den store hungersnauda. Døden («Mors») sit over ei løve der den lange halen til løva endar i eit flammehav (helvete). Svelt («Fames») peikar på den svoltne munnen hennar.]] '''Den store hungersnauda i 1315-1317''' var den første av ei rekkje store kriser som råka Europa på [[1300-talet]]. Hungersnauda medverka, saman med andre kriser, til at millionar av menneske døydde og markerer slutten på ein periode (1100-talet og 1200-talet) som hadde vore prega av folkevekst og framgang. Svolten starta med dårleg vêr våren [[1315]] og avlingane slo feil fleire gonger fram til [[1317]]. Europa kom seg ikkje til hektene igjen før [[1322]]. Det var ein periode prega av høg kriminalitet, sjukdom og dødsfall i stor skala, barnemord og [[kannibalisme]]. Perioden fekk konsekvensar for kyrkja, staten, det europeiske samfunnet og katastrofar som skulle kome seinare på 1300-talet. Den store hungersnauda var sentrert til Nord-Europa, frå [[Russland]] i aust til [[Irland]] i vest, frå [[Alpane]] og [[Pyreneane]] i sør til [[Skandinavia]] i nord. ==Bakgrunn== Hungersnaud i europeisk mellomalderkontekst tydde at folk døydde av svolt i massiv skala. Svolt og hungersnaud var eit vanleg fenomen i [[Europa]] under [[mellomalderen]]. Til dømes var det ei rekkje lokale hungersnauder i [[Frankrike]] på 1300-talet: I 1304, 1305, 1310, 1315-1317 (den store hungersnauda), 1330-1334, 1349-1351, 1358-1360, 1371, 1374-75 og 1390. I [[England]], som var det mest velståande kongedømet som vart råka av den store hungersnauda, var det sveltkatastrofar mellom anna i 1315-1317, 1321, 1351 og 1369. For folk flest var det vanlegvis aldri nok mat og livet var ein relativt kort og brutal kamp for å overleve. I følgje offisielle kjelder i den britiske kongefamilien var gjennomsnittsalderen for dei mest velståande i samfunnet 35,28 år i 1276. Mellom 1301 og 1325, under den store hungersnauda, var gjennomsnittsalderen 29,84, medan han under [[svartedauden]] (1348-1375) var på 17,33. Det mellomalderske samfunnet var agrarisk og sjølv om Europa, mellom 1000 og 1300, hadde vore gjennom ei omfattande utvikling innan handel, kultur, industri og byutvikling, var kontinentet framleis særs avhengig av gode avlingar. Ved byrjinga av 1300-talet var det omfattande produksjon av mat, men handelen hadde enno ikkje nådd det punktet der store mengder av det daglege brød kunne importerast frå Afrika og Sør-Italia til Nord-Europa. Samstundes var det teikn på at folkesetnaden hadde nådd ei øvre grense for det jorda kunne produsere.<ref>Speculum: Vol 5, No 4, s. 345</ref> Dei store byane, som hadde vokse fram under [[høgmellomalderen]], hadde enno ikkje lært seg å lagre store matdepot og dei var særs avhengig av det landsbyane produserte av mat. Som følgje av dette var dei særs sårbare i år med dårlege avlingar, då produksjonen ikkje nådde opp mot behovet. Under [[den varme perioden i mellomalderen]] (perioden før 1350) hadde folkesetnaden i Europa eksplodert og nådd høgder som enkelte stader ikkje skulle verte overgått før på 1800-talet (delar av Frankrike er i dag mindre folkesett enn dei var på byrjinga av 1300-talet). Derimot hadde utbytteforholdet for [[kveite]] (tal på korn ein kunne ete per sådde korn) falle sidan 1280, noko som hadde ført til at matprisane auka. I godt vêr kunne forholdet vere 7:1, medan det under dårlege vekstår kunne falle til 2:1, dvs. at for kvart såkorn som vart planta hausta ein to korn, eitt korn for å så neste år og eitt korn for å spise. Som samanlikning har dagens landbruk eit forhold tilsvarande 200:1. Under den varme perioden i mellomalderen var det ein katastrofalt dårleg vêrperiode som samanfalt med byrjinga av den store hungersnauda. Mellom 1310 og 1330 vart Nord-Europa råka av ein av dei verste og mest vedvarande vêrperiodane i heile mellomalderen, prega av strenge vintrar og regnfulle og kalde somrar. Endringar i vêrmønsteret, den dårlege handsaminga av kriser hos mellomalderstatane, kombinert med ein folketopp, førte til at Europa var særs sårbar for kriser. [[Fil:Europe_in_1328.png|mini|Politisk inndeling av Europa 1328]] ==Den store hungersnauda== Våren 1315 vart Europa råka av uvanleg mykje regn. Gjennom heile våren og sommaren fortsette regnet og temperaturen var låg. Under desse tilhøva kunne ikkje kornet modnast. Kornet vart derfor ført innandørs i urner og potter. Gras og høy til dyra kunne dermed ikkje lagrast, noko som førte til at det ikkje vart fôr til buskapet. Matprisane steig på grunn av den dårlege avlinga. I England vart maten som vart seld for 20 [[britisk shilling|shilling]] på våren seld for 40 shilling i juni. [[Salt]], den einaste måten å konservere og lagre kjøtt på, var vanskeleg å få tak i på grunn av at det ikkje kunne dampast ut i det våte vêret. I [[Lorraine]] steig brødprisane med 320 prosent, noko bøndene ikkje lenger kunne betale. Kornlager for langtidskriser vart avgrensa til berre å gjelde for [[adel]]en. På grunn av den generelt store folkesetnaden, betydde avlingar så vidt under gjennomsnittet at nokon måtte svelte, det var med andre ord ein liten margin for katastrofe. Folk starta å hauste ville, etande røter, planter, gras, nøtter og bork i skogen. Det er fleire dokumenterte hendingar som viser omfanget av hungersnauda. [[Edvard II av England|Edvard II]], konge av England, stoppa ved [[Saint Albans]] den 10. august [[1315]], der brød ikkje var å finne, verken for han eller følgje hans. Det var ein særs sjeldan situasjon at kongen av England, den mest velståande nasjonen i Europa, ikkje kunne ete. Frankrike, under [[Ludvig X av Frankrike|Ludvig X]], prøvde å invadere [[Flandern]], men området var ein del av låglanda i [[Nederlanda]] og slettene var så gjennomvåte at hæren vart nøydde til å trekke seg tilbake og brenne forsyningane der dei var, fordi dei ikkje klarte å bere dei attende. Eit nokolunde samtidig engelsk dikt om hungersnauda: ::::''When God saw that the world was so over proud, He sent a dearth on earth og made it full hard. A bushel of wheat was at four shillings or more, Of which men might have had a quarter before.... og then they turned pale who had laughed so loud og they became all docile who before were so proud. A man's heart might bleed for to hear the cry Of poor men who called out, ''"Alas! For hunger I die ...!"'' '' :::::::''—Poem on the Evil Times of Edward II, om lag 1321'' (dikt frå ei ukjent kjelde) Regnet heldt fram gjennom våren 1316 å pøse ned over ein europeisk folkesetnad som var utmatta og utan ressursar til å forsørgje seg sjølv. Alle sosiale klassar, så vel adelsmenn som tiggarar, vart råka, mest av alt bøndene, som tilsvarte 95 % av folkesetnaden. For i det heile tatt å skaffe seg noko form for håp, vart ofte trekkdyra slakta og såkornet ete. I nokre tilfelle vart barna forlatne til å forsørgje seg sjølve (jamfør eventyret ''[[Hans og Grete]]''), eldre menneske avstod frivillig frå å ete i håp om at den yngre generasjon skulle overleve. Årbøkene frå denne tida fortel om fleire tilfelle av kannibalisme. Hungersnauda nådde toppunktet sitt i 1317, då det dårlege vêret berre fortsette. Sommaren det året gjekk endeleg vêret inn i sitt normale mønster. Likevel var folk på denne tida framleis svekka av sjukdommar som [[lungebetennelse]], [[bronkitt]], [[tuberkulose]] og andre lidingar. Mykje av plantekornet hadde vorte ete, så tilgangen på mat kom ikkje opp på eit normalt nivå før i 1325, noko som førte til at folkeveksten igjen auka. Historikarar er usamde seg imellom, men det er estimert at rundt 10-15 % av folkesetnaden i mange byar og landsbyar døydde. Sjølv om [[svartedauden]] 20-50 år seinare tok livet av fleire, var den store hungersnauda verre for mange. Medan svartedauden feia gjennom eit område på relativt kort tid, varte hungersnauda i årevis og forlenga lidingane til dei råka så mykje at de til slutt måtte ty til kannibalisme og barnedrap. ==Konsekvensar== Hungersnauda er kalla «den store hungersnauda» av fleire årsaker. Ikkje berre på grunn av talet på dødsfall, det store geografiske området ho omfatta, eller lengda på katastrofen, men òg på grunn av konsekvensane som svoltkatastrofen fekk. I første rekkje fekk han konsekvensar for kyrkja. Ingen form for bøn såg ut til å hjelpe mot følgjene av hungersnauda. I eit samfunn der religionen var den siste utvegen for alle probleme, vart den institusjonelle autoriteten til kyrkja svekka idet folket erfarte at bøner ikkje hjelpte mot lidingane deira. Den andre konsekvensen var auken av kriminal aktivitet. Europa i mellomalderen på 1200-talet var alt ein valdeleg kultur, der valdtekt og drap var vanleg. Med hungersnauda måtte til og med ikkje-kriminelle ty til kriminelle aktivitetar for å få mat til seg sjølv og familien sin. Etter hungersnauda gjekk Europa ei tøffare og meir valdeleg framtid i møte. Effekten kunne ein sjå rundt om i samfunnet, mest av alt var han synleg i krigføringa på 1300-talet, under den blodige [[hundreårskrigen]], samanlikna med dei meir fredfulle hundreåra før (1100-talet og 1200-talet), då adelsmenn oftare døydde i turneringer enn på slagmarken. Ein tredje konsekvens var den dårlege handsaminga av krisa som oppstod av nasjonane på denne tida. På same måte som Gud ikkje svarte på dei uendelege bønene, var dei verdslege makthavarane like ineffektive, noko som førte til at makta og autoriteten deira vart undergraven. Eit fjerde punkt var at den store hungersnauda markerte slutten på ein periode med eineståande folkevekst som hadde starta rundt år 1050. Sjølv om fleire historikarar meiner at folkeveksten alt på denne tida hadde sakka akterut, er det ingen tvil om at den store hungersnauda sette ein klår stoppar på aukinga. Til slutt fekk truleg den store hungersnauda konsekvensar for framtidige hendinga, som til dømes svartedauden, der ein alt svekka folkesetnad skulle verte råka enno hardare. ==Strid om kannibalisme== Bevisføringa for [[kannibalisme]] under den store hungersnauda er fleirtydig og historikarane er ikkje samde. Det finst forteljingar om kannibalisme i [[Livland]] og [[Estland]], så vel som [[Irland]] og andre stader i Europa. Mange historikarar meiner at det er lite truleg at det, i ei tid der [[renessansen]] var like om hjørnet og der [[Dante]] skreiv eit av dei store verka i litteraturhistoria, var folk i Europa som åt kvarandre. Kanskje seier det heller noko om moderne haldninga og verdiar, der kannibalisme er tilskrive «dei andre», framfor sine eigne forfedrar som gjorde kva som helst for å overleve.<ref>Teofilo Ruiz, ''Medieval Europe: Crisis og Renewal'', ISBN 1-56585-863-8</ref> ==Sjå òg== *[[Svartedauden]] ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den store hungersnøden 1315–1317|Den store hungersnøden 1315–1317]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 12. desember 2009.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' *William C Jordan, ''The Great Famine: Northern Europe in the Early Fourteenth Century'', Princeton UP, 1996. ISBN 0-691-05891-1. Den første og den mest omfattande boka om emnet. *Henry S. Lucas, [http://links.jstor.org/sici?sici=0038-7134%28193010%295%3A4%3C343%3ATGEFO1%3E2.0.CO%3B2-Y "The great European Famine of 1315-7"], ''Speculum'', Vol. 5, No. 4. (Oct., 1930), pp. 343-377. Den første (på engelsk) og mest omtalte artikkelen om Den store hungersnøden. Tilgjengeleg online via filarkivet ''JSTOR'', berre i lisensierte bibliotek. *I. Kershaw, [http://links.jstor.org/sici?sici=0031-2746%28197305%290%3A59%3C3%3ATGFAAC%3E2.0.CO%3B2-W "The Great Famine"], ''Past og Present'', 59 (1973). Tilgjengeleg online via filarkivet ''JSTOR'', berre i lisensierte bibliotek. *B.M.S. Campbell, ed., ''Before the Black Death'', ISBN 0-7190-3927-4 *A.R. Bridbury, [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-0117%28197708%292%3A30%3A3%3C393%3ABTBD%3E2.0.CO%3B2-Q "Before the Black Death"], ''Economic History Review'', 30 (1977). Tilgjengeleg online via filarkivet ''JSTOR'', berre i lisensierte bibliotek. *John Aberth, ''From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, Plague, War og Death In the Later Middle Ages'', 2000, ISBN 0-415-92715-3 - Kapittel 1 [http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbninquiry.asp?ean=9780415927154&displayonly=CHP tilgjengeleg online]. *Ole Georg Moseng, ''Den flyktige pesten : vilkårene for epidemier i Noreg i seinmiddelalder og tidlig nytid'', Oslo 2006 *Ole Jørgen Benedictow, ''Svartedauen og senere pestepidemier i Noreg : pestepidemiens historie i Noreg 1348-1654'' Oslo 2002 ISBN 82-7477-108-7 </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:1310-åra]] [[Kategori:Hungersnauder]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2015]] 16sci6aw2f6qhj39a55870tbc8ggrgh 0 146439 3653721 3473733 2026-05-18T14:28:30Z Ranveig 39 Geoboks 3653721 wikitext text/x-wiki {{geoboks|havområde}} '''Walney Channel''' er eit smalt område med grunt tidvatn i [[Irskesjøen]] mellom øya [[Walney Island]] og [[Barrow-in-Furness]] på det [[Storbritannia|britiske]] fastlandet. Han dannar fronten på [[Furness]]halvøya. Kanalen er om lag 15 km lang.<ref>{{Citation |title=Landmarine.com |url=http://www.landandmarine.com/MapUK/OffshoreSurvey.aspx |accessdate=2010-01-11 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713183000/http://www.landandmarine.com/MapUK/OffshoreSurvey.aspx |url-status=yes }}</ref> [[Fil:Walney Airport from Barrow.jpg|mini|venstre|Utsyn over sundet mot [[Barrow/Walney Island lufthamn]] frå Barrow.]] [[Fil:Barrow panorama from Walney July 2017.jpg|mini|venstre|Utsyn over Walney Channel frå [[Walney Island]] mot [[Barrow-in-Furness]].]] Den sentrale delen av kanalen vert tørrlagd ved fjøre sjø, og det går ein gangveg over kanelen her.<ref>{{Citation |url=http://www.walney-island.com/walney_channel_01.htm |title=WALNEY ISLAND CHANNEL |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081022065457/http://www.walney-island.com/walney_channel_01.htm |archivedate=2008-10-22 |website= Walneyisland.com}}</ref> [[Walney Bridge]], som opna i 1908, går over den sentrale delen av sundet. Dette området vart utvikla på 1800-talet då Barrow skipsverft voks fram. Det var då, og framleis er, naudsynt og mudre opp den sørlege delen av kanalen.<ref name="sandandgravel">{{cite web | url=http://www.sandandgravel.com/news/article.asp?v1=11844 | title=Dredger returns to Walney Channel| work=Dredging News Online | date=2009 | accessdate=26. september 2016 | archive-date=16. juli 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110716003254/http://www.sandandgravel.com/news/article.asp?v1=11844 | url-status=dead }}</ref> Den sørlege delen av kanalen munnar ut i [[Morecambe Bay]] mot [[Rampside]] og [[Roa Island]]. I kanalen ligg [[Piel Island]] og [[Sheep Island]], sistnemnde er dominert av [[Piel Castle]]. Området mellom desse to øyane vert tørrlagt ved fjøre sjø. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Walney Channel|Walney Channel]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. januar 2010.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Sund i Storbritannia]] [[Kategori:Geografi i Cumbria]] tjjdn1qxksouwlblxn6f50vjlny61j0 0 147636 3653770 3486543 2026-05-19T01:25:07Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653770 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | taksonomi_WD = ja |status_noreg=lc | status_noreg_kjelde = <ref name="adbr" /> |bilete=Alnus incana 4.jpg |bilettekst=Gråor }} '''Gråor''' eller '''gråolder''' (''Alnus incana'') er eit tre av [[or]]eslekta i bjørkefamilien. == Skildring == [[Fil:graaal.jpg|mini|venstre|upright|[[Botanisk illustrasjon]] av gråor.]] Gråora kan på god jord bli oppunder tjue meter høg med stamme og kjegleforma krone. På skrinnare jord eller myrjord veks ho ofte buskaktig. Gråora har glatt, grå bork med eit grønt skjær. Eldre bork kan få eit fåtal djupe furer nedst på stammen. Vinterknoppane er purpurraude, skota er raudbrune på oversida og olivengrøne på undersida. Blada er skarpt tanna matt grøne på oversida og grålege på undersida. Unge blad er hårete over det heile; eldre blad er hårete berre langs nervebanane. Gråora er av dei tre som blomstrar tidlegast, i Noreg blomstrar ho gjerne i april. [[Rakler|Horaklene]] sit i grupper på 3 til 8 på lysbrune, finhåra stilker. Frøet sit i ein nøttefrukt som flyt godt, slik at ora lett spreier seg langs vassdrag. == Utbreiing == [[Fil:1024 Seebachtal-2388.jpg|mini|Gråor ved ei elv.]] Gråor finst i fleire område på [[den nordlege halvkula]]. I Noreg veks treet vilt over nesten heile landet.<ref name="adb" /> Gråora veks gjerne på flaummark og i fuktige lier, helst på [[leir]]grunn. Ho er hardfør og toler godt frost. Gråora er rask til å etablere seg på nye flater, som på rasmark. Treet veks raskt, men det vert ikkje særleg gammalt, ofte berre 40 år, men kan og bli opptil 200 år. Ora veks i symbiose med [[sopp]]en ''Schinzia alni'', som lever i knollar på orerøtene. Desse tar opp [[nitrogen]] frå lufta. Den rike tilgangen på nitrogen gjer at ora kan tillate seg å felle grøne blad. Slik aukar næringsinnhaldet i skog med oretre. <gallery> Alnus incana ssp incana range map 1.png|Utbreiinga til ''A. incana'' subsp. ''incana'' Alnus incana ssp rugosa range map 1.png|Utbreiinga til ''A. incana'' subsp. ''rugosa'' Alnus incana ssp tenuifolia range map 1.png|Utbreiinga til ''A. incana'' subsp. ''tenuifolia'' </gallery> == Underartar == Vanleg gråor, ssp. ''incana'', er i Noreg vanlegast i låglandet, men manglar ytst på kysten. Kolagråor, ssp. ''kolaensis'', har meir nordaustleg utbreiing, og er vanleg i fjellskogen. Mellomformer av underartane er vanlege. == Bruk == [[Zunifolk]] har tradisjonelt brukt gråorbark til å gje hjorteskinn ein raudbrun let.<ref>Stevenson, Matilda Coxe 1915 Ethnobotany of the Zuni Indians. SI-BAE Annual Report #30 (p. 80)</ref> Veden er laus og lett. Sidan han er lett, er [[brennverdi]]en tilsvarande låg, omtrent som for gran, med tørr gråorved har den fordelen at han gir lite røyk og lite gneistar. Under [[andre verdskrigen]] vart gråora sterkt etterspurt som brensel i gassgeneratorar, som også vart bruka til framdrift av bilar. == Kjelder == * Alan Michell: ''Trær i skog og hage''. Oslo 1977. ISBN 82-10-01282-7 * Johannes Lid: ''Norsk flora''. Oslo 2004 ISBN 82-521-6029-8 * [[Knut Fægri]]: ''Norges Planter''. Oslo 1958 * [[Knut Skinnemoen]]: ''Skogskjøtsel''. Oslo 1968 ;Referansar {{reflist|refs= <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/102132 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-13 }}</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/5071 |tittel = Karplanter: Vurdering av gråor Alnus incana for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Solstad H, Elven R, Arnesen G, Eidesen PB, Gaarder G, Hegre H, Høitomt T, Mjelde M og Pedersen O |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bjørkefamilien]] [[Kategori:Lauvtre]] [[Kategori:Subarktisk flora]] szsxghctv2kgdtaigyvgbydl8eedmn5 0 147967 3653865 3370607 2026-05-19T04:19:12Z ~2026-30123-25 155088 /* Barkinga */ 3653865 wikitext text/x-wiki '''Barking''' er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere [[hud]]er, [[segl]] og fiskereiskapar av [[naturfiber]] haldbare. Ein nyttar garvesyra i [[bork]] som konserveringsmiddel. Barking, vegetabilsk [[garving]], av huder har vorte utført av bønder og fiskarar for å skaffe seg [[lêr]] til sko og skinnklede. == Borken == Bork av ulike tre kan brukast til barking. I Noreg har det vore vanlegast å bruke [[eik]] og [[bjørk]]. Men og andre [[lauvtre]] og [[gran]] har vore brukte. Likeeins har det vorte nytta grankonglar.<ref>Høeg 1975</ref> Når ein tek borken av eit tre vil det døy. Difor har det vore vanleg at ein tek [[never]] samtidig som ein tek bork. Ein tek og gjerne heile treet til ved. Bork og never er lettast å få laus når det er sevje i treet. Juni og juli har vorte rekna som beste tida til dette, noko avhengig av kvar i landet ein held til. Ved å ringe rundt treet med kniv i 0,5–1 meters avstand og så lage eit loddbeint snitt mellom ringane, kan ein flå borken av stamma. Borkerullane ein då får må tørkast. Tørkinga bør gå så raskt som råd utan å verte for mykje utsett for direkte sol. Den tørka borken må knusast til bitar på 1–2&nbsp;cm før bruk. Det kan gjerast ved at han vert knust i ein sekk eller ved bruk av kompostkvern. Tørr bork kan lagrast i fleire år. == Barkekar == For barking av segl, [[fangstgarn|garn]] og [[not|nøter]] trengst det store kar. Gamle barkekar er [[lagging|lagga]]. Dei er runde, og kan ta meir enn 400 liter. Eit slikt kar vert og kalla ein barkeså. == Barking av segl == Segl av naturfiber; [[lin]], [[bomull]] og [[hamp]] må vernast mot rote. I tillegg vil barking gi seglet farge. Barking kan verte utført med eller utan varme. === Stå-barking === Når ein ikkje brukar varme til barkinga snakkar ein om stå-bark, syre-bark, sur-bark eller rå-bark. Ein blandar då like delar tørr bork og sjøvatn. Når denne blandinga står eit par veker vil ho gjære og sukkerinnhaldet vil verte redusert. Ein legg seglet i denne barkelogen og lèt det ligg i minst to dagar. Det er viktig at det ligg så jamt som råd. Når ein tek det opp og heng det til tørking går det nokre dagar for det får den endelege fargen. Barkelogen til stå-barking kan stå heile sommaren og nyttast når det er trong om det. Denne barkemåten har vorte nytta på nye segl og nytt tauverk. === Koke-barking === Ved kokbarking vert borken bløytt i sjøvatn i to veker. Det har vore vanleg å koke barkelogen i store [[støypejern]]gryter på ei grue. I mangel på slike gryter har det vorte brukt avskorne oljefat. Oppskrifter på barkelog kan variere ein del. Til 180 liters oljefat kan ein til dømes starte med 12&nbsp;kg knust, tørka bork og 85 liter sjøvatn. Når denne blandinga kokar, har ein i [[natriumkarbonat|soda]] for å gjere henne mindre sur. Ein pH-verdi på 6 er høveleg. Barkelogen vert gjerne kokt lenger for å få meir garvesyre ut av borken. Fargen vert no raud-lilla. Før ein slå logen over seglet, som ein brettar i barkekaret, har ein i tjøre. Då bør temperaturen vere kring 60 grader. Difor vert det blanda i meir sjøvatn. Ved for sterk varme vil tjøra beke seg i svarte klumpar, som kan forringe seglet. Er ho for kald løyser ho seg dårleg opp. Stundom vert det og hatt i [[lyse]] og [[talg]]. Det er viktig at heile seglet vert bløytt så det ikkje vert ubarka felt. Når heile seglet har kome i barkekaret kan ein legge i tau og andre ting ein vil ha barka. Så pressar ein alt ned med reine steinar. Dagen etter vert seglet teke opp. Då er fargen grå og lite tiltalande. Under tørking vil det verte fiolett. Når seglet er heilt turt vil det vere raudbrunt. Det er kjennemerke på eit godt barka segl. Segl som er i jamn bruk bør barkast med få års mellomrom. === Smørjing === Store og tunge segl som ein ikkje får ned i barkekaret vert smurde. Smurningen vert laga ved at det først vert kokt barkelog. Ein har i soda og tjøre. Det vert og tilsett nokså mykje talg. Helst bør det vere [[hest]]etalg. Talga ein finn i mana på hesten har vorte rekna for den beste talga.<ref>Eldjarn og Godal</ref> Hestetalg er mjuk og oljeaktig også når ho er kald. For å få tjøre og feitt til å blande seg med smurningen har ein i pigmentpulver. Under smørjinga, som vert utført med kald smurning, ligg seglet flat utbretta. Smurningen gnir ein inn med hjelp av stive kostar. Helst bør begge sidene smørjast.<ref>A.Hertzberg og Å. Kristiansen</ref> == Barking av fiskevegn == Garn, nøter og anna [[vegn]] av naturfiber har vorte barka for at dei skal vare lenger. Barking gir og ein farge som gjer fiskereiskapen mindre synlege i vatnet. Til garn som skulle stå på sandbotn, har vore brukt bark frå [[osp]]. Han gir ikkje brunfarge. Ofte har det vorte brukt barkelog som det har vore barka segl i. Fiskarar har hatt eigne barkekar ved naust og andre stader der dei har arbeidd med garn og nøter. Desse kara har gjerne vore støypte i betong. Båtar vart og brukte til barkekar. Både stå-barking og koke-barking har vore brukt til slik barking. == Barking av huder == === Heimebarking === Når ein på gardane har hatt huder frå slakta dyr som ein ville lage til lêr, har desse i stor grad vorte heimebarka. Etter kvart som det vart lettare å nå i garveri og det vart vanleg å bruke andre materialar istaden for lêr, har det vorte slutt på heimebarking. ==== Røyting ==== Før huda vart barka måtte ho røytast. Det vil seie at håra vart fjerna. Det har vorte gjort ved å legge ho i vatn. Mange stader har det vore særlege røytehølar i ei elv der huder har vorte fest slik dei låg godt under i det rennande vatnet.<ref name=Davik>Endal 1981</ref> Etter om lag 4 veker, då ein hadde passa på at hudene låg skikkeleg, kunne ein vente at huda av ei vaksen ku røytte. Huder av ungdyr, og av andre dyreslag som sauer og geiter, måtte ikkje ligge så lenge. I staden for å legge skinnet i rennande vatn når det skulle røyte, var det stader der ein la det i stilleståande vatn. Ei vassfylt hole i ei myr kunne verte rekna som ein framifrå stad. Utover på 1800-talet kom kalk i bruk for å korte røytetida. Truleg lærde dei som barka heime dette frå bygdegarveria som det no vart ein del av. Når ein kjende at håra tok til å losne vart huda oppteken og håra avskrapa. Underlaget måtte vere jamt og glatt. Det vart gjerne brukt eit glatt kula bakhun. Til å skrape med vart det gjerne brukt eit kvest trestykke, eit tilforma bein, ein gamal utsliten ljå eller liknande.<ref name=Mehlum>Mehlum 1994</ref> Når håra var av var det mange som skrapa kjøtsida og.<ref name=Davik/> ==== Barkinga ==== Ulik type bork vart nytta alt etter kva ein rådde over og kva eigenskapar ein ville gi det ferdig barka lêret. Seljebork gav eit mjukare og lysare lêr enn eikebork og bjørkebork. Det har vore mange måtar å utføre sjølve barkinga på. Mange stader starta ein med ei tynn log. Dette var mykje for å få den fargen på lêret ein var ute etter. Om ein hadde huda rett i sterk oppløysing kunne ho vere barkebrend. Då vart ho så sterkt barka ytst at barkinga ikkje trengde heilt inn og det vart eit rått felt innerst som hadde lett for å rotne. Til skinnbarking måtte borken finfordelast. Han kunne verte sundslegen, malen på kvern eller høvla. Då vart ein stor grovstilt høvel, skytehøvelen, lagd over barkekaret. Så vart borken ført over tanna og høvla til flis.<ref name=Davik/> Før ein la huda i barkekaret, vart ho kløyvd etter ryggen. På botnen av karet vart det lagd rikeleg med bork. Så vart huda bretta ned i karet, ei halve i gangen. Mellom laga vart det lagt bork. Når alt som skulle barkast var i karet, vart det fylt opp med vatn slik at det stod over huda. Det vart arbeidd med huda for å forvisse seg om at barkelogen kom til alle stader. Område som vart liggande tørre vart råbarka. Det var dårleg lêr. Kor lenge huda låg i barkelog, vart avgjort av kor godt ho skulle barkast. Skulle lêret brukast til skinnklede, noko som var vanleg i fiskardistrikta langs kysten, måtte det vere att ei tynn rårand i midten. Denne gjorde huda vasstett, men ho vart og noko stiv. Gjennombarka huder er mjukare. Når huda var ferdig barka, vart ho skyld og skrapa på nytt. Så vart ho tørka. Tørkinga måtte gå seint, og det vart passa godt på så ikkje sola nådde i huda. Under andre verdskrigen vart det på nytt barka huder, særleg til skolêr. == Kjelder == * [[Ove Arbo Høeg]]: ''Planter og tradisjon''. [[Universitetsforlaget]], 1975. * Gunnar Eldjarn og [[Jon Bojer Godal|Jon Godal]]: ''Åfjordbåten og Nordlandsbåten '' Bind 1 * Anja Hertzberg og Åsmund Kristiansen: [http://www.ships-preservation.com/db/index.php3?Lang=english&ID=Artikler&ID2=Vis&counter=6 Barking, smøring og talging av segl] ''Fartøyvern nr 5'' [[Hardanger Fartøyvernsenter]] * Hans Eirik Endal: ''Gamalt frå Davik''. Bremanger Sogenemnd/Bremanger Kulturstyre 1981 * Marit Holme Mehlum: ''Garving''. Teknologisk forlag 1994 * [[Reidar Djupedal]]: ''Gamle Selje''. [[Selja Forlag]] as 2009 === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Sjå òg == *[[Barking av tømmer]] (fjerning av bork frå trestammar) {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Handverk]] ouwks13mv6mirh19z2n4d2angc25jwp 3653866 3653865 2026-05-19T04:20:02Z ~2026-30123-25 155088 /* Borken */ 3653866 wikitext text/x-wiki '''Barking''' er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere [[hud]]er, [[segl]] og fiskereiskapar av [[naturfiber]] haldbare. Ein nyttar garvesyra i [[bork]] som konserveringsmiddel. Barking, vegetabilsk [[garving]], av huder har vorte utført av bønder og fiskarar for å skaffe seg [[lêr]] til sko og skinnklede. == Borken == Bork av ulike tre kan brukast til barking. I Noreg har det vore vanlegast å bruke [[eik]] og [[bjørk]]. Men og andre [[lauvtre]] og [[gran]] har vore brukte. Likeeins har det vorte nytta grankonglar.<ref>Høeg 1975</ref> Når ein tek borken av eit tre, vil det døy. Difor har det vore vanleg at ein tek [[never]] samtidig som ein tek bork. Ein tek og gjerne heile treet til ved. Bork og never er lettast å få laus når det er sevje i treet. Juni og juli har vorte rekna som beste tida til dette, noko avhengig av kvar i landet ein held til. Ved å ringe rundt treet med kniv i 0,5–1 meters avstand og så lage eit loddbeint snitt mellom ringane, kan ein flå borken av stamma. Borkerullane ein då får må tørkast. Tørkinga bør gå så raskt som råd utan å verte for mykje utsett for direkte sol. Den tørka borken må knusast til bitar på 1–2&nbsp;cm før bruk. Det kan gjerast ved at han vert knust i ein sekk eller ved bruk av kompostkvern. Tørr bork kan lagrast i fleire år. == Barkekar == For barking av segl, [[fangstgarn|garn]] og [[not|nøter]] trengst det store kar. Gamle barkekar er [[lagging|lagga]]. Dei er runde, og kan ta meir enn 400 liter. Eit slikt kar vert og kalla ein barkeså. == Barking av segl == Segl av naturfiber; [[lin]], [[bomull]] og [[hamp]] må vernast mot rote. I tillegg vil barking gi seglet farge. Barking kan verte utført med eller utan varme. === Stå-barking === Når ein ikkje brukar varme til barkinga snakkar ein om stå-bark, syre-bark, sur-bark eller rå-bark. Ein blandar då like delar tørr bork og sjøvatn. Når denne blandinga står eit par veker vil ho gjære og sukkerinnhaldet vil verte redusert. Ein legg seglet i denne barkelogen og lèt det ligg i minst to dagar. Det er viktig at det ligg så jamt som råd. Når ein tek det opp og heng det til tørking går det nokre dagar for det får den endelege fargen. Barkelogen til stå-barking kan stå heile sommaren og nyttast når det er trong om det. Denne barkemåten har vorte nytta på nye segl og nytt tauverk. === Koke-barking === Ved kokbarking vert borken bløytt i sjøvatn i to veker. Det har vore vanleg å koke barkelogen i store [[støypejern]]gryter på ei grue. I mangel på slike gryter har det vorte brukt avskorne oljefat. Oppskrifter på barkelog kan variere ein del. Til 180 liters oljefat kan ein til dømes starte med 12&nbsp;kg knust, tørka bork og 85 liter sjøvatn. Når denne blandinga kokar, har ein i [[natriumkarbonat|soda]] for å gjere henne mindre sur. Ein pH-verdi på 6 er høveleg. Barkelogen vert gjerne kokt lenger for å få meir garvesyre ut av borken. Fargen vert no raud-lilla. Før ein slå logen over seglet, som ein brettar i barkekaret, har ein i tjøre. Då bør temperaturen vere kring 60 grader. Difor vert det blanda i meir sjøvatn. Ved for sterk varme vil tjøra beke seg i svarte klumpar, som kan forringe seglet. Er ho for kald løyser ho seg dårleg opp. Stundom vert det og hatt i [[lyse]] og [[talg]]. Det er viktig at heile seglet vert bløytt så det ikkje vert ubarka felt. Når heile seglet har kome i barkekaret kan ein legge i tau og andre ting ein vil ha barka. Så pressar ein alt ned med reine steinar. Dagen etter vert seglet teke opp. Då er fargen grå og lite tiltalande. Under tørking vil det verte fiolett. Når seglet er heilt turt vil det vere raudbrunt. Det er kjennemerke på eit godt barka segl. Segl som er i jamn bruk bør barkast med få års mellomrom. === Smørjing === Store og tunge segl som ein ikkje får ned i barkekaret vert smurde. Smurningen vert laga ved at det først vert kokt barkelog. Ein har i soda og tjøre. Det vert og tilsett nokså mykje talg. Helst bør det vere [[hest]]etalg. Talga ein finn i mana på hesten har vorte rekna for den beste talga.<ref>Eldjarn og Godal</ref> Hestetalg er mjuk og oljeaktig også når ho er kald. For å få tjøre og feitt til å blande seg med smurningen har ein i pigmentpulver. Under smørjinga, som vert utført med kald smurning, ligg seglet flat utbretta. Smurningen gnir ein inn med hjelp av stive kostar. Helst bør begge sidene smørjast.<ref>A.Hertzberg og Å. Kristiansen</ref> == Barking av fiskevegn == Garn, nøter og anna [[vegn]] av naturfiber har vorte barka for at dei skal vare lenger. Barking gir og ein farge som gjer fiskereiskapen mindre synlege i vatnet. Til garn som skulle stå på sandbotn, har vore brukt bark frå [[osp]]. Han gir ikkje brunfarge. Ofte har det vorte brukt barkelog som det har vore barka segl i. Fiskarar har hatt eigne barkekar ved naust og andre stader der dei har arbeidd med garn og nøter. Desse kara har gjerne vore støypte i betong. Båtar vart og brukte til barkekar. Både stå-barking og koke-barking har vore brukt til slik barking. == Barking av huder == === Heimebarking === Når ein på gardane har hatt huder frå slakta dyr som ein ville lage til lêr, har desse i stor grad vorte heimebarka. Etter kvart som det vart lettare å nå i garveri og det vart vanleg å bruke andre materialar istaden for lêr, har det vorte slutt på heimebarking. ==== Røyting ==== Før huda vart barka måtte ho røytast. Det vil seie at håra vart fjerna. Det har vorte gjort ved å legge ho i vatn. Mange stader har det vore særlege røytehølar i ei elv der huder har vorte fest slik dei låg godt under i det rennande vatnet.<ref name=Davik>Endal 1981</ref> Etter om lag 4 veker, då ein hadde passa på at hudene låg skikkeleg, kunne ein vente at huda av ei vaksen ku røytte. Huder av ungdyr, og av andre dyreslag som sauer og geiter, måtte ikkje ligge så lenge. I staden for å legge skinnet i rennande vatn når det skulle røyte, var det stader der ein la det i stilleståande vatn. Ei vassfylt hole i ei myr kunne verte rekna som ein framifrå stad. Utover på 1800-talet kom kalk i bruk for å korte røytetida. Truleg lærde dei som barka heime dette frå bygdegarveria som det no vart ein del av. Når ein kjende at håra tok til å losne vart huda oppteken og håra avskrapa. Underlaget måtte vere jamt og glatt. Det vart gjerne brukt eit glatt kula bakhun. Til å skrape med vart det gjerne brukt eit kvest trestykke, eit tilforma bein, ein gamal utsliten ljå eller liknande.<ref name=Mehlum>Mehlum 1994</ref> Når håra var av var det mange som skrapa kjøtsida og.<ref name=Davik/> ==== Barkinga ==== Ulik type bork vart nytta alt etter kva ein rådde over og kva eigenskapar ein ville gi det ferdig barka lêret. Seljebork gav eit mjukare og lysare lêr enn eikebork og bjørkebork. Det har vore mange måtar å utføre sjølve barkinga på. Mange stader starta ein med ei tynn log. Dette var mykje for å få den fargen på lêret ein var ute etter. Om ein hadde huda rett i sterk oppløysing kunne ho vere barkebrend. Då vart ho så sterkt barka ytst at barkinga ikkje trengde heilt inn og det vart eit rått felt innerst som hadde lett for å rotne. Til skinnbarking måtte borken finfordelast. Han kunne verte sundslegen, malen på kvern eller høvla. Då vart ein stor grovstilt høvel, skytehøvelen, lagd over barkekaret. Så vart borken ført over tanna og høvla til flis.<ref name=Davik/> Før ein la huda i barkekaret, vart ho kløyvd etter ryggen. På botnen av karet vart det lagd rikeleg med bork. Så vart huda bretta ned i karet, ei halve i gangen. Mellom laga vart det lagt bork. Når alt som skulle barkast var i karet, vart det fylt opp med vatn slik at det stod over huda. Det vart arbeidd med huda for å forvisse seg om at barkelogen kom til alle stader. Område som vart liggande tørre vart råbarka. Det var dårleg lêr. Kor lenge huda låg i barkelog, vart avgjort av kor godt ho skulle barkast. Skulle lêret brukast til skinnklede, noko som var vanleg i fiskardistrikta langs kysten, måtte det vere att ei tynn rårand i midten. Denne gjorde huda vasstett, men ho vart og noko stiv. Gjennombarka huder er mjukare. Når huda var ferdig barka, vart ho skyld og skrapa på nytt. Så vart ho tørka. Tørkinga måtte gå seint, og det vart passa godt på så ikkje sola nådde i huda. Under andre verdskrigen vart det på nytt barka huder, særleg til skolêr. == Kjelder == * [[Ove Arbo Høeg]]: ''Planter og tradisjon''. [[Universitetsforlaget]], 1975. * Gunnar Eldjarn og [[Jon Bojer Godal|Jon Godal]]: ''Åfjordbåten og Nordlandsbåten '' Bind 1 * Anja Hertzberg og Åsmund Kristiansen: [http://www.ships-preservation.com/db/index.php3?Lang=english&ID=Artikler&ID2=Vis&counter=6 Barking, smøring og talging av segl] ''Fartøyvern nr 5'' [[Hardanger Fartøyvernsenter]] * Hans Eirik Endal: ''Gamalt frå Davik''. Bremanger Sogenemnd/Bremanger Kulturstyre 1981 * Marit Holme Mehlum: ''Garving''. Teknologisk forlag 1994 * [[Reidar Djupedal]]: ''Gamle Selje''. [[Selja Forlag]] as 2009 === Fotnotar === {{fotnoteliste}} == Sjå òg == *[[Barking av tømmer]] (fjerning av bork frå trestammar) {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Handverk]] 8q7g97xg2qlv4ysmi6jytdp2bwtjgo9 3653880 3653866 2026-05-19T07:53:46Z Ranveig 39 +Bilde 3653880 wikitext text/x-wiki [[Fil:Arbeidsgjeng arbeider ute med fisk. GBS.F.008243-00803.jpg|mini|Fiskearbeidsgjeng med ei rekkje tønner og barkekar. {{foto|Hans M. Skaugvold }}]] [[Fil:Barkekar funnet på Vestlandsbanken sin tomt i Bergen. Bf A 001316b.jpg|mini|Barkekar funne under utgraving på tomta til Vestlandsbanken i Bergen.]] '''Barking''' er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere [[hud]]er, [[segl]] og fiskereiskapar av [[naturfiber]] haldbare. Ein nyttar garvesyra i [[bork]] som konserveringsmiddel. Barking, vegetabilsk [[garving]], av huder har vorte utført av bønder og fiskarar for å skaffe seg [[lêr]] til sko og skinnklede. == Borken == Bork av ulike tre kan brukast til barking. I Noreg har det vore vanlegast å bruke [[eik]] og [[bjørk]]. Men og andre [[lauvtre]] og [[gran]] har vore brukte. Likeeins har det vorte nytta grankonglar.<ref>Høeg 1975</ref> Når ein tek borken av eit tre, vil det døy. Difor har det vore vanleg at ein tek [[never]] samtidig som ein tek bork. Ein tek og gjerne heile treet til ved. Bork og never er lettast å få laus når det er sevje i treet. Juni og juli har vorte rekna som beste tida til dette, noko avhengig av kvar i landet ein held til. Ved å ringe rundt treet med kniv i 0,5–1 meters avstand og så lage eit loddbeint snitt mellom ringane, kan ein flå borken av stamma. Borkerullane ein då får må tørkast. Tørkinga bør gå så raskt som råd utan å verte for mykje utsett for direkte sol. Den tørka borken må knusast til bitar på 1–2&nbsp;cm før bruk. Det kan gjerast ved at han vert knust i ein sekk eller ved bruk av kompostkvern. Tørr bork kan lagrast i fleire år. == Barkekar == For barking av segl, [[fangstgarn|garn]] og [[not|nøter]] trengst det store kar. Gamle barkekar er [[lagging|lagga]]. Dei er runde, og kan ta meir enn 400 liter. Eit slikt kar vert og kalla ein barkeså. == Barking av segl == Segl av naturfiber; [[lin]], [[bomull]] og [[hamp]] må vernast mot rote. I tillegg vil barking gi seglet farge. Barking kan verte utført med eller utan varme. === Stå-barking === Når ein ikkje brukar varme til barkinga snakkar ein om stå-bark, syre-bark, sur-bark eller rå-bark. Ein blandar då like delar tørr bork og sjøvatn. Når denne blandinga står eit par veker vil ho gjære og sukkerinnhaldet vil verte redusert. Ein legg seglet i denne barkelogen og lèt det ligg i minst to dagar. Det er viktig at det ligg så jamt som råd. Når ein tek det opp og heng det til tørking går det nokre dagar for det får den endelege fargen. Barkelogen til stå-barking kan stå heile sommaren og nyttast når det er trong om det. Denne barkemåten har vorte nytta på nye segl og nytt tauverk. === Koke-barking === Ved kokbarking vert borken bløytt i sjøvatn i to veker. Det har vore vanleg å koke barkelogen i store [[støypejern]]gryter på ei grue. I mangel på slike gryter har det vorte brukt avskorne oljefat. Oppskrifter på barkelog kan variere ein del. Til 180 liters oljefat kan ein til dømes starte med 12&nbsp;kg knust, tørka bork og 85 liter sjøvatn. Når denne blandinga kokar, har ein i [[natriumkarbonat|soda]] for å gjere henne mindre sur. Ein pH-verdi på 6 er høveleg. Barkelogen vert gjerne kokt lenger for å få meir garvesyre ut av borken. Fargen vert no raud-lilla. Før ein slå logen over seglet, som ein brettar i barkekaret, har ein i tjøre. Då bør temperaturen vere kring 60 grader. Difor vert det blanda i meir sjøvatn. Ved for sterk varme vil tjøra beke seg i svarte klumpar, som kan forringe seglet. Er ho for kald løyser ho seg dårleg opp. Stundom vert det og hatt i [[lyse]] og [[talg]]. Det er viktig at heile seglet vert bløytt så det ikkje vert ubarka felt. Når heile seglet har kome i barkekaret kan ein legge i tau og andre ting ein vil ha barka. Så pressar ein alt ned med reine steinar. Dagen etter vert seglet teke opp. Då er fargen grå og lite tiltalande. Under tørking vil det verte fiolett. Når seglet er heilt turt vil det vere raudbrunt. Det er kjennemerke på eit godt barka segl. Segl som er i jamn bruk bør barkast med få års mellomrom. === Smørjing === Store og tunge segl som ein ikkje får ned i barkekaret vert smurde. Smurningen vert laga ved at det først vert kokt barkelog. Ein har i soda og tjøre. Det vert og tilsett nokså mykje talg. Helst bør det vere [[hest]]etalg. Talga ein finn i mana på hesten har vorte rekna for den beste talga.<ref>Eldjarn og Godal</ref> Hestetalg er mjuk og oljeaktig også når ho er kald. For å få tjøre og feitt til å blande seg med smurningen har ein i pigmentpulver. Under smørjinga, som vert utført med kald smurning, ligg seglet flat utbretta. Smurningen gnir ein inn med hjelp av stive kostar. Helst bør begge sidene smørjast.<ref>A.Hertzberg og Å. Kristiansen</ref> == Barking av fiskevegn == Garn, nøter og anna [[vegn]] av naturfiber har vorte barka for at dei skal vare lenger. Barking gir og ein farge som gjer fiskereiskapen mindre synlege i vatnet. Til garn som skulle stå på sandbotn, har vore brukt bark frå [[osp]]. Han gir ikkje brunfarge. Ofte har det vorte brukt barkelog som det har vore barka segl i. Fiskarar har hatt eigne barkekar ved naust og andre stader der dei har arbeidd med garn og nøter. Desse kara har gjerne vore støypte i betong. Båtar vart og brukte til barkekar. Både stå-barking og koke-barking har vore brukt til slik barking. == Barking av huder == === Heimebarking === Når ein på gardane har hatt huder frå slakta dyr som ein ville lage til lêr, har desse i stor grad vorte heimebarka. Etter kvart som det vart lettare å nå i garveri og det vart vanleg å bruke andre materialar istaden for lêr, har det vorte slutt på heimebarking. ==== Røyting ==== Før huda vart barka måtte ho røytast. Det vil seie at håra vart fjerna. Det har vorte gjort ved å legge ho i vatn. Mange stader har det vore særlege røytehølar i ei elv der huder har vorte fest slik dei låg godt under i det rennande vatnet.<ref name=Davik>Endal 1981</ref> Etter om lag 4 veker, då ein hadde passa på at hudene låg skikkeleg, kunne ein vente at huda av ei vaksen ku røytte. Huder av ungdyr, og av andre dyreslag som sauer og geiter, måtte ikkje ligge så lenge. I staden for å legge skinnet i rennande vatn når det skulle røyte, var det stader der ein la det i stilleståande vatn. Ei vassfylt hole i ei myr kunne verte rekna som ein framifrå stad. Utover på 1800-talet kom kalk i bruk for å korte røytetida. Truleg lærde dei som barka heime dette frå bygdegarveria som det no vart ein del av. Når ein kjende at håra tok til å losne vart huda oppteken og håra avskrapa. Underlaget måtte vere jamt og glatt. Det vart gjerne brukt eit glatt kula bakhun. Til å skrape med vart det gjerne brukt eit kvest trestykke, eit tilforma bein, ein gamal utsliten ljå eller liknande.<ref name=Mehlum>Mehlum 1994</ref> Når håra var av var det mange som skrapa kjøtsida og.<ref name=Davik/> ==== Barkinga ==== Ulik type bork vart nytta alt etter kva ein rådde over og kva eigenskapar ein ville gi det ferdig barka lêret. Seljebork gav eit mjukare og lysare lêr enn eikebork og bjørkebork. Det har vore mange måtar å utføre sjølve barkinga på. Mange stader starta ein med ei tynn log. Dette var mykje for å få den fargen på lêret ein var ute etter. Om ein hadde huda rett i sterk oppløysing kunne ho vere barkebrend. Då vart ho så sterkt barka ytst at barkinga ikkje trengde heilt inn og det vart eit rått felt innerst som hadde lett for å rotne. Til skinnbarking måtte borken finfordelast. Han kunne verte sundslegen, malen på kvern eller høvla. Då vart ein stor grovstilt høvel, skytehøvelen, lagd over barkekaret. Så vart borken ført over tanna og høvla til flis.<ref name=Davik/> Før ein la huda i barkekaret, vart ho kløyvd etter ryggen. På botnen av karet vart det lagd rikeleg med bork. Så vart huda bretta ned i karet, ei halve i gangen. Mellom laga vart det lagt bork. Når alt som skulle barkast var i karet, vart det fylt opp med vatn slik at det stod over huda. Det vart arbeidd med huda for å forvisse seg om at barkelogen kom til alle stader. Område som vart liggande tørre vart råbarka. Det var dårleg lêr. Kor lenge huda låg i barkelog, vart avgjort av kor godt ho skulle barkast. Skulle lêret brukast til skinnklede, noko som var vanleg i fiskardistrikta langs kysten, måtte det vere att ei tynn rårand i midten. Denne gjorde huda vasstett, men ho vart og noko stiv. Gjennombarka huder er mjukare. Når huda var ferdig barka, vart ho skyld og skrapa på nytt. Så vart ho tørka. Tørkinga måtte gå seint, og det vart passa godt på så ikkje sola nådde i huda. Under andre verdskrigen vart det på nytt barka huder, særleg til skolêr. == Kjelder == {{fotnoteliste}} ;Bibliografi * [[Ove Arbo Høeg]]: ''Planter og tradisjon''. [[Universitetsforlaget]], 1975. * Gunnar Eldjarn og [[Jon Bojer Godal|Jon Godal]]: ''Åfjordbåten og Nordlandsbåten '' Bind 1 * Anja Hertzberg og Åsmund Kristiansen: [http://www.ships-preservation.com/db/index.php3?Lang=english&ID=Artikler&ID2=Vis&counter=6 Barking, smøring og talging av segl] ''Fartøyvern nr 5'' [[Hardanger Fartøyvernsenter]] * Hans Eirik Endal: ''Gamalt frå Davik''. Bremanger Sogenemnd/Bremanger Kulturstyre 1981 * Marit Holme Mehlum: ''Garving''. Teknologisk forlag 1994 * [[Reidar Djupedal]]: ''Gamle Selje''. [[Selja Forlag]] as 2009 == Sjå òg == *[[Barking av tømmer]] (fjerning av bork frå trestammar) {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Handverk]] tfymjhwq77yybg14awob4mj9kapjqsg 3653933 3653880 2026-05-19T11:30:30Z Ranveig 39 /* Barkekar */ 3653933 wikitext text/x-wiki [[Fil:Arbeidsgjeng arbeider ute med fisk. GBS.F.008243-00803.jpg|mini|Fiskearbeidsgjeng med ei rekkje tønner og barkekar. {{foto|Hans M. Skaugvold }}]] [[Fil:Barkekar funnet på Vestlandsbanken sin tomt i Bergen. Bf A 001316b.jpg|mini|Barkekar funne under utgraving på tomta til Vestlandsbanken i Bergen.]] '''Barking''' er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere [[hud]]er, [[segl]] og fiskereiskapar av [[naturfiber]] haldbare. Ein nyttar garvesyra i [[bork]] som konserveringsmiddel. Barking, vegetabilsk [[garving]], av huder har vorte utført av bønder og fiskarar for å skaffe seg [[lêr]] til sko og skinnklede. == Borken == Bork av ulike tre kan brukast til barking. I Noreg har det vore vanlegast å bruke [[eik]] og [[bjørk]]. Men og andre [[lauvtre]] og [[gran]] har vore brukte. Likeeins har det vorte nytta grankonglar.<ref>Høeg 1975</ref> Når ein tek borken av eit tre, vil det døy. Difor har det vore vanleg at ein tek [[never]] samtidig som ein tek bork. Ein tek og gjerne heile treet til ved. Bork og never er lettast å få laus når det er sevje i treet. Juni og juli har vorte rekna som beste tida til dette, noko avhengig av kvar i landet ein held til. Ved å ringe rundt treet med kniv i 0,5–1 meters avstand og så lage eit loddbeint snitt mellom ringane, kan ein flå borken av stamma. Borkerullane ein då får må tørkast. Tørkinga bør gå så raskt som råd utan å verte for mykje utsett for direkte sol. Den tørka borken må knusast til bitar på 1–2&nbsp;cm før bruk. Det kan gjerast ved at han vert knust i ein sekk eller ved bruk av kompostkvern. Tørr bork kan lagrast i fleire år. == Barkekar == For barking av segl, [[fangstgarn|garn]] og [[not|nøter]] trengst det store kar. Gamle barkekar er [[Lagge|lagga]]. Dei er runde, og kan ta meir enn 400 liter. Eit slikt kar vert òg kalla ein barkeså. == Barking av segl == Segl av naturfiber; [[lin]], [[bomull]] og [[hamp]] må vernast mot rote. I tillegg vil barking gi seglet farge. Barking kan verte utført med eller utan varme. === Stå-barking === Når ein ikkje brukar varme til barkinga snakkar ein om stå-bark, syre-bark, sur-bark eller rå-bark. Ein blandar då like delar tørr bork og sjøvatn. Når denne blandinga står eit par veker vil ho gjære og sukkerinnhaldet vil verte redusert. Ein legg seglet i denne barkelogen og lèt det ligg i minst to dagar. Det er viktig at det ligg så jamt som råd. Når ein tek det opp og heng det til tørking går det nokre dagar for det får den endelege fargen. Barkelogen til stå-barking kan stå heile sommaren og nyttast når det er trong om det. Denne barkemåten har vorte nytta på nye segl og nytt tauverk. === Koke-barking === Ved kokbarking vert borken bløytt i sjøvatn i to veker. Det har vore vanleg å koke barkelogen i store [[støypejern]]gryter på ei grue. I mangel på slike gryter har det vorte brukt avskorne oljefat. Oppskrifter på barkelog kan variere ein del. Til 180 liters oljefat kan ein til dømes starte med 12&nbsp;kg knust, tørka bork og 85 liter sjøvatn. Når denne blandinga kokar, har ein i [[natriumkarbonat|soda]] for å gjere henne mindre sur. Ein pH-verdi på 6 er høveleg. Barkelogen vert gjerne kokt lenger for å få meir garvesyre ut av borken. Fargen vert no raud-lilla. Før ein slå logen over seglet, som ein brettar i barkekaret, har ein i tjøre. Då bør temperaturen vere kring 60 grader. Difor vert det blanda i meir sjøvatn. Ved for sterk varme vil tjøra beke seg i svarte klumpar, som kan forringe seglet. Er ho for kald løyser ho seg dårleg opp. Stundom vert det og hatt i [[lyse]] og [[talg]]. Det er viktig at heile seglet vert bløytt så det ikkje vert ubarka felt. Når heile seglet har kome i barkekaret kan ein legge i tau og andre ting ein vil ha barka. Så pressar ein alt ned med reine steinar. Dagen etter vert seglet teke opp. Då er fargen grå og lite tiltalande. Under tørking vil det verte fiolett. Når seglet er heilt turt vil det vere raudbrunt. Det er kjennemerke på eit godt barka segl. Segl som er i jamn bruk bør barkast med få års mellomrom. === Smørjing === Store og tunge segl som ein ikkje får ned i barkekaret vert smurde. Smurningen vert laga ved at det først vert kokt barkelog. Ein har i soda og tjøre. Det vert og tilsett nokså mykje talg. Helst bør det vere [[hest]]etalg. Talga ein finn i mana på hesten har vorte rekna for den beste talga.<ref>Eldjarn og Godal</ref> Hestetalg er mjuk og oljeaktig også når ho er kald. For å få tjøre og feitt til å blande seg med smurningen har ein i pigmentpulver. Under smørjinga, som vert utført med kald smurning, ligg seglet flat utbretta. Smurningen gnir ein inn med hjelp av stive kostar. Helst bør begge sidene smørjast.<ref>A.Hertzberg og Å. Kristiansen</ref> == Barking av fiskevegn == Garn, nøter og anna [[vegn]] av naturfiber har vorte barka for at dei skal vare lenger. Barking gir og ein farge som gjer fiskereiskapen mindre synlege i vatnet. Til garn som skulle stå på sandbotn, har vore brukt bark frå [[osp]]. Han gir ikkje brunfarge. Ofte har det vorte brukt barkelog som det har vore barka segl i. Fiskarar har hatt eigne barkekar ved naust og andre stader der dei har arbeidd med garn og nøter. Desse kara har gjerne vore støypte i betong. Båtar vart og brukte til barkekar. Både stå-barking og koke-barking har vore brukt til slik barking. == Barking av huder == === Heimebarking === Når ein på gardane har hatt huder frå slakta dyr som ein ville lage til lêr, har desse i stor grad vorte heimebarka. Etter kvart som det vart lettare å nå i garveri og det vart vanleg å bruke andre materialar istaden for lêr, har det vorte slutt på heimebarking. ==== Røyting ==== Før huda vart barka måtte ho røytast. Det vil seie at håra vart fjerna. Det har vorte gjort ved å legge ho i vatn. Mange stader har det vore særlege røytehølar i ei elv der huder har vorte fest slik dei låg godt under i det rennande vatnet.<ref name=Davik>Endal 1981</ref> Etter om lag 4 veker, då ein hadde passa på at hudene låg skikkeleg, kunne ein vente at huda av ei vaksen ku røytte. Huder av ungdyr, og av andre dyreslag som sauer og geiter, måtte ikkje ligge så lenge. I staden for å legge skinnet i rennande vatn når det skulle røyte, var det stader der ein la det i stilleståande vatn. Ei vassfylt hole i ei myr kunne verte rekna som ein framifrå stad. Utover på 1800-talet kom kalk i bruk for å korte røytetida. Truleg lærde dei som barka heime dette frå bygdegarveria som det no vart ein del av. Når ein kjende at håra tok til å losne vart huda oppteken og håra avskrapa. Underlaget måtte vere jamt og glatt. Det vart gjerne brukt eit glatt kula bakhun. Til å skrape med vart det gjerne brukt eit kvest trestykke, eit tilforma bein, ein gamal utsliten ljå eller liknande.<ref name=Mehlum>Mehlum 1994</ref> Når håra var av var det mange som skrapa kjøtsida og.<ref name=Davik/> ==== Barkinga ==== Ulik type bork vart nytta alt etter kva ein rådde over og kva eigenskapar ein ville gi det ferdig barka lêret. Seljebork gav eit mjukare og lysare lêr enn eikebork og bjørkebork. Det har vore mange måtar å utføre sjølve barkinga på. Mange stader starta ein med ei tynn log. Dette var mykje for å få den fargen på lêret ein var ute etter. Om ein hadde huda rett i sterk oppløysing kunne ho vere barkebrend. Då vart ho så sterkt barka ytst at barkinga ikkje trengde heilt inn og det vart eit rått felt innerst som hadde lett for å rotne. Til skinnbarking måtte borken finfordelast. Han kunne verte sundslegen, malen på kvern eller høvla. Då vart ein stor grovstilt høvel, skytehøvelen, lagd over barkekaret. Så vart borken ført over tanna og høvla til flis.<ref name=Davik/> Før ein la huda i barkekaret, vart ho kløyvd etter ryggen. På botnen av karet vart det lagd rikeleg med bork. Så vart huda bretta ned i karet, ei halve i gangen. Mellom laga vart det lagt bork. Når alt som skulle barkast var i karet, vart det fylt opp med vatn slik at det stod over huda. Det vart arbeidd med huda for å forvisse seg om at barkelogen kom til alle stader. Område som vart liggande tørre vart råbarka. Det var dårleg lêr. Kor lenge huda låg i barkelog, vart avgjort av kor godt ho skulle barkast. Skulle lêret brukast til skinnklede, noko som var vanleg i fiskardistrikta langs kysten, måtte det vere att ei tynn rårand i midten. Denne gjorde huda vasstett, men ho vart og noko stiv. Gjennombarka huder er mjukare. Når huda var ferdig barka, vart ho skyld og skrapa på nytt. Så vart ho tørka. Tørkinga måtte gå seint, og det vart passa godt på så ikkje sola nådde i huda. Under andre verdskrigen vart det på nytt barka huder, særleg til skolêr. == Kjelder == {{fotnoteliste}} ;Bibliografi * [[Ove Arbo Høeg]]: ''Planter og tradisjon''. [[Universitetsforlaget]], 1975. * Gunnar Eldjarn og [[Jon Bojer Godal|Jon Godal]]: ''Åfjordbåten og Nordlandsbåten '' Bind 1 * Anja Hertzberg og Åsmund Kristiansen: [http://www.ships-preservation.com/db/index.php3?Lang=english&ID=Artikler&ID2=Vis&counter=6 Barking, smøring og talging av segl] ''Fartøyvern nr 5'' [[Hardanger Fartøyvernsenter]] * Hans Eirik Endal: ''Gamalt frå Davik''. Bremanger Sogenemnd/Bremanger Kulturstyre 1981 * Marit Holme Mehlum: ''Garving''. Teknologisk forlag 1994 * [[Reidar Djupedal]]: ''Gamle Selje''. [[Selja Forlag]] as 2009 == Sjå òg == *[[Barking av tømmer]] (fjerning av bork frå trestammar) {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Handverk]] p1ej3ei8rmnizptwzz7qovt6x1aqi4k 3653934 3653933 2026-05-19T11:56:41Z Ranveig 39 +Bilde, bakgrunnsstoff 3653934 wikitext text/x-wiki [[Fil:Bergère de Domrémy.jpg|mini|Segl som er barka er kjenneteikna av ein raud farge.]] [[Fil:Lohschälen im Eichenwald.webm|mini|Barking av tre i Bladersbach i Tyskland i 1976.]] [[Fil:Arbeidsgjeng arbeider ute med fisk. GBS.F.008243-00803.jpg|mini|Fiskearbeidsgjeng med ei rekkje tønner og barkekar. {{foto|Hans M. Skaugvold }}]] [[Fil:Barkekar funnet på Vestlandsbanken sin tomt i Bergen. Bf A 001316b.jpg|mini|Barkekar funne under utgraving på tomta til Vestlandsbanken i Bergen.]] '''Barking''' er ein konserveringsprosess som vert brukt for å gjere [[hud]]er, [[segl]] og fiskereiskapar av [[naturfiber]] haldbare. Ein nyttar garvesyra i [[bork]] som konserveringsmiddel. Barking, vegetabilsk [[garving]], av huder har vorte utført av bønder og fiskarar for å skaffe seg [[lêr]] til sko og skinnklede. == Borken == Bork av ulike tre kan brukast til barking. I Noreg har det vore vanlegast å bruke [[eik]] og [[bjørk]]. Men og andre [[lauvtre]] og [[gran]] har vore brukte. Likeeins har det vorte nytta grankonglar.<ref>Høeg 1975</ref> Når ein tek borken av eit tre, vil det døy. Difor har det vore vanleg at ein tek [[never]] samtidig som ein tek bork. Ein tek og gjerne heile treet til ved. Bork og never er lettast å få laus når det er sevje i treet. Juni og juli har vorte rekna som beste tida til dette, noko avhengig av kvar i landet ein held til. Ved å ringe rundt treet med kniv i 0,5–1 meters avstand og så lage eit loddbeint snitt mellom ringane, kan ein flå borken av stamma. Borkerullane ein då får må tørkast. Tørkinga bør gå så raskt som råd utan å verte for mykje utsett for direkte sol. Den tørka borken må knusast til bitar på 1–2&nbsp;cm før bruk. Det kan gjerast ved at han vert knust i ein sekk eller ved bruk av kompostkvern. Tørr bork kan lagrast i fleire år. == Barkekar == For barking av segl, [[fangstgarn|garn]] og [[not|nøter]] trengst det store kar. Gamle barkekar er [[Lagge|lagga]]. Dei er runde, og kan ta meir enn 400 liter. Eit slikt kar vert òg kalla ein barkeså. == Barking av segl == Segl av naturfiber; [[lin]], [[bomull]] og [[hamp]] må vernast mot rote. I tillegg vil barking gi seglet farge. Barking kan verte utført med eller utan varme. === Stå-barking === Når ein ikkje brukar varme til barkinga snakkar ein om stå-bark, syre-bark, sur-bark eller rå-bark. Ein blandar då like delar tørr bork og sjøvatn. Når denne blandinga står eit par veker vil ho gjære og sukkerinnhaldet vil verte redusert. Ein legg seglet i denne barkelogen og lèt det ligg i minst to dagar. Det er viktig at det ligg så jamt som råd. Når ein tek det opp og heng det til tørking går det nokre dagar for det får den endelege fargen. Barkelogen til stå-barking kan stå heile sommaren og nyttast når det er trong om det. Denne barkemåten har vorte nytta på nye segl og nytt tauverk. === Koke-barking === Ved kokbarking vert borken bløytt i sjøvatn i to veker. Det har vore vanleg å koke barkelogen i store [[støypejern]]gryter på ei grue. I mangel på slike gryter har det vorte brukt avskorne oljefat. Oppskrifter på barkelog kan variere ein del. Til 180 liters oljefat kan ein til dømes starte med 12&nbsp;kg knust, tørka bork og 85 liter sjøvatn. Når denne blandinga kokar, har ein i [[natriumkarbonat|soda]] for å gjere henne mindre sur. Ein pH-verdi på 6 er høveleg. Barkelogen vert gjerne kokt lenger for å få meir garvesyre ut av borken. Fargen vert no raud-lilla. Før ein slå logen over seglet, som ein brettar i barkekaret, har ein i tjøre. Då bør temperaturen vere kring 60 grader. Difor vert det blanda i meir sjøvatn. Ved for sterk varme vil tjøra beke seg i svarte klumpar, som kan forringe seglet. Er ho for kald løyser ho seg dårleg opp. Stundom vert det og hatt i [[lyse]] og [[talg]]. Det er viktig at heile seglet vert bløytt så det ikkje vert ubarka felt. Når heile seglet har kome i barkekaret kan ein legge i tau og andre ting ein vil ha barka. Så pressar ein alt ned med reine steinar. Dagen etter vert seglet teke opp. Då er fargen grå og lite tiltalande. Under tørking vil det verte fiolett. Når seglet er heilt turt vil det vere raudbrunt. Det er kjennemerke på eit godt barka segl. Segl som er i jamn bruk bør barkast med få års mellomrom. === Smørjing === Store og tunge segl som ein ikkje får ned i barkekaret vert smurde. Smurningen vert laga ved at det først vert kokt barkelog. Ein har i soda og tjøre. Det vert og tilsett nokså mykje talg. Helst bør det vere [[hest]]etalg. Talga ein finn i mana på hesten har vorte rekna for den beste talga.<ref>Eldjarn og Godal</ref> Hestetalg er mjuk og oljeaktig også når ho er kald. For å få tjøre og feitt til å blande seg med smurningen har ein i pigmentpulver. Under smørjinga, som vert utført med kald smurning, ligg seglet flat utbretta. Smurningen gnir ein inn med hjelp av stive kostar. Helst bør begge sidene smørjast.<ref>A.Hertzberg og Å. Kristiansen</ref> == Barking av fiskevegn == Garn, nøter og anna [[vegn]] av naturfiber har vorte barka for at dei skal vare lenger. Barking gir og ein farge som gjer fiskereiskapen mindre synlege i vatnet. Til garn som skulle stå på sandbotn, har vore brukt bark frå [[osp]]. Han gir ikkje brunfarge. Ofte har det vorte brukt barkelog som det har vore barka segl i. Fiskarar har hatt eigne barkekar ved naust og andre stader der dei har arbeidd med garn og nøter. Desse kara har gjerne vore støypte i betong. Båtar vart og brukte til barkekar. Både stå-barking og koke-barking har vore brukt til slik barking. == Barking av huder == === Heimebarking === Når ein på gardane har hatt huder frå slakta dyr som ein ville lage til lêr, har desse i stor grad vorte heimebarka. Etter kvart som det vart lettare å nå i garveri og det vart vanleg å bruke andre materialar istaden for lêr, har det vorte slutt på heimebarking. ==== Røyting ==== Før huda vart barka måtte ho røytast. Det vil seie at håra vart fjerna. Det har vorte gjort ved å legge ho i vatn. Mange stader har det vore særlege røytehølar i ei elv der huder har vorte fest slik dei låg godt under i det rennande vatnet.<ref name=Davik>Endal 1981</ref> Etter om lag 4 veker, då ein hadde passa på at hudene låg skikkeleg, kunne ein vente at huda av ei vaksen ku røytte. Huder av ungdyr, og av andre dyreslag som sauer og geiter, måtte ikkje ligge så lenge. I staden for å legge skinnet i rennande vatn når det skulle røyte, var det stader der ein la det i stilleståande vatn. Ei vassfylt hole i ei myr kunne verte rekna som ein framifrå stad. Utover på 1800-talet kom kalk i bruk for å korte røytetida. Truleg lærde dei som barka heime dette frå bygdegarveria som det no vart ein del av. Når ein kjende at håra tok til å losne vart huda oppteken og håra avskrapa. Underlaget måtte vere jamt og glatt. Det vart gjerne brukt eit glatt kula bakhun. Til å skrape med vart det gjerne brukt eit kvest trestykke, eit tilforma bein, ein gamal utsliten ljå eller liknande.<ref name=Mehlum>Mehlum 1994</ref> Når håra var av var det mange som skrapa kjøtsida og.<ref name=Davik/> ==== Barkinga ==== Ulik type bork vart nytta alt etter kva ein rådde over og kva eigenskapar ein ville gi det ferdig barka lêret. Seljebork gav eit mjukare og lysare lêr enn eikebork og bjørkebork. Det har vore mange måtar å utføre sjølve barkinga på. Mange stader starta ein med ei tynn log. Dette var mykje for å få den fargen på lêret ein var ute etter. Om ein hadde huda rett i sterk oppløysing kunne ho vere barkebrend. Då vart ho så sterkt barka ytst at barkinga ikkje trengde heilt inn og det vart eit rått felt innerst som hadde lett for å rotne. Til skinnbarking måtte borken finfordelast. Han kunne verte sundslegen, malen på kvern eller høvla. Då vart ein stor grovstilt høvel, skytehøvelen, lagd over barkekaret. Så vart borken ført over tanna og høvla til flis.<ref name=Davik/> Før ein la huda i barkekaret, vart ho kløyvd etter ryggen. På botnen av karet vart det lagd rikeleg med bork. Så vart huda bretta ned i karet, ei halve i gangen. Mellom laga vart det lagt bork. Når alt som skulle barkast var i karet, vart det fylt opp med vatn slik at det stod over huda. Det vart arbeidd med huda for å forvisse seg om at barkelogen kom til alle stader. Område som vart liggande tørre vart råbarka. Det var dårleg lêr. Kor lenge huda låg i barkelog, vart avgjort av kor godt ho skulle barkast. Skulle lêret brukast til skinnklede, noko som var vanleg i fiskardistrikta langs kysten, måtte det vere att ei tynn rårand i midten. Denne gjorde huda vasstett, men ho vart og noko stiv. Gjennombarka huder er mjukare. Når huda var ferdig barka, vart ho skyld og skrapa på nytt. Så vart ho tørka. Tørkinga måtte gå seint, og det vart passa godt på så ikkje sola nådde i huda. Under andre verdskrigen vart det på nytt barka huder, særleg til skolêr. == Kjelder == {{fotnoteliste}} ;Bibliografi * [[Ove Arbo Høeg]]: ''Planter og tradisjon''. [[Universitetsforlaget]], 1975. * Gunnar Eldjarn og [[Jon Bojer Godal|Jon Godal]]: ''Åfjordbåten og Nordlandsbåten '' Bind 1 * Anja Hertzberg og Åsmund Kristiansen: [http://www.ships-preservation.com/db/index.php3?Lang=english&ID=Artikler&ID2=Vis&counter=6 Barking, smøring og talging av segl] ''Fartøyvern nr 5'' [[Hardanger Fartøyvernsenter]] * Hans Eirik Endal: ''Gamalt frå Davik''. Bremanger Sogenemnd/Bremanger Kulturstyre 1981 * Marit Holme Mehlum: ''Garving''. Teknologisk forlag 1994 * [[Reidar Djupedal]]: ''Gamle Selje''. [[Selja Forlag]] as 2009 == Sjå òg == *[[Barking av tømmer]] (fjerning av bork frå trestammar) ==Bakgrunnsstoff== *[https://www.fosen.fhs.no/slik-barker-du-seilduk/ Slik barker du seilduk] ved nettstaden til Fosen Folkehøgskole {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Handverk]] tc5d54ck252fcdjazv3ux65jydh7rf5 0 148346 3653830 3025558 2026-05-19T03:27:46Z ~2026-30123-25 155088 3653830 wikitext text/x-wiki [[Fil:Traditional Maori Carving.jpg|mini|Trevirke brukt i [[Maoriar|maori]]-[[treskjering]].]] '''Trevirke''' eller '''trevyrke''' er den nyttbare delen av [[ved]]en i [[bartre]] og [[lauvtre]]. Det vert brukt som [[material]] og råstoff for [[foredling]], bearbeiding og bruk. Trevirke kan mellom anna brukast som råstoff i [[papirmasse|papirproduksjonen]], [[ved]] til brensel, [[trelast]] til [[bygg og anlegg|byggjemateriale]] eller pynt, som til [[skulptur]] eller [[panel]]. == Strukturen i treet == [[Fil: Taxus wood.jpg|mini|Tverrsnitt av [[barlind]], dei mørke radiale felta er avskorne kvister]] [[Fil:Holz querschnitt.jpg|mini|Tangentialsnitt av ein 4-årig stamme: 0 = merg; 1 = årringgrense; 2 = kar; 3 = primær mergstråle; 4 = sekundær mergstråle; 5 = kambium; 6 = mergstråle i basten; 7 = korkkambium; 8 = bast; 9 = bork]]Tverrsnittet av ein trestamme viser ein serie ringar utenpå kvarandre frå mergen og utover til [[kambium|kambiet]]. Kambiet utgjer vekstlaget, og den vedmassen som kambiet produserer i løpet av eit år, utgjer ein årring. Årringen vert synleg fordi trea ikkje veks heile året. Om våren og forsommaren produserer kambiet vårved, med store, opne tynnvegga celler. På sommaren produserer det tjukkvegga sommarved. Overgangen frå sommarveden til neste års vårved er tydeleg hos mange av treslaga som veks i Noreg, spesielt hos bartre og [[ringpora lauvtre]]. Årringbreidda varierer i løpet av livsløpet til eit tre, og ho varierer med [[bonitet]], vêrtilhøve og tettleiken i [[skogbestand]]et. I eit tverrsnitt kan ein òg observere [[margstråle]]r, [[radiær]]e leiingsbanar som leier vatn og næringsemne i radiær retning. Primære margstrålar begynner i margen, sekundære begynner andre stader i veden og går ut mot ytterkanten av tverrsnittet. I bartre inneheld dei ofte [[harpiks]]kanalar. Trevirke vil òg innehalde kvister, nokre som går heilt ut til kambiet og utgjer basis for greinene til treet, og andre som er inneslutta av veden. Kvistveden skil seg vesentleg frå anna trevirke både når det gjeld utsjånad og tekniske eigenskapar. Når eit tre vert bøygd eller får einsidig påverknad av lys eller vind, vil det forsøkje å rette seg opp. Bartre gjer dette med [[tennarved]], lauvtre med strekkved. Innslag av tennar vil visast som flekker med tyngre og mørkare ved som vil gjere at trelast bøyer seg. Hos unge tre er all veden verksam med transport og lagring av vatn og næringsemne. Etter kvart som tre vert eldre og stammen veks i omkrins, vert dei inste årringane sette ut av funksjon. Denne indre veden utgjer kjerneveden. Den ytre, aktive veden kallast yteved eller splint. Skilnaden mellom yte- og kjerneved varierer mellom treslaga. Somme treslag får farga kjerneved. Fargen kan skyldast stoff som vert avleira i kjerneveden, som til dømes harpiks, [[garvestoff]] og [[fenol]]ar. Hos [[alm]] og [[teak]] er kjerneveden fylt med uorganiske stoff, som [[kisel]] og [[kalk]], slik at veden vert tyngre og hardare. <gallery align="center" caption="Ulike vedstrukturar"> Fil:Fichtenholz.jpg|Granved (''Picea abies'') i rasterelektronmikroskop Fil:EicheQuerschnitt.jpg|Eikeved (''Quercus robur''), med ringporar Fil:BuchenholzTangential.JPG|Bøkeved (''Fagus sylvatica''), med margstrålar (tagentialsnitt) </gallery> == Samansetning av trevirket == Trevirket er sett saman av * parenkymceller; korte, firkanta og tynnvegga celler som sørgjer for livsfunksjonane til treet, og * prosenkymceller; langstrekte trakeidar, vedceller og kar som tener som styrkevev og som leier vatn frå gjennom trestammen. Trakeidar og vedceller kallast med eit fellesnamn trefiber. I bartrevirke er 87-95 % av volumet trakeidar. Lauvtrevirke er meir heterogent samansett. === Fukt === I alt trevirke er det [[vatn]]. Fritt vatn fyller holromma mellom cellene, og bunde vatn er [[hygroskopisk binding|hygroskopisk bunde]] til celleveggane. Vassinnhaldet kan variere innan vide grenser. Når veden tørkar, [[krymping|krympar]] han. Veden krympar mest i tverretninga, lite i lengderetninga, og ofte meir i tangentialretninga enn i radialretninga. Motsett vil trevirke svelle når det tar opp vatn. Fuktprosenten kan reknast som vassinnhald i % av total rå vekt eller som % av teoretisk tørrvekt. Det er vanleg å rekne vassinnhaldet av tørrvekta. Ein grankloss på 700 g som inneheld 440 g tørrstoff og 260 g vatn, vil ha ein fuktprosent på 37 % rekna av råvekta og 59 % rekna av tørrstoffet. Friskt, nyfelt trevirke har ein fuktprosent rundt 100, rekna av tørrrvekta. Brennved har ein fuktprosent rundt 30 %, og snikkartørt trevirke ein fuktprosent på 10-15 %. === Kjemisk samansetning === {| class="wikitable" align="right" | colspan="3" | Organisk oppbygging av veden<br />i bartre og lauvtre<ref>(etter tysk Wikipedia som les Holz-Lexikon)</ref> |- class="hintergrundfarbe6" ! Stoff|| Bartreved || Lauvtreved |- | Cellulose || style="text-align:right" | 42–49 % || style="text-align:right" | 42–51 % |- | Hemicellulose || style="text-align:right" | 24–30 % || style="text-align:right" | 27–40 % |- | Lignin || style="text-align:right" | 25–30 % || style="text-align:right" | 18–24 % | |- | Kvae, garvestoff|| style="text-align:right" | 2–9 % || style="text-align:right" | 1–10 % |- | Mineral (askestoff) || style="text-align:center" colspan=2 | 0,2–0,8 % |} Om ein bryt ned dei organiske stoffa, inneheld heilt tørt trevirke [[grunnstoff]]a * om lag 50 % [[karbon]] (C) * om lag 43 % [[oksygen]] (O) * om lag 6 % [[hydrogen]] (H) * om lag 0,1 % [[nitrogen]] (N) * om lag 0,4 % [[aske]] ([[kalium]], [[fosfor]], [[jern]], [[svovel]], [[silisium]] og [[natrium]]) == Bruk av trevirke == Trevirke har eit utal bruksområde. [[Brennved]] vert bruka i alle samfunn. Dei viktigaste produkta i norsk skogindustri har vore * [[Trelast]] * [[Limtre]] * [[Cellulose]] * [[Tremasse]] * [[Trefiberplater]] * [[Sponplate]]r * [[Finér]] * [[Tjære]] * [[Trekol]] Av cellulose og tremasse vert det igjen produsert til dømes [[papp]], [[papir]] og [[kunstfiber]] til [[tekstil]]. == Kjelder == * Kai Robert Moen: '' Skognytting'' Landbruksforlaget ISBN 82-529-0255-3 === Referansar === {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{Commonskat|Wood}} {{spire|teknologi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Trevirke| ]] [[Kategori:Treforedling| ]] [[Kategori:Treting| ]] [[Kategori:Plantemorfologi]] [[Kategori:Naturmateriale]] [[Kategori:Planteprodukt]] [[Kategori:Byggjematerial]] [[Kategori:Trearbeid]] 17nt3m7iqgpuhqdp20d724yqnsa5hue 3653831 3653830 2026-05-19T03:30:56Z ~2026-30123-25 155088 /* Strukturen i treet */ 3653831 wikitext text/x-wiki [[Fil:Traditional Maori Carving.jpg|mini|Trevirke brukt i [[Maoriar|maori]]-[[treskjering]].]] '''Trevirke''' eller '''trevyrke''' er den nyttbare delen av [[ved]]en i [[bartre]] og [[lauvtre]]. Det vert brukt som [[material]] og råstoff for [[foredling]], bearbeiding og bruk. Trevirke kan mellom anna brukast som råstoff i [[papirmasse|papirproduksjonen]], [[ved]] til brensel, [[trelast]] til [[bygg og anlegg|byggjemateriale]] eller pynt, som til [[skulptur]] eller [[panel]]. == Strukturen i treet == [[Fil: Taxus wood.jpg|mini|Tverrsnitt av [[barlind]], dei mørke radiale felta er avskorne kvister]] [[Fil:Holz querschnitt.jpg|mini|Tangentialsnitt av ein 4-årig stamme: 0 = merg; 1 = årringgrense; 2 = kar; 3 = primær mergstråle; 4 = sekundær mergstråle; 5 = kambium; 6 = mergstråle i basten; 7 = korkkambium; 8 = bast; 9 = bork]]Tverrsnittet av ein trestamme viser ein serie ringar utenpå kvarandre frå mergen og utover til [[kambium|kambiet]]. Kambiet utgjer vekstlaget, og den vedmassen som kambiet produserer i løpet av eit år, utgjer ein årring. Årringen vert synleg fordi trea ikkje veks heile året. Om våren og forsommaren produserer kambiet vårved, med store, opne tynnvegga celler. På sommaren produserer det tjukkvegga sommarved. Overgangen frå sommarveden til neste års vårved er tydeleg hos mange av treslaga som veks i Noreg, spesielt hos bartre og [[ringpora lauvtre]]. Årringbreidda varierer i løpet av livsløpet til eit tre, og ho varierer med [[bonitet]], vêrtilhøve og tettleiken i [[skogbestand]]et. I eit tverrsnitt kan ein òg observere [[Mergstråle|mergstrålar]], [[radiær]]e leiingsbanar som leier vatn og næringsemne i radiær retning. Primære mergstrålar begynner i margen, sekundære begynner andre stader i veden og går ut mot ytterkanten av tverrsnittet. I bartre inneheld dei ofte [[harpiks]]kanalar. Trevirke vil òg innehalde kvister, nokre som går heilt ut til kambiet og utgjer basis for greinene til treet, og andre som er inneslutta av veden. Kvistveden skil seg vesentleg frå anna trevirke både når det gjeld utsjånad og tekniske eigenskapar. Når eit tre vert bøygd eller får einsidig påverknad av lys eller vind, vil det forsøkje å rette seg opp. Bartre gjer dette med [[tennarved]], lauvtre med strekkved. Innslag av tennar vil visast som flekker med tyngre og mørkare ved som vil gjere at trelast bøyer seg. Hos unge tre er all veden verksam med transport og lagring av vatn og næringsemne. Etter kvart som tre vert eldre og stammen veks i omkrins, vert dei inste årringane sette ut av funksjon. Denne indre veden utgjer kjerneveden. Den ytre, aktive veden kallast yteved eller splint. Skilnaden mellom yte- og kjerneved varierer mellom treslaga. Somme treslag får farga kjerneved. Fargen kan skyldast stoff som vert avleira i kjerneveden, som til dømes harpiks, [[garvestoff]] og [[fenol]]ar. Hos [[alm]] og [[teak]] er kjerneveden fylt med uorganiske stoff, som [[kisel]] og [[kalk]], slik at veden vert tyngre og hardare. <gallery align="center" caption="Ulike vedstrukturar"> Fil:Fichtenholz.jpg|Granved (''Picea abies'') i rasterelektronmikroskop Fil:EicheQuerschnitt.jpg|Eikeved (''Quercus robur''), med ringporar Fil:BuchenholzTangential.JPG|Bøkeved (''Fagus sylvatica''), med margstrålar (tagentialsnitt) </gallery> == Samansetning av trevirket == Trevirket er sett saman av * parenkymceller; korte, firkanta og tynnvegga celler som sørgjer for livsfunksjonane til treet, og * prosenkymceller; langstrekte trakeidar, vedceller og kar som tener som styrkevev og som leier vatn frå gjennom trestammen. Trakeidar og vedceller kallast med eit fellesnamn trefiber. I bartrevirke er 87-95 % av volumet trakeidar. Lauvtrevirke er meir heterogent samansett. === Fukt === I alt trevirke er det [[vatn]]. Fritt vatn fyller holromma mellom cellene, og bunde vatn er [[hygroskopisk binding|hygroskopisk bunde]] til celleveggane. Vassinnhaldet kan variere innan vide grenser. Når veden tørkar, [[krymping|krympar]] han. Veden krympar mest i tverretninga, lite i lengderetninga, og ofte meir i tangentialretninga enn i radialretninga. Motsett vil trevirke svelle når det tar opp vatn. Fuktprosenten kan reknast som vassinnhald i % av total rå vekt eller som % av teoretisk tørrvekt. Det er vanleg å rekne vassinnhaldet av tørrvekta. Ein grankloss på 700 g som inneheld 440 g tørrstoff og 260 g vatn, vil ha ein fuktprosent på 37 % rekna av råvekta og 59 % rekna av tørrstoffet. Friskt, nyfelt trevirke har ein fuktprosent rundt 100, rekna av tørrrvekta. Brennved har ein fuktprosent rundt 30 %, og snikkartørt trevirke ein fuktprosent på 10-15 %. === Kjemisk samansetning === {| class="wikitable" align="right" | colspan="3" | Organisk oppbygging av veden<br />i bartre og lauvtre<ref>(etter tysk Wikipedia som les Holz-Lexikon)</ref> |- class="hintergrundfarbe6" ! Stoff|| Bartreved || Lauvtreved |- | Cellulose || style="text-align:right" | 42–49 % || style="text-align:right" | 42–51 % |- | Hemicellulose || style="text-align:right" | 24–30 % || style="text-align:right" | 27–40 % |- | Lignin || style="text-align:right" | 25–30 % || style="text-align:right" | 18–24 % | |- | Kvae, garvestoff|| style="text-align:right" | 2–9 % || style="text-align:right" | 1–10 % |- | Mineral (askestoff) || style="text-align:center" colspan=2 | 0,2–0,8 % |} Om ein bryt ned dei organiske stoffa, inneheld heilt tørt trevirke [[grunnstoff]]a * om lag 50 % [[karbon]] (C) * om lag 43 % [[oksygen]] (O) * om lag 6 % [[hydrogen]] (H) * om lag 0,1 % [[nitrogen]] (N) * om lag 0,4 % [[aske]] ([[kalium]], [[fosfor]], [[jern]], [[svovel]], [[silisium]] og [[natrium]]) == Bruk av trevirke == Trevirke har eit utal bruksområde. [[Brennved]] vert bruka i alle samfunn. Dei viktigaste produkta i norsk skogindustri har vore * [[Trelast]] * [[Limtre]] * [[Cellulose]] * [[Tremasse]] * [[Trefiberplater]] * [[Sponplate]]r * [[Finér]] * [[Tjære]] * [[Trekol]] Av cellulose og tremasse vert det igjen produsert til dømes [[papp]], [[papir]] og [[kunstfiber]] til [[tekstil]]. == Kjelder == * Kai Robert Moen: '' Skognytting'' Landbruksforlaget ISBN 82-529-0255-3 === Referansar === {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{Commonskat|Wood}} {{spire|teknologi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Trevirke| ]] [[Kategori:Treforedling| ]] [[Kategori:Treting| ]] [[Kategori:Plantemorfologi]] [[Kategori:Naturmateriale]] [[Kategori:Planteprodukt]] [[Kategori:Byggjematerial]] [[Kategori:Trearbeid]] 94cclt5cngdlfjvb037dhex3o4q6j4r 0 148348 3653751 3368381 2026-05-19T00:41:24Z ~2026-30123-25 155088 3653751 wikitext text/x-wiki [[Fil:Motorsag kvinne borker.jpg|mini|[[Kvinne]] som barkar med [[øks]] på 1950-talet, truleg på [[Totenåsen]]. I framgrunnen ei [[Jo-Bu Senior]] [[motorsag]], nytta for felling og kapping.]] '''Barking''' eller '''berking''' vil seia å fjerna [[bork]]en frå trestammar. Tidlegare, då [[tømmer]]et vart køyrt fram med [[hest]], vart tømmeret barka i skogen der det var hogge, for at det skulle gli lettare. At barka tømmer tørkar snøggare, var viktig der ein nytta [[Tømmerfløyting|fløyting]], ettersom det då var mindre tømmer som sokk. Likevel rekna ein med at på 2–3&nbsp;% av tømmeret som vart fløyta, sokk.<ref>Samset, I., ''Fra muskler til maskiner i skogen'', Norsk skogmuseum, 2008.</ref> Før det vart vanleg å nytta [[barkespade]], vart barkinga utført med [[øks]]. Om lag halvparten av tida gjekk med til barking med spade, så dette var ein kostbar operasjon. På 1960-talet vart det difor utvikla [[barkemaskin]]ar. Desse vart i byrjinga plasserte på [[lunningsplass]]ane, men etter kvart vart det installert større og meir effektive barkemaskinar ved [[sagbruk]] og [[papirfabrikk]]ar. == Galleri == <gallery> Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med [[barkespade]] </gallery> == Sjå òg == *[[Barking for konservering]] (av skinn) == Referansar == {{Kjeldeliste}} [[Kategori:Skogbruk]] 197s0vh0v5b3g12x4wao4hlcvadt02d 3653753 3653751 2026-05-19T00:50:58Z ~2026-30123-25 155088 3653753 wikitext text/x-wiki [[Fil:Motorsag kvinne borker.jpg|mini|[[Kvinne]] som barkar med [[øks]] på 1950-talet, truleg på [[Totenåsen]]. I framgrunnen ei [[Jo-Bu Senior]] [[motorsag]], nytta for felling og kapping.]] '''Barking''' eller '''berking''' vil seia å fjerna [[bork]]en frå trestammar. Tidlegare, då [[tømmer]]et vart køyrt fram med [[hest]], vart tømmeret barka i skogen der det var hogge, for at det skulle gli lettare. At barka tømmer tørkar snøggare, var viktig der ein nytta [[Tømmerfløyting|fløyting]], ettersom det då var mindre tømmer som sokk. Likevel rekna ein med at på 2–3&nbsp;% av tømmeret som vart fløytt, sokk.<ref>Samset, I., ''Fra muskler til maskiner i skogen'', Norsk skogmuseum, 2008.</ref> Før det vart vanleg å nytta [[barkespade]], vart barkinga utført med [[øks]]. Om lag halvparten av tida gjekk med til barking med spade, så dette var ein kostbar operasjon. På 1960-talet vart det difor utvikla [[barkemaskin]]ar. Desse vart i byrjinga plasserte på [[lunningsplass]]ane, men etter kvart vart det installert større og meir effektive barkemaskinar ved [[sagbruk]] og [[papirfabrikk]]ar. == Galleri == <gallery> Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med [[barkespade]] </gallery> == Sjå òg == *[[Barking for konservering]] (av skinn) == Referansar == {{Kjeldeliste}} [[Kategori:Skogbruk]] 2900r6ejiks7gvrvblajms1zzgkzdqs 0 150382 3653779 3422042 2026-05-19T01:55:05Z ~2026-30123-25 155088 /* Never til bustader */ 3653779 wikitext text/x-wiki [[Fil:Svepask 2007a.jpg|mini|Svensk øskje av bjørkenever.]] '''Never''' eller '''bjørkenever''' er nemninga på den ytste delen av [[bork]]en på [[bjørk]]etre. Never er vasstett og rotnar svært seint. Det har vore brukt som materiale til [[taktekking]], ilåt som [[korg]]er og [[skreppe]]r og gjenstandar som [[lur]]ar, [[sko]]r, borkepapir og [[kano]]ar. Det kan også brukast til å laga nevertjøre, som ein har brukt til å mjukna [[lêr]]. [[Fil:Birch bark front rear.jpg|mini|upright|venstre|Neverflak frå ei bjørk.]] Anatomisk er never eit [[kork]]lag av daude [[celle]]r. Han kan takast av den eigentlege borken som ligg innanfor. Never kan også delast i tynne lag mellom lyse, tynnvegga celler og mørke, tjukkvegga celler. == Neverflekking == [[Fil:Langetatud kase koorimine. Kõrvemaa, 2017. aprill..jpg|mini|Never frå ein stamme.]] [[Bjørk]] veks på store delar av den nordlege halvkula, og nevra lèt seg lett flekke (''flette'', ''løype'') av til rett årstid. I Noreg var tida før og omkring [[jonsok]] mange stader sett på som den beste, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. Folk i [[Setesdal]] meinte at nevra lausna lettast etter ein kald vinter. Flekking måtte vente til lauvet var utvakse, men deretter hadde ein 4-5 veker med gode tilhøve før [[sevje|sevja]] tørka så mykje at nevra vart vanskeleg å lausne. I mange fjellbygder kan never flekke heilt til midten av august. Flekkinga skjedde helst til fjells i [[seter]]trakter, fordi den beste nevra var å finne der beitande dyr hadde gnege av kvistar og skot medan trea var unge. Never vert teke frå tre med diameter frå 8 til 30 cm, mest mogleg rettvaksne, glatte og fri for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje så djupt at kniven går gjennom bastlaget innanfor og inn i veden. Eggen vert litt sett på skrå, og neverflaket forsiktig vippa laus frå [[bast i tre|bastet]], slik at ein får tak og kan trekkje det heilt av. Ein eigen reiskap, ''løypeskeia'', har vore brukt til å lausne nevra. Viss stammen er litt krumvaksen, må snittet gjerast på ryggen eller «krylen» (den [[konveks]]e sida). Då kan flaket brukast, sjølv om det får ei [[dobbeltkrum]] flate. Flaka vert så breie som snittlengda og så lange som [[omkrins]]en på stammen. Til [[taktekking]] kan alle storleik brukast, frå nesten meterlange flak til små lappar på storleik med ei handflate, men idealet er jamstore flak med både breidd og lengd frå 30 til 50 cm Parti mellom større greiner kan utnyttast viss avstanden er lang nok til å gje ei brukbar breidd på neverflaket. Elles gjer småkvistar og sår liten skade om ein legg snittet tett inntil. Då vil ein berre få eit hòl i kanten. Hòl eller rifter midt på flaket må ein derimot unngå. Viss flaket viser tendens til å sprekke, er det like godt å dela det i to med det same. Treet tek ingen skade av inngrepet viss bastlaget får vere i fred, men veksten kan hemmast. Treet vil også få eit [[arr]] av nydanna svart bork som vernar sårflata. Etter 7-8 år kan òg denne denne nye nevra flekkast av. Ho er tjukkare og stivare enn førstegangsproduktet. I Setesdal brukte ein slik ''kartnever'' til dei mest utsette delane av taket, mellom anna som berelag for den utstikkande neverkanten på [[gavl]]en. Berre få timar etter flekkinga vil neverflaket rette seg ut og byrje å krumme seg motsett av retninga det hadde på trestammen. Snart vil det krølle seg saman til ein tett og uhandterleg rull med «innsida» ut. Han er vanskeleg å rette ut etterpå, utan hjelp av damp eller av kokande vatn. Nyflekka never vert difor, så snart han har retta seg ut, lødd i stabel (''lad'') og lagt til tørk under press. Flaka vert lagt på eit plant underlag av bord, kvart lag med fiberretninga på tvers av føregåande lag. Skurkantene (på tvers av fiberretninga, altså på langs av trestammen) må trekkje litt inn for å motverke tendensen til krølling, som er særleg sterk her. Rivekanten (i fiberretninga og på tvers av trestammen) kan leggjast heilt ut til ytterkant av stabelen. I Setesdal hadde ein slik ''takkost'' vanlegvis ei flate på 60 cm x 80 cm og ei høgd på 25 cm Denne mengda svarte til ''ei lest'' eller ei vanleg bør. Øvst vart det lagt ein lem som vart tyngt ned med stein.<ref>{{harvard|Uppstad|1990|p=3}}</ref> Tidlegare vart bjørkeskog hardare utnytta ved [[hogst]] og [[beiting]]. Men mange bønder hadde nok bjørk til eige bruk og kunne halde seg med eit «nevra-lad» som låg klårt til neste tekke[[dugnad]]. Andre, særleg ytst langs kysten, måtte kjøpe never. Det var ein vanleg handelsvare som vart eksportert sjøvegen frå skogrike fjordbygder. I [[Bergen]] og [[Trondheim]] vart never selt på marknadene. Frå omkring 1880 kom òg ''russenever'' frå Russland på marknaden, formidla gjennom [[pomorhandel]]en. Never vart pakka i ball og selt i ''kippe'', ''vetter'' eller oftast ''vågar'' (= 2 kippe). Ein [[våg]] (18 kg) kosta rundt ½ [[speciedaler]] eller 2 kroner, varierande etter kvalitet og tilbod.<ref>{{Harvard|Hjelmeland|1993|p=102}}</ref> <gallery> Young river birch bark.jpg|Bork på ung bjørk. Wright Ferdinand Summer Landscape 1877.jpg|''Kesämaisema. Sommarlandskap.'' Måleri av [[Ferdinand von Wright]] frå 1877. To [[bjørk]]etre til høgre i biletet har mørke striper etter neverflekking. </gallery> == Never til ilåt == [[Fil:Mezenskaya rospis.jpg|mini|upright|Målt russisk neverilåt.]] Never kan lett formast til ulike ilåt, som stivnar til ei viss form med tida. I Nord-Europa har ein særleg laga [[bytte]]r, [[korg]]er, [[kogger]], [[øskje]]r og [[skreppe]]r, siste blir kalla [[kont]] når dei er laga av neverstrimlar. I Finland og Russland har never også vore brukt til å laga fiskereiskapar, til dømes [[søkke]], og [[handtak]], til dømes på knivar. I Nord-Amerika brukte ein never til å laga ei rekkje nyttegjenstandar i tillegg til boksar, som [[fakkel|faklar]], [[tallerk]]ar og [[vifte]]r. == Never til skrift og bilete == [[Fil:Birch bark document 210.jpg|mini|venstre|Barneteikning og skrift på eit neverark frå Russland.]] Never blei brukt til å skrive på i [[Gandhara]] i Asia, dei eldste [[buddhismen|buddhistiske]] tekstane me kjenner frå om lag første hundreåret f.Kr. I [[Russland]] brukte austslavarar never til brev, dokument og tidtrøyte frå 1000- til 1400-talet. Dei skreiv med noko hardt, som pinnar av bein, bronse men som regel jern. Dei fleste tekstane er skrivne på [[austslaviske språk|austslaviske dialektar]], men eitt er på [[norrønt]] og eitt den eldste teksten me kjenner frå [[karelsk]]. Bruk av never som skrive- og teiknemateriale har halde fram til moderne tid. Nordamerikanske urfolk har brukt never til kunst og kunnskap. [[Ojibwefolk]] brukte neverrullar med [[ideogram]] til seremoniar og til å ta vare på historie og annan kunnskap. Fleire [[algonkinske folk]] laga mønster i never gjennom å bita merke i det. Dette kunne brukast som ferdig kunstverk, eller dekorerast vidare med perler eller piggar frå holepiggsvin. == Klede og utstyr == Ein har også laga [[klede]] av never. Frå Norden er [[neversko]] kjend. Det er blitt laga [[hatt]]ar av never både i Nord-Amerika og Nord- og Sentral-Europa. Nordamerikanske urfolk laga [[kano]]ar av never. Desse har gjeve form til moderne kanoar av plast. <gallery> fil:Hallein Keltenmuseum - Birkenrindenhut.jpg|Keltisk neverhatt funnen i Dürnberg i Austerrike. Fil:Toivakka.vaakuna.svg|Kommunevåpenet til [[Toivakka]] i Finland viser ein mann med neversko. Fil:Pielavesi.vaakuna.svg|Kommunevåpenet til [[Pielavesi]] viser to neverlurar. fil:OjIBWE BIRCH BARK CANOE 1910 mINNESOTA.jpg|Neverkano brukt av [[ojibwe]]indianarar. </gallery> == Never til bustader == [[Fil:Wigwam BAH.jpg|mini|Teikning frå 1893 som viser korleis ein byggjer ein [[wigwam]].]] I Nord-Amerika var never brukt til [[wigwam]]ar av fleire algonkinske folk. Ein laga dei ved å legga neverflak i taksteinlag over stokkar, frå botnen og opp. I dårleg vêr kunne ein dekka røykholet i taket med eit eige neverdekke. [[Fil:Torvtak Hemsdal.jpg|mini|venstre|På dette gamle torvtaket i Hemsedal er neverunderlaget blitt synleg.]] [[Fil:Antti farmstead.jpg|mini|Finsk nevertak dekt med trestokkar.]] Never har også vore mykje brukt til [[taktekking]] i Norden. Det er varig, vasstett, motstandsdyktig og tilgjengeleg i store delar av landa her. Men etter at det er flekka av bjørkestammen, vil eit neverflak snart krølle seg den motsette vegen. Sidan det var umogleg å spikre begge kantar av neverflaket fast til underlaget, måtte det finnast andre måtar for å tvinge det til å liggje fast og flatt. Både trevirke, stein og torv har vore brukt til dette. I Noreg var torvtak vanlegast, ettersom torv finst overalt og isolerer rimeleg godt mot både kulde og varme. I Finland var det derimot vanlegare å bruka stokkar til å halda nevra på plass. I Noreg var never ein heilt naudsynt føresetnad for å få vasstette [[torvtekking|torvtak]]. Medan torva er den mest synlege delen av taket, var never det aktive, vasstettende laget i tekkinga. Det vitnar om tydinga til nevra at orda ’tak’ tyder nevar på setesdalsdialekt, medan det som i riksspråket vert kalla tak, heiter ’toke’ i Setesdal. Eit tak med never og torv vert kalla der ’taktoke’ eller ’rett tak’, til skilnad frå andre tekkemåtar.<ref>{{harvard|Uppstad|1990|p=8}}</ref> == Kjelder == <div class="references-small"> * {{snl|never/botanikk|never – botanikk}} * {{citation|first=Tara|last=Prindle|title=Porcupine Quill Decoration on Birch Bark|url=http://www.nativetech.org/quill/quillbark/|accessdate=26. februar 2010|publisher=NativeTech}} * {{citation|title=The Mi'kmaq|url=http://museum.gov.ns.ca/arch/infos/mikmaq1.htm|publisher=Nova Scotia Museum|accessdate=26. februar 2010|archive-date=2012-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121121055304/http://museum.gov.ns.ca/arch/infos/mikmaq1.htm|url-status=yes}} * Delar av denne artikkelen byggjer på [[:nb:Never|Never]] frå Wikipedia på bokmål, innhenta laurdag 20. februar 2010, klokka 20:52. * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Birch bark|Birch bark]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 26. februar 2010.'' </div> {{fotnotar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Birch bark}} * [http://www.prices4antiques.com/native-american/clothing/Clothing-Hat-Birch-Bark-Quilled-Eagle-Flower-Design-7-inch-C206968.htm Døme på amerikansk neverhatt] * [http://imageevent.com/paleoaleo/makingabirchbarkknifehandle Korleis laga neverhandtak til kniv] (engelsk med biletdøme) === Litteratur === * {{citation|first=Britt-Alise|last=Hjelmeland|year= 1993| title= Husbygging langs kyst og fjord 1850-1950|place=Oslo| publisher=Magistergradsavhandling i etnologi, UiO. 100-113}} * {{citation|first=Torjus|last=Uppstad|year = 1990| title= Taktekkjing med never og torv|place=Valle i Setesdal| publisher=Valle Laftebygg}} * {{citation|first=Leif|last=Halse|year = 1992| title= Vangsgutane - Til skogs på never-løyping|place=Oslo| publisher=Fonna forlag, . 13-15}}. Illustrasjonar av Jens R. Nilssen [[Kategori:Plantemorfologi]] [[Kategori:Planteprodukt]] [[Kategori:Opphavleg omsett med Apertium]] eafthmkfvwnhbn2ajuhyurczx3lacw5 0 161280 3653725 3653387 2026-05-18T15:27:17Z Ranveig 39 3653725 wikitext text/x-wiki {{Infoboks tunnel|namn=Stavenestunnelen }} '''Stavenestunnelen''' er ein tunnel på [[Europaveg 16]] i [[Vaksdal kommune]] i [[Hordaland]]. Tunnelen går gjennom fjellet mellom Raudberget og Sandviki i [[Sørfjorden ved Osterøy|Sørfjorden]]. Han er 2771 meter lang. Tunnelen vart opna i 1965 og renovert i 1991. == Kjelder == <references/> <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Stavenestunnelen (Vaksdal)|Stavenestunnelen (Vaksdal)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 20. juli 2010.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Samferdsle i Vaksdal]] [[Kategori:Tunnelar i Vestland]] [[Kategori:Tunnelar opna i 1965]] [[Kategori:Tunnelar opna i 1991]] 8ehpkc9wagesm5lm85gzqzmhhgtj6a1 0 161339 3653775 3372519 2026-05-19T01:44:59Z ~2026-30123-25 155088 3653775 wikitext text/x-wiki [[Fil:University of California publications in American archaeology and ethnology (1903) (14796377543).jpg|mini|Ulike tremateriale. Øvst er røter frå bartre.]] Ei '''tåg''' ([[norrønt]] ''tág''), fleirtal '''tæger''' med [[Tonologien i norsk#Tonelag 1|tonelag 1]], er ei lang, tynn, jamtjukk grein av ei tre[[røter|rot]]. Sidan tæger er mjuke og smidige, har dei vorte brukte til ulike bindingsarbeid. Den vanlegaste bruken har vore [[tågarbeid|tågbinding]]. Ved hjelp av tradisjonsrik bindeteknikk lagar ein øskjer, fat og korger av ulike slag, som til dømes [[osteform]]er, ullkorger, såkorger og [[hæresåld]]. Ei ljåtåg har vore mykje brukt til å binde [[ljå]]en til orvet. Tåga er både lett og passeleg elastisk. [[Sveiping|Sveipte]] [[korg]]er har vorte samansydde med tæger. Tæger har òg vorte brukte til å lappe sko og lage trinser på skistavar. Det har vore vanlegast å bruke [[bjørk]]erøter, ofte [[dvergbjørk]], til tæger. Røter av andre tre og buskar, som [[gran]], [[einer]], [[selje]] og [[vier]], har og vorte nytta. Beste tægene finn ein i mosemark med lite næring. Ofte drog ein til fjells for å finne gode tæger. Tægene vart reinska for [[bork]] og [[never]], og vart ofte kløyvde. Turre tæger vart bløytte før bruk. == Kjelder == {{Refstart}} * [[Ove Arbo Høeg|Høeg, Ove Arbo]]: ''Planter og tradisjon''. ([[Universitetsforlaget]], 1975.) (s. 39–43) * Jan Henrik Munksgaard: ''Kurver'' (C.Huitfeldt Forlag 1980) * Arvid Walla: ''Vi binder med tæger - En gammel teknikk'' (Ernst G. Mortensens Forlag, Oslo 1968) {{Refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Planteprodukt]] [[Kategori:Røter]] b82yuf8p4cgkndibymbsp706g0ybjs7 0 161365 3653774 3317401 2026-05-19T01:38:01Z ~2026-30123-25 155088 /* Materiale */ 3653774 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tågearbeid.JPG|mini|Starten på eit tågarbeid{{foto|Andreas Vartdal}}]] [[Fil:Flaskekurv NF.1925-0885.jpg|mini|40 cm lang [[flaskekorg]] frå Oslo i tågarbeid. {{foto|Anne-Lise Reinsfelt/[[Norsk Folkemuseum]] NF.1925-0885}}]] '''Tågarbeid''' er ei form for [[husflid]] der ein lagar [[korg]]er og liknande gjenstandar ved binding med lange, jamtynne [[rot|røter]], eller [[tåg]]er, oftast av [[bjørk]], [[gran]] eller [[einer]]. Når ein lagar korger av stivare materiale som peddig, pil, spon eller halm, må ein bruke [[fletteteknikk]]. Tynne røter er for mjuke til fletting, og det har vorte utvikla ein bindeteknikk, som liknar på [[sying]]. Denne teknikken er gamal. Det er funne restar av tågbinding i [[Osebergskipet]]. == Materiale == Til dekorative gjenstandar vert det helst brukt bjørkerøter som ikkje bør vere tjukkare enn ein blyant. Til særleg fint arbeid vert tæger heilt ned til 1 mm nytta. Til større og grovare korger vert det helst brukt gran. Ein kan sanke tæger frå sevja går om våren og til frosten kjem. Beste røtene finn ein i næringsfattig mosemyr. Her kan ein finne røter opp til 15 meter. På næringsrik jord vert røtene tjukke og korte. Steinete jord gjev ujamne røter. Etter sanking må tægene reinskast for [[bork]] og [[never]]. Det må ein gjere før dei turkar. == Reiskapar == Viktigaste reiskapen under tågarbeid er ein skarp kniv og ein [[pren|beinpren]]. Prenen vert brukt il å lage hol for bindetåga. Ein vil og ha bruk for pinnar av ulik utforming. == Binding == Eit tågarbeid vert oppbygd av to tæger; innleggståga og bindetåga. Innleggståga er rund, medan bindetåga kan vere kløyvd. Innleggståga vert lagd i ein spiral som vert bunden til omfaret innanfor med bindetåga. Når ein skal binde må tægene bløytast. Særleg gjeld dett bindetåga. Ein kan gje arbeidet ulikt skap ved endre på måten ein legg innleggståga og korleis ein syr og knyter bindetåga. ==Sjå òg== *[[Vidje]] == Kjelder == * Arvid Walla:''Vi binder med tæger. En gammel teknikk''.(NKS-forlaget 1976) [[Kategori:Husflid]] k7fzybimuo1hp257lcd84pkxuf0a9vm 3653776 3653774 2026-05-19T01:49:48Z ~2026-30123-25 155088 3653776 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tågearbeid.JPG|mini|Starten på eit tågarbeid{{foto|Andreas Vartdal}}]] [[Fil:Flaskekurv NF.1925-0885.jpg|mini|40 cm lang [[flaskekorg]] frå Oslo i tågarbeid. {{foto|Anne-Lise Reinsfelt/[[Norsk Folkemuseum]] NF.1925-0885}}]] '''Tågarbeid''' er ei form for [[husflid]] der ein lagar [[korg]]er og liknande gjenstandar ved binding med lange, jamtynne [[rot|røter]], eller [[tåg|tæger]], oftast av [[bjørk]], [[gran]] eller [[einer]]. Når ein lagar korger av stivare materiale som peddig, pil, spon eller halm, må ein bruke [[fletteteknikk]]. Tynne røter er for mjuke til fletting, og det har vorte utvikla ein bindeteknikk, som liknar på [[sying]]. Denne teknikken er gamal. Det er funne restar av tågbinding i [[Osebergskipet]]. == Materiale == Til dekorative gjenstandar vert det helst brukt bjørkerøter som ikkje bør vere tjukkare enn ein blyant. Til særleg fint arbeid vert tæger heilt ned til 1 mm nytta. Til større og grovare korger vert det helst brukt gran. Ein kan sanke tæger frå sevja går om våren, og til frosten kjem. Beste røtene finn ein i næringsfattig mosemyr. Her kan ein finne røter opp til 15 meter. På næringsrik jord vert røtene tjukke og korte. Steinete jord gjev ujamne røter. Etter sanking må tægene reinskast for [[bork]] og [[never]]. Det må ein gjere før dei turkar. == Reiskapar == Viktigaste reiskapen under tågarbeid er ein skarp kniv og ein [[pren|beinpren]]. Prenen vert brukt til å lage hol for bindetåga. Ein vil og ha bruk for pinnar av ulik utforming. == Binding == Eit tågarbeid vert oppbygd av to tæger; innleggståga og bindetåga. Innleggståga er rund, medan bindetåga kan vere kløyvd. Innleggståga vert lagd i ein spiral som vert bunden til omfaret innanfor med bindetåga. Når ein skal binde, må tægene bløytast. Særleg gjeld dette bindetåga. Ein kan gje arbeidet ulikt skap ved endre på måten ein legg innleggståga, og korleis ein syr og knyter bindetåga. ==Sjå òg== *[[Vidje]] == Kjelder == * Arvid Walla:''Vi binder med tæger. En gammel teknikk''.(NKS-forlaget 1976) [[Kategori:Husflid]] b3j8zpj2omzbz698rsodpjymtz3n6ql 0 171886 3653768 3397935 2026-05-19T01:19:11Z ~2026-30123-25 155088 /* Åtferd */ 3653768 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Vombatar''' (''wombatar'') er ei [[biologisk gruppe]] kortbeinte, muskuløse [[pungdyr]] som går på alle fire bein. Dei blir omtrent ein meter lange, kan vege meir enn 30 kilo, og har ein veldig kort hale. Namnet vombat kjem frå eit av språka til dei [[Australia|australske]] [[Aboriginarar|urinnvånarane]]. == Åtferd == Vombatene grev store holesystem med [[gnagar]]-aktige fortenner og kraftige klør. Dei er først og fremst [[Skumringsaktiv|skumrings]]- og [[nattaktiv]]e, men kjem ut for å leite etter mat på kjølige eller overskya dagar. Dei er vanskelegare å få auge på enn mange andre dyr, men etterlèt seg tydelege spor. Gjerder vert ikkje rekna som noka stor utfordring, vombatene grev seg lett under eller gjennom slike hinder. Dei etterlèt seg òg særprega kubisk [[Avføring|lort]]. Vombatar er planteetarar, og et stort sett [[Grasfamilien|gras]], [[Halvgrasfamilien|halvgras]], [[urter]], [[bork]] og røter. === Vombatar og menneske === Vombater er ikkje redde for menneske, og einskilde har difor med eit visst hell prøvt å temme dei. Dei eignar seg likevel dårleg som husdyr. Dei er ikkje spesielt sosiale frå naturen si side. Dei er sterke, og raske, og kan lett velte ein vaksen mann. Dei har skarpe tenner, og dei kan bli aggressive viss dei blir provosert eller berre er i dårleg humør. == Slekter og artar== *''[[Vombatus]]'' :: ''[[Vombatus ursinus]]'' * ''[[Lasiorhinus]]'' :: ''[[Lasiorhinus latifrons]]'' :: ''[[Lasiorhinus krefftii]]'' * †''[[Rhizophascolomus]]'' * †''[[Phascolonus]]'' * †''[[Warendja]]''<!-- Palaeontology50 p0811 --> * †''[[Ramasayia]]'' == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vombater|Vombater]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 24. desember 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Wikispecies|Vombatidae}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Pungdyr]] [[Kategori:Dyr i Australia]] [[Kategori:Vombatar| ]] 333npvw8nabwf93oar74klb6eumutnf 0 175893 3653743 2620279 2026-05-19T00:11:24Z ~2026-30123-25 155088 /* Aggregasjonsferomon */ 3653743 wikitext text/x-wiki [[Fil:Beetle with antler like antennae (pyrochroidae?).jpg|mini|Hannen er ofte utstyrt med luktereseptorar på antennene, for å kjenne igjen de seksualferomon ei ho sender ut. Denne [[biller|billa]] er ein [[smellarar|smellar]].]] '''Feromon''' (frå [[gresk]] ''pherein'' å bere eller transportere og ''hormon'' å stimulere) er eit [[duftstoff]], eit [[kjemi]]sk signalstoff, som vert skilt ut frå [[kjertel|kjertlar]] hjå nokre [[dyr]] og som verkar mellom individ av same art. Dette vert også kalla for duftspråk, når dyr formidlar meldingar som duftinntrykk til kvarandre. Feromona har ulike namn etter kva for funksjon dei har. == Seksualferomon == [[Seksualitet|Seksualferomon]] verkar på det motsette kjønn og gjer at ein han og ei ho finn kvarandre og kan gjennomføre ei paring. Hjå mange artar, t.d. mange [[sommarfugl]]artar, produserer hoene ein artsspesifikk duftblanding (feromon) som hannen kan oppdage på langt hald. Hos [[insekt]] er ofte hannen utstyrt med velutvikla [[antenne (insekt)|antenne]]r, sokalla fjørantenner. Slike antenner har mange tusen [[sansehår]] som inneheld luktereseptorar. Nokre artar kan fange slike duftspor på fleire hundre meters avstand. I nyare tid er feromon nytta som lokkemiddel i feller mot [[skadedyr]]. Metoden går ut på å lokke hannane til fella ved hjelp av hoene sitt seksualferomon, for deretter å uskadeleggjere skadedyra. == Sporferomon == Sporferomon vert nytta av [[maur]] for å markere vegen til maten eller tilbake til maurtua. == Alarmferomon == Alarmferomon vert nytta av maursamfunnet til for å få maurene i forsvars- eller angrepsstemning ovanfor ein truande fare. == Sosialiserande feromon == Hjå samfunnsdannande insekt som [[bie]]r og [[maur]], skil både [[larve|larvar]] og [[puppe]]r ut feromon som vert kjent igjen av arbeidarane i bolet. Dette medverkar til at utviklinga vert bremsa hjå hoene, slik at dei ikkje blir fullt forplantingsdyktige. Dei blir sterile individ som hjå samfunnsdannande insekt vert kalla ''arbeidarar''. == Aggregasjonsferomon == Mest kjent er kanskje [[Stor granborkbille|borkbille]]ne og «borkbillekrigen» på [[Austlandet]] på 1980-talet. Desse feromona vert kalla for aggregasjonsferomon. Hjå borkbiller frå slekta ''Ips'' er det hannane som sender ut feromon, og som startar innboringa i [[tre]]stamma. Både hoer og hannar vert tiltrekt av feromona. Målet er å samle nok individ til å overvinne [[kvae|kvaa]] som piplar ut i borehola. [[Spore til formeiring|Sporar]] av [[blåvedsopp]] som er klistra til billene sin kropp, blir avsett i borehola. Soppen veks så inn i [[ved]]en og sperrar [[vatn]]transporten i trestamma. Dersom straumen av plantesaft fortset, ville [[egg]] og larvar drukne i vatn og kvae. == Feromon hjå mennesket == Hjå menneske vert det skilt ut feromon blant anna i [[sveitte]]. == Galleri feromonfeller == <gallery> Fil:Borregaard traps 2 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|[[Feromon]]felle for [[Stor granbarkbille]] i skogen. Fil:Borregaard traps 3 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Fellen fangar flest barkbiller, men også nokre andre artar. Fil:Funnel traps for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Feller på rad og rekkje. Fil:Ips typographus 2 bialowieza forest beentree.jpg|[[Stor granbarkbille]]. </gallery> {{spire|biologi}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Feromon|Feromon]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2011.'' </div> 9h05rmtxickuz5ohdtno03fua7rwe3w 3653744 3653743 2026-05-19T00:12:49Z ~2026-30123-25 155088 /* Galleri feromonfeller */ 3653744 wikitext text/x-wiki [[Fil:Beetle with antler like antennae (pyrochroidae?).jpg|mini|Hannen er ofte utstyrt med luktereseptorar på antennene, for å kjenne igjen de seksualferomon ei ho sender ut. Denne [[biller|billa]] er ein [[smellarar|smellar]].]] '''Feromon''' (frå [[gresk]] ''pherein'' å bere eller transportere og ''hormon'' å stimulere) er eit [[duftstoff]], eit [[kjemi]]sk signalstoff, som vert skilt ut frå [[kjertel|kjertlar]] hjå nokre [[dyr]] og som verkar mellom individ av same art. Dette vert også kalla for duftspråk, når dyr formidlar meldingar som duftinntrykk til kvarandre. Feromona har ulike namn etter kva for funksjon dei har. == Seksualferomon == [[Seksualitet|Seksualferomon]] verkar på det motsette kjønn og gjer at ein han og ei ho finn kvarandre og kan gjennomføre ei paring. Hjå mange artar, t.d. mange [[sommarfugl]]artar, produserer hoene ein artsspesifikk duftblanding (feromon) som hannen kan oppdage på langt hald. Hos [[insekt]] er ofte hannen utstyrt med velutvikla [[antenne (insekt)|antenne]]r, sokalla fjørantenner. Slike antenner har mange tusen [[sansehår]] som inneheld luktereseptorar. Nokre artar kan fange slike duftspor på fleire hundre meters avstand. I nyare tid er feromon nytta som lokkemiddel i feller mot [[skadedyr]]. Metoden går ut på å lokke hannane til fella ved hjelp av hoene sitt seksualferomon, for deretter å uskadeleggjere skadedyra. == Sporferomon == Sporferomon vert nytta av [[maur]] for å markere vegen til maten eller tilbake til maurtua. == Alarmferomon == Alarmferomon vert nytta av maursamfunnet til for å få maurene i forsvars- eller angrepsstemning ovanfor ein truande fare. == Sosialiserande feromon == Hjå samfunnsdannande insekt som [[bie]]r og [[maur]], skil både [[larve|larvar]] og [[puppe]]r ut feromon som vert kjent igjen av arbeidarane i bolet. Dette medverkar til at utviklinga vert bremsa hjå hoene, slik at dei ikkje blir fullt forplantingsdyktige. Dei blir sterile individ som hjå samfunnsdannande insekt vert kalla ''arbeidarar''. == Aggregasjonsferomon == Mest kjent er kanskje [[Stor granborkbille|borkbille]]ne og «borkbillekrigen» på [[Austlandet]] på 1980-talet. Desse feromona vert kalla for aggregasjonsferomon. Hjå borkbiller frå slekta ''Ips'' er det hannane som sender ut feromon, og som startar innboringa i [[tre]]stamma. Både hoer og hannar vert tiltrekt av feromona. Målet er å samle nok individ til å overvinne [[kvae|kvaa]] som piplar ut i borehola. [[Spore til formeiring|Sporar]] av [[blåvedsopp]] som er klistra til billene sin kropp, blir avsett i borehola. Soppen veks så inn i [[ved]]en og sperrar [[vatn]]transporten i trestamma. Dersom straumen av plantesaft fortset, ville [[egg]] og larvar drukne i vatn og kvae. == Feromon hjå mennesket == Hjå menneske vert det skilt ut feromon blant anna i [[sveitte]]. == Galleri feromonfeller == <gallery> Fil:Borregaard traps 2 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|[[Feromon]]felle for [[stor granborkbille]] i skogen. Fil:Borregaard traps 3 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Fella fangar flest borkbiller, men også nokre andre artar. Fil:Funnel traps for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Feller på rad og rekkje. Fil:Ips typographus 2 bialowieza forest beentree.jpg|[[Stor granborkbille]]. </gallery> {{spire|biologi}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Feromon|Feromon]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2011.'' </div> 29bkdcxx1crmnn06fw5wevn6cteyexf 3653926 3653744 2026-05-19T10:25:36Z Ranveig 39 La til kat., nokre ref. frå no: 3653926 wikitext text/x-wiki [[Fil:Beetle with antler like antennae (pyrochroidae?).jpg|mini|Hannen er ofte utstyrt med luktereseptorar på antennene, for å kjenne igjen de seksualferomon ei ho sender ut. Denne [[biller|billa]] er ein [[smellarar|smellar]].]] '''Feromon''' (frå [[gresk]] ''pherein'', ‘å bere’ eller ‘transportere’ og ''hormon'', ‘å stimulere’<ref>{{Kilde www|url=https://www.mn.uio.no/ibv/tjenester/kunnskap/plantefys/leksikon/f/feromon.html|tittel=Feromon|besøksdato=2024-09-21|dato=2011-02-04|forlag=Universitet i Oslo, Institutt for biovitenskap}}</ref> ) er eit [[lukt]]stoff, eit [[kjemi]]sk signalstoff, som vert skilt ut frå [[kjertel|kjertlar]] hjå nokre [[dyr]] og som verkar mellom individ av same art.<ref>{{Kilde bok|tittel=Fundamental Neuroscience |edition=4. |etternavn=Gore|fornavn=Andrea|utgiver=Academic press|år=2013|isbn=978-0-12-385870-2|kapittel=Chapter 38 - Neuroendocrine Systems}}</ref> Dette vert også kalla for duftspråk, når dyr formidlar meldingar som duftinntrykk til kvarandre. Feromona har ulike namn etter kva for funksjon dei har. Feromon skil seg frå andre luktstoffer ved at ein ikkje treng å oppfatta sjølve lukta bevisst for at dei skal verka. Feromoner speler likevel viktige roller i kommunikasjonen mellom individ innanfor ein populasjon som forsvarmekansime, markering av territorium, og særleg innan kjønnsmessig kommunikasjon.<ref>{{Kilde bok|tittel=The Physiology of Insecta |edition=2. |volume=III |etternavn=Jacobson|fornavn=Martin|utgiver=Academic press|år=1974|isbn=978-0-12-591603-5|kapittel=1-Introduction}}</ref> == Seksualferomon == [[Seksualitet|Seksualferomon]] verkar på det motsette kjønn og gjer at ein han og ei ho finn kvarandre og kan gjennomføre ei paring. Hjå mange artar, t.d. mange [[sommarfugl]]artar, produserer hoene ein artsspesifikk duftblanding (feromon) som hannen kan oppdage på langt hald. Hos [[insekt]] er ofte hannen utstyrt med velutvikla [[antenne (insekt)|antenne]]r, sokalla fjørantenner. Slike antenner har mange tusen [[sansehår]] som inneheld luktereseptorar. Nokre artar kan fange slike duftspor på fleire hundre meters avstand. I nyare tid er feromon nytta som lokkemiddel i feller mot [[skadedyr]]. Metoden går ut på å lokke hannane til fella ved hjelp av hoene sitt seksualferomon, for deretter å uskadeleggjere skadedyra. == Sporferomon == Sporferomon vert nytta av [[maur]] for å markere vegen til maten eller tilbake til maurtua, og for rekruttering.<ref name=":0">{{Kilde bok|tittel=Encyclopedia of Insects |edition=2.|etternavn=Zablotny|fornavn=James|år=2009|isbn=978-0-12-374144-8|kapittel=Chapter 237 - Sociality}}</ref> == Alarmferomon == Alarmferomon vert nytta av maursamfunnet til for å få maurene i forsvars- eller angrepsstemning ovanfor ein truande fare.<ref name=":0" /> == Sosialiserande feromon == Hjå samfunnsdannande insekt som [[bie]]r og [[maur]], skil både [[larve|larvar]] og [[puppe]]r ut feromon som vert kjent igjen av arbeidarane i bolet. Dette medverkar til at utviklinga vert bremsa hjå hoene, slik at dei ikkje blir fullt forplantingsdyktige. Dei blir sterile individ som hjå samfunnsdannande insekt vert kalla ''arbeidarar''. == Aggregasjonsferomon == Mest kjent er kanskje [[Stor granborkbille|borkbille]]ne og «borkbillekrigen» på [[Austlandet]] på 1980-talet. Desse feromona vert kalla for aggregasjonsferomon. Hjå borkbiller frå slekta ''Ips'' er det hannane som sender ut feromon, og som startar innboringa i [[tre]]stamma. Både hoer og hannar vert tiltrekt av feromona. Målet er å samle nok individ til å overvinne [[kvae|kvaa]] som piplar ut i borehola. [[Spore til formeiring|Sporar]] av [[blåvedsopp]] som er klistra til billene sin kropp, blir avsett i borehola. Soppen veks så inn i [[ved]]en og sperrar [[vatn]]transporten i trestamma. Dersom straumen av plantesaft fortset, ville [[egg]] og larvar drukne i vatn og kvae. == Feromon hjå mennesket == Hjå menneske vert det skilt ut feromon blant anna i [[sveitte]]. == Galleri av feromonfeller == <gallery> Fil:Borregaard traps 2 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|[[Feromon]]felle for [[stor granborkbille]] i skogen. Fil:Borregaard traps 3 for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Fella fangar flest borkbiller, men også nokre andre artar. Fil:Funnel traps for ips typographus bialowieza forest beentree.jpg|Feller på rad og rekkje. Fil:Ips typographus 2 bialowieza forest beentree.jpg|[[Stor granborkbille]]. </gallery> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Feromon|Feromon]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 15. februar 2011.'' </div> {{spire|biologi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Feromon| ]] [[Kategori:Biomolekyl]] [[Kategori:Endokrin fysiologi]] g4nahuh04ao1ahu8cewcayy4ak0ii8f 0 176901 3653746 3561812 2026-05-19T00:17:48Z ~2026-30123-25 155088 3653746 wikitext text/x-wiki [[Fil:Central nervous system.svg|mini|Sentralnervesystemet hos mennesket.<br />1. Hjernen<br />2. Sentralnervesystemet<br />3. Ryggmergen]] '''Sentralnervesystemet''' hos [[pattedyr]] består av [[hjerne]]n og [[ryggmerg]]en og er den delen av nervesystemet som er verna av knoklar. Sentralnervesystemet er ein av dei to hovuddelane til nervesystemet. Det andre systemet er [[det perifere nervesystemet]]. Sentralnevesystemet vert lagt tidleg på fosterstadiet, som er eit holt røyr. Den fremre delen blir til hjernen og den bakre blir ryggmergen. Framenden får fleire utposingar og utvekstar som utvidar seg til dei ulike delane av [[hjernen]]: [[storhjernen]], [[diencephalon]], [[hjernestammen]] og [[veslehjernen]]. Ryggmergen beheld den enkle røyrforma. Nervevevet i sentralnervesystemet vert inndelt i [[grå substans|grå]] og [[kvit substans]]. Den grå substansen består av nervecellekroppar og dei korte utløparane deira. Den kvite substansen inneheld [[nervecelle]]ne sine lange utløparar, nervefiber. Den grå substansen i sentralnervesystemet blir inndelt i kjernar og bork. Samlingar av nervecellekroppar i djupet av hjernen eller ryggmergen blir kalla kjernar, medan den grå substansen på overflata av storhjernen og veslehjernen blir kalla bork. Den kvite substansen blir inndelt i [[nervebane]]r, som knyter ulike avsnitt av sentralnervesystemet med kvarandre. Det er kommandosentralen som tolkar all innkomande sensorisk informasjon frå t.d. auge og øyre, og som styrer alle kommandoar som blir overført til musklane. Kommunikasjonen skjer via [[nerveimpuls]]er, dvs. elektriske signal, som blir ført langs nervebanene. Hjernen utfører òg kompliserte funksjonar som innlæring, minne, kjensler og abstrakt tankeverksemd. [[Gliaceller]], som er støtteceller, finst både i den grå og den kvite substansen. == Komponentar i sentralnervesystemet == {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" |----- | colspan="82" | [[Ryggmergen]] |----- | rowspan="4" | [[Hjernen]] || rowspan="2" | [[Hjernestammen]] | [[Rhombencephalon]] || [[Pons]], [[cerebellum]], [[medulla oblongata]] |----- | [[Mesencephalon]] || [[Tectum]], [[pedunculus cerebralis]], [[pretectum]], [[ductus mesencephalic]] |----- | rowspan="2" | [[Prosencephalon]] || [[Diencephalon]] | [[Epithalamus]], [[thalamus]], [[hypothalamus]], [[subthalamus]], [[hypofysen]], [[epifysen]], [[tredje ventrikkel]] |----- | [[Telencephalon]] || [[Basalgangliene]], [[rhinencephalon]], [[amygdala]], [[hippocampus]], [[neocortex]], [[sideventriklene]] |} == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sentralnervesystemet|Sentralnervesystemet]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 26. februar 2011.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' *[[P. Brodal]]: ''Sentralnervesystemet. Bygning og funksjon''. Tano, Oslo 1995. {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nervesystemet]] [[Kategori:Nevroanatomi]] e5rhz8m74jefz8mvcg5uve74y0ulqlz 0 176961 3653815 2932434 2026-05-19T03:05:39Z ~2026-30123-25 155088 /* Eggceller hjå menneske */ 3653815 wikitext text/x-wiki '''Eggcelle''' er ei [[kjønnscelle]] produsert av organismar av [[hokjønn]]. Ho er ei av dei største cellene til dyra, og skil seg frå [[sædcelle|sædcella]] gjennom storleiken, det at ho inneheld [[cytoplasma]] og [[organelle]]r som ei vanleg celle, og at ho rører seg lite på eiga hand. Eggceller inneheld som regel noko næringsstoff som kan hjelpa embryo til å veksa. Pattedyreggceller har nokså lite næring, ettersom mora kan tilføra fosteret næring gjennom heile [[drekt]]a. Eggceller hjå eggleggjande dyr, som [[fugl]]ar, har eit mykje større næringsinnhald. Mange plantar utviklar òg [[frø]] med opplagsnæring frå eggceller. ==Utvikling av eggceller== Primitive organismar som [[svampar]] og [[nesledyr]] kan danna eggceller kvar som helst i lekamen, men allereie hjå nesledyra kan ho vandra frå staden ho blir danna til ein mogningsstad som er avgrensa. I alle andre dyr blir eggceller danna ein eigen stad i kroppen. [[Sopp]], [[protistar]] og mange plantar dannar eggceller i [[arkegonium]]. I plantetypar som [[mose]] er dette organet typisk forma som ei flaske, med ein trong hals som opnar seg når eggcella er mogen slik at sædceller kan symja inn og befrukta henne. [[Blomstrande plantar]] har ein svært enkel form av ein slik struktur, kalla [[ovule]]. Mange dyr skil òg ut eggcella frå kroppen som [[egg]] som kan [[ytre befrukting|befruktast utanfor]]. Dette gjeld til dømes svampar, nesledyr, [[leddormar]], [[blautdyr]], [[pigghudingar]] og dei fleste [[beinfisk]] og [[amfibium]]. Ei slik befrukting finn typisk stad i vatn. Hjå [[virveldyr]] finn utviklinga av eggceller stad i [[eggstokkar]]. Mogne celler blir ført ut gjennom [[eggleiarar]], der dei kan befruktast og utvikla seg til [[embryo]] og gjerne også egg hjå ikkje-pattedyr. Hjå eggleggjande ([[ovipar]]e) dyr får eggcella fleire vernande lag før ho blir lagt som eit egg, medan hjå andre dyr fortset utviklinga inne i kroppen. Hjå [[pattedyr]] finn befruktinga og utviklinga av embryoet stad i [[livmor]]a. ==Eggceller hjå menneske== [[fil:Human ovarian follicle.jpg|mini|Eggcelle i ein primærfollikkel.]] Ei mogen eggcelle er den største cella i menneskekroppen med ein diameter på 120 [[mikrometer|µm]], og kan sjåast med det berre auget. Eggceller blir danna frå mindre celler, ''oogonium'', som igjen har utvikla seg frå [[stamcelle]]r. Oogonium deler seg gjennom vanleg celledeling ([[mitose]]), medan nokre av dei byrjar ei reduksjonsdeling ([[meiose]]) som gjer dei til [[haploid]]e [[kjønnscelle]]r. Mitosedelinga byrjar i fosterlivet og går så inn i ein kvilefase, før ho byrjar igjen ein gong i [[kjønnsmogen]] alder. Då vil ei eller fleire eggceller mognast ferdig etter [[eggløysing]]a som er del av kvar [[menstruasjon]]ssyklus. Eggcellene ligg i borken av eggstokkane i folliklar. Under utviklinga frå primærfollikkel til mogen follikkel veks eggcella medan cellelekamen blir rikelegare. Hormonproduserande celler i follikelen (granulosa- og thecaceller) delar seg og dannar ei fleirlaga kappe rundt. Etter ei viss tid opnar det seg ei spalte mellom desse cellene, som utvidar seg til eit blæreforma rom fylt av klår væske. Under eggløysinga brist follikkelveggen og eggcella, omgjeven av granulosacellene, løysner og kan fangast opp av [[eggleiar]]en. Her vil kransen av granulosaceller gradvis forsvinna, og eggcella sit att med ei ein slima transparent hinne (''zona pellucida'') som sædcellene kan hefta seg til. Normalt klarar berre éi sædcelle å trengje heilt inn i eggcella og befrukta henne. Når dette har skjedd, blir den geléaktige hinna ugjennomtrengeleg for andre sædceller. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Æg (fysiologi)|Æg (fysiologi)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, og «[[:nb:|Eggcelle]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}} den 26. februar 2011.'' </div> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ovum|Ovum]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 26. februar 2011.'' </div> {{snl|eggcelle./hos mennesket|eggcelle. – hos mennesket}} {{snl|eggcelle./zoologi|eggcelle. – zoologi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kimceller]] [[Kategori:Humane celler]] [[Kategori:Det kvinnelege forplantingssystemet]] [[Kategori:Egg|Celle]] 9s8a5z9bbghp1cqsnkh5123iw59ie58 0 177294 3653810 3489634 2026-05-19T02:57:59Z ~2026-30123-25 155088 3653810 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Bekfuru''' (''Pinus rigida'')<ref>{{citation|title=NAVN PÅ BARPLANTER|year=2015 |author=Norsk plantenomenklaturråd for hagebruk og Ole Billing Hansen |publisher=Institutt for plantevitenskap / Norges miljø- og biovitenskapelige universitet |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/barplanter2015/flippingbook.swf}}</ref>, også kjend som pitchpine, er eit [[furuslekta|furu]]slag som høyrer heime i det austlege Nord-Amerika. Det kan trivast på ulik jordsmun, og får ei høgd på 6-30 meter. Bekfuru har god motstandskraft mot skogbrann. Den tjukke [[bork]]en vernar stammen mot brannskadar. Om trekrona vert øydelagd, kan det vekse nye skot rett frå stamma. ==Trevirke== Sjølv om bekfuru ofte er krokete, og det kan vekse fleire stammer frå same rot, har trevirke vorte nytta til mange formål. Veden inneheld mykje [[harpiks]], og er tung, hard og dermed slitesterk. Bruksområde har vore jernbanesviller, props i gruvegangar, og skipsbygging. [[Colin Archer]] brukte Pich Pine til [[garnering]] i polarskipet [[«Fram»]]. Nokre av dei tidlege [[redningsskøyte]]ne hadde kjøl av bekfuru. Trevirket som har vore i handelen som Pitch Pine har og kome frå andre amerikanske furuslag, særleg Longleaf Pine (''Pinus palustris''). ==Kjelder== {{refstart}} *Tom Rasmussen: Trevirke og materialbruk i ''Kravellbygging i Norge''. [[Hardanger Fartøyvernsenter]] og [[Norsk Sjøfartsmuseum]] 2008 *''Bogen om træ''. Lademann Forlagsaktieselskab København 2008 ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pitch Pine|Pitch Pine]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2011.'' {{refslutt}} [[Kategori:Furuslekta]] glbrq7oly25jtvl26mcprtkr5avey7e 3653811 3653810 2026-05-19T02:59:18Z ~2026-30123-25 155088 3653811 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Bekfuru''' (''Pinus rigida'')<ref>{{citation|title=NAVN PÅ BARPLANTER|year=2015 |author=Norsk plantenomenklaturråd for hagebruk og Ole Billing Hansen |publisher=Institutt for plantevitenskap / Norges miljø- og biovitenskapelige universitet |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/barplanter2015/flippingbook.swf}}</ref>, også kjend som pitchpine, er eit [[furuslekta|furu]]slag som høyrer heime i det austlege Nord-Amerika. Det kan trivast på ulikt jordsmon, og får ei høgd på 6–30 meter. Bekfuru har god motstandskraft mot skogbrann. Den tjukke [[bork]]en vernar stammen mot brannskadar. Om trekrona vert øydelagd, kan det vekse nye skot rett frå stamma. ==Trevirke== Sjølv om bekfuru ofte er krokete, og det kan vekse fleire stammer frå same rot, har trevirke vorte nytta til mange formål. Veden inneheld mykje [[harpiks]], og er tung, hard og dermed slitesterk. Bruksområde har vore jernbanesviller, props i gruvegangar, og skipsbygging. [[Colin Archer]] brukte Pich Pine til [[garnering]] i polarskipet [[«Fram»]]. Nokre av dei tidlege [[redningsskøyte]]ne hadde kjøl av bekfuru. Trevirket som har vore i handelen som Pitch Pine har og kome frå andre amerikanske furuslag, særleg Longleaf Pine (''Pinus palustris''). ==Kjelder== {{refstart}} *Tom Rasmussen: Trevirke og materialbruk i ''Kravellbygging i Norge''. [[Hardanger Fartøyvernsenter]] og [[Norsk Sjøfartsmuseum]] 2008 *''Bogen om træ''. Lademann Forlagsaktieselskab København 2008 ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pitch Pine|Pitch Pine]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2011.'' {{refslutt}} [[Kategori:Furuslekta]] e7geq2nk8sr87oig9t6ccsvjmlwqtl7 3653812 3653811 2026-05-19T02:59:59Z ~2026-30123-25 155088 /* Trevirke */ 3653812 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Bekfuru''' (''Pinus rigida'')<ref>{{citation|title=NAVN PÅ BARPLANTER|year=2015 |author=Norsk plantenomenklaturråd for hagebruk og Ole Billing Hansen |publisher=Institutt for plantevitenskap / Norges miljø- og biovitenskapelige universitet |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/barplanter2015/flippingbook.swf}}</ref>, også kjend som pitchpine, er eit [[furuslekta|furu]]slag som høyrer heime i det austlege Nord-Amerika. Det kan trivast på ulikt jordsmon, og får ei høgd på 6–30 meter. Bekfuru har god motstandskraft mot skogbrann. Den tjukke [[bork]]en vernar stammen mot brannskadar. Om trekrona vert øydelagd, kan det vekse nye skot rett frå stamma. ==Trevirke== Sjølv om bekfuru ofte er krokete, og det kan vekse fleire stammer frå same rot, har trevirke vorte nytta til mange formål. Veden inneheld mykje [[harpiks]], og er tung, hard og dermed slitesterk. Bruksområde har vore jernbanesviller, props i gruvegangar, og skipsbygging. [[Colin Archer]] brukte Pich Pine til [[garnering]] i polarskipet [[«Fram»]]. Nokre av dei tidlege [[redningsskøyte]]ne hadde kjøl av bekfuru. Trevirket som har vore i handelen som Pitch Pine, har òg kome frå andre amerikanske furuslag, særleg Longleaf Pine (''Pinus palustris''). ==Kjelder== {{refstart}} *Tom Rasmussen: Trevirke og materialbruk i ''Kravellbygging i Norge''. [[Hardanger Fartøyvernsenter]] og [[Norsk Sjøfartsmuseum]] 2008 *''Bogen om træ''. Lademann Forlagsaktieselskab København 2008 ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pitch Pine|Pitch Pine]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2011.'' {{refslutt}} [[Kategori:Furuslekta]] e1bpeb4sobhqjslq3s8zh4kwawqko7m 0 180398 3653803 3486323 2026-05-19T02:48:02Z ~2026-30123-25 155088 /* Bruk */ 3653803 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |}} '''Korkeik''' er eit [[vintergrønt]] [[tre]] i [[eikeslekta]], kjend for å produsera [[kork]]. Treet stammar frå [[middelhavsland]]a i Sørvest-Europa og Nordvest-Afrika. Det kan bli opptil 30 meter høgt, men har ofte hemma vekst i sitt naturlege miljø. Trea kan bli 150–250 år gamle. <!--[[fil:Cork Trees Ubrique.jpg|mini|venstre|Skrelde korkeiker.]]--> [[Fil:Korkeiche Andalusien2004.jpg|mini|venstre|Barken til ei korkeik]] ==Bruk== Korkeika har eit svampaktig lag mellom den ytre flata av [[bork[[en og det indre levande laget, kalla [[blautbast]]. Ein skreller stammen med visse mellomrom og tek ut [[kork]]. Om det er gjort rett, kan ein hauste kork frå trea kvart tiande til tolvte år utan å skade treet, for korklaget veks ut att. Kork har mange kommersielle bruksområde, som i [[flaskekork]]ar, [[oppslagstavle]]r, ølbrikker, [[isolering]], lok for syltetøysglas eller krukker, golvmateriale, pakningar i motorar, handtak og så bortetter. Ein dyrkar korkeik i Algerie, Marokko, Tunisia, Portugal, Spania og Frankrike. I desse landa dekkjer korkeikskogar rundt 25&nbsp;000 km². Portugal er den største korkprodusenten og står for rundt halvparten av korkhausten i verda. Korkeik er verna i Portugal, berre gamle tre som ikkje dannar meir kork, kan fellast med løyve frå landbruksdepartementet. Korkeik blir også dyrka som prydplante i [[park]]ar og liknande. ==Økologisk tyding== Korkeikskogar dannar [[habitat]] for fleire utryddingstruga dyr, som [[pantergaupe]] (''Lynx pardinus'') på den iberiske halvøya og [[gibraltarape]] (''Macaca sylvanus'') i [[Atlasfjella]] og på [[Gibraltar]]. ==Kjelder== {{snl|korkeik}} {{refopning}} ---- *''Denne artikkelen inneheld stoff frå [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Quercus_suber&oldid=418260281 «Quercus suber]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. april 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[kategori:Eik]] [[kategori:Bøkefamilien]] [[kategori:Hageplantar]] [[kategori:Plantar i Nord-Afrika]] [[kategori:Plantar i Sør-Europa]] t362zemp3m26r8tlx9wrnwp986srr2a 3653804 3653803 2026-05-19T02:48:22Z ~2026-30123-25 155088 /* Bruk */ 3653804 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |}} '''Korkeik''' er eit [[vintergrønt]] [[tre]] i [[eikeslekta]], kjend for å produsera [[kork]]. Treet stammar frå [[middelhavsland]]a i Sørvest-Europa og Nordvest-Afrika. Det kan bli opptil 30 meter høgt, men har ofte hemma vekst i sitt naturlege miljø. Trea kan bli 150–250 år gamle. <!--[[fil:Cork Trees Ubrique.jpg|mini|venstre|Skrelde korkeiker.]]--> [[Fil:Korkeiche Andalusien2004.jpg|mini|venstre|Barken til ei korkeik]] ==Bruk== Korkeika har eit svampaktig lag mellom den ytre flata av [[bork]]en og det indre levande laget, kalla [[blautbast]]. Ein skreller stammen med visse mellomrom og tek ut [[kork]]. Om det er gjort rett, kan ein hauste kork frå trea kvart tiande til tolvte år utan å skade treet, for korklaget veks ut att. Kork har mange kommersielle bruksområde, som i [[flaskekork]]ar, [[oppslagstavle]]r, ølbrikker, [[isolering]], lok for syltetøysglas eller krukker, golvmateriale, pakningar i motorar, handtak og så bortetter. Ein dyrkar korkeik i Algerie, Marokko, Tunisia, Portugal, Spania og Frankrike. I desse landa dekkjer korkeikskogar rundt 25&nbsp;000 km². Portugal er den største korkprodusenten og står for rundt halvparten av korkhausten i verda. Korkeik er verna i Portugal, berre gamle tre som ikkje dannar meir kork, kan fellast med løyve frå landbruksdepartementet. Korkeik blir også dyrka som prydplante i [[park]]ar og liknande. ==Økologisk tyding== Korkeikskogar dannar [[habitat]] for fleire utryddingstruga dyr, som [[pantergaupe]] (''Lynx pardinus'') på den iberiske halvøya og [[gibraltarape]] (''Macaca sylvanus'') i [[Atlasfjella]] og på [[Gibraltar]]. ==Kjelder== {{snl|korkeik}} {{refopning}} ---- *''Denne artikkelen inneheld stoff frå [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Quercus_suber&oldid=418260281 «Quercus suber]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. april 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[kategori:Eik]] [[kategori:Bøkefamilien]] [[kategori:Hageplantar]] [[kategori:Plantar i Nord-Afrika]] [[kategori:Plantar i Sør-Europa]] rrk8vt2wiewbco7seki8euwrit4crhn 0 190058 3653799 3631119 2026-05-19T02:40:39Z ~2026-30123-25 155088 /* Trivia */ 3653799 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = St Paul, Addlestone - geograph.org.uk - 1517212.jpg |bilettekst = St. Paul's kyrkje i Addlestone. {{foto|Michael Ford}} |land = England |region = Surrey |distrikt = [[distriktet Runnymede|Runnymede]] |postnummer = KT15 |retningsnummer = 0 1932 }} '''Addlestone''' er ein by i [[Surrey]] i [[England]], omtrent midtveges mellom [[Weybridge]] og [[Chertsey]]. Han er administrasjonssenter for distriktet [[distriktet Runnymede|Runnymede]]. Byen ligg nær kryss 11 på ringvegen [[motorvegen M25|M25]], og har jernbanesambans til [[London]] frå [[Addlestone stasjon]]. == Historie == Namnet er av [[gammalengelsk|angelsaksisk]] opphav, og tyder truleg ''Attels dal'', det vil seie ein dal som var eigedomen til ein person ved namn Attel. I 1241 nemnast staden som ''Attelsdene'' og i 1610 er han oppført på kartet til [[John Speede]] som ''Adleston''. Fram til jarnbana kom i 1848 var Addleston ikkje så mykje meir enn ei klynge småhus rundt ''The George'', dei eldste vertshusa til byen. På grunn av nærleiken til [[Weykanalen]] frå det 1600-talet og [[Basingstokekanalen]] frå 1700-talet voks det fram noko industri der. Det viktigaste føretaket var Coxes Lock mølle, ei vassmølle som dreiv eit jernverk på 1700-talet. I 1838 vart det bygd ei kyrkje i Addlestone, og i 1857 vart eit eige sokn oppretta. Det kom meir industri til byen, blant anna [[Louis Blériot]] sin flyfabrikk. == Trivia == I [[H.G. Wells]]-boka ''Klodenes krig'' landa det andre av ti romskip på [[Addlestone Golf Links]]. ''Croach Oak'' er eit eiketre som står i Addlestone. Det blir sagt å vere eit av dei eldste i England. Treet var lengje kjent som ''Wycliffe's Oak'', etter [[John Wyclif]] som skal ha halde preiker på staden, utan av det er kjent om han verkeleg gjorde det. I 1810 vart det sett opp eit gjerde rundt det, fordi lokale ungjenter reiv av bork for å lage ein kjærleiksdrykk og dermed nesten tok livet av treet. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Addlestone|Addlestone]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 18. juli 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Surrey]] k88tfifxmtak588tq3eu13icj9j0abh 0 192891 3653752 3641510 2026-05-19T00:44:39Z ~2026-30123-25 155088 /* Noreg */ 3653752 wikitext text/x-wiki [[Fil:2000 Year Temperature Comparison-no.png|mini|Temperaturutvikling siste 2000 år]] [[Fil:Pieter Bruegel the Elder - Hunters in the Snow (Winter) - Google Art ProjectFXD.jpg|mini|Jegerar i snøen. Måleri av [[Pieter Bruegel den eldre]], truleg frå 1565.]] '''Den vesle istida''' er ei nemning på ein kjøligare periode som fann stad etter [[Den varme perioden i mellomalderen]].<ref name="Emmanuel1971">{{cite book|author=Ladurie, Emmanuel Le Roy |title=Times of Feast, Times of Famine: a History of Climate Since the Year 1000|publisher=Doubleday|location=Garden City, NY|year=1971|oclc=164590|others=Barbara Bray|isbn= 0-374-52122-0}}</ref> Det var ikkje ei eigentleg [[istid]], men termen har vore nytta sidan han blei introdusert i vitskapleg litteratur av [[François E. Matthes]] i 1939.<ref name="Matthes1939">{{cite journal|author=Matthes, F.E.|title=Report of the committee on glaciers| journal=Transactions of the American Geophysical Union|pages=518–23|year=1939}}</ref> Konvensjonelt har ein definert den vesle istida til ein periode mellom 1500- og 1800-talet,<ref name="Mann2003">{{cite book|title=Encyclopedia of Global Environmental Change, Volume 1, The Earth System: Physical and Chemical Dimensions of Global Environmental Change|format=PDF|year=2003|publisher=John Wiley & Sons|url=http://www.meteo.psu.edu/holocene/public_html/shared/articles/littleiceage.pdf|author= Mann, Michael|editor1=Michael C MacCracken |editor2=John S Perry |accessdate=17. november 2012|chapter=Little Ice Age}}</ref><ref name="Lamb1972">{{cite book|chapter = The cold Little Ice Age climate of about 1550 to 1800|author=Lamb, HH|title=Climate: present, past and future|publisher= Methuen|location=London|year=1972|page=107|isbn=0-416-11530-6}} (noted in Grove 2004:4).</ref><ref name="NASA Glossary">{{Cite journal|title=Earth observatory Glossary L-N|publisher=NASA|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Glossary/?mode=alpha&seg=l&segend=n|place=NASA Goddard Space Flight Center, Green Belt MD|accessdate=17 July 2015}}</ref> men nokre ekspertar føretrekk ein alternativ periode frå rundt 1300<ref name="miller2012">Miller ''et al''. 2012. "Abrupt onset of the Little Ice Age triggered by volcanism and sustained by sea-ice/ocean feedbacks" ''Geophysical Research Letters'' '''39''', 31 January: [https://web.archive.org/web/20120202002252/http://www.agu.org/pubs/crossref/pip/2011GL050168.shtml abstract (formerly on AGU website)] (accessed via wayback machine 11 July 2015); see [http://news.agu.org/press-release/unusual-volcanic-episode-rapidly-triggered-little-ice-age-researchers-find/ press release on AGU website] (accessed 11 July 2015).</ref><ref name="scott"/> til rundt 1850.<ref>Grove, J.M., ''Little Ice Ages: Ancient and Modern,'' Routledge, London (2 volumes) 2004.</ref><ref>Matthews, J.A. and Briffa, K.R., [https://www.lakeheadu.ca/sites/default/files/uploads/53/outlines/2014-15/NECU5311/MatthewsBriffa_2005_GA_LIAconcept.pdf "The 'Little Ice Age': re-evaluation of an evolving concept"], ''Geogr. Ann., 87,'' A (1), pp. 17–36 (2005). Henta 17. juli 2015.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch1s1-4-3.html|title=1.4.3 Solar Variability and the Total Solar Irradiance – AR4 WGI Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science|publisher=Ipcc.ch|accessdate=24. juni 2013}}</ref> Den vesle istida sette i gang til ulike tider rundt på jorda og det meste tyder på at [[den nordlege halvkula]] vart hardast råka.<ref name="Medieval"/> Perioden var prega av strenge vintrar og mykje nedbør, men vår- og hausttemperaturane var òg lågare enn normalt. Kor mykje temperaturen fall med i snitt er det ulike oppfatningar av, men nokre anslag er inntil ei grad i tilhøve til dagens temperatur. Sjølv om folk ikkje kjende det så godt på kroppen, merkte ein det på avlingane med kortare vekstperiodar. [[NASA Earth Observatory]] har funne tre særleg kalde periodar: Ein som byrja rundt 1650, ein annan 1770 og den siste i 1850. Mellom desse var det intervall med svak oppvarming.<ref name="NASA Glossary" /> [[SN sitt klimapanel]] har teke for seg tida og områda råka av Den vesle istida, og kome fram til at klimaendringane i denne perioden stort sett var regionale og ikkje fann stad på nøyaktig same tid globalt.<ref name=Medieval>{{cite web|publisher=UNEP/GRID-Arendal|title=Climate Change 2001: The Scientific Basis|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/070.htm|accessdate=2 August 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060529044319/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/070.htm|archivedate=29. mai 2006|df=dmy-all}}</ref> Det er lagt fram fleire moglege årsaker til Den vesle istida: Avtakande [[solaktivitet]], hyppigare [[vulkan]]utbrot, endringar i [[karbondioksid]]nivået i atmosfæren, endringar i dei globale [[havstraum]]ane, endringar i [[jordbane]]n og [[aksehelling]]a til jorda, vanleg variabilitet i globalt klima og nedgang i folketalet. Av desse har særleg dei to første blitt framheva.<ref>Grønås, Sigbjørn (2003): [http://regclim.met.no/cicerone_artikler/cic03-02-Gronaas1.pdf "Den lille istid skyldes solaktivitet og vulkanutbrudd"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323224038/http://regclim.met.no/cicerone_artikler/cic03-02-Gronaas1.pdf |date=2017-03-23 }}, Cicero.no, besøkt 27. februar 2014.</ref> ==Forsking på Den vesle istida== [[François E. Matthes]] innførte omgrepet Den vesle istida i 1939.<ref name="Matthes1939"/> Matthes omtalte isbrear i [[Sierra Nevada i USA|Sierra Nevada]] i California som han trudde ikkje kunne ha overlevd [[atlantikum]]. Bruken hans av omgrepet er blitt avløyst av «[[neoglasiasjon]]». Den vesle istida er vorte dokumentert på ulike vis. Før 1600-talet skreiv ein ned informasjon som ein har funne i annalar. Nokre få gardsbrukarar skreiv ei slags dagbok med dato for årets innhausting o.l. Nokre noterte seg når isen eller snøen kom og forsvann. Temperatur-, nedbør- og vindmåling kom noko seinare. ==Tidsbestemming== [[Fil:Hvalsey Church.jpg|mini|Dei siste nedskrivne kjeldene frå dei norrøne grønlendingane er frå eit giftarmål i [[Hvalsey kyrkje]] i 1408, som no ligg i ruinar.]] Det er ikkje noka semje om byrjinga eller slutten på den vesle istida,<ref name=PDJones>{{cite book|title=History and climate: memories of the future?|publisher=Springer|first=Philip D.|last=Jones|page=154|year=2001}}</ref> men ei rekkje hendingar før dei kjende klimatiske minimuma blei ofte nemnde. På 1200-talet byrja [[pakkis]]en i [[Atlanterhavet|Nord-atlanteren]] og isbrear på [[Grønland]] å flytta sørover. Munnlege overleveringar tyder på at isbrear voks over nesten heile verda. [[Radiokarbondatering]] av rundt 150 eksempel av plantemateriale med intakte røter, samla inn frå under isdekket på [[Baffinøya]] og [[Island]], tyder på at kalde somrar og isvekst byrja med eitt mellom 1275 og 1300,<ref name="miller2012" /> følgd av ei kraftig intensivering frå 1430 til 1455.<ref name="scott" /> På grunn av dette er det mange moglege startdatoar for Den vesle istida over ein periode 400 år: *[[1250]]: [[Pakkis]]en i [[Atlanterhavet]] byrja å auke i mengd. Den kalde perioden kan ha blitt starta eller forsterka av det store [[Samalas]]-vulkanutbrotet i 1257.<ref>{{cite web|quote=The mystery event in 1257 was so large its chemical signature is recorded in the ice of both the Arctic and the Antarctic. European medieval texts talk of a sudden cooling of the climate, and of failed harvests.|url=http://www.bbc.com/news/science-environment-24332239|title=Mystery 13th Century eruption traced to Lombok, Indonesia|author=Jonathan Amos|date=30. september 2013|website=BBC}}</ref> * 1275-1300 ut frå radiokarbondatering av plantar drepne av brevekst. *[[1300]]: Varme somrar var ikkje lenger garantert i [[Nord-Europa]]. *[[1315]]: [[Den store hungersnauda 1315–1317]]. * 1550 for ei mogleg byrjing av brevekst globalt. *[[1650]]: Første globale temperaturminimum Den vesle istida enda i andre del av 1800-talet eller tidleg på 1900-talet.<ref name="Hendy2002">{{Cite journal| last1 = Hendy | first1 = E.| last2 = Gagan | first2 = M.| last3 = Alibert | first3 = C.| last4 = McCulloch | first4 = M.| last5 = Lough | first5 = J.| last6 = Isdale | first6 = P.| title = Abrupt decrease in tropical Pacific sea surface salinity at end of Little Ice Age| journal = Science| volume = 295| issue = 5559| pages = 1511–1514| year = 2002| pmid = 11859191| doi = 10.1126/science.1067693|bibcode = 2002Sci...295.1511H }}</ref><ref name="Ogilvie2001">{{citation |title=Little Ice Age" Research: A Perspective from Iceland|doi=10.1023/A:1005625729889 | volume=48 | journal=Climatic Change |pages=9–52|year=2001 |last1=Ogilvie |first1=A.E.J |last2=Jónsson |first2=T }}</ref><ref>{{cite web | publisher=INQUA | title=About INQUA:Quaternary Science (By S.C. Porter) | url=http://www.inqua.tcd.ie/about.html | accessdate=6 May 2010 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100415051156/http://www.inqua.tcd.ie/about.html | archivedate=15. april 2010 | df=dmy-all }}</ref> ==Årsaker== Forskarar har trekt fram tre årsaker som kvar for seg eller i kombinasjon kan vere årsaka til den vesle istida. ===Jordbanesyklusar=== {{detaljar|Milanković-syklusane}} Endringar i [[aksehelling]] og [[jordbane]]n rundt sola har gjennom dei siste 2000 åra forårsaka ein langvarig kjølingstrend på den nordlege halvkula. Denne var ved i mellomalderen og Den vesle istida. Raten i nedkjøling av [[Arktis]] har vore på rundt 0,02&nbsp;°C per hundreår.<ref name="bello">{{Cite journal| last0 = Harshit | first0 = H. P.| last1 = Kaufman | first1 = D. S.| last2 = Schneider | first2 = D. P.| last3 = McKay | first3 = N. P.| last4 = Ammann | first4 = C. M.| last5 = Bradley | first5 = R. S.| last6 = Briffa | first6 = K. R.| last7 = Miller | first7 = G. H.| last8 = Otto-Bliesner | first8 = B. L.| last9 = Overpeck | first9 = J. T.| last10 = Vinther | first10 = B. M.| author32 = Arctic Lakes 2k Project Members| last11 = Abbott | first11 = M.| last12 = Axford | first12 = M.| last13 = Bird | first13 = Y.| last14 = Birks | first14 = B.| last15 = Bjune | first15 = H. J. B.| last16 = Briner | first16 = A. E.| last17 = Cook | first17 = J.| last18 = Chipman | first18 = T.| last19 = Francus | first19 = M.| last20 = Gajewski | first20 = P.| last21 = Geirsdottir | first21 = K.| last22 = Hu | first22 = A.| last23 = Kutchko | first23 = F. S.| last24 = Lamoureux | first24 = B.| last25 = Loso | first25 = S.| last26 = MacDonald | first26 = M.| last27 = Peros | first27 = G.| last28 = Porinchu | first28 = M.| last29 = Schiff | first29 = D.| last30 = Seppa | first30 = C.| last31 = Seppa | first31 = H.| title = Recent Warming Reverses Long-Term Arctic Cooling| doi = 10.1126/science.1173983| journal = Science| volume = 325| issue = 5945| pages = 1236–1239| year = 2009| pmid = 19729653| pmc = | bibcode = 2009Sci...325.1236K| url = http://www.geo.umass.edu/climate/papers2/Kaufman2009a.pdf}}<br>{{cite web|title=Arctic Warming Overtakes 2,000 Years of Natural Cooling |url=http://www2.ucar.edu/news/846/arctic-warming-overtakes-2000-years-natural-cooling |publisher=UCAR |date=3 September 2009 |accessdate=19 May 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427235538/http://www2.ucar.edu/news/846/arctic-warming-overtakes-2000-years-natural-cooling |archivedate=27/ april 2011 }}<br>{{Cite news|last=Bello |first=David |title=Global Warming Reverses Long-Term Arctic Cooling |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=global-warming-reverses-arctic-cooling |publisher=Scientific American |date=4 September 2009 |accessdate=19. mai 2011 }}</ref> ===Solaktivitet=== Ein har framleis lite kunnskap til samanhengen mellom låg [[solflekk]]aktivitet og kjøligare temperaturar.<ref>[http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11175 Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties], National Research Council, National Academy Press, Washington, D.C., s. 29, 2005.</ref><ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/sunspot_record_041027.html Sunspot Activity at 8,000-Year High] Space.com Astronomy 27 October 2004</ref> Det er kjent at det i perioden frå 1675-1715, i midten av Den vesle istida, var veldig få [[solflekk]]ar. Dette er kjend som [[Maunder-minimumet]]. Ein har også identifisert [[Spörer-minimumet]] med ein viktig nedkjølingsperiode mellom 1460 og 1550.<ref name="Geoffrey1997">{{cite book|title=The general crisis of the seventeenth century|url={{google books |plainurl=y |id=HGLs23umDXAC|page=287}} |author1=Geoffrey Parker |author2=Lesley M. Smith |publisher=[[Routledge]]|pages=287, 288|isbn=978-0-415-16518-1|year=1997}}</ref> Andre indikatorar på låg solaktivitet i denne perioden er nivåa på isotopane [[karbon-14]] og [[beryllium]]-10.<ref name="Crowley2000">{{Cite journal |last=Crowley |first=Thomas J. |journal=Science |date=14. juli 2000 |volume=289 |issue=5477 |pages=270–7 |title=Causes of Climate Change Over the Past 1000 Years |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/289/5477/270 |pmid=10894770 |doi=10.1126/science.289.5477.270|bibcode = 2000Sci...289..270C }}</ref> Ein hadde òg eit minimum i solflekkaktivitet i perioden [[1780]]-[[1829]]. ===Vulkanutbrot=== Gjennom heide Den vesle istida hadde verda høg [[vulkan]]aktivitet.<ref name="Robock1979">{{Cite journal |last=Robock |first=Alan |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=21. desember 1979 |volume=206 |issue=4425 |pages=1402–4 |title=The "Little Ice Age": Northern Hemisphere Average Observations and Model Calculations |doi= 10.1126/science.206.4425.1402 |pmid=17739301|bibcode = 1979Sci...206.1402R }}</ref> Vulkanutbrot hemmar [[solinnstråling]]a ved at små partiklar svevar rundt i lufta over lengre tid. Ved eit vulkanutbrot kan oska frå vulkanen bli send høgt opp i atmosfæren og bli spreidd utover heile jorda. Oskeskya kan stenga ute mykje av sollyset, og føra til ei global nedkjøling som kvar vara i opptil to år etter utbrotet. Utbrota slepp også ut [[svovel]] i form av [[svoveldioksid]]. I [[stratosfæren]] blir denne gassen omdanna til [[svovelsyre]]partiklar, som kan reflektera sollyset og redusera solstrålinga som når jorda endå meir. Eit nyleg studium fann at ein stor tropisk vulkan hadde utbrot i 1257, kanskje [[Samalas]] nær [[Rinjani]], begge på [[Lombok]] i [[Indonesia]], følg av tre mindre utbrot i 1268, 1275 og 1284 som hindra klimaet frå å koma seg att. Dette kan ha forårsaka den grunnleggjande nedkjølinga, medan utbrotet av [[Kuwae]] på Vanuatu i 1452–53 forårsaka ein neste omgang av nedkjøling.<ref name="miller2012"/><ref name="scott">[http://www.sciencedaily.com/releases/2012/01/120130131509.htm Was the Little Ice Age Triggered by Massive Volcanic Eruptions?] ScienceDaily, 30. januar 2012 (henta 21. mai 2012)</ref> Andre vulkanar som hadde utbrot på denne tida og kan ha bidrege til nedskjølinga er mellom anna [[vulkanen Billy Mitchell|Billy Mitchell]] (ca.&nbsp;1580), [[Huaynaputina]] (1600), [[Mount Parker på Cotabato|Mount Parker]] (1641), [[Long Island på Papua Ny-Guinea]] (ca.&nbsp;1660) og [[Laki]] (1783).<ref name=aspects/> [[Tambora]] i [[Indonesia]] hadde eit stort utbrot i [[1815]], og spreidde oske utover heile atmosfæren. I ettertid har [[1816]] vorte kjent som ''[[året utan sommar]]'', det vart rapportert om [[frost]] og [[snø]]fall fleire gonger i Nord-Europa både i juni og juli. ===Svartedauden=== [[Svartedauden]] som herja i verda på 1300-talet er nemnt som ei medverkande årsak til den vesle istida. Folkesetnaden i [[Europa]] og [[Asia]] vart redusert med mellom 25&nbsp;% og 45&nbsp;%, noko som førte til ein nedgang i [[jordbruk]]et. Dette førte igjen til at gardar og dyrka mark grodde igjen, og den auka [[skog]]en førte til at CO2- og [[metan]]nivået atmosfæren sokk. [[Drivhuseffekten]] vart då svakare. == Klimaendringar == === Temperaturar === Kring 1850 byrja klimaet å bli varmare, og den vesle istida slutta. Nokre [[klimaendring]]skritikarar meiner at klimaet til jorda enno er i ein omstillingsfase etter den vesle istida, og at menneskeleg aktivitet ikkje spelar ei avgjerande rolle i den [[global oppvarming|globale oppvarminga]],<ref>{{Cite news |last=Steigerwald |first=Bill |title=The politics of global warming |date=2007-02-10 |publisher=[[Pittsburgh Tribune-Review]] |url=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/mostread/s_492572.html |access-date=2011-08-28 |archive-date=2007-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209122810/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/mostread/s_492572.html |url-status=yes }}</ref><ref>{{Cite news |last=Solomon |first=Lawrence |title=Little Ice Age is still with us |date=2007-03-30 |publisher=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=94b7d021-c5da-4e82-b37f-53d338709fb1}}</ref> men denne oppfatninga har ikkje større oppslutning. Den vanlege vitskaplege oppfatninga av klimaendringane dei siste 50 åra, er at desse er knytte til auken av CO₂ i atmosfæren som kjem av menneskeleg aktivitet. Det er mindre semje om årsaksforholda for tidsperioden før 1950. Som til alle tider har temperaturen òg før 1750 variert ein god del. Ein har hatt kalde og varme periodar. Det som likevel er interessent er om temperaturen gjennomgåande avveik vesentleg frå middelforholda slik vi kjenner dei i dag. Det manglar norske temperaturmålingar før 1761, så for å få instrumentelle data må ein sjå til utlandet. Ser ein på temperaturmålingar i Midt-England<ref>Manley G : The mean temperature of central England 1698- 1952, Quart. J. of the Royal Meterological Society, 1953. og Wishmann E H : Studiet av Ryfylkes klimahistorie i sein- og postglacial tid, 1979</ref> frå 1700 og fram til i dag, kan temperaturen ikkje ha vore så låg at han kan ha påverka kornproduksjonen i Noreg i nemneverdig grad. Ser ein på sommartemperaturen (juni-august) for Midt-England for perioden 1698-1750 er middelverdien nøyaktig den same som for perioden 1698-1950. Det einaste året med verkeleg dårleg sommar i Midt-England var i 1725. Det er i Noreg likevel rapportert om ein del kalde somrar i einskilde år som i 1740-42, utan at ein finn tilsvarande tilhøve i England. === Nedbørstilhøve === Veksten i breane er styrt av to tilhøve. Det eine er kor mykje nedbør som fell som snø i løpet av vinteren og av kor mykje som smeltar i løpet av sommaren (sommartemperaturen). Når [[glasiolog]]ane skal forklare veksten i breane har dei ofte rekna nedbørsmengdene som konstante, og prøvt å forklare veksten ved å endre på temperaturen. Ei historisk temperaturutvikling basert på eit slikt utgangspunkt treng ikkje å vere rett. Den store jordrasaktiviteten kan ha årsaka si i ein auke av grunnvasstanden som har gjort at skråningar som tidlegare har vore stabile, har vorte ustabile. Når grunnvasstanden har auka kan det skulde auka middelverdiar for nedbøren. Når det i denne tida ofte var store flaumar må ein tru at òg spreiinga av nedbøren har vore større enn i dag.<ref name=Kvitrud>Arne Kvitrud: "Den lille istida" 1650-1750, Ætt og heim, lokalhistorisk årbok for Rogaland, 1990.</ref> === Istilhøve=== Isprøvar henta frå innlandsisen på [[Grønland]] seier ikkje noko spesielt kaldt klima der.<ref>Gribbin J og Gribbin M : Climate and history : the Westvikings' saga, New Scientist 20. januar 1990.</ref> Erik Pontopidan<ref>Pontopidan E : Norges Naturlige Historie, 1752-53.</ref> skreiv i 1752-53 ein stad at havet var ope for drivis til 80-82 grader N og ein annan stad til 80 grader N. Dette må ein tru er basert på fleire års røynsle frå ishavsfiskarar som Pontopidan har snakka med. Samanliknar ein med isobservasjonar frå 1970-88 låg drivisen i Barentshavet i middel så langt nord som 80 grader N om lag ein månad i året. Ei isgrense så langt nord som ved 82 grader N er ei uvanleg hending i våre dagar. «Den vesle istida» kan i så fall ikkje ha vore uvanleg kald her. ===Isbrear=== Det har vorte rapportert om at [[isbre]]ane i [[Noreg]] voks, og at fleire gardar måtte fråflyttast. Liknande rapportar kjem frå [[Alpane]], [[New Zealand]] og [[Andesfjella]]. I denne perioden vart dei norske koloniane på [[Grønland]] og i [[Nord-Amerika]] fråflytta, og på [[Island]] fall folketalet kraftig. Det finst mange historier om dårlege år frå både Noreg og Skottland. Charles Dickens skreiv på 1800-talet om kvit engelsk jul som det mest naturlege ein kunne tenkja seg. ==Verknadar== ===Europa=== [[Fil:Svenskene ut pa isen maleri av Johan Philip Lemke.jpg|mini|''Svenskene ut på isen''. Måleri av [[Johan Philip Lemke]].]] [[Fil:Bartholomeus Johannes van Hove, Pompenburg met Hofpoort in de winter.jpg|mini|venstre|Skøyting på hovudkanalen Pompenburg i [[Rotterdam]] i 1825, måla av Bartholomeus Johannes van Hove]] [[Fil:The Frozen Thames 1677.jpg|mini|''The Frozen Thames'', 1677]] Den vesle istida gav kaldare vintrar i delar av Europa og Nord-Amerika. Gardar og landsbyar i [[Dei sveitsiske Alpane]] blei øydelagde av veksande isbrear på midten av 1600-talet.<ref name=aspects>{{cite book|title=Climate change: biological and human aspects|year=2007|author=Jonathan Cowie|publisher=Cambridge University Press|page=164|isbn=978-0-521-69619-7}}</ref> Kanalar og elvar i [[Storbritannia]] og [[Nederland]] fraus ofte med tjukke nok islag til at ein kunne stå på skøyter og halda vinterfestivalar oppå dei.<ref name=aspects/> Den første [[frostmarknadar på Themsen|frostmarknaden på Themsen]] blei halden 1607 og den siste 1814. I 1622 fraus sundet [[Det gylne hornet]] og den sørlege delen av [[Bosporos]]. I 1658 kunne den svenske hæren gå over islagde [[Lillebælt]] og [[Storebælt]] til Danmark og gå til åtak på København. Vinteren 1794/1795 var særleg hard. Ein fransk invasjonshær under [[Pichegru]] kunne marsjera på dei frosne elvene i Nederland, medan den nederlandske flåten var frosen fast i isen ved hamna i [[Den Helder]]. Havis rundt Island strekte seg over 6&nbsp;km i kvar retning, og stengde hamnene for handel. Landet leid også av at kornavlingane slo feil, og folket gjekk bort frå eit kornbasert kosthald.<ref>{{cite web|url=http://www.gestgjafinn.is/english/nr/349|title=What Did They Eat? - Icelandic food from the Settlement through the Middle Ages|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220165654/http://www.gestgjafinn.is/english/nr/349|archive-date=20. februar 2012}}</ref> Folketalet på Island blei halvert, men dette kan også ha vore forårsaka av fluoroppsamling i knoklane etter utbrotet til [[Laki]] i 1783.<ref name="Stone2004">{{Cite journal |last=Stone |first=Richard |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=19. november 2004 |volume=306 |issue=5700 |pages=1278–81 |title=Iceland's Doomsday Scenario? |doi= 10.1126/science.306.5700.1278 |pmid=15550636}}</ref> Dei norrøne busetjarane på Grønland svelta og forsvann tidleg på 1400-talet. Avlingar feila, buskap kunne ikkje klara seg gjennom stadig hardare vintrar, og Grønland var hovudsakleg isolert av is frå 1410 til 1720-åra.<ref name="SVS Science Story: Ice Age">{{cite web| publisher=NASA Scientific Visualization Studio | title=SVS Science Story: Ice Age |url=http://svs.gsfc.nasa.gov/stories/iceage_20011207/ | accessdate=2 August 2007}}</ref> Uver forårsaka kraftige flaumar og tap av liv. [[Den andre marcellusflaumen]] førte i 1362 førte til tap av fleire titusen liv og permanent tap av landområde i Danmark, Tyskland og Nederland.<ref name="Lamb1995"/> Ifølgje klimaforskaren [[Hubert Lamb]] var snøfallet større enn det hadde vore før eller sidan, og snøen låg i fleire månader enn han har gjort seinare.<ref name="Lamb1995">{{Cite book |last=Lamb |first= Hubert H. |title=Climate, history and the modern world |year=1995 |chapter=The little ice age |pages=211–241 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-12734-3}}</ref> I [[Lisboa]] i [[Portugal]] var snøstormar mykje vanlegare enn dei er i dag; ein vinter på 1600-talet opplevde byen åtte snøstormar.<ref>{{cite web |url=http://www.meteopt.com/forum/eventos-historicos-efemerides/tempestades-historicas-em-portugal-1560-4.html |title=Arquivo de eventos históricos – Página 4 – MeteoPT.com – Fórum de Meteorologia |publisher=MeteoPT.com |date=17. juli 2012 |accessdate=24. juni 2013 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416130353/http://www.meteopt.com/forum/eventos-historicos-efemerides/tempestades-historicas-em-portugal-1560-4.html |url-status=yes }}</ref> Mange vårar og somrar var kalde og våte, men med stor variasjon frå år til år. Dyrkingsmetodar gjennom heile Europa måtte endrast for å tilpassa seg dei kortare, mindre pålitelege vekstsesongane, og i mange år var det uår og svolt.<ref>{{cite book |first=Karen J. |last=Cullen |title=Famine in Scotland: The 'Ill Years' of The 1690s |url={{google books |plainurl=y |id=RiLjHZdt-sMC|page=20}} |date=30. mai 2010 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3887-1 |page=20}}</ref> Ifølgje Elizabeth Ewan og Janay Nugent tok [[hungersnaud]] i Frankrike 1693–94, Noreg 1695–96 og Sverige 1696–97 rundt 10 prosent av folketalet i kvart land, medan tap i Estland og Finland i 1696–97 kan ha vore mellom ein femtedel og ein tredel av folketalet i kvart land.<ref>{{cite book |first1=Elizabeth |last1=Ewanu |first2=Janay |last2=Nugent |title=Finding the Family in Medieval and Early Modern Scotland |url={{google books |plainurl=y |id=6oOCfHxQDtwC|page=153}} |date=2. november 2008 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-6049-1 |page=153}}</ref> [[Vindrue]]dyrking forsvann frå nordlege område. ====Noreg ==== ; Trøndelag Gerhard Schøning rapporterte i 1761<ref>Schøning G : Kort Beretning om endeel Uaar og Misvæxt, særdeles i Trondhiems Stift i Norge, Det Trondhjemske Selskabs Skrifter, 1761.</ref> om vêrtilhøve i tilknyting til kornveksten i Trøndelag generelt og einskilde bygder i Trøndelag for kvart år i tida 1670-1707. Han skildrar vanskelege år i 1673 (årsak: kraftig hagl), 1674 (regn og kulde), 1675 (flaum), 1684 (hagl), 1685 (kulde), 1687 (tidleg frost), 1691 (sterk og vedvarande varme), 1695 (frost 20.august -«det store froståret»), 1696 (kaldt), 1701 (mykje og langvarig regn), 1702 (mykje regn), 1703 (sterk heite, mykje storm), 1704 (regn og kulde), 1705, 1706 (snø i mars, regn og kulde, hausten var tåkefull og vindfull). Ser vi på årsaker til missvekst er det i åtte år nemnt nedbør i ulike former, sju år kulde og to år heite. Ein har nok i Trøndelag hatt meir å gå på når det gjeld varme enn kalde somrar. Så fordelinga mellom kalde og varme somrar har nok vore noko meir jamn enn desse tala syner. Totalt sett er det nedbøren det vart klaga mest over. ;Sogn og Fjordane [[Fil:Nigardsbreen.jpg|mini|Nigardsbreen]] [[Jostedalen]] hadde frå 1680-talet til 1706 ein jamn nedgang i busetjinga. Talet på bønder var i første halvdelen av 1700-talet det lågaste på hundre år. På same måte var fleire gardar på Veitastrandi og Mollandsmarki i [[Luster]] fråflytta. Problema kring 1706 omfatta heile Luster. Det kan ha vore uår kvart år i perioden 1701 til 1706. Krisa kan vi i tillegg forklare med dei to alvorlege epidemiar i 1701 og 1704 med mange daude. Folk flytta frå dei gardane som låg høgast og var minst robuste mot dårleg vêr. Når folk døydde baud òg høvet seg for bøndene på smågardar å flytte til større og betre gardar. Dette var då ein mekanisme som førte til at verknaden av uåra og epidemiane forsterka seg i Jostedalen, - og i andre delar av Luster med mange små gardar. I 1707 ser ein igjen at det er nye folk på nesten alle smågardane, men ikkje før på 1720-talet var det igjen like mange bønder som på 1680-talet. Neste gong det var uår og epidemiar var i åra 1740 til 1742. No vart [[borkebrød]]et teke i bruk igjen i Luster. Frå januar til mars 1744 var det igjen mange daude, med mange vaksne og eldre som døydde.<ref name=Kvitrud/> Vêrskadane kom ofte òg i form av skred, flaumar og brear som voks. Frå 1670-talet hadde nedbørsmengdene auka mykje i tilhøve til tidlegare. Valde i [[Gaupne]] var nedlagt i 1704 på grunn av flaumskadar og vinteren 1712-1713 tok elva store delar av Tandle. Stor avsmelting av breen og stor vassføring er nok grunnen til at Jostedalselva tok eit nytt løp i Gaupne i 1748. Denne gongen gjekk det ut over Røneid og Kalhagen. I 1701 var det eit stort fjellras på Leri som gjorde massive skadar. I 1727 vart garden til Torleif på Haganes særs skadd av ras. I 1741 var der flaum og mykje skade på Ormberg, i Åsen, i Elvekrok og på Mjelvær i Jostedalen. I 1743 var det fleire stein- og snøsras og flaum fleire stader på [[Hafslo]]. I denne tida auka [[Jostedalsbreen]] og vart større enn nokon gong sidan [[den siste istida]]. I 1735 var breen eit steinkast frå garden til Guttorm Mjelvær. På Berset øydela Tverrbreen husa i 1743. Dei neste åra tapte Bjørkehaug heile jorda. Omkring 1748 nådde breen den største utbreiinga si og har sidan ikkje vore så stor. Frå omkring år 1690 til 1748 rykte Tverrbreen ([[Tuftebreen]]), fram om lag 2&nbsp;km med eit gjennomsnitt på om lag 35 meter i året.<ref>Arne Kvitrud: Luster i perioden 1700-1749 - Saken mot Skule, 1998.</ref> I Sogn<ref>Holmsen A : Sogn, økonomisk og administrativ historie, 1937</ref> var det ikkje nokon større skilnad i økonomisk vekst mellom dei indre og ytre strøka i perioden 1666 til 1723, men noko større vekst i indre enn ytre strauk. Det var sterk vekst både i folketal, husdyrtal og kornproduksjon. Ser ein derimot på [[Sunnfjord]] og [[Nordfjord]] minka husdyrtalet i same perioden.<ref name=Battagel>Grove J M og Battagel A : Tax records from western Norway, as an index of Little Ice Age environmental and economic detoriation, 1983</ref> I Sunnfjord og Nordfjord er det vist at det òg her var hyppige flaumskadar i tida 1650-1760.<ref name=Battagel/> Flaumskadane kom ofte og i eit omfang som ein ikkje har sett korkje før eller seinare. Det var òg ekstremt mange fjell-, jord- og snøras i desse områda. ;Hordaland I [[Odda]] er det vist at det òg her var hyppige flaumskadar i tida 1650-1760.<ref name=Battagel/> Flaumskadane kom oftare og i eit omfang som vi ikkje har sett korkje før eller seinare. Det var òg ekstremt mange fjell-, jord- og snøras i desse områda. ;Rogaland I Rogaland er flaumskadar berre i lita grad omtalt i bygdebøkene. I [[Årdal i Ryfylke|Årdal]] vert flaumar omtalte som ein ikkje har sett maken til seinare.<ref>Eikeland S : Årdal, frå istid til nåtid, 1969</ref> Det var i 1727 og 1743. Flaumen i desember 1743 kom av eit valdsamt regnvêr som gav omfattande flaumskadar over store delar av Vestlandet. På [[Sola kommune|Sola]] finn ein eit anna fenomen, nemleg sandflukt som gjorde at mange gardar vart skadd og i dei verste tilfella lagt øyde i 1668 til 1730.<ref name="Lindanger"/> Dei nedlagde bruka på Byberg og Dysjeland vart teke i bruk igjen frå om lag 1760. Vi må tru at sandplaga då var over. Det er nærliggande at årsaka var klimaendringa. Det ut frå at sandflukta fell i tid saman med dei andre endringane i klimaforholda på Vestlandet. For å få sandflukt må vi ha hatt sterk vind. Dette for at sanden frå strendene skulle kunne flyttast inn over dyrka mark. Talet på forlis på [[Jæren]] voks utover 1700-talet.<ref name=Lindanger>Lindanger B : Soga om Sola og Madla, band I, 1980</ref> Ut frå det så treng ikkje stormhyppigheita å ha vore høg i første halvdelen av hundreåret, men auken i forlis kan òg ha forklaringa si i den auka skipstrafikken. Dersom sandflukta ikkje kom i særs kraftige stormar, må sandflukta ha kome i tørre periodar med framherskande sterke vestlege (sørvest til nordvest) vindar. Dette fordi tørr sand lettare blir transportert av vinden enn våt sand. Dominerande vestlege vindar understøtter òg at temperaturane har vore moderate i denne tida. Det var ein stagnasjonsperiode på Jæren, medan Ryfylke klarte seg betre. Minst nedbør kjem det over ope hav og på låglandet ute ved kysten som på Jæren, mest der fjellet hevar seg brattast. Vidare austover vil nedbøren minke raskt.<ref>Wishmann E H : Studiet av Ryfylkes klimahistorie i sein- og postglacial tid, 1979</ref> Når dei totale nedbørmengdene auka vart nok òg auken fordelt omtrent på same måte. Auka nedbørsmengder gav truleg meir ekstra nedbør i ytre enn i indre strøk. Sandflukta som nok òg var klimabestemt har òg vore med på å redusere avlingane på delar av Jæren. Dårlege avlingar på Sola i 1696 vart forklart med store nedbørmengder.<ref name=Lindanger/> Truleg var klimaet medverkande til stagnasjonen på Jæren, men ikkje heilt avgjerande. Skilnaden mellom indre og ytre strøk i Rogaland kan forklarast med klimaet. ===Nord-Amerika=== Tidlege europeiske utforskarar og busetjarar i Nord-Amerika rapporterte om særskild harde vintrar. [[Samuel Champlain]] rapporterte til dømes om berande is ved kysten av [[Lake Superior]] i juni 1608. Dagboka til [[Pierre de Troyes]], som leia ein ekspedisjon til [[Jamesbukta]] i 1686, fortel at bukta framleis hadde så mykje drivis den 1. juli at han kunne gøyma seg bak han i kanoen sin.<ref name="Kenyon1971">{{cite book |author1=Kenyon W.A. |author2=Turnbull J.R. |title=The Battle for James Bay |publisher=Macmillan Company of Canada Limited |location=Toronto |year=1971}}</ref> Vinteren 1780 fraus [[New York Harbor]] til slik at folk kunne gå frå [[Manhattan]] til [[Staten Island]]. Både europearar og urfolk leid av uvanleg stor mortalitet i [[Maine]] vinteren 1607/1608, og same tid blei det rapportert om ekstrem frost frå [[Jamestown i Virginia]].<ref name="Lamb1995"/> Amerikanske urfolk skipa samband som svar på matmangel.<ref name="SVS Science Story: Ice Age" /> Ein analyse av geografi og historiske nedteikningar frå [[Yucatan]]halvøya viser at klimaet blei tørrare og kaldare på 1400-talet, noko som tyder på at Den vesle istida også kan ha råka dette området.<ref>{{cite journal |title=Climate change on the Yucatan Peninsula during the Little Ice Age |journal=Quaternary Research |volume=63 |issue=2 |date=March 2005 |author1=David A. Hodella |author2=Mark Brennera |author3=Jason H. Curtisa |author4=Roger Medina-Gonzálezb |author5=Enrique Ildefonso-Chan Canb |author6=Alma Albornaz-Patb |author7=Thomas P. Guilderson |doi=10.1016/j.yqres.2004.11.004 |page=109|bibcode = 2005QuRes..63..109H }}</ref> ===Asia=== Også Asia var råka av endringar i klima, sjølv om det er uklart om dette var knytt til klimaendringane i Europa og Nord-Amerika eller om det var separate endringar.<ref name="Mann2003" /> I Kina slutta ein å dyrka varmeelskande avlingar, som appelsiner, i [[Jiangxi]], der ein hadde dyrka dei i fleire hundreår.<ref name=cdc/> Dei to tidsromma då [[taifun]]ar var vanlegast i [[Guangdong]] fell saman med to av dei kaldaste og tørraste periodane i Nord- og Sentral-Kina (1660–1680 og 1850–1880).<ref name="Liu2001">{{cite journal |author1=Kam-biu Liu |author2=Caiming Shen |author3=Kin-sheun Louie |year=2001 |title=A 1,000-Year History of Typhoon Landfalls in Guangdong, Southern China, Reconstructed from Chinese Historical Documentary Records |journal=Annals of the Association of American Geographers |volume=91 |issue=3 |pages=453–464 |doi=10.1111/0004-5608.00253 }}</ref> I noverande [[Pakistan]] blei [[Balutsjistan]] kaldare og [[balutsjar]] byrja flytta og slå seg ned langs [[Indus]]elva i [[Sind]] og [[Pandjab]].<ref>[http://tribune.com.pk/story/688234/from-zardaris-to-makranis-how-the-baloch-came-to-sindh/ From Zardaris to Makranis: How the Baloch came to Sindh]</ref> ===Afrika=== I Etiopia og Nord-Afrika blei det rapportert om fast snødekke på fjelltoppar der det ikkje finst i dag.<ref name=cdc>{{cite journal |author=Reiter P |title=From Shakespeare to Defoe: malaria in England in the Little Ice Age |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=6 |issue=1 |pages=1–11 |year=2000 |pmid=10653562 |pmc=2627969 |doi=10.3201/eid0601.000101}}</ref> [[Timbuktu]], ein viktig by i [[transsaharahandel]]en, blei oversvømd minst 13 gonger av [[Nigerelva]]; det finst ingen nedteikningar om liknande flaumar før eller sidan.<ref name=cdc/> I [[det sørlege Afrika]] har sedimentprøvar frå [[Malawisjøen]] vitna om kaldare tilhøve mellom 1570 og 1820, noko som kan tyda på ei større utstrekking av Den vesle istida enn ein tidlegare trudde.<ref name="Johnson2001">{{cite journal |author=Johnson, T.C.|author2=Barry, S.|author3=Chan, Y.|author4= Wilkinson, P. |title=Decadal record of climate variability spanning the past 700 yr in the Southern Tropics of East Africa |journal=Geology |volume=29 |pages=83–6 |year=2001 |doi=10.1130/0091-7613(2001)029<0083:DROCVS>2.0.CO;2 |issn=0091-7613 |bibcode = 2001Geo....29...83J }}</ref> Ein ny temperatur-rekonstruksjon over ein periode på 3000 år som byggjer på [[stalagmitt]]vekstraten i ei kald grotte i [[Sør-Afrika]] tyder også på ein kald periode frå 1500 til 1800.<ref name="Holmgren2001">{{cite journal |author=Holmgren, K.|author2= Tyson, P.D.|author3= Moberg, A.|author4= Svanered, O. |title=A preliminary 3000-year regional temperature reconstruction for South Africa |journal=South African Journal of Science |volume=97 |pages=49–51 |year=2001 }}</ref> ===Oseania=== Havinvådata for stillehavsøyar tyder på at havnivået i området gjekk ned, moglegvis i to omgangar, mellom 1270 og 1475. Dette er blitt knytt til eit fall i temperaturen på 1,5&nbsp;°C (funne gjennom oksygen-isotopeanalyse) og ein observert auke i [[El Niño]]-hendingar.<ref name = "Nunn2000">{{cite journal |author=Nunn, P.D. |title=Environmental catastrophe in the Pacific Islands around AD 1300 |journal=Geoarchaeology |volume=15 |issue=7 |pages=715–40 |year=2000 |doi=10.1002/1520-6548(200010)15:7<715::AID-GEA4>3.0.CO;2-L}}</ref> Tropisk stillehvavskorall tyder på ein høgfrekvent og intens [[El Niño-Sør-oscillasjon]] på midten av 1600-talet.<ref>{{cite web|url=http://www.pac.ne.jp/IUGG2003/EN/program.asp?session_id=MC12&program_id=022025-1 |title=The Medieval Cool Period and the Little Warm Age in the Central Tropical Pacific? Fossil Coral Climate Records of the Last Millennium |author1=Kim M. Cobb |author2=Chris Charles |author3=Hai Cheng |author4=R. Lawrence Edwards |archive-url=https://web.archive.org/web/20031120203254/http://www.pac.ne.jp/IUGG2003/EN/program.asp?session_id=MC12&program_id=022025-1 |dead-url=yes |archive-date=20 November 2003 |df= }}</ref> På vestkysten av [[Søralpane på New Zealand]] auka [[Franz Josef-breen]] raskt i løpet av Den vesle istida. Breen nådde ei maksimumutbreiing tidleg på 1700-talet, i eit av dei få døma på ein isbre som møtte ein [[regnskog]].<ref name="Fagan"/> Det finst avgrensa prov på klimaendringar i Australia på denne tida. Funn frå sjøar i [[Victoria i Australia|Victoria]] tyder på at tilhøva, i det minste sør i delstaten, var våte og/eller uvanleg kjølege. I nord tyder prov på nokså tørre tilhøve, men korallkjernar frå [[Great Barrier Reef]] tyder på liknande nedbørsmengd som i dag, men med mindre variasjon. Ein studie av [[isotop]]ar i korallar frå Great Barrier Reef tyda på at auka transport av vassdamp frå sørlege tropiske havområde til polane bidrog til Den vesle istida.<ref name="Erica2002">{{cite journal |title=Abrupt Decrease in Tropical Pacific Sea Surface Salinity at End of Little Ice Age |author1=Erica J. Hendy |author2=Michael K. Gagan |author3=Chantal A. Alibert |author4=Malcolm T. McCulloch |author5=Janice M. Lough |author6=Peter J. Isdale |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/295/5559/1511 |journal=Science |date=22. februar 2002 |volume=295 |issue=5559 |pages=1511–4 |doi=10.1126/science.1067693 |pmid=11859191 |bibcode=2002Sci...295.1511H}}</ref> ===Sør-Amerika=== Årringdata frå [[Patagonia]] viser kalde episodar mellom 1270 og 1380 og frå 1520 til 1670, på liknande tidsrom som på den nordlege halvkula.<ref name="Villalba1990">{{cite journal |author=Villalba, R. |authorlink=Ricardo Villalba |title=Climatic fluctuations in Northern Patagonian during the last 1000 years as inferred from tree-rings records |journal=Quaternary Research |volume=34 |pages=346–60 |year=1990 |doi=10.1016/0033-5894(90)90046-N |issue=3 |bibcode = 1990QuRes..34..346V }}</ref><ref name="Villalba1994">{{cite journal |author=Villalba, R |title=Tree-ring and glacial evidence for the medieval warm epoch and the Little Ice Age in southern South America |journal=Climatic Change |volume=26 |pages=183–97 |year=1994 |doi=10.1007/BF01092413 |issue=2–3|bibcode=1994ClCh...26..183V }}</ref> Åtte sedimentprøvar frå [[Puyehuesjøen]] er blitt tolka som prov på ein fuktig periode frå 1470 til 1700, noko forskarane som utførte studien skildra som ein regional markør for byrjinga på Den vesle istida.<ref name="S2005">{{cite journal |title=Temporal evolution of sediment supply in Lago Puyehue (Southern Chile) during the last 600 yr and its climatic significance |author1=Sébastien Bertranda |author2=Xavier Boësa |author3=Julie Castiauxa |author4=François Charletb |author5=Roberto Urrutiac |author6=Cristian Espinozac |author7=Gilles Lepointd |author8=Bernard Charliere |author9=Nathalie Fage |journal=Quaternary Research |volume=64 |issue=2 |year=2005 |doi=10.1016/j.yqres.2005.06.005 |page=163|bibcode = 2005QuRes..64..163B }}</ref> ==Kritikk== Frosne elver og enorme isbrear treng ikkje å ha direkte samanheng med den vesle istida. Det avheng av kor varme somrar ein har og kor nedbørsrike vintrane er. Så store brear provar ikkje at det var så frykteleg mykje kaldare. ==Sjå òg== *[[Den varme perioden i mellomalderen]] ==Kjelder== {{refstart|liste= <ref name="NASA Glossary">{{Cite journal|title=Earth observatory Glossary L-N|publisher=NASA|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Glossary/?mode=alpha&seg=l&segend=n|place=NASA Goddard Space Flight Center, Green Belt MD|accessdate=17 July 2015}}</ref> <ref name=Fagan>{{Cite book |last=Fagan |first=Brian M. |authorlink=Brian Fagan |title=The Little Ice Age: How Climate Made History, 1300–1850 |publisher=[[Basic Books]] |year=2001 |isbn=0-465-02272-3 |url={{google books |plainurl=y |id=LwvkmXt5fQUC}} |ref=harv}}</ref> }} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Den lille istid|Den lille istid]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 28. august 2011.'' *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Little Ice Age|Little Ice Age]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 25. februar 2018.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Klimahistorie]] [[Kategori:Holocen]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2018]] 9nofezt50y8xn56nsa0dkanq9uzy2ac 0 195351 3653731 3522350 2026-05-18T17:52:26Z Ranveig 39 Fmt. 3653731 wikitext text/x-wiki '''Målteori''' er eit [[matematikk|matematisk]] fagfelt som tar utgangspunkt i enkle eigenskapar knytte til omgrep som [[lengd]], [[areal]] og [[volum]]. Dei mest grunnleggande av desse eigenskapane kan ein illustrere ved at ein til dømes kan finne volumet av ein lekam ved å [[addisjon|addere]] voluma til enklare delar som lekamen er sett saman av. I målteorien er denne eigenskapen postulert som eit [[aksiom]], og på grunnlag av dette vert den generelle målteorien utvikla innanfor rammene til [[mengdelære|mengdelæra]]. Målteori dannar grunnlaget for ein [[integrasjon]]steori som først vart utvikla av franskmannen [[Henri Léon Lebesgue]]. Eit av dei viktigaste bruksområda til målteorien er innan [[sannsynsrekning]], sidan han dannar utgangspunktet for den moderne sannsynsteorien, slik denne vart utvikla av den sovjetiske matematikaren [[Andrej Kolmogorov]]. ==Kjelder== *{{snl|målteori}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Matematiske strukturar]] [[Kategori:Målteori| ]] [[Kategori:Målingar]] nonflzydk2wnpvon3ljspw9gged4kag 0 198796 3653821 3648416 2026-05-19T03:11:31Z ~2026-30123-25 155088 /* Historie */ 3653821 wikitext text/x-wiki {{geoboks|landsby |andre namn = Ach na Feàrna |bilete = Wallace's Monument, Elderslie.jpg |bilettekst = Wallace Monument. {{foto|Stephen Sweeney}} |land = Skottland |region = Renfrewshire |postnummer = PA5 |retningsnummer = 0 1505 }} '''Elderslie''' ([[skotsk-gælisk]] ''Ach na Feàrna'') er ein landsby i regionen [[Renfrewshire ]] i [[Skottland]]. Han har kring 5&nbsp;500 innbyggjarar. Den gamle stavemåten for staden er «Ellerslie». Landsbyen ligg 4 km unna [[Paisley]] og ligg midtveges mellom Paisley og [[Johnstone]]. Elderslie er kjent for å vere den sannsynlege fødestaden for den skotske nasjonalhelten [[William Wallace]]. == Historie == Elderslie er ''Ach-na-Feàrna'' i skotsk-gælisk, men namnet kjem frå ''Alder lea'', eller ''elloern'' på gammal-engelsk der «li» tyder «snever». Landsbyen blei grunnlagt i 1398, sjølv om det var busetjing i området lenge før den tida, som ''Eldersly''. Timothy Ponts kart frå 1596 har merkt staden som ''Ellersley''. William Wallace-monumentet blei avduka han 28. september 1912 av Sir [[Thomas Glen-Coats]]. Det blei forma av J. C. Murrey frå [[Westminister]]. Det er rundt 12 meter høgt og fundamenta er 7 meter over bakken. Kvar einaste august blir «Wallace Day» arrangert med ein marsj frå sentrum av Johnston til monumentet. William Wallace blei fødd i Elderslie rundt 1271. Ei lokal segn om eiketreet «Wallace Oak» fortel at Wallace unngjekk å bli fanga av engelskmennene ved å gøyme meir enn 100 av mennene sine i eit gigantisk tre. Treet forfall grunna alder og suvenirjegerar som fjerna [[bork]]en. Ein avleggjar frå ei 300 år gamle Wallace-barlind blei planta på utsida av den nye skotske parlamentsbygningen i [[Edinburgh]]. I nærleiken av vegen som går til [[Gleniffer Braes]], finst større [[helleristning]]ar med mange sirklar og groper som blir kalla for «kopp-og-ring»-markeringar, ikkje ulik tilsvarande som finst på vestkysten i [[Noreg]]. Dei blir trudd å vere minst 3000 år gamle og kan vere symbol på velstand og mengd. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Elderslie|Elderslie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 4. november 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar og landsbyar i Renfrewshire ]] ns13cct4uuwl1onuwtc78t8x12c7jjo 0 203747 3653924 3639979 2026-05-19T10:02:46Z -wuppertaler 121955 Commons 3653924 wikitext text/x-wiki {{om|kommunen|innsjøen|Greifenvatnet}} {{Infoboks kommune Sveits | namn= Greifensee | bilete= Greifensee (ZH) - Schloss - Landenberghaus - Greifensee IMG 6554 ShiftN.jpg | kommunevåpen= CHE Greifensee COA.svg | språk= tysk | kanton = kantonen Zürich | isokode = CH-ZH | distrikt= [[Distriktet Uster|Uster]] | latd=47|latm=22|longd=8|longm=41 | postnummer= 8606 | kommunenummer= 0194 | areal= 2.30 | høgd= 439 | innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-ZH|0194}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-ZH}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-ZH}} | nettside= www.greifensee.ch |}} '''Greifensee''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[Distriktet Uster|Uster]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[Kantonen Zürich|Zürich]] i [[Sveits]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-ZH|0194 |}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-ZH|0194|}}) og eit areal på {{areal|2.3 }}. Kommunesenteret ligg 439 meter over havet. Han ligg ved innsjøen [[Greifenvatnet]], om lag 12 km aust for [[Zürich]] i [[Sveits]]. Byen har ein historisk del med eit slott og ei unik kyrkje (Gallus kapell), forma som ein trekant. Forfattaren [[Johann Jakob Bodmer]] var frå Greifensee. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Greifensee ZH|Greifensee ZH]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 22. januar 2012.'' </div> == Bakgrunnsstoff == * [http://www.greifensee.ch Offisiell nettstad] * {{HDS|131|Greifensee}} * [http://www.openairamgreifensee.ch/2007/ Greifensee Openair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904130948/http://www.openairamgreifensee.ch/2007/ |date=2007-09-04 }} {{Commonscat|Greifensee ZH}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Zürich]] [[Kategori:Byar i Sveits]] 0fb6rbfgjnr3hy3gas7h5m2c4ejtse9 0 203751 3653925 3075811 2026-05-19T10:24:01Z -wuppertaler 121955 changed one image for a better one 3653925 wikitext text/x-wiki {{Infoboks innsjø |namn = Greifensee |bilete = GreifenseeInKantonZurichFromNorth (cropped).jpg |bilettekst = Utsyn frå dei omliggande åsane |koordinatar = {{koord|47|21|N|8|41|E|type:waterbody_region:CH-ZH|vising=pålinje,tittel}} |land = Sveits |type = [[eutrofisk]] |tilsig = [[Ustermer Aa|Aa]], [[Aabach ved Greifensee|Aabach]] |utsig = [[elva Glatt|Glatt]] |tilsigsområde = 160 |lengd = 6 |breidd = 1.6 |areal = 8.45 |djupn =18 |største_djupn = 32 |volum = 0.148 |opphaldstid = 408 dagar |høgd = 435 |byar = [[Maur i Sveits|Maur]], [[Uster|Niederuster]], [[Fällanden]], [[Mönchaltorf]] og byen [[Greifensee]] }} '''Greifenvatnet''' ([[tysk]] ''Greifensee'') er ein innsjø i [[kantonen Zürich]] i [[Sveits]]. Innsjøen har eit overflateareal på 8,4 km². Han er 6 km lang og 1,6 km på det breiaste. Innsjøen ligg 435 meter over havet, og er 32 meter på det djupaste. [[Tilsigsfelt]]et er på 160 km². Greifenvatnet renn ut i elva [[elva Glatt|Glatt]]. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Greifensee|Greifensee]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. januar 2012.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== * [http://www.greifensee-stiftung.ch/ Greifensee-Stiftung] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Innsjøar i Sveits]] [[Kategori:Geografi i Zürich]] lul7opb63ndlafc9c33wgdvry6qcrwh 0 212426 3653735 3245921 2026-05-18T21:28:53Z SpinnerLaserzthe2nd 107566 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Schongau COA.png]] → [[File:CHE Schongau COA.svg]] 3653735 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits | namn= Schongau | bilete= Schongau-Vilaghcentro kaj preghejo 190.jpg | kommunevåpen= CHE Schongau COA.svg | språk= tysk | kanton= kantonen Luzern | isokode = CH-LU | distrikt= [[distriktet Hochdorf|Hochdorf]] | latd=47|latm=16|longd=7|longm=59 | postnummer= 6288 | kommunenummer= 1041 | areal= 12.46 | høgd= 639 | innbyggjarar= 848 |innbyggjarar_i_år = December 2007 | popofyear = 2007 | nettside= www.schongau.ch |}} '''Schongau''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Hochdorf|Hochdorf]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[kantonen Luzern|Luzern]] i [[Sveits]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-LU|1041}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-LU|1041}}) og eit areal på {{areal|12}}. Kommunesenteret ligg 639 meter over havet. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Schongau, Switzerland|Schongau, Switzerland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. mars 2012.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== *http://www.schongau.ch (tysk) {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Luzern]] qtxdxbcvhy8s18kzzp6iwwrn40efj3n 0 215648 3653785 3432563 2026-05-19T02:11:08Z ~2026-30123-25 155088 3653785 wikitext text/x-wiki [[Fil:Dryocopus martius.jpg|mini|''Gjertrudsfuglen'' er eit gammelt norsk namn på [[svartspett]]. Namnet stammar frå eit utbreidd [[legendeeventyr]] med same namn.]] '''Gjertrudsfuglen''', òg kalla '''Gjertrudfuglen''', er eit [[katolsk]] [[legendeeventyr]] og eit gammalt norsk namn på [[hakkespett]]arten [[svartspett]]. Eventyret er med i [[Asbjørnsen og Moe]] si samling av ''[[Norske Folkeeventyr]]'' som første gong kom ut i perioden 1841-1844. Av ialt 22 kjente legendeeventyr i Noreg er ''Gjertrudsfuglen'' det mest utbreidde. Eventyret skal vere kjent i 39 variantar. Det korte eventyret fortel om då [[Vårherre]] og [[St. Peder]], som vandrar på jorda, ber ei [[bakstekone]] om å få smake på ei [[lefse]]. Kona, som heIter [[Gjertrud]], klarer på tre forsøk ikkje å lage ei lita nok lefse til tiggarane, og dei får derfor ingenting. Fordi Gjertrud er så gjerrig og ikkje unnar dei noko, straffar Vårherre henne ved å omskape henne til gjertrudsfuglen som straks flyg opp gjennom [[skorstein|pipa]]. Fuglen kan ein etter dette sjå med sotsvart kropp og raud lue der han hakkar etter mat mellom bork og ved og pip tørst mot regnvêret. Det religiøse eventyret har ein [[moralsk]] bodskap om korleis det kan gå med den som er [[egoistisk]], og forklarer samstundes kvifor svartspetten er som den er. Ifølge folketrua kunne gjertrudsfuglen varsle [[regn]] og lokke folk så langt inn i skogen at dei gjekk seg vill. I 1984 laga [[Anna Tystad Aronsen]] ein liten teiknefilm ([[animasjonsfilm]]) for barn for norsk fjernsyn, [[NRK]] om Gjertrudsfuglen. ==Sjå òg== * [[Gjertrudsmesse]], gammal merkedag [[17. mars]] til minne om [[Gjertrud av Nivelles]] ==Bakgrunnsstoff== {{Wikikilden|namn=Norske Folkeeventyr (1843-44)/Gjertrudsfuglen}} * [http://www.norskanimasjon.no/ffaf/movie.sp?id=489 Teiknefilmen ''Gjertrudsfuglen'' frå 1984] * [http://www.gwpa.no/nor/items/16426 Paul Renee Gaugauin sitt bilde av Gjertrudsfuglen 1968, (GREV WEDELS PLASS AUKSJONER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010346/http://www.gwpa.no/nor/items/16426 |date=2016-03-05 }} * [http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html ''Gertrude's Bird'' (eventyret på engelsk)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233837/http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html |date=2016-12-20 }} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gjertrudsfuglen|Gjertrudsfuglen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mai 2012.'' </div> [[Kategori:Eventyr]] [[Kategori:Norsk folketru]] 26fy4kxf8m13f9xu50r0jim8lwgcuka 3653786 3653785 2026-05-19T02:11:29Z ~2026-30123-25 155088 3653786 wikitext text/x-wiki [[Fil:Dryocopus martius.jpg|mini|''Gjertrudsfuglen'' er eit gammalt norsk namn på [[svartspett]]. Namnet stammar frå eit utbreidd [[legendeeventyr]] med same namn.]] '''Gjertrudsfuglen''', òg kalla '''Gjertrudfuglen''', er eit [[katolsk]] [[legendeeventyr]] og eit gammalt norsk namn på [[hakkespett]]arten [[svartspett]]. Eventyret er med i [[Asbjørnsen og Moe]] si samling av ''[[Norske Folkeeventyr]]'' som første gong kom ut i perioden 1841-1844. Av ialt 22 kjente legendeeventyr i Noreg er ''Gjertrudsfuglen'' det mest utbreidde. Eventyret skal vere kjent i 39 variantar. Det korte eventyret fortel om då [[Vårherre]] og [[St. Peder]], som vandrar på jorda, ber ei [[bakstekone]] om å få smake på ei [[lefse]]. Kona, som heIter [[Gjertrud]], klarer på tre forsøk ikkje å lage ei lita nok lefse til tiggarane, og dei får derfor ingenting. Fordi Gjertrud er så gjerrig og ikkje unnar dei noko, straffar Vårherre henne ved å omskape henne til gjertrudsfuglen som straks flyg opp gjennom [[skorstein|pipa]]. Fuglen kan ein etter dette sjå med sotsvart kropp og raud lue der han hakkar etter mat mellom bork og ved og pip tørst mot regnvêret. Det religiøse eventyret har ein [[moralsk]] bodskap om korleis det kan gå med den som er [[egoistisk]], og forklarer samstundes kvifor svartspetten er som den er. Ifølge folketrua kunne gjertrudsfuglen varsle [[regn]] og lokke folk så langt inn i skogen at dei gjekk seg vill. I 1984 laga [[Anna Tystad Aronsen]] ein liten teiknefilm ([[animasjonsfilm]]) for barn for norsk fjernsyn, [[NRK]] om Gjertrudsfuglen. ==Sjå òg== * [[Gjertrudsmesse]], gammal merkedag [[17. mars]] til minne om [[Gjertrud av Nivelles]] ==Bakgrunnsstoff== {{Wikikilden|namn=Norske Folkeeventyr (1843-44)/Gjertrudsfuglen}} * [http://www.norskanimasjon.no/ffaf/movie.sp?id=489 Teiknefilmen ''Gjertrudsfuglen'' frå 1984] * [http://www.gwpa.no/nor/items/16426 Paul Renee Gaugauin sitt bilde av Gjertrudsfuglen 1968, (GREV WEDELS PLASS AUKSJONER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010346/http://www.gwpa.no/nor/items/16426 |date=2016-03-05 }} * [http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html ''Gertrude's Bird'' (eventyret på engelsk)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233837/http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html |date=2016-12-20 }} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gjertrudsfuglen|Gjertrudsfuglen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mai 2012.'' </div> [[Kategori:Eventyr]] [[Kategori:Norsk folketru]] 62bbkoh0gaorluhgnciu99og16cs351 3653787 3653786 2026-05-19T02:12:34Z ~2026-30123-25 155088 3653787 wikitext text/x-wiki [[Fil:Dryocopus martius.jpg|mini|''Gjertrudsfuglen'' er eit gammalt norsk namn på [[svartspett]]. Namnet stammar frå eit utbreidd [[legendeeventyr]] med same namn.]] '''Gjertrudsfuglen''', òg kalla '''Gjertrudfuglen''', er eit [[katolsk]] [[legendeeventyr]] og eit gammalt norsk namn på [[hakkespett]]arten [[svartspett]]. Eventyret er med i [[Asbjørnsen og Moe]] si samling av ''[[Norske Folkeeventyr]]'' som første gong kom ut i perioden 1841-1844. Av ialt 22 kjente legendeeventyr i Noreg er ''Gjertrudsfuglen'' det mest utbreidde. Eventyret skal vere kjent i 39 variantar. Det korte eventyret fortel om då [[Vårherre]] og [[St. Peder]], som vandrar på jorda, ber ei [[bakstekone]] om å få smake på ei [[lefse]]. Kona, som heiter [[Gjertrud]], klarer på tre forsøk ikkje å lage ei lita nok lefse til tiggarane, og dei får derfor ingenting. Fordi Gjertrud er så gjerrig og ikkje unner dei noko, straffar Vårherre henne ved å omskape henne til gjertrudsfuglen som straks flyg opp gjennom [[skorstein|pipa]]. Fuglen kan ein etter dette sjå med sotsvart kropp og raud lue der han hakkar etter mat mellom bork og ved og pip tørst mot regnvêret. Det religiøse eventyret har ein [[moralsk]] bodskap om korleis det kan gå med den som er [[egoistisk]], og forklarer samstundes kvifor svartspetten er som den er. Ifølge folketrua kunne gjertrudsfuglen varsle [[regn]] og lokke folk så langt inn i skogen at dei gjekk seg vill. I 1984 laga [[Anna Tystad Aronsen]] ein liten teiknefilm ([[animasjonsfilm]]) for barn for norsk fjernsyn, [[NRK]] om Gjertrudsfuglen. ==Sjå òg== * [[Gjertrudsmesse]], gammal merkedag [[17. mars]] til minne om [[Gjertrud av Nivelles]] ==Bakgrunnsstoff== {{Wikikilden|namn=Norske Folkeeventyr (1843-44)/Gjertrudsfuglen}} * [http://www.norskanimasjon.no/ffaf/movie.sp?id=489 Teiknefilmen ''Gjertrudsfuglen'' frå 1984] * [http://www.gwpa.no/nor/items/16426 Paul Renee Gaugauin sitt bilde av Gjertrudsfuglen 1968, (GREV WEDELS PLASS AUKSJONER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010346/http://www.gwpa.no/nor/items/16426 |date=2016-03-05 }} * [http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html ''Gertrude's Bird'' (eventyret på engelsk)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233837/http://www.surlalunefairytales.com/authors/asbjornsenmoe/gertrudesbird.html |date=2016-12-20 }} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gjertrudsfuglen|Gjertrudsfuglen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mai 2012.'' </div> [[Kategori:Eventyr]] [[Kategori:Norsk folketru]] ftt12y9wx5avoxc9eka214veunpvnmb 0 216385 3653758 2998503 2026-05-19T00:59:27Z ~2026-30123-25 155088 3653758 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} [[Fil:Cleaned-Illustration Salix purpurea.jpg|mini|[[Raudvier]] ''S. purpurea'']] [[Fil:Willow catkin 2 aka.jpg|mini|Vier]] '''Vierslekta''' (''Salix'') er ei [[planteslekt]] i [[vierfamilien]] og veks som [[tre]], buskar, ris eller [[urt]]eaktige dvergbuskar. Tre og store buskar med smale blad vert gjerne kalla ''pil'' eller ''piletre'', tre og store buskar med breie blad vert kalla ''selje'', og låge buskar og dvergbuskar vert kalla ''vier''. Variantar av piletre vert ofte nytta som park- og hagetre, og kan òg finnast viltveksande somme stader i [[Noreg]]. Slekta har kring 400 [[art]]ar. Vieren har gråaktig bork som er glatt eller fura, og veden har ofte åsar under borken. Vinterknoppane er dekte med eit skal og blada er spreidde, enkle og rundtakka eller fint sagtakka. Vieren er [[særbu]] med blomstrane samla i akslike heng. == Utbreiing == Vieren veks i hovudsak i [[Temperert klima|tempererte område]] på [[den nordlege halvkula]]. Det finst om lag 30 artar i Noreg og 24 artar i [[Sverige]] og dei fleste finst i nord. Dei mest kjende artane i Noreg og Sverige er [[selje]] (''S. caprea''), [[gråvier]] (''S. cinerea'') og [[skjørpil]] (''S. fragilis''). Vieren er vanskleg å artbestemme når ein har hybridar. Fleire dyrka arter har blittt naturalisert, til dømes [[kvitpil]] (''S. alba''), [[raudvier]] (''S. purpurea'') og [[korgvier]] (''S. viminalis''). I fjellområde finst [[vierregionen]], dei siste treområda før snaufjellet, som er særleg prega av viervekstar. ==Dyrking== Piltypar som som [[raudpil]] og [[korgpil]] kan dyrkast for produksjon av kvister til [[korgbinding]] og liknande. Dette kan føregå vad at ein tek kvistar på rundt 25 cm som [[stikling]]ar og set dei i rader tidleg om våren.<ref> {{citation|contribution=Pil: pildyrking|date=14. februar 2009|title= Store norske leksikon|url=https://snl.no/pil%2Fpildyrking}} </ref> Lokalt har planting av [[pilevall]]ar vore vanleg, først og fremst i [[Skåne]] der trea utgjer eit kjenneteiken for landskapet. I Skåne finst [[bandpil]], ''Salix amygdalina'' og [[bandvier]], ''Salix lanceolata.'' == Hybridar == Det er vanleg med [[hybrid]]isering mellom ulike artar i slekta. Desse er ofte [[fertil]]e og kan gjere det vanskeleg å bestemme arten. Somme tider finn ein hybridar med både tre og fire artar innblanda. Ungskott og sterile eksemplar kan mange gongar vere umoglege å identifisere med visse. ==Artar i Norden== {| class="wikitable sortable" |- ![[Vitskapleg namn]] !Norsk !Svensk !Dansk |- |Salix aegyptiaca |Fløyelsselje | | |- |[[Salix alba]] |Kvitpil |Vitpil |Hvid-Pil |- |Salix alba vitellina |Gullpil | | |- |Salix arbuscula |Småvier |Risvide |Busk-Pil |- |[[Salix arctica]] |Tundravier | |Arktisk Pil |- |Salix ×arctogena |Trippelvier | | |- |[[Salix aurita]] |Øyrevier/ørevier |Bindvide |Øret Pil |- |Salix babylonica |Babylonpil | | |- |Salix bebbiana |Finnmarksvier | | |- |Salix bicolor |Gullvier | | |- |Salix ×calodendron |Fagervier/Dunvier | | |- |[[Salix caprea]] |[[Seljetre|Selje]] |Sälg |Selje-pil |- |Salix caprea ssp. sericea |Silkeselje | | |- |[[Salix cinerea]] |Gråselje |Gråvide |Grå-Pil |- |[[Salix daphnoides]] |[[Doggpil]]/påskepil |Daggvide |Dug-Pil/Pommersk Pil |- |Salix daphnoides ssp. acutifolia |Plommepil | | |- |Salix dasyclados |Fløyelsvier | | |- |Salix ehrhartiana |Elvepil | | |- |Salix elaeagnos |Dunpil | |Flod-Pil |- |Salix fragilis |Skjørpil |Knäckepil |Skør-Pil |- |[[Salix glauca]] |Sølvvier/myrvier |Ripvide |Blågrå Pil |- |Salix glauca ssp. stipulifera |Russevier | | |- |[[Salix hastata]] |Bleikvier |Blekvide |Spyd-Pil |- |[[Salix herbacea]] |Musøyre/musøre |Dvärgvide |Dværg-Pil |- |[[Salix lanata]] |Ullvier |Ullvide |Uld-pil |- |Salix lanata ssp. glandulifera |Kjertelvier | | |- |[[Salix lapponum]] |Lappvier |Lappvide |Laplands-Pil |- |Salix matsudana | | |Koreansk pil |- |Salix xmeyeriana |Blankpil | | |- |Salix xmollissima |Flettepil | | |- |[[Salix myrsinifolia]] |Svartvier |Svartvide | |- |Salix myrsinifolia ssp. borealis |Setervier | |Sæter-Pil |- |Salix myrsinifolia ssp. kolaënsis |Kolavier | | |- |[[Salix myrsinites]] |Myrtevier |Glansvide |Blåbær-Pil |- |[[Salix myrtilloides]] |Blokkevier |Odonvide |Myrte-Pil |- |[[Salix nummularia]] |Sibirvier | | |- |Salix xpendulina |Fontenepil | | |- |[[Salix pentandra]] |Istervier |Jolster |Femhannet Pil |- |[[Salix phylicifolia]] |Grønvier/grønnvier |Grönvide |Tofarvet Pil |- |[[Salix polaris]] |[[Polarvier]] |Polarvide |Polar-Pil |- |[[Salix purpurea]] |Raudpil/rødpil |Rödvide |Purpur-Pil |- |[[Salix repens]] |Krypvier/Heivier |Krypvide |Krybende Pil |- |Salix repens var. nitida |Sandvier | | |- |Salix repens subsp. rosmarinifolia | | |Rosmarin-Pil |- |[[Salix reticulata]] |Rukkevier/rynkevier |Nätvide |Net-Pil |- |Salix xrubens |Grønnpil | | |- |Salix ×rubra |Silkerødpil | | |- |Salix salvifolia | |Vitvide | |- |Salix xsepulcralis |Sørgepil | | |- |Salix xsmithiana |Namdalspil | | |- |[[Salix starkeana]] |Blåvier |Ängsvide |Ellebladet Pil |- |Salix starkeana ssp. cinerascens |Finnmarksvier | | |- |[[Salix stipularis]] |Spissøyrevier/spissørevier | | |- |[[Salix triandra]] |Mandelpil |Mandelpil |Mandel-Pil |- |Salix uva-ursi | | |Melbær-Pil |- |[[Salix viminalis]] |Korgpil/kurvpil |Korgvide |Bånd-Pil |} ==Kjelder== {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/salica/salix/welcome.html «Viden»] i ''Den virtuella floran'' {{commons|Salix}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vierfamilien]] sbsikjj9rfkk7iblzj1usowkcet04i0 3653759 3653758 2026-05-19T01:00:28Z ~2026-30123-25 155088 /* Utbreiing */ 3653759 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} [[Fil:Cleaned-Illustration Salix purpurea.jpg|mini|[[Raudvier]] ''S. purpurea'']] [[Fil:Willow catkin 2 aka.jpg|mini|Vier]] '''Vierslekta''' (''Salix'') er ei [[planteslekt]] i [[vierfamilien]] og veks som [[tre]], buskar, ris eller [[urt]]eaktige dvergbuskar. Tre og store buskar med smale blad vert gjerne kalla ''pil'' eller ''piletre'', tre og store buskar med breie blad vert kalla ''selje'', og låge buskar og dvergbuskar vert kalla ''vier''. Variantar av piletre vert ofte nytta som park- og hagetre, og kan òg finnast viltveksande somme stader i [[Noreg]]. Slekta har kring 400 [[art]]ar. Vieren har gråaktig bork som er glatt eller fura, og veden har ofte åsar under borken. Vinterknoppane er dekte med eit skal og blada er spreidde, enkle og rundtakka eller fint sagtakka. Vieren er [[særbu]] med blomstrane samla i akslike heng. == Utbreiing == Vieren veks i hovudsak i [[Temperert klima|tempererte område]] på [[den nordlege halvkula]]. Det finst om lag 30 artar i Noreg og 24 artar i [[Sverige]], og dei fleste finst i nord. Dei mest kjende artane i Noreg og Sverige er [[selje]] (''S. caprea''), [[gråvier]] (''S. cinerea'') og [[skjørpil]] (''S. fragilis''). Vieren er vanskleg å artbestemme når ein har hybridar. Fleire dyrka arter har blitt naturaliserte, til dømes [[kvitpil]] (''S. alba''), [[raudvier]] (''S. purpurea'') og [[korgvier]] (''S. viminalis''). I fjellområde finst [[vierregionen]], dei siste treområda før snaufjellet, som er særleg prega av viervekstar. ==Dyrking== Piltypar som som [[raudpil]] og [[korgpil]] kan dyrkast for produksjon av kvister til [[korgbinding]] og liknande. Dette kan føregå vad at ein tek kvistar på rundt 25 cm som [[stikling]]ar og set dei i rader tidleg om våren.<ref> {{citation|contribution=Pil: pildyrking|date=14. februar 2009|title= Store norske leksikon|url=https://snl.no/pil%2Fpildyrking}} </ref> Lokalt har planting av [[pilevall]]ar vore vanleg, først og fremst i [[Skåne]] der trea utgjer eit kjenneteiken for landskapet. I Skåne finst [[bandpil]], ''Salix amygdalina'' og [[bandvier]], ''Salix lanceolata.'' == Hybridar == Det er vanleg med [[hybrid]]isering mellom ulike artar i slekta. Desse er ofte [[fertil]]e og kan gjere det vanskeleg å bestemme arten. Somme tider finn ein hybridar med både tre og fire artar innblanda. Ungskott og sterile eksemplar kan mange gongar vere umoglege å identifisere med visse. ==Artar i Norden== {| class="wikitable sortable" |- ![[Vitskapleg namn]] !Norsk !Svensk !Dansk |- |Salix aegyptiaca |Fløyelsselje | | |- |[[Salix alba]] |Kvitpil |Vitpil |Hvid-Pil |- |Salix alba vitellina |Gullpil | | |- |Salix arbuscula |Småvier |Risvide |Busk-Pil |- |[[Salix arctica]] |Tundravier | |Arktisk Pil |- |Salix ×arctogena |Trippelvier | | |- |[[Salix aurita]] |Øyrevier/ørevier |Bindvide |Øret Pil |- |Salix babylonica |Babylonpil | | |- |Salix bebbiana |Finnmarksvier | | |- |Salix bicolor |Gullvier | | |- |Salix ×calodendron |Fagervier/Dunvier | | |- |[[Salix caprea]] |[[Seljetre|Selje]] |Sälg |Selje-pil |- |Salix caprea ssp. sericea |Silkeselje | | |- |[[Salix cinerea]] |Gråselje |Gråvide |Grå-Pil |- |[[Salix daphnoides]] |[[Doggpil]]/påskepil |Daggvide |Dug-Pil/Pommersk Pil |- |Salix daphnoides ssp. acutifolia |Plommepil | | |- |Salix dasyclados |Fløyelsvier | | |- |Salix ehrhartiana |Elvepil | | |- |Salix elaeagnos |Dunpil | |Flod-Pil |- |Salix fragilis |Skjørpil |Knäckepil |Skør-Pil |- |[[Salix glauca]] |Sølvvier/myrvier |Ripvide |Blågrå Pil |- |Salix glauca ssp. stipulifera |Russevier | | |- |[[Salix hastata]] |Bleikvier |Blekvide |Spyd-Pil |- |[[Salix herbacea]] |Musøyre/musøre |Dvärgvide |Dværg-Pil |- |[[Salix lanata]] |Ullvier |Ullvide |Uld-pil |- |Salix lanata ssp. glandulifera |Kjertelvier | | |- |[[Salix lapponum]] |Lappvier |Lappvide |Laplands-Pil |- |Salix matsudana | | |Koreansk pil |- |Salix xmeyeriana |Blankpil | | |- |Salix xmollissima |Flettepil | | |- |[[Salix myrsinifolia]] |Svartvier |Svartvide | |- |Salix myrsinifolia ssp. borealis |Setervier | |Sæter-Pil |- |Salix myrsinifolia ssp. kolaënsis |Kolavier | | |- |[[Salix myrsinites]] |Myrtevier |Glansvide |Blåbær-Pil |- |[[Salix myrtilloides]] |Blokkevier |Odonvide |Myrte-Pil |- |[[Salix nummularia]] |Sibirvier | | |- |Salix xpendulina |Fontenepil | | |- |[[Salix pentandra]] |Istervier |Jolster |Femhannet Pil |- |[[Salix phylicifolia]] |Grønvier/grønnvier |Grönvide |Tofarvet Pil |- |[[Salix polaris]] |[[Polarvier]] |Polarvide |Polar-Pil |- |[[Salix purpurea]] |Raudpil/rødpil |Rödvide |Purpur-Pil |- |[[Salix repens]] |Krypvier/Heivier |Krypvide |Krybende Pil |- |Salix repens var. nitida |Sandvier | | |- |Salix repens subsp. rosmarinifolia | | |Rosmarin-Pil |- |[[Salix reticulata]] |Rukkevier/rynkevier |Nätvide |Net-Pil |- |Salix xrubens |Grønnpil | | |- |Salix ×rubra |Silkerødpil | | |- |Salix salvifolia | |Vitvide | |- |Salix xsepulcralis |Sørgepil | | |- |Salix xsmithiana |Namdalspil | | |- |[[Salix starkeana]] |Blåvier |Ängsvide |Ellebladet Pil |- |Salix starkeana ssp. cinerascens |Finnmarksvier | | |- |[[Salix stipularis]] |Spissøyrevier/spissørevier | | |- |[[Salix triandra]] |Mandelpil |Mandelpil |Mandel-Pil |- |Salix uva-ursi | | |Melbær-Pil |- |[[Salix viminalis]] |Korgpil/kurvpil |Korgvide |Bånd-Pil |} ==Kjelder== {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/salica/salix/welcome.html «Viden»] i ''Den virtuella floran'' {{commons|Salix}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vierfamilien]] 9doye2hedp4tltd5vg0hrs1pg5d1q70 3653760 3653759 2026-05-19T01:03:48Z ~2026-30123-25 155088 3653760 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} [[Fil:Cleaned-Illustration Salix purpurea.jpg|mini|[[Raudvier]] ''S. purpurea'']] [[Fil:Willow catkin 2 aka.jpg|mini|Vier]] '''Vierslekta''' (''Salix'') er ei [[planteslekt]] i [[vierfamilien]] og veks som [[tre]], buskar, ris eller [[urt]]eaktige dvergbuskar. Tre og store buskar med smale blad vert gjerne kalla ''pil'' eller ''piletre'', tre og store buskar med breie blad vert kalla ''selje'', og låge buskar og dvergbuskar vert kalla ''vier''. Variantar av piletre vert ofte nytta som park- og hagetre, og kan òg finnast viltveksande somme stader i [[Noreg]]. Slekta har kring 400 [[art]]ar. Vieren har gråaktig bork som er glatt eller fura, og veden har ofte åsar under borken. Vinterknoppane er dekte med eit skal og blada er spreidde, enkle og rundtakka eller fint sagtakka. Vieren er [[særbu]] med blomstrane samla i akslike heng. == Utbreiing == Vieren veks i hovudsak i [[Temperert klima|tempererte område]] på [[den nordlege halvkula]]. Det finst om lag 30 artar i Noreg og 24 artar i [[Sverige]], og dei fleste finst i nord. Dei mest kjende artane i Noreg og Sverige er [[selje]] (''S. caprea''), [[gråvier]] (''S. cinerea'') og [[skjørpil]] (''S. fragilis''). Vieren er vanskeleg å artsbestemme når ein har hybridar. Fleire dyrka arter har blitt naturaliserte, til dømes [[kvitpil]] (''S. alba''), [[raudvier]] (''S. purpurea'') og [[korgvier]] (''S. viminalis''). I fjellområde finst [[vierregionen]], dei siste treområda før snaufjellet, som er særleg prega av viervekstar. ==Dyrking== Piltypar som som [[raudpil]] og [[korgpil]] kan dyrkast for produksjon av kvister til [[korgbinding]] og liknande. Dette kan føregå vad at ein tek kvister på rundt 25 cm som [[stikling]]ar og set dei i rader tidleg om våren.<ref> {{citation|contribution=Pil: pildyrking|date=14. februar 2009|title= Store norske leksikon|url=https://snl.no/pil%2Fpildyrking}} </ref> Lokalt har planting av [[pilevall]]ar vore vanleg, først og fremst i [[Skåne]] der trea utgjer eit kjenneteiken for landskapet. I Skåne finst [[bandpil]], ''Salix amygdalina'' og [[bandvier]], ''Salix lanceolata.'' == Hybridar == Det er vanleg med [[hybrid]]isering mellom ulike artar i slekta. Desse er ofte [[fertil]]e og kan gjere det vanskeleg å bestemme arten. Somme tider finn ein hybridar med både tre og fire artar innblanda. Ungskott og sterile eksemplar kan mange gonger vere umoglege å identifisere med visse. ==Artar i Norden== {| class="wikitable sortable" |- ![[Vitskapleg namn]] !Norsk !Svensk !Dansk |- |Salix aegyptiaca |Fløyelsselje | | |- |[[Salix alba]] |Kvitpil |Vitpil |Hvid-Pil |- |Salix alba vitellina |Gullpil | | |- |Salix arbuscula |Småvier |Risvide |Busk-Pil |- |[[Salix arctica]] |Tundravier | |Arktisk Pil |- |Salix ×arctogena |Trippelvier | | |- |[[Salix aurita]] |Øyrevier/ørevier |Bindvide |Øret Pil |- |Salix babylonica |Babylonpil | | |- |Salix bebbiana |Finnmarksvier | | |- |Salix bicolor |Gullvier | | |- |Salix ×calodendron |Fagervier/Dunvier | | |- |[[Salix caprea]] |[[Seljetre|Selje]] |Sälg |Selje-pil |- |Salix caprea ssp. sericea |Silkeselje | | |- |[[Salix cinerea]] |Gråselje |Gråvide |Grå-Pil |- |[[Salix daphnoides]] |[[Doggpil]]/påskepil |Daggvide |Dug-Pil/Pommersk Pil |- |Salix daphnoides ssp. acutifolia |Plommepil | | |- |Salix dasyclados |Fløyelsvier | | |- |Salix ehrhartiana |Elvepil | | |- |Salix elaeagnos |Dunpil | |Flod-Pil |- |Salix fragilis |Skjørpil |Knäckepil |Skør-Pil |- |[[Salix glauca]] |Sølvvier/myrvier |Ripvide |Blågrå Pil |- |Salix glauca ssp. stipulifera |Russevier | | |- |[[Salix hastata]] |Bleikvier |Blekvide |Spyd-Pil |- |[[Salix herbacea]] |Musøyre/musøre |Dvärgvide |Dværg-Pil |- |[[Salix lanata]] |Ullvier |Ullvide |Uld-pil |- |Salix lanata ssp. glandulifera |Kjertelvier | | |- |[[Salix lapponum]] |Lappvier |Lappvide |Laplands-Pil |- |Salix matsudana | | |Koreansk pil |- |Salix xmeyeriana |Blankpil | | |- |Salix xmollissima |Flettepil | | |- |[[Salix myrsinifolia]] |Svartvier |Svartvide | |- |Salix myrsinifolia ssp. borealis |Setervier | |Sæter-Pil |- |Salix myrsinifolia ssp. kolaënsis |Kolavier | | |- |[[Salix myrsinites]] |Myrtevier |Glansvide |Blåbær-Pil |- |[[Salix myrtilloides]] |Blokkevier |Odonvide |Myrte-Pil |- |[[Salix nummularia]] |Sibirvier | | |- |Salix xpendulina |Fontenepil | | |- |[[Salix pentandra]] |Istervier |Jolster |Femhannet Pil |- |[[Salix phylicifolia]] |Grønvier/grønnvier |Grönvide |Tofarvet Pil |- |[[Salix polaris]] |[[Polarvier]] |Polarvide |Polar-Pil |- |[[Salix purpurea]] |Raudpil/rødpil |Rödvide |Purpur-Pil |- |[[Salix repens]] |Krypvier/Heivier |Krypvide |Krybende Pil |- |Salix repens var. nitida |Sandvier | | |- |Salix repens subsp. rosmarinifolia | | |Rosmarin-Pil |- |[[Salix reticulata]] |Rukkevier/rynkevier |Nätvide |Net-Pil |- |Salix xrubens |Grønnpil | | |- |Salix ×rubra |Silkerødpil | | |- |Salix salvifolia | |Vitvide | |- |Salix xsepulcralis |Sørgepil | | |- |Salix xsmithiana |Namdalspil | | |- |[[Salix starkeana]] |Blåvier |Ängsvide |Ellebladet Pil |- |Salix starkeana ssp. cinerascens |Finnmarksvier | | |- |[[Salix stipularis]] |Spissøyrevier/spissørevier | | |- |[[Salix triandra]] |Mandelpil |Mandelpil |Mandel-Pil |- |Salix uva-ursi | | |Melbær-Pil |- |[[Salix viminalis]] |Korgpil/kurvpil |Korgvide |Bånd-Pil |} ==Kjelder== {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/salica/salix/welcome.html «Viden»] i ''Den virtuella floran'' {{commons|Salix}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vierfamilien]] czc6kxpzoivjc3zb3xpkfyte0llh38r 3653761 3653760 2026-05-19T01:05:29Z ~2026-30123-25 155088 /* Dyrking */ 3653761 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} [[Fil:Cleaned-Illustration Salix purpurea.jpg|mini|[[Raudvier]] ''S. purpurea'']] [[Fil:Willow catkin 2 aka.jpg|mini|Vier]] '''Vierslekta''' (''Salix'') er ei [[planteslekt]] i [[vierfamilien]] og veks som [[tre]], buskar, ris eller [[urt]]eaktige dvergbuskar. Tre og store buskar med smale blad vert gjerne kalla ''pil'' eller ''piletre'', tre og store buskar med breie blad vert kalla ''selje'', og låge buskar og dvergbuskar vert kalla ''vier''. Variantar av piletre vert ofte nytta som park- og hagetre, og kan òg finnast viltveksande somme stader i [[Noreg]]. Slekta har kring 400 [[art]]ar. Vieren har gråaktig bork som er glatt eller fura, og veden har ofte åsar under borken. Vinterknoppane er dekte med eit skal og blada er spreidde, enkle og rundtakka eller fint sagtakka. Vieren er [[særbu]] med blomstrane samla i akslike heng. == Utbreiing == Vieren veks i hovudsak i [[Temperert klima|tempererte område]] på [[den nordlege halvkula]]. Det finst om lag 30 artar i Noreg og 24 artar i [[Sverige]], og dei fleste finst i nord. Dei mest kjende artane i Noreg og Sverige er [[selje]] (''S. caprea''), [[gråvier]] (''S. cinerea'') og [[skjørpil]] (''S. fragilis''). Vieren er vanskeleg å artsbestemme når ein har hybridar. Fleire dyrka arter har blitt naturaliserte, til dømes [[kvitpil]] (''S. alba''), [[raudvier]] (''S. purpurea'') og [[korgvier]] (''S. viminalis''). I fjellområde finst [[vierregionen]], dei siste treområda før snaufjellet, som er særleg prega av viervekstar. ==Dyrking== Piltypar som som [[raudpil]] og [[korgpil]] kan dyrkast for produksjon av kvister til [[korgbinding]] og liknande. Dette kan føregå vad at ein tek kvister på rundt 25 cm som [[stikling]]ar og set dei i rader tidleg om våren.<ref> {{citation|contribution=Pil: pildyrking|date=14. februar 2009|title= Store norske leksikon|url=https://snl.no/pil%2Fpildyrking}} </ref> Lokalt har planting av [[pilevall]]ar vore vanleg, først og fremst i [[Skåne]], der trea utgjer eit kjenneteikn for landskapet. I Skåne finst [[bandpil]], ''Salix amygdalina'' og [[bandvier]], ''Salix lanceolata.'' == Hybridar == Det er vanleg med [[hybrid]]isering mellom ulike artar i slekta. Desse er ofte [[fertil]]e og kan gjere det vanskeleg å bestemme arten. Somme tider finn ein hybridar med både tre og fire artar innblanda. Ungskott og sterile eksemplar kan mange gonger vere umoglege å identifisere med visse. ==Artar i Norden== {| class="wikitable sortable" |- ![[Vitskapleg namn]] !Norsk !Svensk !Dansk |- |Salix aegyptiaca |Fløyelsselje | | |- |[[Salix alba]] |Kvitpil |Vitpil |Hvid-Pil |- |Salix alba vitellina |Gullpil | | |- |Salix arbuscula |Småvier |Risvide |Busk-Pil |- |[[Salix arctica]] |Tundravier | |Arktisk Pil |- |Salix ×arctogena |Trippelvier | | |- |[[Salix aurita]] |Øyrevier/ørevier |Bindvide |Øret Pil |- |Salix babylonica |Babylonpil | | |- |Salix bebbiana |Finnmarksvier | | |- |Salix bicolor |Gullvier | | |- |Salix ×calodendron |Fagervier/Dunvier | | |- |[[Salix caprea]] |[[Seljetre|Selje]] |Sälg |Selje-pil |- |Salix caprea ssp. sericea |Silkeselje | | |- |[[Salix cinerea]] |Gråselje |Gråvide |Grå-Pil |- |[[Salix daphnoides]] |[[Doggpil]]/påskepil |Daggvide |Dug-Pil/Pommersk Pil |- |Salix daphnoides ssp. acutifolia |Plommepil | | |- |Salix dasyclados |Fløyelsvier | | |- |Salix ehrhartiana |Elvepil | | |- |Salix elaeagnos |Dunpil | |Flod-Pil |- |Salix fragilis |Skjørpil |Knäckepil |Skør-Pil |- |[[Salix glauca]] |Sølvvier/myrvier |Ripvide |Blågrå Pil |- |Salix glauca ssp. stipulifera |Russevier | | |- |[[Salix hastata]] |Bleikvier |Blekvide |Spyd-Pil |- |[[Salix herbacea]] |Musøyre/musøre |Dvärgvide |Dværg-Pil |- |[[Salix lanata]] |Ullvier |Ullvide |Uld-pil |- |Salix lanata ssp. glandulifera |Kjertelvier | | |- |[[Salix lapponum]] |Lappvier |Lappvide |Laplands-Pil |- |Salix matsudana | | |Koreansk pil |- |Salix xmeyeriana |Blankpil | | |- |Salix xmollissima |Flettepil | | |- |[[Salix myrsinifolia]] |Svartvier |Svartvide | |- |Salix myrsinifolia ssp. borealis |Setervier | |Sæter-Pil |- |Salix myrsinifolia ssp. kolaënsis |Kolavier | | |- |[[Salix myrsinites]] |Myrtevier |Glansvide |Blåbær-Pil |- |[[Salix myrtilloides]] |Blokkevier |Odonvide |Myrte-Pil |- |[[Salix nummularia]] |Sibirvier | | |- |Salix xpendulina |Fontenepil | | |- |[[Salix pentandra]] |Istervier |Jolster |Femhannet Pil |- |[[Salix phylicifolia]] |Grønvier/grønnvier |Grönvide |Tofarvet Pil |- |[[Salix polaris]] |[[Polarvier]] |Polarvide |Polar-Pil |- |[[Salix purpurea]] |Raudpil/rødpil |Rödvide |Purpur-Pil |- |[[Salix repens]] |Krypvier/Heivier |Krypvide |Krybende Pil |- |Salix repens var. nitida |Sandvier | | |- |Salix repens subsp. rosmarinifolia | | |Rosmarin-Pil |- |[[Salix reticulata]] |Rukkevier/rynkevier |Nätvide |Net-Pil |- |Salix xrubens |Grønnpil | | |- |Salix ×rubra |Silkerødpil | | |- |Salix salvifolia | |Vitvide | |- |Salix xsepulcralis |Sørgepil | | |- |Salix xsmithiana |Namdalspil | | |- |[[Salix starkeana]] |Blåvier |Ängsvide |Ellebladet Pil |- |Salix starkeana ssp. cinerascens |Finnmarksvier | | |- |[[Salix stipularis]] |Spissøyrevier/spissørevier | | |- |[[Salix triandra]] |Mandelpil |Mandelpil |Mandel-Pil |- |Salix uva-ursi | | |Melbær-Pil |- |[[Salix viminalis]] |Korgpil/kurvpil |Korgvide |Bånd-Pil |} ==Kjelder== {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/salica/salix/welcome.html «Viden»] i ''Den virtuella floran'' {{commons|Salix}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vierfamilien]] szxejn1brd0tr6lsp3h0jsq9bktsxma 0 221297 3653829 3437308 2026-05-19T03:22:17Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653829 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja |}} '''''Philadelphus lewisii''''' (engelsk ''Lewis's mock-orange'') er ein [[lauvfellande]] [[busk]] i [[skjærsminslekta]] i [[hortensiafamilien]]. Naturleg veks ho i den vestlege delen av [[Nord-Amerika]], frå nordvestre [[California]] i [[Sierra Nevada]], nord til særleg [[British Columbia]] i Canada, og aust til [[Idaho]] og [[Montana]]. Ho er utbreidd, men er likevel ikkje særleg vanleg og opptrer som einslege buskar mellom andre planter. Planta vart først [[Plantesamling|samla]] av [[Meriwether Lewis]] i 1806.<ref>[http://www.fs.fed.us/global/iitf/pdf/shrubs/Philadelphus%20lewisii Francis, John K. (red). Wildland Shrubs of the United States and its Territories: Thamnic Descriptions. USDA Forest Service. GTR IITF-WB-1. ''Philadelphus lewisii'' Lewis mock orange]</ref> Ho har ikkje noko offisielt norsk namn, sjølv om einskilde kultivarar er nytta som hageplante i Noreg. ==Skildring== [[Fil:Lewis's Mock-orange NFUW - Umatilla NF Oregon.jpg|mini|venstre|''Philadelphus lewisii'' i blome.]] [[Blomster|Blomstrane]] sit i klasar i enden av store stilkar og har fire 5-40&nbsp;mm lange kronblad og mange gule [[støvberar]]ar. Når busken er i full blome er han dekt av ei mengd kvite blomstrar. Blomstrane har ei sterk, søt lukt lik den frå [[appelsin]]blomstrar med eit snev av [[ananas]]lukt. [[Frukt]]a er ein liten hard kapsel som er 1&nbsp;cm lang med treaktige, spisse venger, og inneheld mange brune 2.5-3&nbsp;mm lange frø. Amerikanske urfolk nytte ''P. lewisii'' til ulike formål. Den harde veden vart nytta for å lake jakt- og fiskereidskap, truger, piper, og møblar. Blada og [[bork]]en inneheld [[saponin]], vart blanda med vatn for å bli brukt som ei mild [[såpe]]. ==Kultivarar== * ''Philadelphus lewisii'' 'Waterton', opphavleg frå [[Waterton Lakes]]-området i [[Alberta]] i [[Canada]].<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://www.bylands.com/plant/waterton-mockorange-philadelphus-lewisii-waterton |accessdate=2012-07-16 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131531/http://www.bylands.com/plant/waterton-mockorange-philadelphus-lewisii-waterton |url-status=yes }}</ref> ==Dyrking== Busken veks best i heilt eller delvis sol. Den toler tørke og veks på dårleg grunn med lysande blomster og fruktduft. ==Statsblome== ''P. lewisii'' er [[delstatsblome]] for [[Idaho]]. ==Referansar== Casebeer, M. (2004). ''Discover California Shrubs''. Sonora, California: Hooker Press. ISBN 0-9665463-1-8 {{reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{wikispecies}} {{commons|Philadelphus lewisii|Philadelphus lewisii}} *[http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Philadelphus+lewisii Plants of British Columbia: ''Philadelphus lewisii''] *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Philadelphus+lewisii Jepson Flora: ''Philadelphus lewisii''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PHLE4 USDA Plants Profile: ''Philadelphus lewisii''] *[http://legislature.idaho.gov/idstat/Title67/T67CH45SECT67-4502.htm Idaho Statutes: State Flower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511131314/http://www.legislature.idaho.gov/idstat/Title67/T67CH45SECT67-4502.htm |date=2012-05-11 }} *[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Philadelphus+lewisii Ethnobotany of ''P. lewisii''] [[Kategori:Hageplantar]] [[Kategori:Buskar]] [[Kategori:Skjærsminslekta]] [[Kategori:hortensiafamilien]] [[Kategori:Idaho]] pkbx9qgor1v3kisdqe6derek9pai1r4 0 221437 3653773 3535332 2026-05-19T01:37:10Z ~2026-30123-25 155088 3653773 wikitext text/x-wiki [[Fil:Washi close-up from ukiyo-e print.jpeg|mini|Nærbilde av japanpapir brukt til [[ukiyo-e]].]] '''Japanpapir''', japansk ''washi'' (和紙), også kalla ''wagami'', er ein type handlaga klutepapir som kjem frå [[Japan]]. Det er feilaktig blitt kalla [[ris]]papir i mange vestlege [[land]]. Japanpapir er ofte veldig tjukt, og kan ha ei lett gul- og silkeliknande overflate. Japanpapir er veldig haldbart og kan vere sterkt som [[pergament]]. Det slitesterke washi-papiret har fibrar basert på baststavane ein finn i kozo (''broussonetia papyrifera'' – papirmorbærtre), mitsumata (''Edgeworthia papyrifera'' – japansk papyrusbusk) og bork frå ganpi (''Diplomorpha sikokiana''). Forutan desse er også [[hamp]], [[bambus]], [[kveite]], [[ris]] og nokre andre plantefibrar brukt i spesielle tilfelle. [[Fil:Washi(Sugihara paper).JPG|mini|venstre|Japanpapir i ulike fargar.]] Papir er ein viktig del av japansk kultur og washi vert brukt i alt frå arkitektur og kunst (ukiyoe), til daglegdagse produkt som klede og leiker ([[origami]] og [[lakkarbeid]]). Japanpapir har blitt brukt i [[Europa]] sidan slutninga av 1800-talet til kunstgrafikk og bibliofilutgåver av kunstnarisk illustrerte bøker. Japanpapir vert i dag nytta i arkiv- og museumssamanheng i samband med papirkonservering og som mellomleggspapir for grafikk, teikningar og arkivalia. <br clear="left"/> ==Galleri== <gallery> IseWashidrop.jpg|Tillaging av japanpapir i Ise i [[Prefekturet Mie|Mie]] (IseWashi). Chiyogami.JPG|Mønstra japanpapir Lampe nuage de soie.JPG|Lampe med japanpair Masking-tape.png|Washi-tape </gallery> ==Bakgrunnsstoff== {{Commonskat|Washi}} {{manglar kjelder}} [[Kategori:Papir]] [[Kategori:Formingsmateriale]] [[Kategori:Japansk kultur]] ijo232p8ktc8o76gqop23ievvd18121 0 221666 3653813 3513012 2026-05-19T03:01:56Z ~2026-30123-25 155088 3653813 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Hylleslekta''' (''Sambucus'') er ei planteslekt i [[moskusurtfamilien]] med 5–30 artar avhengig av korleis dei blir delt inn. Dei høyrer heime i Nord- og Sør-Amerika, Asia og Europa. Slekta inneheld små [[tre]], [[busk]]ar og [[fleirårige plantar]]. Artene er kjenneteikna med motsette eller spreidde blad som er ulikefinna og består av 3–9 elliptiske småblad som oftast har sagtakka rand. Blomstrane er regelmessige, 5-talige og oftast kvite. Frukta er bæraktige steinfrukter, som inneheld 1-5 kjernar. [[Bork]]en inneheld [[kalsiumoksalat]]. ==Gift== Blad, [[kvist]]er, greiner, frø og røter inneheld eit [[cyanid]]-induserande [[glykosid]] (eit glykosid som dannar cyanid etter kvart som [[metabolisme]]n omdannar det). Inntak av kva for ein av desse plantedelane i tilstrekkelege mengder kan føre til ei giftig opphoping av cyanid i kroppen. På grunn av at det er mogleg å bli cyanid-forgifta, bør barn bli frårådde frå å lage fløyter og leiker frå hylletre. I tillegg bør ein vere forsiktig med urtete laga med blada frå hyll. På den raude hylla er alle delane giftige. Mogne bær utan kjernar frå svarthyll kan kokast og nyttast i matretter.<ref>''Nova Scotia Museum Website'', Poison plant section, [http://museum.gov.ns.ca/poison/?section=species&id=117 ''Nova Scotia Museum – Poisonous plants''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123091701/http://museum.gov.ns.ca/poison/?section=species&id=117 |date=2008-11-23 }}</ref> ==Artsgrupper== [[Fil:Sambucus canadensis W2 IMG 3144.jpg|mini|''[[Sambucus canadensis]]'' med den komplekst greina blomsterstanden]] Ein kan fordele dei ulike artane i hylleslekta inn i ulike grupper. Berre to artar har offisielle norske namn, svarthyll og raudhyll. Engelske namn er gitt i tillegg. Latinske namn i feit skrift er godtatte namn i følge [[KEW]].<ref>http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Sambucus Sambucus i KEW</ref> ===Svartbæra hyll=== [[Fil:Tuil.jpg|mini|Skjermklase]] Gruppa med svartbæra hyll er kompleks og ein finn ho i dei varmare delane av [[Europa]] og [[Nord-Amerika]]. Nokre gonger blir ho handsama som ein art ''[[Sambucus nigra]]'' med fleire regionale variantar eller underartar, eller ein kan sjå på henne som ei gruppe av ''fleire'' liknande artar. Blomstrane sit i ein flat skjermklase ([[corymb]]) og bæra er svarte til gråaktig (glaucous) blå. Dei er større busker som kan bli 3-8 meter høge, nokre gonger opptil 15 meter høge med ein stammediameter på 30-60 cm. * '''[[Sambucus australis]]''' ('''Southern Elder'''; tempererte område i austlege Sør-Amerika) * '''[[Sambucus canadensis]]''' (syn. ''S. nigra ssp canadensis''; '''American Elder'''; austlege Nord-Amerika; blå-svarte bær) * ''[[Sambucus javanica]]'' ('''Chinese Elder'''; southeastern Asia) * '''[[Sambucus nigra]]''' - [[svarthyll]] - (Europa og vestlege Asia; svarte bær) Det er denne arten som er mest nytta i medisinsk samanheng. ** '''[[Sambucus nigra var. cerulea]]''' (syn. ''S. caerulea'', ''S. glauca''; '''Blue Elderberry'''; vestlege Nord-Amerika; mørkt blå-svarte bær med gråaktig (glaucous) vokslag på overflata, noko som gjer at dei ser himmelblå ut) ** '''[[Sambucus nigra subsp. palmensis]]''' ('''Canary Islands Elder'''; [[Kanariøyane]]; svarte bær) * ''[[Sambucus lanceolata]]'' ('''Madeira Elder'''; [[Madeira]]; svarte bær) * ''[[Sambucus mexicana]]'' ('''Mexican Elder'''; [[Sonoraørkenen]]; svarte bær) * ''[[Sambucus peruviana]]'' ('''Peruvian Elder'''; nordvestlege Sør-Amerika; svarte bær) * ''[[Sambucus simpsonii]]'' ('''Florida Elder'''; søraustlege USA; blå-svarte bær) * ''[[Sambucus velutina]]'' ('''Velvet Elder'''; sørvestlege Nord-Amerika; blå-svarte bær) ===Mellomart=== [[Fil:Pluim.jpg|mini|Blomeklase]] * '''[[Sambucus racemosa var. melanocarpa]]''' ('''Blackberry Elder'''; vestlege Nord-Amerika; svarte bær) er mellom den ovanståande gruppa og den neste. Blomstrane dannar ein rundaktig klase, men bæra er svarte. Det er ein liten busk som sjeldan blir over 3-4 meter høg. Nokre botanikarar inkluderer arten i den raudbæra gruppa. ===Raudbæra hyll=== Gruppa med raudbæra hyll er kompleks og ein finn ho på [[den nordlege halvkula]]. Nokre gonger blir ho handsama som ein art ''[[Sambucus racemosa]]'' med fleire regionale variantar eller underartar, eller ein kan sjå på henne som ei gruppe av ''fleire'' liknande artar. Blomstrane dannar ein rundaktig klase (panicle), og bæra er skarpt raude. Dei er små busker som sjeldan blir høgare enn 3-4 meter. * '''[[Sambucus chinensis]]''' ('''Chinese Red Elder'''; austlege Asia, i fjella) * ''[[Sambucus latipinna]]'' ('''Korean Red Elder'''; Korea, Søraust-Sibir) * '''[[Sambucus pubens]]''' ('''American Red Elder'''; nordlege Nord-Amerika) * '''[[Sambucus racemosa]]''' - [[buskhyll]] - (Nord-Europa, Nordvest-Asia) ** '''[[Sambucus racemosa var. callicarpa]]''' ('''Pacific Coast Red Elderberry'''; vestkysten av Nord-Amerika) ** '''[[Sambucus racemosa var. microbotrys]]''' ('''Mountain Red Elder'''; sørvestlege Nord-Amerika, i fjella) * '''[[Sambucus sieboldiana]]''' ('''Japanese Red Elder'''; Japan og Korea) * ''[[Sambucus tigranii]]'' ('''Caucasus Red Elder'''; Sørvest-Asia, i fjella) * '''[[Sambucus williamsii]]''' ('''North China Red Elder'''; Nordaust-Asia) ===Australsk hyll=== Den australske hyllegruppa omfattar to artar frå [[Australasia]]. Blomstrane dannar ein rundaktig klase, og bæra er kvite eller gule. Dei er busker som kan bli 3 meter høge. * '''[[Sambucus australasica]]''' ('''Yellow Elder'''; [[Ny-Guinea]], austlege Australia) * ''[[Sambucus gaudichaudiana]]'' ('''Australian Elder''' eller '''White Elder'''; skyggefulle område i søraustlege Australia) ===Dverghyll=== [[Fil:Scherm.jpg|mini|Skjerm]] Dverghyll er i motsetnad til dei andre artane, [[urt]]aktige plantar som dannar nye stenglar kvart år frå eit fleirårig rotsystem. Dei kan bli 1.5 -2 meter høge. Kvar stengel ender i ein stor, flat skjerm som mognar til ein tett klase med glatte bær. * '''[[Sambucus adnata]]''' ('''Asian Dwarf Elder'''; Himalaya og Aust-Asia; raude bær) * ''[[Sambucus ebulus]]'' - [[sommarhyll]] (Sentral- og Sør-Europa, Nordvest-Afrika og Sørvest-Asia; svarte bær) ===Andre typar hyll=== Andre artar: * ''[[Sambucus melanocarpa]]'' Gray ('''western elder''')<ref name="Kearney">Kearney, T.H. & R. H. Peebles. 1960. Arizona Flora. University of California Press. Berkeley, CA. </ref> * ''[[Sambucus neomexicana]]'' Wooton ('''New Mexico elder''')<ref name="Kearney" /> * ''[[Sambucus mexicana]]'' Presl. ('''Mexican elderberry'''; vestlege Texas til sørlege California med dei nærliggande delane av Mexico (tapiro på spansk))<ref name="Kearney" /> * ''[[Sambucus velutina]]'' Dur. & Hilg. ('''velvet elder'''; fjella i vestlege Arizona)<ref name="Kearney" /> * ''[[Sambucus coerula]]'' Raf.('''western elder'''; British Columbia til Arizona og California)<ref name="Kearney" /> [[Fil:Holunderkultur.JPG|mini|Hylledyrking i Austerrike]] ==Kjelder== {{Reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{Commons|Sambucus}} {{Wikispecies|Sambucus}} [[Kategori:Moskusurtfamilien]] [[Kategori:Bær]] [[Kategori:Giftige plantar]] b77gbo5hmlxvo6nlzwvlex0uv3egzg4 0 243450 3653730 3339451 2026-05-18T17:51:58Z Ranveig 39 Flikk 3653730 wikitext text/x-wiki {{infoboks Eurovision nasjonal song| |flaggikonESC = {{flaggikonESC|Noreg|2013}} |tittel = «No One» |uttaking = Melodi Grand Prix 2013 |land = [[Noreg]] |artist = [[Hans-Erik Dyvik Husby]] |alias = Hank |medverkande = Josefin Winther (gitarist) |språk = [[Engelsk]] |komponist = Josefin Winther og [Magnus Skylstad |låtskrivar = Josefin Winther og Magnus Skylstad |plass = '''Semifinale 2:''' Ukjend }} '''«No One»''' (engelsk for ‘Ingen’) er ein song av den norske songaren [[Hans-Erik Dyvik Husby|Hank]], gjeven ut 23. januar 2013. Songen er skriven av [[Josefin Winther]] og [[Magnus Skylstad]]. Songen deltok i [[Melodi Grand Prix 2013]], den [[Noreg i Eurovision Song Contest 2013|norske]] uttakinga til [[Eurovision Song Contest 2013]] i [[Malmö]] i [[Sverige]], og vart framført på engelsk av Hank. Bidraget deltok i den andre semifinalen, men gjekk ikkje vidare til finalen. Kva for plassering bidraget fekk er ikkje kjend, men det fekk ikkje representere Noreg. == Kjelder == * {{kjelde www|url=http://nrk.no/multimedia/1.10869294|tittel=Melodi Grand Prix 2013|utgjevar=[[Norsk rikskringkasting]]|vitja=27. januar 2013|språk=norsk}} {{Songar i Melodi Grand Prix 2013}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Melodi Grand Prix 2013-songar]] [[Kategori:Engelskspråklege Melodi Grand Prix-songar]] [[Kategori:Songar skrivne av Josefin Winther]] [[Kategori:Songar skrivne av Magnus Skylstad]] dx6bsmcmry5qk7m78tcvsgddqcr1a8r 10 243725 3653733 3652668 2026-05-18T18:07:44Z Milenioscuro 40681 better map 3653733 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | namn = Mali | top = 25.5 | bottom = 9.7 | left = -12.6 | right = 4.8 | fil = Mali adm location map.svg | fil1 = Mali relief location map.jpg }}<noinclude> </noinclude> r1lc9c0xhkw69mw7fgegmfw6chyty2n 0 244661 3653724 3162652 2026-05-18T15:07:16Z Ranveig 39 Flikk, tok ut daudt bakgrunnsstoff. 3653724 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''Tore Wessel-Berg''' ({{datoar}}) var ein norsk [[sivilingeniør]] og professor i [[elektronikk]] som var med på å forska fram elektronrøyret [[klystron]].<ref name="nekrolog">Kjell Bløtekjær, ''Tore Wessel-Berg'', nekrolog i Aftenposten den 16. november 2011.</ref> Wessel-Berg var fødd i [[Modum]]. Han tok eksamen frå [[Noregs tekniske høgskule]] ved elektroavdelinga i 1950 og vart [[dr.techn.]] i 1960. Han var amanuensis ved [[Stanford University]] i USA, 1954–57 og 1961–63. I 1957 og fram til 1961 var han forskar ved [[Forsvarets forskningsinstitutt]] i [[Bergen]]. Han vart så i 1963 professor i anvend elektronikk ved Noregs tekniske høgskule, noko han var fram til 1991. Han hadde ein omfattande vitskapleg produksjon på fagområdet sitt.<ref>{{citation|title=Tore Wessel-Berg|work=Store norske leksikon|url=http://snl.no/Tore_Wessel-Berg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160803084604/https://snl.no/Tore_Wessel-Berg|archivedate=2016-08-03}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske fysikarar]] [[Kategori:Folk frå Modum]] [[Kategori:Norske sivilingeniørar]] [[Kategori:Professorar ved NTH]] heeeowmtraw10aa6cxjrrep1p117zm7 0 247891 3653932 3580977 2026-05-19T11:01:04Z Ranveig 39 Flikk 3653932 wikitext text/x-wiki {{infoboks film}} '''''Séraphine''''' er ein 125 minutt lang [[Frankrike|fransk]]-[[Belgia|belgisk]] spelefilm som hadde premiere i 2008 og skildrar ein bolk av livet til den franske sjølvlærte og vidgjetne [[målarkunst|kunstmålaren]] [[Séraphine Louis]]. Filmen tek for seg tida frå 1912, då den 48 år gamle Séraphine Louis, etter å ha måla kunstverka sine i løynd, vart kjend med den [[Tyskland|tyske]] kunstsamlaren og kunsthandlaren Wilhelm Uhde og fekk kunsten si synt fram offentleg og lagt fram for sal, fram til ho braut saman og vart lagt inn på psykiatrisk sjukehus i 1932, og heilt slutta å måle. Filmen er på [[fransk]], med somme replikkar på [[tysk]]. Handlinga kan stutt oppsummerast slik: Kunsthandlaren og kunstsamlaren [[Wilhelm Uhde]], som hadde tilhald i [[Paris]] og hadde vore den fyrste som hadde kjøpt verk av [[Pablo Picasso]] og oppdaga verdien i verka til [[Henri Rousseau]], hadde leigd seg eit husvære i [[Senlis]] for å skrive og kople av frå Parisarlivet, fekk Séraphine Louis som hushjelp. Ved eit høve kom han til å få sjå hjå vertskapet eit attraktivt målarstykke målt på ei treplate, og vart storleg overraska då han fekk vite at hans eiga hushjelp, Séraphine Louis, var kunstnaren. Etter dette oppstod eit gripande og nært samband mellom den fattige hushjelpa og den framsynte kunsthandlaren, som hjelpte ho fram både økonomisk og til å verte ein offentleg kjend kunstnar. Men det heile fell til sist i grus som fylgje av ein kombinasjon av hennar mentale problem og dei økonomiske nedgangstidene i Europa i mellomkrigstida, som gjorde at Wilhelm Uhde ikkje kunne kjøpe fleire verk av ho. Filmen vart sett i scene av [[Martin Provost]], ein fransk regissør og forfattar, fødd i [[Brest i Frankrike]] i 1957. Manuskriptforfattarar var Marc Abdelnour og Martin Provost. Hovudrolla som Séraphine Louis vart spela av [[Yolande Moreau]], ein skodespelar fødd i [[Bruxelles]] i [[Belgia]] i 1953 og seinare busett i Frankrike. Skodespelaren og musikaren Ulrich Tukur, fødd i 1957 i [[Viernheim]] i [[Tyskland]], hadde rolla som kunstsamlaren Wilhelm Uhde. Sjefsfotograf for filmen var Laurent Brunet. ==Heidersprisar== * Festival du film francophone d'Angoulême 2008 (Festivalen i [[Angoulême]] for film med fransk tale, 2008): ** Beste kvinnelege skodespelar: Yolande Moreau Filmen fekk fleire ''[[César-prisen|César du cinéma]]'', ein fransk årleg heiderspris som vart skipa i 1976 for å heidre dei beste franske filmproduksjonane: * Césars 2009: ** César for beste film ** César for beste kvinneleg skodespelar: Yolande Moreau ** César for beste originale filmmanuskript: Marc Abdelnour og Martin Provost ** César for beste kostyme: Madeline Fontaine ** César for beste fotografering: Laurent Brunet ** César for beste filmmusikk: Michael Galasso ** César for beste dekor: Thierry François * Grand Prix du Meilleur Scénariste * Filmfestivalen i Newport Beach i [[California]] i [[USA|Sambandsstatane]]: ** Beste film ** Beste mannlege skodespelar: Ulrich Tukur ** Beste kvinnelege skodespelar: Yolande Moreau ** Beste iscenesetjar: Martin Provost ** Beste filmmanuskript: Martin Provost ==Plagiatskuldingar== Produsenten og forfattarane av fimmanuskriptet vart dømd for plagiat av ''Tribunal de grande instance de Paris'' 26. november 2010 etter krav frå Alain Vircondelet, som hadde gjeve ut ein biografi om Séraphine Loui med tittelen ''Séraphine de Senlis''. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Franske filmar]] [[Kategori:Filmar frå 2008]] e2m43a0ru35thp36qckg859zhsbdvnp 0 257435 3653833 3652504 2026-05-19T03:34:08Z ~2026-30123-25 155088 /* Tøflar i kulturen */ 3653833 wikitext text/x-wiki [[Fil:Pantoffels.jpg|mini|Eit par velbrukte tøflar.]] '''Tøffel''' er [[fottøy]] laga av mjuke materiale som hovudsakleg blir brukt innomhus. Tøflar er ofte behagelege, laustsitjande [[sko]] som kan dekkja heile eller delar av [[fot]]en. Nokre når også eit stykke opp på [[legg]]en. Tøflar kan brukast for å halda føtene varme, for å verna dei mot søl eller anna på golvet, eller for å unngå bruk av hardare sko, til dømes som vern mot slitasje eller støy. ==Historie== [[Fil:Surname 22b.jpg|mini|venstre|[[Janitsjarar]] med låge, tøffelaktige sko. [[Det osmanske riket|Osmansk]] miniatyr frå 1720.]] [[Fil:Memling - Bathseba im Bade (c. 1485).jpg|mini|''Batseba i badet'' av [[Hans Memling]] frå rundt 1480 viser ei fornem kvinne som tek på seg eit par opne, låghæla tøflar etter å ha bada.]] Det finst ei rekkje mjuke skotypar frå ulike delar av verda som også er blitt brukte som innesko, som [[halmsko|halm-]] eller [[sivsko]], [[mokkasin]]ar, [[skallar]] og andre sko av skinn. Mange moderne tøflar har likevel opphav i [[Midt-Austen]]. Her blei det utvikla sko med låg eller inga hælkappe som lett kunne takast av, til dømes når ein gjekk i [[moske]]en.<ref>[http://www.batashoemuseum.ca/collections/permanent/middle_east/index.shtml The Middle East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724012507/http://www.batashoemuseum.ca/collections/permanent/middle_east/index.shtml |date=2012-07-24 }}, The Bata Shoe Museum 2009.</ref> I Nord-Europa spreidde tøflar seg som innesko i [[seinmellomalderen]]. Kostbare tøflar med [[kork]]sole og [[broderi]] gav høg status.<ref>T.d. Christian 4s [http://dkks.dk/nathue-og-toefler Nathue og tøfler - Rosenborg Slot]</ref> På 1700-talet blei halvtøflar med [[høge hælar]] og av dyre materiale, som [[silke]], utvikla som luksusfottøy.<ref name=SNL/> ==Utforming == Moderne tøflar blir finst i ei rekkje variantar. Dei kan lagast av materiale som [[filt]], [[frotte]]liknande tekstilar, mjukt [[lêr]] eller [[skinn]]. Solane kan vera av [[kork]], [[gummi]] eller plastmateriale, og er vanlegvis mindre slitesterke enn utesko. Mange tøflar er forma som ein enkel, open sko utan snøring, ofte også uten hælkapper slik at det er lett å stikka føttene inn i dei og ta dei ut. Andre kan ha mjuk hælkappe. I nokre høve er utesko gjort om til tøflar eller har inspirert utforminga av dei. Tøflar kan vera einsfarga eller dekorert med til dømes [[broderi]], tøymerke, pelskantar og [[paljett]]ar. Ein del kan vera utforma som [[kosedyr]], dyreføter og liknande. Nokre kan vera så høge at dei dekkjer delar av leggen, men i mjukare materiale enn [[støvel|støvlar]]. ==Bruk== [[Fil:Good Morning, Sunshine!.jpg|mini|venstre|Morgonkåpe og tøflar under [[Burning Man]]-festivalen i USA.]] Tøflar har gjerne i oppgåve å halda føtene varme, og blir då gjerne brukt i kalde omgjevnader, som i kaldt klima, om haust og vinter, eller stader der det er [[golv]]kaldt. Ofte blir dei brukt om morgon eller kveld når ein ikkje er heilt kledd, gjerne saman med [[morgonkåpe]]. Tøffelbruk i staden for å gå på sokkelesten kan hindra slitasje på sokkane og skliing. Bruk av tøflar i staden for utesko sparer golvvask og kan hindra [[støy]] på harde golv.<ref name=lyd/> Nokre [[museum]] bruker også tøflar for å verna fine golv og golvteppe mot skit og slitasje. Ein kan ha eigne tøffelpar til bruk i [[kjøkken]], [[baderom]] og [[toalett]] for å hindra overføring av ureiningar mellom golvflatar. == Ordsoge == Ordet «tøffel» kjem frå nederlandsk ''toffel''/tysk ''tüffel'', ei kortform av tysk ''Pantoffel'' som kjem via fransk ''pantoufle'' frå italiensk ''pantofola''. Ord som ''pantofler'' eller ''pantøfler'' er eldre dansk-norske nemningar for tøflar. Det engelske ordet ''slippers'' er også brukt på dansk og norsk om sko som lett kan gli av og på foten (engelsk ''to slip'' tyder 'å gli'). Ordet kan visa til tøflar utan hælkappe eller enkle [[sandal]]ar som ein lett kan ta av og på. ==Tøflar i kulturen== '''I dagleglivet''' «[[Tøffelhelt]]» er ei spøkefull og lett nedsetjande nemning for ein kua [[ektemann]] som let kona herse med seg. Ordet kjem frå det tyske ''Pantoffelheld''. I gamle dager var tøflar vanleg fottøy for kvinner når dei arbeidde i huset, og tøflar var derfor eit symbol for [[kvinne]]r. Ein mann som var «under tøffelen» var altså under kona sin kommando. Dei eldre uttrykka «tøffelhær», «tøffelregiment» og «skjørteregiment» viser til ein flokk av tøffelheltar og skildra det same maktforholdet i heimen og ekteskapet. Ei nyare nemning er berre «tøffel», som også kan brukast generelt om underdanige menn som er «mjuke som ein tøffel». I Tyskland blir [[TV]] spøkefullt omtalt som ''Pantoffelkino'', det vil seie 'tøffelkino'. «Tøffelbotn» er eit gammalt ord for ein grunn strandbotn der ein kan gå tørrskodd når det er lågvatn. [[Ciabatta]], ein avlang, italiensk brødtype, betyr 'tøffel' på italiensk. '''I biologien''' * [[Tøffeldyr]] (''Paramaecium '') er eit såleforma, flimmerhårdekka infusjonsdyr som særleg lever i råttent vatn. Det blir opptil to-tre tiendedels millimeter langt. * [[Tøffelblom]] (''Calceolaria'') er ei planteslekt i [[tøffelblomfamilien]] (skild ut frå den tidlegare maskeblomfamilien) frå Sør- og Mellom-Amerika. Plantane har lenge vore dyrka som [[potteplante]] og fått namnet «tøffelblom» fordi dei fargerike blomane har ei stor underleppe som er forma som ein pose eller tøffel. * ''Tøffeltre'' er ei eldre, sjeldnare nemning for treslaget [[korkeik]]. [[Bork]]en på dette treet blei mellom anna brukt til å laga solar til tøflar. Namnet er lånt frå tysk der tilsvarende nemning er ''Pantoffelbaum'' ('tøffeltre') og ''Pantoffelholz'' ('tøffelved'). * ''Tøffelsko'' var tidlegare eit veterinæruttrykk for ein ekstra tjukk [[hestesko]] som blei brukt viss bakerste del av [[Hov i biologi|hoven]] på ein hest var særleg låg. '''I populærkulturen''' [[Tøfflus]] er namnet på ei [[handdokke]] som var med i ''[[Jul i Skomakergata]]'', ein populær [[julekalenderserie]] for fjernsyn frå 1979. Figuren opptrer i serien som ein levande tøffel og blir spelt av [[Åsmund Huser]]. ==Biletdøme== <gallery> Embroidered Slippers (1878) - TIMEA.jpg|Broderte tøflar frå Egypt (1878) Boy's Slippers Berlin Wool Work.jpg|Broderte gutetøflar av bomull og ull frå første halvdel av 1800-talet. Tovesko.jpg|Norske filttøflar eller [[tovesko]] av tjukk filt. Baby's Tiger Slippers.jpg|Moderne babytøfler i mjuke, varme kunststoff med tigerdekor. Airwalk Men's Mason Mocassin Slippers.JPG|Mokkasintøflar av lêr. Mother's slippers.jpg|Pynta tøflar med open tå til bruk i varmare klima. JapaneseToiletSlippers.jpg|Toalettøflar av plast. Sanssouci slippers.JPG|Tøflar utanpå sko i [[Sanssouci]]. </gallery> ==Kjelder== {{refstart|liste= <ref name=lyd> [http://www.basingstoke.gov.uk/browse/environment-and-planning/pollution/noise/Noise%20and%20Laminate%20Flooring.htm «Noise Associated with Wood and Laminate Flooring»], Basingstoke and Deane Borough Council, basingstoke.gov.uk; Harriet Dennys, [http://www.cityam.com/article/slippers-noon-city-restaurant-noise-row «Slippers at noon in City restaurant noise row»], ''City A.M.'' (May 5, 2011)</ref> <ref name=SNL>[http://snl.no/t%C3%B8fler «tøfler»] i ''Store Norske Leksikon''</ref> }}*[http://www.nob-ordbok.uio.no/perl/ordbok.cgi?OPP=t%F8ffel&begge=+&ordbok=nynorsk «tøffel»]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i Bokmåls- og Nynorskordboka ---- *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tøffel|Tøffel]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 13. mai 2013.''{{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{cite web |url=http://www.digitaltmuseum.no/search?query=t%C3%B8fler&search_context=1 |title=DigitaltMuseum: Søk: 'tøfler' |publisher=DigitaltMuseum }} * [http://ordnet.dk/ods/opslag?opslag=t%F8ffel&submit=S%F8g Oppslagsordet «tøffel» i ''Ordbog over det danske sprog 1700-1950'' (etymologi og betydning på dansk)] [[Kategori:Fottøy]] [[Kategori:Nederlandske ord og uttrykk]] bge97mvracolcvv2bygr7sopnrmy0sq 0 261357 3653748 3647057 2026-05-19T00:34:41Z ~2026-30123-25 155088 3653748 wikitext text/x-wiki [[Fil:Korowanie.jpg|mini|Barkespade i bruk.]] [[Fil:Removal_of_bark_from_a_spruce_with_a_bark_spud.webm|mini|Fjerning av bark og kambium frå gran med barkespade (Kõrvemaa i Estland, 2026)]] '''Barkespade''' eller '''borkespade''' er ein [[skogsreiskap]] som vert nytta for å [[Barking av tømmer|barka]] [[tømmer]] ved hogst. Tidlegare, då ein nytta [[hest]] for å køyra fram tømmeret, var det vanleg å barka det i samband med felling og kvisting. Tømmeret gleid då lettare på snøen og vart lettare å dra for hestane, slik at ein kunne køyra større lass. Det førte òg til at tømmeret turka fortare, og det hindra at [[borkbiller]] gjorde skade på tømmeret. Tømmeret er lettast å barka når sevja stig. Om vinteren når borken er frosen, kan barking verta hardt arbeid. Barkespadar har eit langt skaft av tre. På enden av skaftet var det ei kule, som førte til at ein fekk betre tak på spaden når han vart støytt framover. Det var òg vanleg med ei kule på skaftet litt ovanføre bladet, for at borken skulle verta ført bort frå hendene<ref>Thorseth, L., ''Årringer - Skogbygda Trysil'', 2014.</ref>. I Noreg vart det vanleg å nytta barkespade rundt år 1900. Før det vart det nytta ei [[øks]] med breitt blad. Innføringa av barkespaden letta arbeidet og førte til at barkinga gjekk snøggare. Men framleis utgjorde barkinga om lag halvparten av tida det to å felle, kvista og barke eit tre<ref>Samset, I., ''Fra muskler til maskiner i skogen'', Norsk skogmuseum, 2008.</ref><ref name="Sporrong">Sporrong, B., ''Från yxa till enmansmotorsåg - mekanisering i nordiska skogar 1850 till 1950'', Habo, 2013</ref>. Tidsforbruket varierte etter kor mykje kvist det var på trea og etter årstida. I [[sevje]]tida var det lett å barka, men om vinteren, når borken var frosen, gjekk det mykje seinare. Barkespadar vert òg nytta til andre oppgåver, som å hogga hol i isen i samband med [[isfiske]]. == Galleri == <gallery> Fil:Tømmerhogging - no-nb digifoto 20160503 00186 NB MIT FNR 06766 (cropped).jpg|Barking med barkespade. Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med barkespade. Fil:Barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Barkespadar utstilte på [[Norsk skogmuseum]]. Fil:Nærbilete av barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Nærbilete av barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum. Fil:Wira bruk barkjärn.JPG|Barkespadar produserte på [[Wira bruk]] i [[Sverige]]. </gallery> == Referansar == {{Kjeldeliste}} == Sjå òg == * [[Barking av tømmer|Barking]] * [[Barkemaskin]] {{Skogsreiskapar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skogsreiskapar]] tfcq8pw4x8ha9ic81xxdmetlw1mn2db 3653756 3653748 2026-05-19T00:56:46Z ~2026-30123-25 155088 3653756 wikitext text/x-wiki [[Fil:Korowanie.jpg|mini|Barkespade i bruk.]] [[Fil:Removal_of_bark_from_a_spruce_with_a_bark_spud.webm|mini|Fjerning av bork og kambium frå gran med barkespade (Kõrvemaa i Estland, 2026)]] '''Barkespade''' eller '''borkespade''' er ein [[skogsreiskap]] som vert nytta for å [[Barking av tømmer|barka]] [[tømmer]] ved hogst. Tidlegare, då ein nytta [[hest]] for å køyra fram tømmeret, var det vanleg å barka det i samband med felling og kvisting. Tømmeret gleid då lettare på snøen og vart lettare å dra for hestane, slik at ein kunne køyra større lass. Det førte òg til at tømmeret turka fortare, og det hindra at [[borkbiller]] gjorde skade på tømmeret. Tømmeret er lettast å barka når sevja stig. Om vinteren når borken er frosen, kan barking verta hardt arbeid. Barkespadar har eit langt skaft av tre. På enden av skaftet var det ei kule, som førte til at ein fekk betre tak på spaden når han vart støytt framover. Det var òg vanleg med ei kule på skaftet litt ovanføre bladet, for at borken skulle verta ført bort frå hendene<ref>Thorseth, L., ''Årringer - Skogbygda Trysil'', 2014.</ref>. I Noreg vart det vanleg å nytta barkespade rundt år 1900. Før det vart det nytta ei [[øks]] med breitt blad. Innføringa av barkespaden letta arbeidet og førte til at barkinga gjekk snøggare. Men framleis utgjorde barkinga om lag halvparten av tida det to å felle, kvista og barke eit tre<ref>Samset, I., ''Fra muskler til maskiner i skogen'', Norsk skogmuseum, 2008.</ref><ref name="Sporrong">Sporrong, B., ''Från yxa till enmansmotorsåg - mekanisering i nordiska skogar 1850 till 1950'', Habo, 2013</ref>. Tidsforbruket varierte etter kor mykje kvist det var på trea og etter årstida. I [[sevje]]tida var det lett å barka, men om vinteren, når borken var frosen, gjekk det mykje seinare. Barkespadar vert òg nytta til andre oppgåver, som å hogga hol i isen i samband med [[isfiske]]. == Galleri == <gallery> Fil:Tømmerhogging - no-nb digifoto 20160503 00186 NB MIT FNR 06766 (cropped).jpg|Barking med barkespade. Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med barkespade. Fil:Barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Barkespadar utstilte på [[Norsk skogmuseum]]. Fil:Nærbilete av barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Nærbilete av barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum. Fil:Wira bruk barkjärn.JPG|Barkespadar produserte på [[Wira bruk]] i [[Sverige]]. </gallery> == Referansar == {{Kjeldeliste}} == Sjå òg == * [[Barking av tømmer|Barking]] * [[Barkemaskin]] {{Skogsreiskapar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skogsreiskapar]] 7wizru7cucdrwkwmdof7xt3bwma8o3t 3653920 3653756 2026-05-19T09:25:50Z Ranveig 39 borkspade 3653920 wikitext text/x-wiki [[Fil:Korowanie.jpg|mini|Barkespade i bruk.]] [[Fil:Removal_of_bark_from_a_spruce_with_a_bark_spud.webm|mini|Fjerning av bork og kambium frå gran med barkespade (Kõrvemaa i Estland, 2026)]] '''Barkespade''' eller '''borkespade''' er ein [[skogsreiskap]] som vert nytta for å [[Barking av tømmer|barka]] [[tømmer]] ved hogst. Tidlegare, då ein nytta [[hest]] for å køyra fram tømmeret, var det vanleg å barka det i samband med felling og kvisting. Tømmeret gleid då lettare på snøen og vart lettare å dra for hestane, slik at ein kunne køyra større lass. Det førte òg til at tømmeret turka fortare, og det hindra at [[borkbiller]] gjorde skade på tømmeret. Tømmeret er lettast å barka når sevja stig. Om vinteren når borken er frosen, kan barking verta hardt arbeid. Barkespadar har eit langt skaft av tre. På enden av skaftet var det ei kule, som førte til at ein fekk betre tak på spaden når han vart støytt framover. Det var òg vanleg med ei kule på skaftet litt ovanføre bladet, for at borken skulle verta ført bort frå hendene<ref>Thorseth, L., ''Årringer - Skogbygda Trysil'', 2014.</ref>. I Noreg vart det vanleg å nytta barkespade rundt år 1900. Før det vart det nytta ei [[øks]] med breitt blad. Innføringa av barkespaden letta arbeidet og førte til at barkinga gjekk snøggare. Men framleis utgjorde barkinga om lag halvparten av tida det to å felle, kvista og barke eit tre<ref>Samset, I., ''Fra muskler til maskiner i skogen'', Norsk skogmuseum, 2008.</ref><ref name="Sporrong">Sporrong, B., ''Från yxa till enmansmotorsåg - mekanisering i nordiska skogar 1850 till 1950'', Habo, 2013</ref>. Tidsforbruket varierte etter kor mykje kvist det var på trea og etter årstida. I [[sevje]]tida var det lett å barka, men om vinteren, når borken var frosen, gjekk det mykje seinare. Barkespadar vert òg nytta til andre oppgåver, som å hogga hol i isen i samband med [[isfiske]]. == Galleri == <gallery> Fil:Tømmerhogging - no-nb digifoto 20160503 00186 NB MIT FNR 06766 (cropped).jpg|Barking med borkspade. Fil:Womens Timber Corps member at work.jpg|Barking med borkspade. Fil:Barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Barkespadar utstilte på [[Norsk skogmuseum]]. Fil:Nærbilete av barkespadar utstilte på Norsk skogmuseum.png|Nærbilete av borkspadar utstilte på Norsk skogmuseum. Fil:Wira bruk barkjärn.JPG|Borkspadar produserte på [[Wira bruk]] i [[Sverige]]. </gallery> == Referansar == {{Kjeldeliste}} == Sjå òg == * [[Barking av tømmer|Barking]] * [[Barkemaskin]] {{Skogsreiskapar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skogsreiskapar]] sgrq9axf54ypyqk34xqokewlbyg2bd4 0 266322 3653898 3651221 2026-05-19T08:16:59Z Migne 2086 /* Stavanger Amt */ 3653898 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1815-1817''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til [[Stortinget i 1815]]. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 85 representantar frå 34 valkrinsar; 60 representantar frå 19 landkrinsar (amt) og 25 representantar frå 15 bykrinsar. Det var det første storting med representantar frå Nord-Noreg. Det seinare [[Vestfold fylke|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Nedenes amt|Nedenæs Amt]]. ==Landkrinsar== ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |- |Amtmand [[Valentin Sibbern|Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin_Sibbern_2.jpg|75px]] | |- |Jurist, prokurator og forvalter [[Knud Christian Bjørnskow]] | | |- |Gaardbruker [[Jacob Christensen Bjørnerød]] | | |- |Provst [[Peter Ulrik Magnus Hount]] |[[File:Peter Ulrik Magnus Hount.jpg|75px]] |Hount døydde juli 1815, suppleanten Mørch møtte frå 17. juli.<ref>Lindstøl side 35</ref> |- |Forlikskomissær [[Ellef Jacobsen Mørch]] | |Suppleant |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Frederik Glad]] | | |- |Gaardbruker [[Hans Hanssen Grimelund]] |[[Fil:Paul Ansteinsson - Portrett av Hans Hansen Grimelund - Oslo Museum - OB.06431.jpg|99x99pk]] |haugianer |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] | | |- |Gaardbruker[[Jens Johan Vangensten]] | |liberal |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Halvor Nielsen Hoel]] | Avviste med 57 mot 26 stemmer<ref group=note>Valet av Halvor Hoel vart forkasta av Stortinget 3. juli 1815 med 57 mot 26 stemmer. Han hadde vore under tiltale for å ha forført til eller medvirka til mened, kyrkjeran og «forehavt» mord og blei frikjend, men måtte betale saksomkostningar. Suppleanten Michael Andersen Saxlund møtte frå 15. juli. (Frå Lindstøl side 32) </ref> |- |Gaardbruker og skogeier [[Peder Tollefsen Ilsaas]] | |- |Underofficer [[Tollef Strand]] | |- |Kaptein [[Johan Christopher Ræder]] | |- |Gaardbruker [[Michael Andersen Saxlund]] | Suppleant. Møtte for Halvor Hoel frå 15. juli. |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Lauritz Weidemann]] | |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Gaardbruker [[Anders Lysgaard]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom, suppleanten møtte.<ref group=note>Anders Lysgaard vart valt som 4. representant frå Kristians amt, men møtte ikkje på grunn av sjukdom. 1. suppleant Johannes Paulsen Bøe møtte for Lysgaard i heile perioden. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Gaardbruker [[Johannes Paulsen Bøe]] |Suppleant |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker og lensmand [[Christopher Olsen Uhlen]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler[[Gudbrand Eriksen Tandberg]] | |- |Gaardbruker [[Engebret Olsen Moe]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Overbirkedommer [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Elias Winther Jørgensen]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Jens Christian Samsing]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Statsråd [[ Niels Aall]] |[[Fil:Niels Aall by Jacob Munch.jpg|96x96pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Bjørnsen]] | | |} ===[[Robygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Thomas Bryn]] |[[Fil:Thomas Bryn.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Nedenæs Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Jarnverkseigar [[Jacob Aall]] |[[Fil:Jacob Aall malt av Jacob Munch - Norsk Folkemuseum - NF.05540 (cropped).jpg|91x91pk]] | |- |Gaardbruker, lensmand [[Christian Andersen Neersten]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sectionsanfører, Skipsreder, gaardbruker, sagbrukseier [[Peder Jacobsen Bøgvald]] | |- |Gaardbruker, handelsmand, skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Sorenskriver [[Frederik Hansen Rested]] | |- |Lensmand, gaardbruker [[Ole Torjussen Refsnes]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] |Valet forkasta med 74 mot 10 stemmer.<br>Suppleanten [[Iver Svennsson Oftedahl]] møtte.<ref group=note>4. juli forkasta Stortinget valet av Nils Trulsen Bru med 74 mot 10 stemmer av di han var satt under tiltale. Lensmann Iver Svendsen Oftedahl avga møte i staden for Bru, innkalla 4. juli. Ved underrettsdom 22. april 1816 vart Bru frikjend.(Frå Lindstøl side 35-36)</ref> |- |Gaardbruker, senere kjøbmand [[Kiddel Torkildsen Aarstad]] | |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] | |- |Gaardbruker [[Orm Hansen Øverland]] | |} ===[[Hordaland|Søndre Bergenhuus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] |Godkjend med 57 mot 26 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christopher Benedict Bøgh var busett i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Forlikskomissær [[Hans Olsen Westreim]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Johannes Mikkelsen Borge]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Godkjend med 58 mot 25 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christian Magnus Falsen var busett i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. Han tok lite del i tingarbeidet grunna sjukdom, og blei permittert fleire gonger. I desse høve vart det ikkje kalla inn suppleant. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Gaardbruker [[Torger Halvorsen Næss]] | | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Lensmand og gaardbruker [[Hans Arnesson Urdahl]] | |Permittert grunna sjukdom frå 19. september 1815. Suppleanten Onstad møtte.<ref>Lindstøl side 30</ref> |- |Lensmand og gaardbruker [[John Ragnvaldsen Onstad]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein [[Hans Jørgen Reutz Synnestvedt]] | |- |Gaardbruker [[Jonas Knudsen Moe Linvaag]] | |- |Pelotonchef og lærer [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Vever og farger [[Halvor Halvorsen Ophuus]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Sogneprest [[Svend Aschenberg]] |[[Fil:Svend Aschenberg (1769 - 1845).jpg|92x92pk]] | |- |Oberstløitnant [[Henrik Rogert]] | | |- |Lensmand [[Joris Christian Nordbye]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Oberstløintnant [[Elias Heltberg Lund]] | |- |Gaardbruger og industrigrundlegger [[Hans Andersen Barlien]] | |- |Sorenskriver, cancelliraad [[Elias Frederik Hetting]] | |} ===[[Nordland fylke|Nordlandenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]]<ref group=note>Ved valet på utsendingar i Bodø 8. desember 1814 vart det valt fire representantar; Mathias Bonsak Krogh, Johan Ernst Berg, Christen Elster og Johan Larsen Smitseng. Sjølv om Berg hadde fleire stemmer enn Krogh blei sistnemnde ført opp som 1. representant på fullmakta. Grunna sjukdom møtte Elster aldri. Handelsmand, væreier og gaardbruker Lars Nicolai Reener avga i staden møte. (Frå Lindstøl side 34) </ref> | | |- |Biskop [[Mathias Bonsak Krogh]] |[[Fil:Mathias Bonsach Krogh (1754 - 1828).jpg|124x124pk]] | |- |[[Christen Elster]] | |Grunna sjukdom møtte Elster ikkje. Suppleanten, handelsmand, væreier og gaardbruker [[Lars Nicolai Reener]] møtte |- |Gaardbruker, baatbygger og fisker [[Jon Larsson Smedseng]] | | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver og Cancelliraad [[Johannes Henriksen Aas]] | |- |Sogneprest [[Nils Normann]] | |- |Handelsmand [[Wilhelm Henrik Klerck]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein, handelsmand, fabrikkeier, sagbrukseier [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Fredrikshald|Frederikshald]] og [[Fredrikstad|Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bildet !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, trelasthandler og skibsreder [[Carsten Tank]] |[[Fil:Carsten Tank (1766-1832) crop.jpg|82x82pk]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Professor [[Søren Rasmussen]] |[[Fil:Søren Rasmussen.png|112x112pk]] | |- |Major [[Niels Schiøtt]] | | |- |Kjøbmand [[Johannes Berg Thrane]] | |Permittert frå 16. februar 1816.<ref group=note>Johannes Berg Thrane søkte om 6-7 vekers permisjon for å reise til utlandet. I møte 16. februar nekta Stortinget det, og han blei i staden permittert for heile sesjonen. Jacob Nielsen vart deretter kalla inn 20. februar. 27. februar fekk han 5 vekers utsetting, friteken frå 26. mars på grunn av sjukdom. Same dag blei Debes kalt og han møtte for Thrane frå 1. april. 1. suppleant frå Christiania var Ludvig Stoud Platou. Han hadde vore utnemnd til ekspedisjonssekretær 23. november 1815. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Generalauditør [[Christopher Anker Bergh]] | | |- |Hovedbestyrer av det Ankerske fideikommis [[Jacob Nielsen]] |[[Fil:Silhuett av Jacob Nielsen, Eidsvoll 1814, EM.00672.jpg|98x98pk]] |2. suppleant, møtte ikkje. |- |Assessor i høiesteret [[Jens Peter Gløersen Debes]] | |3. suppleant, møtte for J.B. Thrane frå 1. april |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand [[Peder Cappelen]] |[[Fil:Peder v C maleri.JPG|75x75pk]] | |- |Trælasthandler [[Niels Gabrielsen Omsted]] | | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Andreas Bonnevie]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, forlikskommissær [[Carl Peter Stoltenberg]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Auditør, overbirkedommer, veier, maaler [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Stadskaptein [[Jørgen Aall]] |[[Fil:Jørgen Aall av Ola Geelmuyden, Eidsvoll 1814, EM.01605 (cropped).jpg|96x96pk]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Postmester, kjøbmand [[Johan Ditlev Borthig]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, skipsreder [[David Sommerfelt Weidemann]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Biltet !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftsprost og sogneprest [[Christian Sørenssen]] |[[Fil:OB.00027 Adolph Tidemand Portrett av Christian Sørensen.jpg|87x87pk]] | |- |Høiesteretsassessor [[Lorents Lange]] | | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Eiler Hagerup Schiøtz]] |Møtte i staden for [[Gabriel Schanche Kielland]]<ref group=note>Ved valet på utsending frå Stavanger blei Gabriel Schanche Kielland einstemmig vald. Kielland meldte forfall på grunn av sjukdom og sorenskrivar Eiler Hagerup Schiøtz avga difor møte. (Frå Lindstøl side 35)</ref> |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] | |- |Kjøbmand [[Fredrik Meyer]] | |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Wollert Konow (1779–1839)|Wollert Konow]] | |- |Kaptein [[Hans Jørgen Wetlesen]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Byfoged [[Ole Schare]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Biskop [[Peder Olivarius Bugge]] | |- |[[Johan Christian Wildhagen]] |Wildhagen møtte aldri pga. sjukdom. Børskommissær, magasinforvalter, skuespiller [[Jacob Frederik Oxholm]] møtte.<ref>Lindstøl side 36</ref> |- |Bergmester i det nordenfjeldske [[Erik Otto Knoph]] | |- |Residerende kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} * [http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 Representanter og suppleanter 1815-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203450/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 |date=2012-06-09 }} frå Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817|Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. november 2013 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1815%E2%80%931817&oldid=12744855 revisjon 12744855]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode| Stortingsrepresentantar 1815-1817]] of391o1jvztsxclx3ftbivn9nshkfr7 3653899 3653898 2026-05-19T08:17:35Z Migne 2086 /* Nedenæs Amt */ 3653899 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1815-1817''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til [[Stortinget i 1815]]. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 85 representantar frå 34 valkrinsar; 60 representantar frå 19 landkrinsar (amt) og 25 representantar frå 15 bykrinsar. Det var det første storting med representantar frå Nord-Noreg. Det seinare [[Vestfold fylke|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Nedenes amt|Nedenæs Amt]]. ==Landkrinsar== ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |- |Amtmand [[Valentin Sibbern|Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin_Sibbern_2.jpg|75px]] | |- |Jurist, prokurator og forvalter [[Knud Christian Bjørnskow]] | | |- |Gaardbruker [[Jacob Christensen Bjørnerød]] | | |- |Provst [[Peter Ulrik Magnus Hount]] |[[File:Peter Ulrik Magnus Hount.jpg|75px]] |Hount døydde juli 1815, suppleanten Mørch møtte frå 17. juli.<ref>Lindstøl side 35</ref> |- |Forlikskomissær [[Ellef Jacobsen Mørch]] | |Suppleant |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Frederik Glad]] | | |- |Gaardbruker [[Hans Hanssen Grimelund]] |[[Fil:Paul Ansteinsson - Portrett av Hans Hansen Grimelund - Oslo Museum - OB.06431.jpg|99x99pk]] |haugianer |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] | | |- |Gaardbruker[[Jens Johan Vangensten]] | |liberal |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Halvor Nielsen Hoel]] | Avviste med 57 mot 26 stemmer<ref group=note>Valet av Halvor Hoel vart forkasta av Stortinget 3. juli 1815 med 57 mot 26 stemmer. Han hadde vore under tiltale for å ha forført til eller medvirka til mened, kyrkjeran og «forehavt» mord og blei frikjend, men måtte betale saksomkostningar. Suppleanten Michael Andersen Saxlund møtte frå 15. juli. (Frå Lindstøl side 32) </ref> |- |Gaardbruker og skogeier [[Peder Tollefsen Ilsaas]] | |- |Underofficer [[Tollef Strand]] | |- |Kaptein [[Johan Christopher Ræder]] | |- |Gaardbruker [[Michael Andersen Saxlund]] | Suppleant. Møtte for Halvor Hoel frå 15. juli. |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Lauritz Weidemann]] | |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Gaardbruker [[Anders Lysgaard]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom, suppleanten møtte.<ref group=note>Anders Lysgaard vart valt som 4. representant frå Kristians amt, men møtte ikkje på grunn av sjukdom. 1. suppleant Johannes Paulsen Bøe møtte for Lysgaard i heile perioden. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Gaardbruker [[Johannes Paulsen Bøe]] |Suppleant |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker og lensmand [[Christopher Olsen Uhlen]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler[[Gudbrand Eriksen Tandberg]] | |- |Gaardbruker [[Engebret Olsen Moe]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Overbirkedommer [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Elias Winther Jørgensen]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Jens Christian Samsing]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Statsråd [[ Niels Aall]] |[[Fil:Niels Aall by Jacob Munch.jpg|96x96pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Bjørnsen]] | | |} ===[[Robygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Thomas Bryn]] |[[Fil:Thomas Bryn.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Jarnverkseigar [[Jacob Aall]] |[[Fil:Jacob Aall malt av Jacob Munch - Norsk Folkemuseum - NF.05540 (cropped).jpg|91x91pk]] | |- |Gaardbruker, lensmand [[Christian Andersen Neersten]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sectionsanfører, Skipsreder, gaardbruker, sagbrukseier [[Peder Jacobsen Bøgvald]] | |- |Gaardbruker, handelsmand, skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Sorenskriver [[Frederik Hansen Rested]] | |- |Lensmand, gaardbruker [[Ole Torjussen Refsnes]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] |Valet forkasta med 74 mot 10 stemmer.<br>Suppleanten [[Iver Svennsson Oftedahl]] møtte.<ref group=note>4. juli forkasta Stortinget valet av Nils Trulsen Bru med 74 mot 10 stemmer av di han var satt under tiltale. Lensmann Iver Svendsen Oftedahl avga møte i staden for Bru, innkalla 4. juli. Ved underrettsdom 22. april 1816 vart Bru frikjend.(Frå Lindstøl side 35-36)</ref> |- |Gaardbruker, senere kjøbmand [[Kiddel Torkildsen Aarstad]] | |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] | |- |Gaardbruker [[Orm Hansen Øverland]] | |} ===[[Hordaland|Søndre Bergenhuus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] |Godkjend med 57 mot 26 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christopher Benedict Bøgh var busett i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Forlikskomissær [[Hans Olsen Westreim]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Johannes Mikkelsen Borge]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Godkjend med 58 mot 25 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christian Magnus Falsen var busett i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. Han tok lite del i tingarbeidet grunna sjukdom, og blei permittert fleire gonger. I desse høve vart det ikkje kalla inn suppleant. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Gaardbruker [[Torger Halvorsen Næss]] | | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Lensmand og gaardbruker [[Hans Arnesson Urdahl]] | |Permittert grunna sjukdom frå 19. september 1815. Suppleanten Onstad møtte.<ref>Lindstøl side 30</ref> |- |Lensmand og gaardbruker [[John Ragnvaldsen Onstad]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein [[Hans Jørgen Reutz Synnestvedt]] | |- |Gaardbruker [[Jonas Knudsen Moe Linvaag]] | |- |Pelotonchef og lærer [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Vever og farger [[Halvor Halvorsen Ophuus]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Sogneprest [[Svend Aschenberg]] |[[Fil:Svend Aschenberg (1769 - 1845).jpg|92x92pk]] | |- |Oberstløitnant [[Henrik Rogert]] | | |- |Lensmand [[Joris Christian Nordbye]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Oberstløintnant [[Elias Heltberg Lund]] | |- |Gaardbruger og industrigrundlegger [[Hans Andersen Barlien]] | |- |Sorenskriver, cancelliraad [[Elias Frederik Hetting]] | |} ===[[Nordland fylke|Nordlandenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]]<ref group=note>Ved valet på utsendingar i Bodø 8. desember 1814 vart det valt fire representantar; Mathias Bonsak Krogh, Johan Ernst Berg, Christen Elster og Johan Larsen Smitseng. Sjølv om Berg hadde fleire stemmer enn Krogh blei sistnemnde ført opp som 1. representant på fullmakta. Grunna sjukdom møtte Elster aldri. Handelsmand, væreier og gaardbruker Lars Nicolai Reener avga i staden møte. (Frå Lindstøl side 34) </ref> | | |- |Biskop [[Mathias Bonsak Krogh]] |[[Fil:Mathias Bonsach Krogh (1754 - 1828).jpg|124x124pk]] | |- |[[Christen Elster]] | |Grunna sjukdom møtte Elster ikkje. Suppleanten, handelsmand, væreier og gaardbruker [[Lars Nicolai Reener]] møtte |- |Gaardbruker, baatbygger og fisker [[Jon Larsson Smedseng]] | | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver og Cancelliraad [[Johannes Henriksen Aas]] | |- |Sogneprest [[Nils Normann]] | |- |Handelsmand [[Wilhelm Henrik Klerck]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein, handelsmand, fabrikkeier, sagbrukseier [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Fredrikshald|Frederikshald]] og [[Fredrikstad|Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bildet !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, trelasthandler og skibsreder [[Carsten Tank]] |[[Fil:Carsten Tank (1766-1832) crop.jpg|82x82pk]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Professor [[Søren Rasmussen]] |[[Fil:Søren Rasmussen.png|112x112pk]] | |- |Major [[Niels Schiøtt]] | | |- |Kjøbmand [[Johannes Berg Thrane]] | |Permittert frå 16. februar 1816.<ref group=note>Johannes Berg Thrane søkte om 6-7 vekers permisjon for å reise til utlandet. I møte 16. februar nekta Stortinget det, og han blei i staden permittert for heile sesjonen. Jacob Nielsen vart deretter kalla inn 20. februar. 27. februar fekk han 5 vekers utsetting, friteken frå 26. mars på grunn av sjukdom. Same dag blei Debes kalt og han møtte for Thrane frå 1. april. 1. suppleant frå Christiania var Ludvig Stoud Platou. Han hadde vore utnemnd til ekspedisjonssekretær 23. november 1815. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Generalauditør [[Christopher Anker Bergh]] | | |- |Hovedbestyrer av det Ankerske fideikommis [[Jacob Nielsen]] |[[Fil:Silhuett av Jacob Nielsen, Eidsvoll 1814, EM.00672.jpg|98x98pk]] |2. suppleant, møtte ikkje. |- |Assessor i høiesteret [[Jens Peter Gløersen Debes]] | |3. suppleant, møtte for J.B. Thrane frå 1. april |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand [[Peder Cappelen]] |[[Fil:Peder v C maleri.JPG|75x75pk]] | |- |Trælasthandler [[Niels Gabrielsen Omsted]] | | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Andreas Bonnevie]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, forlikskommissær [[Carl Peter Stoltenberg]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Auditør, overbirkedommer, veier, maaler [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Stadskaptein [[Jørgen Aall]] |[[Fil:Jørgen Aall av Ola Geelmuyden, Eidsvoll 1814, EM.01605 (cropped).jpg|96x96pk]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Postmester, kjøbmand [[Johan Ditlev Borthig]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, skipsreder [[David Sommerfelt Weidemann]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Biltet !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftsprost og sogneprest [[Christian Sørenssen]] |[[Fil:OB.00027 Adolph Tidemand Portrett av Christian Sørensen.jpg|87x87pk]] | |- |Høiesteretsassessor [[Lorents Lange]] | | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Eiler Hagerup Schiøtz]] |Møtte i staden for [[Gabriel Schanche Kielland]]<ref group=note>Ved valet på utsending frå Stavanger blei Gabriel Schanche Kielland einstemmig vald. Kielland meldte forfall på grunn av sjukdom og sorenskrivar Eiler Hagerup Schiøtz avga difor møte. (Frå Lindstøl side 35)</ref> |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] | |- |Kjøbmand [[Fredrik Meyer]] | |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Wollert Konow (1779–1839)|Wollert Konow]] | |- |Kaptein [[Hans Jørgen Wetlesen]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Byfoged [[Ole Schare]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Biskop [[Peder Olivarius Bugge]] | |- |[[Johan Christian Wildhagen]] |Wildhagen møtte aldri pga. sjukdom. Børskommissær, magasinforvalter, skuespiller [[Jacob Frederik Oxholm]] møtte.<ref>Lindstøl side 36</ref> |- |Bergmester i det nordenfjeldske [[Erik Otto Knoph]] | |- |Residerende kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} * [http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 Representanter og suppleanter 1815-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203450/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 |date=2012-06-09 }} frå Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817|Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. november 2013 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1815%E2%80%931817&oldid=12744855 revisjon 12744855]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode| Stortingsrepresentantar 1815-1817]] 9omuf1ed1rhj8ra5qzomfphsbqmwc2g 3653900 3653899 2026-05-19T08:19:34Z Migne 2086 /* Smaalenenes Amt */ 3653900 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1815-1817''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til [[Stortinget i 1815]]. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 85 representantar frå 34 valkrinsar; 60 representantar frå 19 landkrinsar (amt) og 25 representantar frå 15 bykrinsar. Det var det første storting med representantar frå Nord-Noreg. Det seinare [[Vestfold fylke|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Nedenes amt|Nedenæs Amt]]. ==Landkrinsar== ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |- |Amtmand [[Valentin Sibbern|Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin_Sibbern_2.jpg|75px]] | |- |Jurist, prokurator og forvalter [[Knud Christian Bjørnskow]] | | |- |Gaardbruker [[Jacob Christensen Bjørnerød]] | | |- |Provst [[Peter Ulrik Magnus Hount]] |[[File:Peter Ulrik Magnus Hount.jpg|75px]] |Døydde juli 1815. Forlikskomissær [[Ellef Jacobsen Mørch]] møtte frå 17. juli.<ref>Lindstøl side 35</ref> |- |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Frederik Glad]] | | |- |Gaardbruker [[Hans Hanssen Grimelund]] |[[Fil:Paul Ansteinsson - Portrett av Hans Hansen Grimelund - Oslo Museum - OB.06431.jpg|99x99pk]] |haugianer |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] | | |- |Gaardbruker[[Jens Johan Vangensten]] | |liberal |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Halvor Nielsen Hoel]] | Avviste med 57 mot 26 stemmer<ref group=note>Valet av Halvor Hoel vart forkasta av Stortinget 3. juli 1815 med 57 mot 26 stemmer. Han hadde vore under tiltale for å ha forført til eller medvirka til mened, kyrkjeran og «forehavt» mord og blei frikjend, men måtte betale saksomkostningar. Suppleanten Michael Andersen Saxlund møtte frå 15. juli. (Frå Lindstøl side 32) </ref> |- |Gaardbruker og skogeier [[Peder Tollefsen Ilsaas]] | |- |Underofficer [[Tollef Strand]] | |- |Kaptein [[Johan Christopher Ræder]] | |- |Gaardbruker [[Michael Andersen Saxlund]] | Suppleant. Møtte for Halvor Hoel frå 15. juli. |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Lauritz Weidemann]] | |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Gaardbruker [[Anders Lysgaard]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom, suppleanten møtte.<ref group=note>Anders Lysgaard vart valt som 4. representant frå Kristians amt, men møtte ikkje på grunn av sjukdom. 1. suppleant Johannes Paulsen Bøe møtte for Lysgaard i heile perioden. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Gaardbruker [[Johannes Paulsen Bøe]] |Suppleant |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker og lensmand [[Christopher Olsen Uhlen]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler[[Gudbrand Eriksen Tandberg]] | |- |Gaardbruker [[Engebret Olsen Moe]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Overbirkedommer [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Elias Winther Jørgensen]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Jens Christian Samsing]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Statsråd [[ Niels Aall]] |[[Fil:Niels Aall by Jacob Munch.jpg|96x96pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Bjørnsen]] | | |} ===[[Robygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Thomas Bryn]] |[[Fil:Thomas Bryn.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Jarnverkseigar [[Jacob Aall]] |[[Fil:Jacob Aall malt av Jacob Munch - Norsk Folkemuseum - NF.05540 (cropped).jpg|91x91pk]] | |- |Gaardbruker, lensmand [[Christian Andersen Neersten]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sectionsanfører, Skipsreder, gaardbruker, sagbrukseier [[Peder Jacobsen Bøgvald]] | |- |Gaardbruker, handelsmand, skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Sorenskriver [[Frederik Hansen Rested]] | |- |Lensmand, gaardbruker [[Ole Torjussen Refsnes]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] |Valet forkasta med 74 mot 10 stemmer.<br>Suppleanten [[Iver Svennsson Oftedahl]] møtte.<ref group=note>4. juli forkasta Stortinget valet av Nils Trulsen Bru med 74 mot 10 stemmer av di han var satt under tiltale. Lensmann Iver Svendsen Oftedahl avga møte i staden for Bru, innkalla 4. juli. Ved underrettsdom 22. april 1816 vart Bru frikjend.(Frå Lindstøl side 35-36)</ref> |- |Gaardbruker, senere kjøbmand [[Kiddel Torkildsen Aarstad]] | |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] | |- |Gaardbruker [[Orm Hansen Øverland]] | |} ===[[Hordaland|Søndre Bergenhuus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] |Godkjend med 57 mot 26 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christopher Benedict Bøgh var busett i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Forlikskomissær [[Hans Olsen Westreim]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Johannes Mikkelsen Borge]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Godkjend med 58 mot 25 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christian Magnus Falsen var busett i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. Han tok lite del i tingarbeidet grunna sjukdom, og blei permittert fleire gonger. I desse høve vart det ikkje kalla inn suppleant. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Gaardbruker [[Torger Halvorsen Næss]] | | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Lensmand og gaardbruker [[Hans Arnesson Urdahl]] | |Permittert grunna sjukdom frå 19. september 1815. Suppleanten Onstad møtte.<ref>Lindstøl side 30</ref> |- |Lensmand og gaardbruker [[John Ragnvaldsen Onstad]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein [[Hans Jørgen Reutz Synnestvedt]] | |- |Gaardbruker [[Jonas Knudsen Moe Linvaag]] | |- |Pelotonchef og lærer [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Vever og farger [[Halvor Halvorsen Ophuus]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Sogneprest [[Svend Aschenberg]] |[[Fil:Svend Aschenberg (1769 - 1845).jpg|92x92pk]] | |- |Oberstløitnant [[Henrik Rogert]] | | |- |Lensmand [[Joris Christian Nordbye]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Oberstløintnant [[Elias Heltberg Lund]] | |- |Gaardbruger og industrigrundlegger [[Hans Andersen Barlien]] | |- |Sorenskriver, cancelliraad [[Elias Frederik Hetting]] | |} ===[[Nordland fylke|Nordlandenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]]<ref group=note>Ved valet på utsendingar i Bodø 8. desember 1814 vart det valt fire representantar; Mathias Bonsak Krogh, Johan Ernst Berg, Christen Elster og Johan Larsen Smitseng. Sjølv om Berg hadde fleire stemmer enn Krogh blei sistnemnde ført opp som 1. representant på fullmakta. Grunna sjukdom møtte Elster aldri. Handelsmand, væreier og gaardbruker Lars Nicolai Reener avga i staden møte. (Frå Lindstøl side 34) </ref> | | |- |Biskop [[Mathias Bonsak Krogh]] |[[Fil:Mathias Bonsach Krogh (1754 - 1828).jpg|124x124pk]] | |- |[[Christen Elster]] | |Grunna sjukdom møtte Elster ikkje. Suppleanten, handelsmand, væreier og gaardbruker [[Lars Nicolai Reener]] møtte |- |Gaardbruker, baatbygger og fisker [[Jon Larsson Smedseng]] | | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver og Cancelliraad [[Johannes Henriksen Aas]] | |- |Sogneprest [[Nils Normann]] | |- |Handelsmand [[Wilhelm Henrik Klerck]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein, handelsmand, fabrikkeier, sagbrukseier [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Fredrikshald|Frederikshald]] og [[Fredrikstad|Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bildet !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, trelasthandler og skibsreder [[Carsten Tank]] |[[Fil:Carsten Tank (1766-1832) crop.jpg|82x82pk]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Professor [[Søren Rasmussen]] |[[Fil:Søren Rasmussen.png|112x112pk]] | |- |Major [[Niels Schiøtt]] | | |- |Kjøbmand [[Johannes Berg Thrane]] | |Permittert frå 16. februar 1816.<ref group=note>Johannes Berg Thrane søkte om 6-7 vekers permisjon for å reise til utlandet. I møte 16. februar nekta Stortinget det, og han blei i staden permittert for heile sesjonen. Jacob Nielsen vart deretter kalla inn 20. februar. 27. februar fekk han 5 vekers utsetting, friteken frå 26. mars på grunn av sjukdom. Same dag blei Debes kalt og han møtte for Thrane frå 1. april. 1. suppleant frå Christiania var Ludvig Stoud Platou. Han hadde vore utnemnd til ekspedisjonssekretær 23. november 1815. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Generalauditør [[Christopher Anker Bergh]] | | |- |Hovedbestyrer av det Ankerske fideikommis [[Jacob Nielsen]] |[[Fil:Silhuett av Jacob Nielsen, Eidsvoll 1814, EM.00672.jpg|98x98pk]] |2. suppleant, møtte ikkje. |- |Assessor i høiesteret [[Jens Peter Gløersen Debes]] | |3. suppleant, møtte for J.B. Thrane frå 1. april |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand [[Peder Cappelen]] |[[Fil:Peder v C maleri.JPG|75x75pk]] | |- |Trælasthandler [[Niels Gabrielsen Omsted]] | | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Andreas Bonnevie]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, forlikskommissær [[Carl Peter Stoltenberg]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Auditør, overbirkedommer, veier, maaler [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Stadskaptein [[Jørgen Aall]] |[[Fil:Jørgen Aall av Ola Geelmuyden, Eidsvoll 1814, EM.01605 (cropped).jpg|96x96pk]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Postmester, kjøbmand [[Johan Ditlev Borthig]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, skipsreder [[David Sommerfelt Weidemann]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Biltet !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftsprost og sogneprest [[Christian Sørenssen]] |[[Fil:OB.00027 Adolph Tidemand Portrett av Christian Sørensen.jpg|87x87pk]] | |- |Høiesteretsassessor [[Lorents Lange]] | | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Eiler Hagerup Schiøtz]] |Møtte i staden for [[Gabriel Schanche Kielland]]<ref group=note>Ved valet på utsending frå Stavanger blei Gabriel Schanche Kielland einstemmig vald. Kielland meldte forfall på grunn av sjukdom og sorenskrivar Eiler Hagerup Schiøtz avga difor møte. (Frå Lindstøl side 35)</ref> |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] | |- |Kjøbmand [[Fredrik Meyer]] | |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Wollert Konow (1779–1839)|Wollert Konow]] | |- |Kaptein [[Hans Jørgen Wetlesen]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Byfoged [[Ole Schare]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Biskop [[Peder Olivarius Bugge]] | |- |[[Johan Christian Wildhagen]] |Wildhagen møtte aldri pga. sjukdom. Børskommissær, magasinforvalter, skuespiller [[Jacob Frederik Oxholm]] møtte.<ref>Lindstøl side 36</ref> |- |Bergmester i det nordenfjeldske [[Erik Otto Knoph]] | |- |Residerende kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} * [http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 Representanter og suppleanter 1815-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203450/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 |date=2012-06-09 }} frå Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817|Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. november 2013 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1815%E2%80%931817&oldid=12744855 revisjon 12744855]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode| Stortingsrepresentantar 1815-1817]] ff7dmm3gh28snlqao2dt4ci19zivwz2 3653901 3653900 2026-05-19T08:22:07Z Migne 2086 /* Christians Amt */ 3653901 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1815-1817''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til [[Stortinget i 1815]]. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 85 representantar frå 34 valkrinsar; 60 representantar frå 19 landkrinsar (amt) og 25 representantar frå 15 bykrinsar. Det var det første storting med representantar frå Nord-Noreg. Det seinare [[Vestfold fylke|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Nedenes amt|Nedenæs Amt]]. ==Landkrinsar== ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |- |Amtmand [[Valentin Sibbern|Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin_Sibbern_2.jpg|75px]] | |- |Jurist, prokurator og forvalter [[Knud Christian Bjørnskow]] | | |- |Gaardbruker [[Jacob Christensen Bjørnerød]] | | |- |Provst [[Peter Ulrik Magnus Hount]] |[[File:Peter Ulrik Magnus Hount.jpg|75px]] |Døydde juli 1815. Forlikskomissær [[Ellef Jacobsen Mørch]] møtte frå 17. juli.<ref>Lindstøl side 35</ref> |- |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Frederik Glad]] | | |- |Gaardbruker [[Hans Hanssen Grimelund]] |[[Fil:Paul Ansteinsson - Portrett av Hans Hansen Grimelund - Oslo Museum - OB.06431.jpg|99x99pk]] |haugianer |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] | | |- |Gaardbruker[[Jens Johan Vangensten]] | |liberal |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Halvor Nielsen Hoel]] | Avviste med 57 mot 26 stemmer<ref group=note>Valet av Halvor Hoel vart forkasta av Stortinget 3. juli 1815 med 57 mot 26 stemmer. Han hadde vore under tiltale for å ha forført til eller medvirka til mened, kyrkjeran og «forehavt» mord og blei frikjend, men måtte betale saksomkostningar. Suppleanten Michael Andersen Saxlund møtte frå 15. juli. (Frå Lindstøl side 32) </ref> |- |Gaardbruker og skogeier [[Peder Tollefsen Ilsaas]] | |- |Underofficer [[Tollef Strand]] | |- |Kaptein [[Johan Christopher Ræder]] | |- |Gaardbruker [[Michael Andersen Saxlund]] | Suppleant. Møtte for Halvor Hoel frå 15. juli. |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Lauritz Weidemann]] | |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Gaardbruker [[Anders Lysgaard]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom. Suppleanten, gaardbruker [[Johannes Paulsen Bøe]] møtte.<ref group=note>Anders Lysgaard vart valt som 4. representant frå Kristians amt, men møtte ikkje på grunn av sjukdom. 1. suppleant Johannes Paulsen Bøe møtte for Lysgaard i heile perioden. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker og lensmand [[Christopher Olsen Uhlen]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler[[Gudbrand Eriksen Tandberg]] | |- |Gaardbruker [[Engebret Olsen Moe]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Overbirkedommer [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Elias Winther Jørgensen]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Jens Christian Samsing]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Statsråd [[ Niels Aall]] |[[Fil:Niels Aall by Jacob Munch.jpg|96x96pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Bjørnsen]] | | |} ===[[Robygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Thomas Bryn]] |[[Fil:Thomas Bryn.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Jarnverkseigar [[Jacob Aall]] |[[Fil:Jacob Aall malt av Jacob Munch - Norsk Folkemuseum - NF.05540 (cropped).jpg|91x91pk]] | |- |Gaardbruker, lensmand [[Christian Andersen Neersten]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sectionsanfører, Skipsreder, gaardbruker, sagbrukseier [[Peder Jacobsen Bøgvald]] | |- |Gaardbruker, handelsmand, skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Sorenskriver [[Frederik Hansen Rested]] | |- |Lensmand, gaardbruker [[Ole Torjussen Refsnes]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] |Valet forkasta med 74 mot 10 stemmer.<br>Suppleanten [[Iver Svennsson Oftedahl]] møtte.<ref group=note>4. juli forkasta Stortinget valet av Nils Trulsen Bru med 74 mot 10 stemmer av di han var satt under tiltale. Lensmann Iver Svendsen Oftedahl avga møte i staden for Bru, innkalla 4. juli. Ved underrettsdom 22. april 1816 vart Bru frikjend.(Frå Lindstøl side 35-36)</ref> |- |Gaardbruker, senere kjøbmand [[Kiddel Torkildsen Aarstad]] | |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] | |- |Gaardbruker [[Orm Hansen Øverland]] | |} ===[[Hordaland|Søndre Bergenhuus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] |Godkjend med 57 mot 26 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christopher Benedict Bøgh var busett i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Forlikskomissær [[Hans Olsen Westreim]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Johannes Mikkelsen Borge]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Godkjend med 58 mot 25 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christian Magnus Falsen var busett i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. Han tok lite del i tingarbeidet grunna sjukdom, og blei permittert fleire gonger. I desse høve vart det ikkje kalla inn suppleant. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Gaardbruker [[Torger Halvorsen Næss]] | | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Lensmand og gaardbruker [[Hans Arnesson Urdahl]] | |Permittert grunna sjukdom frå 19. september 1815. Suppleanten Onstad møtte.<ref>Lindstøl side 30</ref> |- |Lensmand og gaardbruker [[John Ragnvaldsen Onstad]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein [[Hans Jørgen Reutz Synnestvedt]] | |- |Gaardbruker [[Jonas Knudsen Moe Linvaag]] | |- |Pelotonchef og lærer [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Vever og farger [[Halvor Halvorsen Ophuus]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Sogneprest [[Svend Aschenberg]] |[[Fil:Svend Aschenberg (1769 - 1845).jpg|92x92pk]] | |- |Oberstløitnant [[Henrik Rogert]] | | |- |Lensmand [[Joris Christian Nordbye]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Oberstløintnant [[Elias Heltberg Lund]] | |- |Gaardbruger og industrigrundlegger [[Hans Andersen Barlien]] | |- |Sorenskriver, cancelliraad [[Elias Frederik Hetting]] | |} ===[[Nordland fylke|Nordlandenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]]<ref group=note>Ved valet på utsendingar i Bodø 8. desember 1814 vart det valt fire representantar; Mathias Bonsak Krogh, Johan Ernst Berg, Christen Elster og Johan Larsen Smitseng. Sjølv om Berg hadde fleire stemmer enn Krogh blei sistnemnde ført opp som 1. representant på fullmakta. Grunna sjukdom møtte Elster aldri. Handelsmand, væreier og gaardbruker Lars Nicolai Reener avga i staden møte. (Frå Lindstøl side 34) </ref> | | |- |Biskop [[Mathias Bonsak Krogh]] |[[Fil:Mathias Bonsach Krogh (1754 - 1828).jpg|124x124pk]] | |- |[[Christen Elster]] | |Grunna sjukdom møtte Elster ikkje. Suppleanten, handelsmand, væreier og gaardbruker [[Lars Nicolai Reener]] møtte |- |Gaardbruker, baatbygger og fisker [[Jon Larsson Smedseng]] | | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver og Cancelliraad [[Johannes Henriksen Aas]] | |- |Sogneprest [[Nils Normann]] | |- |Handelsmand [[Wilhelm Henrik Klerck]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein, handelsmand, fabrikkeier, sagbrukseier [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Fredrikshald|Frederikshald]] og [[Fredrikstad|Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bildet !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, trelasthandler og skibsreder [[Carsten Tank]] |[[Fil:Carsten Tank (1766-1832) crop.jpg|82x82pk]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Professor [[Søren Rasmussen]] |[[Fil:Søren Rasmussen.png|112x112pk]] | |- |Major [[Niels Schiøtt]] | | |- |Kjøbmand [[Johannes Berg Thrane]] | |Permittert frå 16. februar 1816.<ref group=note>Johannes Berg Thrane søkte om 6-7 vekers permisjon for å reise til utlandet. I møte 16. februar nekta Stortinget det, og han blei i staden permittert for heile sesjonen. Jacob Nielsen vart deretter kalla inn 20. februar. 27. februar fekk han 5 vekers utsetting, friteken frå 26. mars på grunn av sjukdom. Same dag blei Debes kalt og han møtte for Thrane frå 1. april. 1. suppleant frå Christiania var Ludvig Stoud Platou. Han hadde vore utnemnd til ekspedisjonssekretær 23. november 1815. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Generalauditør [[Christopher Anker Bergh]] | | |- |Hovedbestyrer av det Ankerske fideikommis [[Jacob Nielsen]] |[[Fil:Silhuett av Jacob Nielsen, Eidsvoll 1814, EM.00672.jpg|98x98pk]] |2. suppleant, møtte ikkje. |- |Assessor i høiesteret [[Jens Peter Gløersen Debes]] | |3. suppleant, møtte for J.B. Thrane frå 1. april |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand [[Peder Cappelen]] |[[Fil:Peder v C maleri.JPG|75x75pk]] | |- |Trælasthandler [[Niels Gabrielsen Omsted]] | | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Andreas Bonnevie]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, forlikskommissær [[Carl Peter Stoltenberg]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Auditør, overbirkedommer, veier, maaler [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Stadskaptein [[Jørgen Aall]] |[[Fil:Jørgen Aall av Ola Geelmuyden, Eidsvoll 1814, EM.01605 (cropped).jpg|96x96pk]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Postmester, kjøbmand [[Johan Ditlev Borthig]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, skipsreder [[David Sommerfelt Weidemann]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Biltet !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftsprost og sogneprest [[Christian Sørenssen]] |[[Fil:OB.00027 Adolph Tidemand Portrett av Christian Sørensen.jpg|87x87pk]] | |- |Høiesteretsassessor [[Lorents Lange]] | | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Eiler Hagerup Schiøtz]] |Møtte i staden for [[Gabriel Schanche Kielland]]<ref group=note>Ved valet på utsending frå Stavanger blei Gabriel Schanche Kielland einstemmig vald. Kielland meldte forfall på grunn av sjukdom og sorenskrivar Eiler Hagerup Schiøtz avga difor møte. (Frå Lindstøl side 35)</ref> |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] | |- |Kjøbmand [[Fredrik Meyer]] | |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Wollert Konow (1779–1839)|Wollert Konow]] | |- |Kaptein [[Hans Jørgen Wetlesen]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Byfoged [[Ole Schare]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Biskop [[Peder Olivarius Bugge]] | |- |[[Johan Christian Wildhagen]] |Wildhagen møtte aldri pga. sjukdom. Børskommissær, magasinforvalter, skuespiller [[Jacob Frederik Oxholm]] møtte.<ref>Lindstøl side 36</ref> |- |Bergmester i det nordenfjeldske [[Erik Otto Knoph]] | |- |Residerende kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} * [http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 Representanter og suppleanter 1815-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203450/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 |date=2012-06-09 }} frå Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817|Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. november 2013 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1815%E2%80%931817&oldid=12744855 revisjon 12744855]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode| Stortingsrepresentantar 1815-1817]] 181xatjid5r14q8lermvb7ovkigmre5 3653902 3653901 2026-05-19T08:23:16Z Migne 2086 /* Nordre Bergenhus Amt */ 3653902 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1815-1817''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til [[Stortinget i 1815]]. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 85 representantar frå 34 valkrinsar; 60 representantar frå 19 landkrinsar (amt) og 25 representantar frå 15 bykrinsar. Det var det første storting med representantar frå Nord-Noreg. Det seinare [[Vestfold fylke|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Nedenes amt|Nedenæs Amt]]. ==Landkrinsar== ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |- |Amtmand [[Valentin Sibbern|Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin_Sibbern_2.jpg|75px]] | |- |Jurist, prokurator og forvalter [[Knud Christian Bjørnskow]] | | |- |Gaardbruker [[Jacob Christensen Bjørnerød]] | | |- |Provst [[Peter Ulrik Magnus Hount]] |[[File:Peter Ulrik Magnus Hount.jpg|75px]] |Døydde juli 1815. Forlikskomissær [[Ellef Jacobsen Mørch]] møtte frå 17. juli.<ref>Lindstøl side 35</ref> |- |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Frederik Glad]] | | |- |Gaardbruker [[Hans Hanssen Grimelund]] |[[Fil:Paul Ansteinsson - Portrett av Hans Hansen Grimelund - Oslo Museum - OB.06431.jpg|99x99pk]] |haugianer |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] | | |- |Gaardbruker[[Jens Johan Vangensten]] | |liberal |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Halvor Nielsen Hoel]] | Avviste med 57 mot 26 stemmer<ref group=note>Valet av Halvor Hoel vart forkasta av Stortinget 3. juli 1815 med 57 mot 26 stemmer. Han hadde vore under tiltale for å ha forført til eller medvirka til mened, kyrkjeran og «forehavt» mord og blei frikjend, men måtte betale saksomkostningar. Suppleanten Michael Andersen Saxlund møtte frå 15. juli. (Frå Lindstøl side 32) </ref> |- |Gaardbruker og skogeier [[Peder Tollefsen Ilsaas]] | |- |Underofficer [[Tollef Strand]] | |- |Kaptein [[Johan Christopher Ræder]] | |- |Gaardbruker [[Michael Andersen Saxlund]] | Suppleant. Møtte for Halvor Hoel frå 15. juli. |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Lauritz Weidemann]] | |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Gaardbruker [[Anders Lysgaard]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom. Suppleanten, gaardbruker [[Johannes Paulsen Bøe]] møtte.<ref group=note>Anders Lysgaard vart valt som 4. representant frå Kristians amt, men møtte ikkje på grunn av sjukdom. 1. suppleant Johannes Paulsen Bøe møtte for Lysgaard i heile perioden. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker og lensmand [[Christopher Olsen Uhlen]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler[[Gudbrand Eriksen Tandberg]] | |- |Gaardbruker [[Engebret Olsen Moe]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Overbirkedommer [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Elias Winther Jørgensen]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Jens Christian Samsing]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Statsråd [[ Niels Aall]] |[[Fil:Niels Aall by Jacob Munch.jpg|96x96pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Bjørnsen]] | | |} ===[[Robygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Thomas Bryn]] |[[Fil:Thomas Bryn.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Jarnverkseigar [[Jacob Aall]] |[[Fil:Jacob Aall malt av Jacob Munch - Norsk Folkemuseum - NF.05540 (cropped).jpg|91x91pk]] | |- |Gaardbruker, lensmand [[Christian Andersen Neersten]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sectionsanfører, Skipsreder, gaardbruker, sagbrukseier [[Peder Jacobsen Bøgvald]] | |- |Gaardbruker, handelsmand, skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Sorenskriver [[Frederik Hansen Rested]] | |- |Lensmand, gaardbruker [[Ole Torjussen Refsnes]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] |Valet forkasta med 74 mot 10 stemmer.<br>Suppleanten [[Iver Svennsson Oftedahl]] møtte.<ref group=note>4. juli forkasta Stortinget valet av Nils Trulsen Bru med 74 mot 10 stemmer av di han var satt under tiltale. Lensmann Iver Svendsen Oftedahl avga møte i staden for Bru, innkalla 4. juli. Ved underrettsdom 22. april 1816 vart Bru frikjend.(Frå Lindstøl side 35-36)</ref> |- |Gaardbruker, senere kjøbmand [[Kiddel Torkildsen Aarstad]] | |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] | |- |Gaardbruker [[Orm Hansen Øverland]] | |} ===[[Hordaland|Søndre Bergenhuus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] |Godkjend med 57 mot 26 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christopher Benedict Bøgh var busett i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Forlikskomissær [[Hans Olsen Westreim]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Johannes Mikkelsen Borge]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Godkjend med 58 mot 25 stemmer.<ref group=note>Sjølv om Christian Magnus Falsen var busett i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus amt, blei valet av han godkjend av Stortinget. Han tok lite del i tingarbeidet grunna sjukdom, og blei permittert fleire gonger. I desse høve vart det ikkje kalla inn suppleant. (Frå Lindstøl side 30)</ref> |- |Gaardbruker [[Torger Halvorsen Næss]] | | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Lensmand og gaardbruker [[Hans Arnesson Urdahl]] | |Permittert grunna sjukdom frå 19. september 1815.|Lensmand og gaardbruker [[John Ragnvaldsen Onstad]] møtte sidan.<ref>Lindstøl side 30</ref> |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein [[Hans Jørgen Reutz Synnestvedt]] | |- |Gaardbruker [[Jonas Knudsen Moe Linvaag]] | |- |Pelotonchef og lærer [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Vever og farger [[Halvor Halvorsen Ophuus]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Sogneprest [[Svend Aschenberg]] |[[Fil:Svend Aschenberg (1769 - 1845).jpg|92x92pk]] | |- |Oberstløitnant [[Henrik Rogert]] | | |- |Lensmand [[Joris Christian Nordbye]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Oberstløintnant [[Elias Heltberg Lund]] | |- |Gaardbruger og industrigrundlegger [[Hans Andersen Barlien]] | |- |Sorenskriver, cancelliraad [[Elias Frederik Hetting]] | |} ===[[Nordland fylke|Nordlandenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]]<ref group=note>Ved valet på utsendingar i Bodø 8. desember 1814 vart det valt fire representantar; Mathias Bonsak Krogh, Johan Ernst Berg, Christen Elster og Johan Larsen Smitseng. Sjølv om Berg hadde fleire stemmer enn Krogh blei sistnemnde ført opp som 1. representant på fullmakta. Grunna sjukdom møtte Elster aldri. Handelsmand, væreier og gaardbruker Lars Nicolai Reener avga i staden møte. (Frå Lindstøl side 34) </ref> | | |- |Biskop [[Mathias Bonsak Krogh]] |[[Fil:Mathias Bonsach Krogh (1754 - 1828).jpg|124x124pk]] | |- |[[Christen Elster]] | |Grunna sjukdom møtte Elster ikkje. Suppleanten, handelsmand, væreier og gaardbruker [[Lars Nicolai Reener]] møtte |- |Gaardbruker, baatbygger og fisker [[Jon Larsson Smedseng]] | | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver og Cancelliraad [[Johannes Henriksen Aas]] | |- |Sogneprest [[Nils Normann]] | |- |Handelsmand [[Wilhelm Henrik Klerck]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kaptein, handelsmand, fabrikkeier, sagbrukseier [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Fredrikshald|Frederikshald]] og [[Fredrikstad|Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bildet !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, trelasthandler og skibsreder [[Carsten Tank]] |[[Fil:Carsten Tank (1766-1832) crop.jpg|82x82pk]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Professor [[Søren Rasmussen]] |[[Fil:Søren Rasmussen.png|112x112pk]] | |- |Major [[Niels Schiøtt]] | | |- |Kjøbmand [[Johannes Berg Thrane]] | |Permittert frå 16. februar 1816.<ref group=note>Johannes Berg Thrane søkte om 6-7 vekers permisjon for å reise til utlandet. I møte 16. februar nekta Stortinget det, og han blei i staden permittert for heile sesjonen. Jacob Nielsen vart deretter kalla inn 20. februar. 27. februar fekk han 5 vekers utsetting, friteken frå 26. mars på grunn av sjukdom. Same dag blei Debes kalt og han møtte for Thrane frå 1. april. 1. suppleant frå Christiania var Ludvig Stoud Platou. Han hadde vore utnemnd til ekspedisjonssekretær 23. november 1815. (Frå Lindstøl side 31)</ref> |- |Generalauditør [[Christopher Anker Bergh]] | | |- |Hovedbestyrer av det Ankerske fideikommis [[Jacob Nielsen]] |[[Fil:Silhuett av Jacob Nielsen, Eidsvoll 1814, EM.00672.jpg|98x98pk]] |2. suppleant, møtte ikkje. |- |Assessor i høiesteret [[Jens Peter Gløersen Debes]] | |3. suppleant, møtte for J.B. Thrane frå 1. april |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand [[Peder Cappelen]] |[[Fil:Peder v C maleri.JPG|75x75pk]] | |- |Trælasthandler [[Niels Gabrielsen Omsted]] | | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sogneprest [[Andreas Bonnevie]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, forlikskommissær [[Carl Peter Stoltenberg]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Auditør, overbirkedommer, veier, maaler [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Suppleantar |- |Stadskaptein [[Jørgen Aall]] |[[Fil:Jørgen Aall av Ola Geelmuyden, Eidsvoll 1814, EM.01605 (cropped).jpg|96x96pk]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Postmester, kjøbmand [[Johan Ditlev Borthig]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Kjøbmand, skipsreder [[David Sommerfelt Weidemann]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Biltet !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftsprost og sogneprest [[Christian Sørenssen]] |[[Fil:OB.00027 Adolph Tidemand Portrett av Christian Sørensen.jpg|87x87pk]] | |- |Høiesteretsassessor [[Lorents Lange]] | | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Sorenskriver [[Eiler Hagerup Schiøtz]] |Møtte i staden for [[Gabriel Schanche Kielland]]<ref group=note>Ved valet på utsending frå Stavanger blei Gabriel Schanche Kielland einstemmig vald. Kielland meldte forfall på grunn av sjukdom og sorenskrivar Eiler Hagerup Schiøtz avga difor møte. (Frå Lindstøl side 35)</ref> |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] | |- |Kjøbmand [[Fredrik Meyer]] | |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Wollert Konow (1779–1839)|Wollert Konow]] | |- |Kaptein [[Hans Jørgen Wetlesen]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Byfoged [[Ole Schare]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Suppleantar |- |Biskop [[Peder Olivarius Bugge]] | |- |[[Johan Christian Wildhagen]] |Wildhagen møtte aldri pga. sjukdom. Børskommissær, magasinforvalter, skuespiller [[Jacob Frederik Oxholm]] møtte.<ref>Lindstøl side 36</ref> |- |Bergmester i det nordenfjeldske [[Erik Otto Knoph]] | |- |Residerende kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} * [http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 Representanter og suppleanter 1815-17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203450/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=1 |date=2012-06-09 }} frå Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817|Liste over stortingsrepresentanter 1815–1817]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. november 2013 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1815%E2%80%931817&oldid=12744855 revisjon 12744855]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode| Stortingsrepresentantar 1815-1817]] 2grvosuvsa1yvwnuajkph29lvbi98f8 0 277797 3653885 3607032 2026-05-19T08:01:07Z Migne 2086 /* Nedenes amt */ 3653885 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1901-1903''' er ei liste over [[stortingsrepresentant]]ane i valperioden frå [[1901]] til [[1903]]. [[Stortinget]] hadde totalt 114 representantar, fordelt med 74 til [[Venstre]], 30 til [[Høgre]], 5 til [[Det Moderate Venstre]] og 2 til [[Arbeiderdemokratene]]. Tre manglar partitlknyting. {{TOC right}} ==Landkrinsar== ===Smaalenenes Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Godseier [[Kai Anker Møller]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Johannes Christiansen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Hans Theodor Hansen Bøen]] |[[Venstre]] | |- |Banemester [[Christian Ødegaard]] |[[Venstre]] | |} ===Akershus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sagmester [[Johan Thoresen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Hans Haga den eldre|Hans Jensen Haga]] |[[Høgre]] | |- |Godseier [[Christian P. Mathiesen]] |[[Høgre]] | |- |Lensmand [[Albert Bøhn]] |[[Høgre]] | |- |Overretssagfører [[Jens Brandt]] |[[Høgre]] | |} ===Hedemarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger, Cand jur. [[Wollert Konow (H)]] |[[Venstre]] | |- |Læge [[Peder Sjursen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Monthei Eriksen Haug]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, lærer [[Thore Myrvang]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Gaardbruger [[Andreas Karset]] |[[Venstre]] | |} ===Kristians Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Halvor Jacobsen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Erik Enge]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Elling Wold]] |[[Venstre]] | |- |Overretssagfører [[Johan Castberg]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Gaardbruger [[Edvard O. Landheim]] |[[Venstre]] | |} ===Buskerud Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sagarbeider [[Anton Engen]] |[[Høgre]] | |- |Sorenskriver [[Georg Robert Schirmer]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Carl Aas|Carl Herman Aas]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Bernhard Tandberg]] |[[Høgre]] | |} ===Jarlsberg og Larviks amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Carl Michelet]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger og Skibsreder [[N. Chr. Larsen Ullenrød]] |[[Høgre]] | |- |Skibsreder, konsul [[Magnus G. Oppen]] |[[Høgre]] | |- |Lensmand [[Karl Sanderød|Karl Anton Sanderød]] |Manglar parti | |} ===Bratsberg Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bygningssnedker [[Nils G. Skilbred]] |[[Venstre]] | |- |Ingeniør [[Gunnar Knudsen]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Torgrim M. Kleppen]] |[[Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Olav Sveinsson]] |[[Venstre]] | |} ===Nedenes amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Daniel A. Vigeland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker og Lensmand [[Lars Knutson Liestøl]] |[[Venstre]] |[[Anders Kristensen Skaiaa]] møtte 1. til 27. mars 1901. |- |Lensmand [[Tallak Lindstøl]] |[[Venstre]] | |- |Smedformand [[Johan Peter Jacobson]] |[[Venstre]] | |} ===Lister og Mandal amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lærer [[Abraham Berge]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Thore Foss]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Aasulv Bryggesaa]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Ole Glambeksson Fuglestvedt]] |[[Venstre]] | |} ===Stavanger amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Udskiftningsformand [[Lars Jelsa]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Telegrafbestyrer [[Ingvald Aarstad]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Eilert Schanche]] |Manglar parti | |- |Lensmand [[Aasmund H. Vinje]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Thore Wølstad]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Søndre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Ivar Sælen]] |[[Høgre]] | |- |Provst [[Wilhelm Nicolai Pedersen]] |Manglar parti | |- |Gaardbruger [[Jacob Bull-Tornøe]] |[[Høgre]] |[[Magne J. Rongved]] møtte frå 11. mai 1903 |- |Smedformand [[Peder Hansen]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Iver J. Svendsbøe]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Nordre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Sigmund Aarnes]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Lasse Trædal]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Sjur T. Næss]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Rasmus Sindre]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[David Bakke]] |[[Venstre]] | |} ===Romsdals Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lensmand [[Hans Meisingset]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Ole I. Langeland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Paul Andreas Jetmundsen Aklestad]] |[[Venstre]] | |- |Lærer [[Erik O. Tokle]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Nils J. Hestnes]] |[[Venstre]] | |} ===Søndre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger, Lærer [[Anders Bergan]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Jakob Hoff]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker [[Paul Fjermstad]] |[[Venstre]] | |- |Brugseier [[Lars S. Garberg]] |[[Venstre]] | |} ===Nordre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skolelærer, Gaardbruger [[Ole Brå]] |[[Venstre]] | |- |Cand real. [[Ole Olsen Five]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Andreas Galtvik]] |[[Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Svend Matthiesen]] |[[Venstre]] | |} ===Nordlands Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger og fisker [[Kristian Andersen Grimsø]] |[[Venstre]] | |- |Lærer [[Anton Mikal Bjørnaali|Anton Mikal Jakobsen Bjørnaali]] |[[Venstre]] | |- |Sogneprest [[Jakob J. Anderssen]] |[[Venstre]] | |- |Statsadvokat [[Gustav Baumann]] |[[Venstre]] | |- |Første-borgermester [[Sofus Anton Birger Arctander]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sparebankdirektør [[Andreas P. Moe]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Peter Andreas Larssen]] |[[Venstre]] | |} ===Finmarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Sivert Aasen]] |[[Høgre]] | |- |Handelsmand [[Ove Klykken|Ove Christian Charlot Beck Klykken]] |[[Høgre]] | |} ==Bykrinsar== ===Fredrikshald=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Borgermester [[August Hansen]] |[[Høyre]] | |} ===Sarpsborg=== {| class="wikitable" !Navn !Parti !Kommentarer/Supleanter |- |Høiesteretsadvokat [[Oluf Arvesen|Oluf Arvesen]] |[[Venstre]] | |} ===Fredrikstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer, Cand jur. [[Peter Collett Solberg]] |[[Høyre]] | |} ===Moss og Drøbak=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Glasmester [[Oluf Iversen]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Professor, dr. [[Francis Hagerup]] |[[Høyre]] | |- |Brugseier [[Gustav Martinsen]] |[[Høyre]] | |- |Materialforvalter [[Herman Julius Hermansen]] |[[Høyre]] | |- |Generalkrigskommisær [[Jens Bratlie]] |[[Høyre]] | |} ===Lillehammer, Hamar og Gjøvik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sektionsingeniør [[Just Broch]] |[[Venstre]] | |} ===Drammen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Hans Hansen|Hans Hansen]] |[[Høyre]] | |- |Amtsingeniør [[Albert Hansen]] |[[Høyre]] | |} ===Kongsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Stiger [[Adolf Strengehagen]] |[[Venstre]] | |} ===Holmestrand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Læge [[Gunnar M.K. Graarud]] |[[Høyre]] | |} ===Tønsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Christopher Knudsen]] |[[Høyre]] | |} ===Larvik og Sandefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overretssagfører [[Lars Kristian Abrahamsen]] |[[Venstre]] | |} ===Brevik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Læge [[Paul Backer]] |[[Høyre]] | |} ===Porsgrund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fabrikeier [[Oluf Johanssen]] |[[Venstre]] | |} ===Skien=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Carl Stousland]] |[[Venstre]] | |} ===Kragerø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bogtrykker [[Carl Bundi]] |[[Venstre]] | |} ===Østerrisør=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Ole Lutzow-Holm]] |[[Høyre]] | |} ===Arendal og Grimstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overretssagfører [[Johan Henrik Frøstrup]] |[[Høyre]] | |} ===Kristiansand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overlærer [[Johannes Hougen|Knut Johannes Hougen]] |[[Venstre]] | |- |Værftsformand [[Salve Hodne]] |[[Venstre]] | |} ===Flekkefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Direktør, skibsreder [[Bernhard Hanssen]] |[[Venstre]] | |} ===Stavanger og Haugesund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Garvermester [[Svend B. Eriksen]] |[[Venstre]] | |- |Redaktør [[Oddmund Vik]] |[[Venstre]] | |} ===Bergen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Forretningsfører [[Andreas Johan Hansen]] |[[Venstre]] | |- |Stempletpapirforvalter [[Carl Christian Berner]] |[[Venstre]] | |- |Kjøbmand [[Jørgen Blydt]] |[[Venstre]] | |- |Overlærer [[Carl Geelmuyden]] |[[Venstre]] | |} ===Aalesund og Molde=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Postmester [[Edvard Apolloniussen Liljedahl]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiansund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Ingeniør [[Alf Petter Tjøme]] |[[Venstre]] | |} ===Trondhjem og Levanger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Konularagent [[Hans Jørginus Hansen]] |[[Venstre]] | |- |Kaptein [[August Spørck]] |[[Venstre]] | |- |Emissær [[Peder Svendsen]] |[[Venstre]] | |- |Uhrmager [[Johan Kirksæter]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø og Bodø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Rektor [[Hans Jakob Horst]] |[[Venstre]] | |} ===Hammerfest, Vardø og Vadsø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Postmester [[Adam Hjalmar Egede-Nissen]] |[[Venstre]] | |} ==Bakgrunnsstoff== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=50 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527191417/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=50 |date=2011-05-27 }} [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1901-03]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1901-1903]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1901-1903| ]] {{Stortingsrepresentantar}} ju1vy9ma0f7bix1qwbyixwyrz5l4d46 0 277851 3653881 3588807 2026-05-19T07:57:43Z Migne 2086 /* Nedenes amt */ 3653881 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1913-1915''' er ei liste over [[stortingsrepresentant]]ane i valperioden frå [[1913]] til [[1915]]. [[Stortinget]] hadde totalt 123 representantar, fordelt med 68 til [[Venstre]], 23 til [[Det norske Arbeidarparti]], 20 til [[Høgre]], 8 til [[Arbeiderdemokratene]] og 4 til [[Frisinna Venstre]]. {{TOC right}} ==Landkrinsar== ===Smaalenenes Amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Eidsberg |[[Ludvig Larsen Kragtorp]] |[[Venstre]] | |- |Idde og Marker |[[Hans Theodor Hansen Bøen]] |[[Venstre]] | |- |Tune |[[Albert Moeskau]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Glemminge |[[Johs. Bergersen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Rygge |[[Gunder Anton Jahren]] |[[Høyre]] | |} ===Akershus amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bærum og Follo |[[Christian Fredrik Michelet]] |[[Høgre]] |[[Johan Knut Skancke]] ([[Samlingspartiet]]) |- |Aker |[[Edvard Hagerup Bull|Edvard Hagerup Bull]] |[[Høgre]] |[[Johan Olaf Bredal]] ([[Frisinna Venstre]]) |- |Nedre Romerike |[[Finn Blakstad]] |[[Høgre]] |[[Konrad Hartvig Johansen Bergsjø]] ([[Frisinna Venstre]]) |- |Mellem Romerike |[[M. Jul Halvorsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Øvre Romerike |[[Thorstein Fretheim den yngre|Thorstein Fretheim]] |[[Venstre]] | |} ===Hedemarkens amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Nordre Hedemarken |[[Wollert Konow (H)]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Søndre Hedemarken |[[Karl Amundsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Vinger og Odalen |[[Ingebrigt Løberg]] |[[Arbeiderdemokratene]] |[[Otto Olsen Pramm]] ([[Venstre]]) |- |Solør |[[August Embretsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Theodor Olsen Aaset]] |- |Søndre Østerdalen |[[Olav Andreas Eftestøl]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Nordre Østerdalen |[[Tore Aaen]] |[[Venstre]] | |} ===Kristians amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Nordre Gudbrandsdalen |[[Edvard O. Landheim]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Søndre Gudbrandsdalen |[[Johan Castberg]] |[[Arbeiderdemokratene]] |[[Simen Olsen Kolstad]] |- |Toten |[[Alf Mjøen]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Hadeland og Land |[[Ole Martin Lappen]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |- |Valdres |[[Ole G. Hovi]] |[[Arbeiderdemokratene]] | |} ===Buskeruds amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Ringerike |[[Christopher Hornsrud]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Hallingdal |[[Kristen Chr. Kopseng]] |[[Frisinna Venstre]] | |- |Buskerud |[[Anders Jensen Horgen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Numedal |[[Anton Martin Omholt]] |[[Venstre]] | |} ===Jarlsberg og Larviks amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skoger |[[Jørgen H. Gunnestad]] |[[Høgre]] | |- |Jarlsberg |[[Jonathan Johnson]] |[[Høgre]] | |- |Sandeherred |[[Fredrik Enge]] |[[Venstre]] | |- |Brunla |[[Martin Olsen Nalum]] |[[Venstre]] | |} ===Bratsberg amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bamle |[[Peder Rinde]] |[[Venstre]] | |- |Gjerpen |[[Gunnar Knudsen]] |[[Venstre]] |Statsminister frå 4.2.1913. [[Nils G. Skilbred]] møtte sidan. |- |Øst-Telemarken |[[Jørgen Gunnarson Løvland]] |[[Venstre]] | |- |Vest-Telemarken |[[Ivar Petterson Tveiten]] |[[Venstre]] | |} ===Nedenes amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Holt |[[Tallak Lindstøl]] |[[Venstre]] | |- |Nedenes |[[Guttorm Fløistad|Guttorm Fløistad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Lars Mikael Larssen Bie]] |- |Sand |[[Noan Gauslaa]] |[[Venstre]] | |- |Sætersdalen |[[Lars Knutson Liestøl]] |[[Venstre]] |Død 1912. [[Anders Kristensen Skaiaa]] møtte i 1913 og 1914. |} ===Lister og Mandals amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Oddernes |[[Endre Ugland]] |[[Venstre]] |[[Hans Syvertsen Nyvold]] |- |Mandalen |[[Thore Foss]] |[[Venstre]] |[[Andreas Jonson Kaddeland]] |- |Lyngdal |[[Aasulv Olsen Bryggesaa]] |[[Venstre]] |[[Gunnuf Eiesland]] |- |Lister |[[Karl Sanne]] |[[Høgre]] | |} ===Stavanger amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Dalene |[[Tollef Gjedrem]] |[[Venstre]] |[[Erik Hadland Torjusen]] |- |Jæderen |[[Thore L. Braut]] |[[Venstre]] | |- |Hesbø og Hafrsfjord |[[Jacob K. Austbø]] |[[Venstre]] | |- |Karmsund |[[Thomas Larsen Haaland]] |[[Venstre]] | |- |Ryfylke |[[Lars Rasmussen]] |[[Venstre]] |[[Rasmus Hidle]] møtte 15.5.-13.6.1913 |} ===Søndre Bergenhus amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Ytre Søndhordland |[[Iver J. Svendsbøe]] |[[Frisinna Venstre]] | |- |Indre Søndhordland |[[Olav J. Myklebust]] |[[Venstre]] |[[Lars Bernhardus Sunde]] |- |Midthordland |[[Lars Abrahamsen]] |[[Venstre]] |[[Gutorm M. Lid]] møtte frå 10.2.1913. |- |Nordhordland |[[Lars Sæim]] |[[Venstre]] |[[Magne Johansen Rongved]] |- |Voss |[[Ole Monsen Mjelde]] |[[Venstre]] | |- |Hardanger |[[Nils Nilsson Skaar (1852–1948)|Nils Nilsson Skaar]] |[[Venstre]] | |} ===Nordre Bergenhus amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Indre Sogn |[[Sjur T. Næss]] |[[Venstre]] | |- |Ytre Sogn |[[Lasse Trædal]] |[[Venstre]] | |- |Søndfjord |[[David Bakke]] |[[Venstre]] | |- |Kinn |[[Kristofer Indrehus]] |[[Venstre]] |[[Magnus Nilssøn Seim]] |- |Nordfjord |[[Sigmund Aarnes]] |[[Venstre]] |Døydde 1912. [[Apollonius Rosenlund]] møtte heile perioden. |} ===Romsdals amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Søndre Søndmør |[[Anders Vassbotn]] |[[Venstre]] | |- |Nordre Søndmør |[[Knut Otterlei]] |[[Venstre]] | |- |Romsdal |[[Birger Stuevold-Hansen]] |[[Venstre]] |[[Iver A.R. Ræstad]] |- |Søndre Nordmør |[[Peder Kristvik]] |[[Venstre]] |[[Jakob Mork]] |- |Nordre Nordmør |[[Nils J. Hestnes]] |[[Venstre]] |[[Sivert Sivertsen Glærum]] |} ===Søndre Trondhjems amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Ytre Fosen |[[Johan Stinessen]] |[[Venstre]] | |- |Indre Fosen |[[Benjamin O. Schei]] |[[Venstre]] | |- |Orkedalen |[[John I. Wolden]] |[[Venstre]] | |- |Guldalen |[[Anders Bergan]] |[[Venstre]] | |- |Strinden |[[Paul Fjermstad]] |[[Venstre]] |[[Peder Johannes Norbye]] |} ===Nordre Trondhjems amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Stjørdalen |[[Andreas Galtvik]] |[[Venstre]] | |- |Værdalen |[[Karl Hagerup]] |[[Venstre]] | |- |Snaasen |[[Ivar Aavatsmark]] |[[Venstre]] |[[Lorents Mørkved|Lorents Andersen Mørkved]] |- |Namdalen |[[Jakob Inderberg]] |[[Venstre]] | |} ===Nordlands amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Søndre Helgeland |[[Kristian Andersen Grimsø]] |[[Venstre]] | |- |Nordre Helgeland |[[Nils M. Kulstad]] |[[Venstre]] | |- |Søndre Salten |[[Olaf Amundsen]] |[[Venstre]] | |- |Nordre Salten |[[Statsråd Rolf Jacobsen|Rolf Jacobsen]] |[[Venstre]] | |- |Lofoten |[[Edvard Joakimsen]] |[[Venstre]] |[[Jonas Pedersen]] |- |Vesteraalen |[[Carl Ellingsen]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Trondenes |[[Jørgen Pedersen]] |[[Venstre]] | |- |Senjen |[[Meyer Foshaug]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Tromsøsundet |[[Ole M. Gausdal]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Finmarkens amt=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Vestfinmarken |[[Johannes Gjetmundsen]] |[[Venstre]] | |- |Østfinmarken |[[Hagbarth Lund]] |[[Venstre]] | |} ==Bykrinsar== ===Fredrikshald=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Andreas Hanssen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Sarpsborg=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Ludvig Enge]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Fredrikstad=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Wilhelm Ernst Ramm]] |[[Høgre]] | |} ===Moss og Drøbak=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Carl Jenssen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kristiania=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Oslo |[[Magnus Nilssen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Ivar Jørgensen]] |- |Grünerløkken |[[Christian Holtermann Knudsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Gamle Aker |[[Otto Bahr Halvorsen]] |[[Høgre]] | |- |Hammersborg |[[Olaf Rustad]] |[[Høgre]] |[[Arthur Sigurd Skjelderup]] |- |Uranienborg |[[Yngvar Ustvedt den eldre|Yngvar Ustvedt]] |[[Høgre]] | |} ===Lillehammer, Hamar, Gjøvik og Kongsvinger=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Axel Thallaug]] |[[Høgre]] | |} ===Drammen=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bragernes |[[Hans Hansen|Hans Hansen]] |[[Høgre]] |[[Carl C. Bonnevie]] ([[Frisinna Venstre]]) |- |Strømsø og Tangen |[[Vilhelm Nagel]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kongsberg og Hønefoss=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Nils Gulliksen Berg]] |[[Venstre]] | |} ===Horten=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Christian Sparre]] |[[Venstre]] | |} ===Tønsberg=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Asbjørn B. Syrrist]] |[[Høgre]] | |} ===Larvik og Sandefjord=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Hans Ludvig Meyer]] |[[Høgre]] |[[Julius Christensen]] |} ===Brevik og Holmestrand=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Rikard Olsen]] |[[Venstre]] |[[Otto Ruberg]] |} ===Porsgrund=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Peter Holmesland]] |[[Venstre]] | |} ===Skien=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Andreas Sigurdsen]] |[[Venstre]] | |} ===Kragerø=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Godske Nielsen]] |[[Høgre]] |[[Simon Nicolay Wiborg]] ([[Frisinna Venstre]]) |} ===Risør=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Arnt Ulstrup]] |[[Høgre]] |[[Johan Arndt|Johan Arndt]] |} ===Arendal og Grimstad=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Henrik Spangelo]] |[[Frisinna Venstre]] | |} ===Kristiansand=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fæstningen |[[Edward A. Gundersen]] |[[Venstre]] |[[Rudolf Torjusen]] |- |Baneheien |[[Rudolf Peersen]] |[[Venstre]] | |} ===Flekkefjord=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Bernhard Hanssen]] |[[Frisinna Venstre]] |[[Engvald Bertram Hansen]] |} ===Stavanger=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Holmen |[[Søren T. Årstad]] |[[Venstre]] |[[Peder P. Næsheim]] |- |Verket |[[Johan Gjøstein]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Haugesund=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Valentin Valentinsen]] |[[Venstre]] |[[C. Magne Rønnevig]] møtte i 1913 frå 30. juni og ut sesjonen |} ===Bergen=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Nygaard |[[Henrik Ameln]] |[[Høgre]] | |- |Nordnes |[[Johan Ludwig Mowinckel]] |[[Venstre]] | |- |Kalfaret |[[Johan Samuelsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Sandviken |[[Lars O. Sæbø]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Johan Gudmundsen]] |} ===Aalesund og Molde=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Kristian Friis Petersen]] |[[Venstre]] | Statsråd frå 21.4.1914. [[Gustav Barman]] møtte sidan. |} ===Kristiansund=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Jonas Hestnes]] |[[Venstre]] |[[Ivar Børresen Grønningsæter]] |} ===Trondhjem og Levanger=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bratøren og Ilen |[[Ole Erichsen]] |[[Høgre]] |[[Johan Oluf Rønning]] ([[Frisinna Venstre]]) |- |Kalvskindet (med Levanger) |[[Hans Jørgen Bauck]] |[[Høgre]] | |- |Baklandet |[[Ole Konrad Ribsskog]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |Lademoen |[[Anders Buen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Bodø og Narvik=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Carl Bonnevie]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Tromsø=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Thomas Eidem]] |[[Venstre]] | |} ===Hammerfest, Vardø og Vadsø=== {| class="wikitable" !Krins !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- | |[[Haakon Finstad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ==Bakgrunnsstoff== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=106&periodetekst=62 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606225139/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=106&periodetekst=62 |date=2012-06-06 }} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1913-15]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1913-1915]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1913-1915| ]] 0tngj6as17gjrrw8thltlyvsgzvqftk 0 278403 3653886 3651042 2026-05-19T08:04:57Z Migne 2086 /* Lister og Mandals Amt */ 3653886 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1821-1823''' er ei oversikt over representantane til Stortinget 1821-1823. Lista syner alle som vart valde til [[Stortinget]]. Totalt var det 77 representantar frå 34 valkrinsar; 50 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] | |- |Sogneprest [[Torkild Halvorsen Aschehoug]] | |- |Krigsassessor [[Peter Elieson]] | |} ===[[Akershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Eier av møllebruk [[Hans Frederik Grüner]] | |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] | |- |Provst [[Peder Juell]] | |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Pedersen Bolstad]] | |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] | |- |Gaardbruker, trælasthandler, landhandler [[Ole Olsen Aaset]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Østen Pålsson Skåden]] | |- |Gaardbruker [[Østen Olsen Ovren]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Ole Olsson Kvam]] | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker, forlikskommissær [[Even Tolleivsson Nubberud]] | |- |Gaardbruker [[Erik Ellingsson Lundesgård]] | |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jan Rasmussen Sande]] | |- |Tidl. fuldmægtig [[Hans Hovbrænder]] |Møtte ikkje på grunn av sjukdom frå 6. februar 1821. Møtte i 1822.<ref name=Lindstoel84>Lindstøl side 84</ref> |- |Eiendomsbestyrer [[Gabriel Smith]] |Suppleant, møtte for Hovbrænder frå 20. februar 1821.<ref name=Lindstoel84/> |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. amtmand [[Jens Erichstrup]] | |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Christophersen Blom]] | |- |Gaardbruker [[Hans Jacob Gasmann]] | |- |Kjøbmand og stadshauptmand [[Henrik Georg Tønder]] | |} ===[[Nedenæs og Raabygdelagets Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Eier av jernverk. [[Jacob Aall]] | |- |Foged [[Nils Astrup]] | |} ===[[Vest-Agder|Lister og Mandals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og politimester [[Søren Bøckmann]] |Sjuk i 1822<ref name=Lindstoel85>Lindstøl side 85</ref> Gaardbruker, lærer [[Ole Johnsen Næsset]] møtte i 1822<ref name=Lindstoel85/> |- |Gaardbruker, handlesmand og skibsreder [[Teis Jacob Torkildsen Lundegaard]] | |- |Lærer og gaardbruker [[Ole Olsson Øveland]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Hans Leierdahl Nansen]] |Døydde 15. mai 1821<ref group=note>Etter Hans Leierdahl Nansen døydde 15. mai 1821 blei Ole Schaveland kalla inn med 38 mot 36 stemmer. Han meldte fråvær på grunn av sjukdom og dermed blei det 7. juli mot 6 stemmer vedteke ikkje å kalle inn reservesuppleant, da denne «efter sandsynlighet ikke vilde kunde ta sæte i tinget, førend dets vigtigste forretninger var avsluttet». Ole Schaveland møtte i 1822. (Lindstøl side 87)</ref> |- |Gaardbruker [[Nils Trulsen Bru]] | |- |Lensmand og gaardbruker [[Orm Hansson Øverland]] | |- |Res.kap [[Ole Schavland]] |Suppleant, møtte etter Nansen i 1822<ref name=Lindstoel87>Lindstøl side 87</ref> |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Johannesson Spjeldnes]] | |- |Foged [[Christian Ulrik Kastrup]] | |- |Lærer og klokker [[Arne Lekve|Arne Brynjelsson Lekve]] | |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Ole Torjersen Svanø]] | |- |Sorenskriver [[Nils Landmark]] | |- |Gaardbruker [[Absalon Olsson Vereide]] |Møtte ikkje i 1822 på grunn av sjukdom<ref>Lindstøl s. 80</ref> |- |Lensmann og gaardbruker [[Hans Arnesen Urdahl]] |Suppleant, møtte for Vereide |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Foged [[Andreas Landmark]] | |- |Foged [[Peder Ludvig Munthe Bull]] |Møtte ikkje, suppleanten Tonning møtte<ref group=note>Peder Ludvig Munthe Bull møtte ikkje i 1822 på grunn av sjukdom og i 1821 på grunn av ei sak ved domsstolane. Det blei ansett at hans stemme var suspendert. Stortinget vedtok 5. februar at Peder Tonning skulle kallast inn. Han møtte frå 20. mars 1821 og 25. september 1822. (Lindstøl side 86)</ref> |- |Gaardbruker [[Ole Karl Frøysøye]] | |- |Postmester [[Peder Tonning]] |Suppleant, møtte for Bull frå 20. mars 1821 og 25. september 1822<ref>Lindstøl s. 86</ref> |} ===[[Søndre Trondhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tidl. statsraad [[Statsråd Christian Krohg|Christian Krohg]] | |- |Sekondløitnant [[Abraham Mosling]] | |- |Gaardbruker [[Jens Jensson Lodgård]] | |} ===[[Nordre Trondhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ola Olsson Lånke]] |I 1822 møtte [[Peder Klykken]] i staden frå 23. oktober |- |Gaardbruker [[Anders Bertilsson Åsve]] | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] | |} ===[[Nordlands Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Johan Ernst Berg]] |Møtte ikkje i 1822 på grunn av sjukdom<ref name=Lindstoel85/> |- |Sogneprest [[Jens Aars]] | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] | |- |Provst [[Arnoldus Schytte]] |Suppleant, møtte for Berg i 1822<ref name=Lindstoel85/> |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Peter Vogelius Deinboll]] | |- |Foged [[Jan Roland Nilsen]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |} ==Bykrinsar== ===[[Frederikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Forretningsmand [[Carsten Tank]] | |} ===[[Frederiksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Andreas Martin Seip]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Momme Peterson]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Jørgen Young]] | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] | |- |Trælasthandler [[Marcus Pløen]] | |- |Kjøbmand [[Even Bernhardt Stenersen]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] | |- |Kjøbmand [[Elling Mathias Holst]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, byskriver og skifteforvalter [[Hans Wølner Kofoed]] |Var sjuk i 1821 og møtte ikkje. Møtte i 1822.<ref name=Lindstoel84/> |- |Direktør [[August Christian Baumann]] |Suppleant, møtte for Kofoed frå 13. februar 1821<ref name=Lindstoel84/> |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og gaardeier [[Christen Grønnerup]] | |} ===[[Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Overbirkedommer, veier, maaler og vraker [[Nils Brinck Bendz]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og stadskaptein [[Jens Hansen Blom]] | |} ===[[Kragerø]] og [[Øster-Risør]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Joachim Paycken]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardeier og kjøbmand [[Peter Herlofsen]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Fuldmægtig [[Toruf Foss]] | |- |Handelsmand [[Wincents Sebbelow]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Stadshauptmand, overvraker [[Peder Valentin Rosenkilde]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] | |- |Overfislkevraker [[Fredrik Meltzer]] | |- |Chef for handelshus [[Johan Ludw. Mowinckel|Johan Ludwig Mowinckel]] | |- |Byfoged [[Georg Jacob Bull]] | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] | |} ===[[Trondhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |Vald inn i Lagtinget 10. mars 1821<ref name=Lindstoel87/> |- |Kjøbmand og medlem av direktionen i Norges Bank [[Jacob Frederik Oxholm]] | |- |Handelsmand og direktør [[Johan Mølmann Lysholm]]. | Permittert frå 14. august 1821. Assessor [[Jacob Roll]] møtte frå 7. oktober<ref name=Lindstoel87/> Lysholm møtte ikkje 1822. |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} == Kjelder == {{refopning}} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=3 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405202318/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=3 |date=2015-04-05 }} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1821–1823|Liste over stortingsrepresentanter 1821–1823]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 1. mai 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1821%E2%80%931823&oldid=12784698 revisjon 12784698]'' {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1821-1823]] kkhdt72y3k42jfom26f2f8d0337l703 0 278542 3653914 3653556 2026-05-19T08:35:05Z Migne 2086 /* Buskerud Amt */ 3653914 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1895-1897''' er ei liste over [[stortingsrepresentant]]ane i valperioden frå [[1895]] til [[1897]]. [[Stortinget]] hadde totalt 114 representantar, fordelt med 57 til Venstre, 33 til Høgre, 12 til Det Moderate Venstre og til Centrum. For 10 representantar manglar partitilknyting. {{TOC right}} ==Landkrinsar== ===Smaalenenes Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fhv. Statsraad [[Johan Thorne]] |[[Høgre]] | |- |Brugsarbeider [[Ole Haagensen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Gunder Anton Jahren]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Anton Andreassen Oraug]] |? | |} ===Akershus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Andreas O. Berger]] |[[Høgre]] | |- |Sagmester [[Johan Thoresen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Hans Haga den eldre|Hans Jensen Haga]] |[[Høgre]] | |- |Lensmand [[Albert Bøhn]] |[[Høgre]] | |- |Fhv. Statsminister, Godseier [[Carl Otto Løvenskiold]] |[[Høgre]] | |} ===Hedemarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Statsadvokat [[Thomas von Westen Engelhart]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker [[Even Larsen Glestad]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Handelsbestyrer [[Herman Aarsrud]] |[[Venstre]] | |- |Fhv. Statsraad [[Wollert Konow (H)]] |[[Venstre]] | |- |Lærer [[Thore Myrvang]] |[[Venstre]] | |} ===Kristians Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker og Landhandler [[Sigurd Blekastad]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Elling Wold]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Skolelærer [[Ole Ødegaard]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Halvor Jacobsen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Anton Røstøen]] |[[Venstre]] | |} ===Buskerud Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Dampsagarbeider [[Anton Engen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Martin H. Gunnerud]] |[[Centrum]] | |- |Sorenskriver [[Ole Larsen Skattebøl]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Christian K. Næs]] |[[Høgre]] | |} ===Jarlsberg og Larviks amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Carl Michelet]] |[[Høgre]] | |- |Bogtrykker [[Conrad Emil Andersen]] |? | |- |Skibsfører [[Hans Eriksen Bjønnæss]] |? | |- |Gaardbruger [[Hans Jacob Olsen Aschjem]] |? | |} ===Bratsberg Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker og Kirkesanger [[Olav Sveinsson]] |[[Venstre]] | |- |Ingeniør [[Gunnar Knudsen]] |[[Venstre]] | |- |Skibsreder [[Peder Rinde]] |[[Venstre]] | |- |Folkehøiskolebestyrer, cand.mag, [[Viggo Ullmann]] |[[Venstre]] | |} ===Nedenes amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kasserer [[Jacob Aall Bonnevie]] |[[Høgre]] | |- |Skibsreder [[Johannes Andreas Henschien]] |[[Centrum]] | |- |Gaardbruger [[Ole Grændsen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Nils Pedersson Igland]] |[[Høgre]] | |} ===Lister og Mandal amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder, Gaardbruger [[Julius Olsen]] |[[Venstre]] | |- |Sogneprest [[Peder Eiesland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Thore Foss]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Theodor Stousland]] |[[Venstre]] | |} ===Stavanger amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Eilert Schanche]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Aasmund H. Vinje]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Nikolai Lima]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Udskiftningsformand [[Ole Osmundsson Berge]] |[[Det Moderate Venstre]] |Døydde 1894. [[Thore Wølstad]] møtte heile perioden |- |Lensmand [[Jonas Ueland]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Søndre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Brugseier [[Christian A. Irgens]] |? |[[Jacob Bull-Tornøe]] møtte 1896-sesjonen fram til 21. juni |- |Toldkasserer [[Baard Haugland]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Mathias Dugstad]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Gerhard M. Gerhardsen]] |[[Høgre]] | |- |Lensmand [[Iver J. Svendsbøe]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Nordre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sognepræst, fhv. Statsraad [[Jakob Liv Rosted Sverdrup]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Knut A. Taraldset]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Gjert Holsen]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Frederik Baltazar Fraas (Hillestad)]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Anfinn L. Refsdal]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Romsdals Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Peder J. Utheim]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Ole I. Langeland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Paul Andreas Jetmundsen Aklestad]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Wilhelm Børresen]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Hans Meisingset]] |[[Venstre]] | |} ===Søndre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Arnt J. Einum]] |[[Venstre]] | |- |Amtmand [[Ole Anton Qvam]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Lærer [[Anders Bergan]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Jakob Hoff]] |[[Venstre]] | |} ===Nordre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Oberstløitnant [[Peter Theodor Holst]] |[[Venstre]] | |- |Fhv. Statsraad [[Vilhelm Andreas Wexelsen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Hans Konrad Foosnæs|Hans Konrad Henriksen Foosnæs]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Lars M. Bentsen|Lars Martinius Bentsen]] |[[Venstre]] | |} ===Nordlands Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Postmester [[Sivert Nielsen]] |[[Venstre]] | |- |Overretssagfører [[Fredrik Havig]] |[[Venstre]] | |- |Fhv. Statsminister [[Otto Albert Blehr]] |[[Venstre]] | |- |Handelsmand [[Carl Ellingsen]] |[[Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Otto Holm]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Hans M. Mikelborg]] |[[Venstre]] | |- |Sparebankdirektør [[Andreas P. Moe]] |[[Venstre]] | |} ===Finmarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Emil Simonsen]] |[[Høgre]] | |- |Forstassitent [[Axel Otto Hagemann]] |[[Høgre]] | |} ==Bykrinsar== ===Fredrikshald=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Borgermester [[August Hansen]] |[[Høgre]] | |} ===Sarpsborg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Karl Julius Arnesen]] |[[Høgre]] | |} ===Fredrikstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer [[Anthon B. Nilsen]] |[[Høgre]] | |} ===Moss og Drøbak=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Glasmester [[Oluf Iversen]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Typograf [[Andreas Andresen]] |[[Venstre]] | |- |Sekondløitnant [[Hans Nysom]] |[[Venstre]] | |- |Høiesteretsadvokat [[Annæus Schjødt]] |[[Venstre]] | |- |Grosserer [[Elias Sunde]] |[[Venstre]] | |} ===Lillehammer, Hamar og Gjøvik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Stiftamtmand [[Oscar Mørch]] |[[Høgre]] | |} ===Drammen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Residerende kapellan [[Christopher Knudsen]] |[[Høgre]] | |- |Overretssagfører [[Ole Roald Rynning]] |[[Høgre]] | |} ===Kongsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Myntguadein [[Thomas Münster]] |[[Venstre]] | |} ===Holmestrand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Høiesteretsadvokat [[Christian Homann Schweigaard]] |[[Høgre]] | |} ===Tønsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Georg Johan Knap]] |[[Høgre]] | |} ===Larvik og Sandefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overtoldbetjent [[Peter Debes]] |[[Høgre]] | |} ===Brevik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sognepræst [[Hans Nilsen Hauge]] |[[Høgre]] | |} ===Porsgrund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Jørgen Knudsen]] |[[Høgre]] | Sjukdomsforfall i896. [[Kristian H. Dyring]] møtte i staden. |} ===Skien=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kontorist [[Hans Andersen|Hans Andersen]] |[[Venstre]] | |} ===Kragerø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Ambortius Olsen Lindvig]] |[[Venstre]] | |} ===Østerrisør=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Olaus Sigvart Caspersen]] |[[Høgre]] | |} ===Arendal og Grimstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged [[Gottfried Klem]] |[[Høgre]] | |} ===Kristiansand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bankbestyrer [[Jørgen Gunnarson Løvland]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Værftsformand [[Salve Hodne]] |[[Venstre]] | |} ===Flekkefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Sivert Hansen Sunde]] |[[Høgre]]/[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Stavanger og Haugesund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder, Kjøbmand og Bankchef [[Isach Isachsen]] |[[Høgre]] | |- |Kjøbmand [[Poul Christian Pedersen]] |? | |} ===Bergen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fhv. Statsraad [[Carl Christian Berner]] |[[Venstre]] | |- |Agent [[John Theodor Lund]] |[[Venstre]] | |- |Dr. philos., Konservator [[Jørgen Brunchorst]] |[[Venstre]] | |- |Kst. Brigadeauditør [[Ferdinand Prahl]] |[[Venstre]] | |} ===Aalesund og Molde=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Postmester [[Edvard Apolloniussen Liljedahl]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiansund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fhv. Statsraad [[Hans Rasmus Astrup|Hans Rasmus Astrup]] |[[Venstre]] | |} ===Trondhjem og Levanger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lagmand [[Jacob Lindboe]] |[[Venstre]] | |- |Fhv. Statsminister [[Johannes Steen]] |[[Venstre]] | |- |Bakdirektør [[Karl Gether Bomhoff]] |[[Venstre]] | |- |Murer [[Hans Hagerup-Lyngvær]] |? |[[Hans Peter Jenssen den yngre]] møtte 1895–1897 |} ===Tromsø og Bodø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Rektor [[Hans Jakob Horst]] |[[Venstre]] | |} ===Hammerfest, Vardø og Vadsø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged [[Jørgen Selmer]] |[[Høgre]] | |} ==Bakgrunnsstoff== [http://www.nsd.uib.no/data/polsys/Index.cfm?ArkivNr=12&Institusjonsnummer=1&Typetekst=97&Spraak=&Periodetekst=44&Uttaksnummer=19 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1895-1897]] {{Stortingsrepresentantar}} 8swaqcc6c82t5s5waa9kzccc2mz8yfl 0 280169 3653884 3607031 2026-05-19T08:00:07Z Migne 2086 /* Nedenes amt */ 3653884 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1898-1900''' er ei liste over [[stortingsrepresentant]]ane i valperioden frå [[1898]] til [[1900]]. [[Stortinget]] hadde totalt 114 representantar, fordelt med 79 til Venstre, 22 til Høgre, 8 til Det Moderate Venstre, medan 5 manglar partitilknyting. {{TOC right}} ==Landkrinsar== ===Smaalenenes Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Herman Jacobsen]] |[[Høgre]] | |- |Godseier [[Christian Sissener]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Gunder Anton Jahren]] |[[Høgre]] | |- |Brugsarbeider [[Ole Haagensen]] |[[Høgre]] | |} ===Akershus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Hans Haga den eldre|Hans Jensen Haga]] |[[Høgre]] | |- |Sagmester [[Johan Thoresen]] |[[Høgre]] | |- |Lensmand [[Albert Bøhn]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Johannes Finstad]] | | |- |Gaardbruger [[Steffen Olai Steffensen]] |[[Høgre]] | |} ===Hedemarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Even Glestad]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Cand.jur. [[Wollert Konow (H)]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Handelsbestyrer [[Herman Aarsrud]] |[[Venstre]] | |- |Folkeskolelærer [[Thore Myrvang]] |[[Venstre]] | |- |Gaaardbruger [[Jørgen Johnsen]] |[[Venstre]] | |} ===Kristians Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger, Bankbestyrer [[Erik Enge]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Halvor Jacobsen]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Edvard O. Landheim]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Elling Wold]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Anton Røstøen]] |[[Venstre]] | |} ===Buskerud Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kirkesanger [[Hallvor A. Berg]] |[[Venstre]] | |- |Snedker [[Andreas Nilsen Fjeld]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Hans T. Gunheim]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Johan H. Evju]] |[[Venstre]] | |} ===Jarlsberg og Larviks amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Carl Michelet]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Lauritz Hervig]] | | |- |Gaardbruger og Skibsreder [[N. Chr. Larsen Ullenrød]] |[[Høgre]] | |- |Gaardbruger [[Ole J. Schjerven]] | | |} ===Bratsberg Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker og Skibsreder [[Peder Rinde]] |[[Venstre]] | |- |Folkehøiskolebestyrer, cand.mag, [[Viggo Ullmann]] |[[Venstre]] | |- |Bygningssnedker [[Nils G. Skilbred]] |[[Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Olav Sveinsson]] |[[Venstre]] | |} ===Nedenes amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ivar Fløistad]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Daniel A. Vigeland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker og Lensmand [[Lars Knutson Liestøl]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Sveinung Jensson Vævestad]] |[[Venstre]] |Død 21. juni 1898. [[Anders Kristensen Skaiaa]] møtte sidan. |} ===Lister og Mandal amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lærer [[Abraham Berge]] |[[Venstre]] | |- |Sogneprest [[Peder Eiesland]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Theodor Stousland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Thore Foss]] |[[Venstre]] | |} ===Stavanger amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Eilert Schanche]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Aasmund H. Vinje]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Johannes M. Furre]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Thore Wølstad]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Lensmand [[Jonas Ueland]] |[[Det Moderate Venstre]] | |} ===Søndre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Andres Lavik]] |[[Venstre]] | |- |Brugseier [[Wollert Konow]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Hans Saakvitne]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Torstein O. Hus]] |[[Venstre]] | |- |Udskiftningsformand [[Hallvard Kloster]] |[[Venstre]] | |} ===Nordre Bergenhus Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Knut A. Taraldset]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Anfinn L. Refsdal]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Provst [[Ludvig Strømme]] | | |- |Gaardbruger [[Frederik Baltazar Fraas (Hillestad)]] |[[Det Moderate Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Gjert Holsen]] |[[Høgre]] | |} ===Romsdals Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Ole I. Langeland]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Paul Aklestad]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Hans Meisingset]] |[[Venstre]] | |- |Lensmand [[Wilhelm Børresen]] |[[Venstre]] | |- |Lærer [[Erik O. Tokle]] |[[Venstre]] | |} ===Søndre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruger [[Jakob Hoff]] |[[Venstre]] | |- |Kst. Foged [[Karl August Nærum]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger, Lærer [[Anders Bergan]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker [[Paul Fjermstad]] |[[Venstre]] | |} ===Nordre Trondhjems Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Ole Anton Qvam]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruker [[Hans Konrad Foosnæs]] |[[Venstre]] | |- |Obertsløitnant [[Peter Holst]] |[[Venstre]] | |- |Skolebestyrer [[Marius Hægstad]] |[[Venstre]] | |} ===Nordlands Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fhv. Postmester, Bankbestyrer [[Sivert Nielsen]] |[[Venstre]] | |- |Overretssakfører [[Otto Albert Blehr]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Kristian Andersen Grimsø]] |[[Venstre]] | |- |Kst. Foged [[Fredrik Havig]] |[[Venstre]] | |- |Kirkesanger [[Otto Holm]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sparebankdirektør [[Andreas P. Moe]] |[[Venstre]] | |- |Gaardbruger [[Peter Andreas Larssen]] |[[Venstre]] | |} ===Finmarkens Amt=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lensmand [[Bertel Bertelsen]] |[[Venstre]] | |- |Distriktslæge [[Ole Moen|Ole Moen]] |[[Venstre]] | |} ==Bykretser== ===Fredrikshald=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lagmand [[Emil Stang d.e.|Emil Stang]] |[[Høgre]] | |} ===Sarpsborg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overretssagsfører [[Nils Severin Olsen]] |[[Høgre]] | |} ===Fredrikstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer, Cand. jur. [[Peter Collett Solberg]] |[[Høgre]] | |} ===Moss og Drøbak=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Glasmester [[Oluf Iversen]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiania, Hønefoss og Kongsvinger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer [[Elias Sunde]] |[[Venstre]] | |- |Typograf [[Andreas Andresen]] |[[Venstre]] | |- |Sekondløitnant [[Hans Nysom]] |[[Venstre]] | |- |Høiesteretsadvokat [[Annæus Schjødt]] |[[Venstre]] | |} ===Lillehammer, Hamar og Gjøvik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Rektor [[Johannes Steen]] |[[Venstre]] | [[Just Broch]] møtte frå 18.2.98, i staden for statsminister Steen |} ===Drammen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Residerende kapellan [[Christopher Knudsen]] |[[Høgre]] | |- |Kjøbmand [[Hans Hansen|Hans Hansen]] |[[Høgre]] | |} ===Kongsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Stiger [[Adolf Strengehagen]] |[[Venstre]] | |} ===Holmestrand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Læge [[Hans Jørgen Birch]] |[[Høgre]] | |} ===Tønsberg=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Grosserer [[Anders Larsen|Anders Larsen]] |[[Høgre]] | |} ===Larvik og Sandefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overretssagfører [[Lars Abrahamsen]] |[[Venstre]] | |} ===Brevik=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sognepræst [[Hans N. Hauge]] |[[Høgre]] | |} ===Porsgrund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Jørgen Knudsen]] |[[Høgre]] | |} ===Skien=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Carl Stousland]] |[[Venstre]] | |} ===Kragerø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Ambortius O. Lindvig]] |[[Venstre]] | |} ===Østerrisør=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Ole Lutzow-Holm]] |[[Høgre]] | |} ===Arendal og Grimstad=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Skibsreder [[Axel Smith|Axel Christian Rosenkrantz Smith]] |[[Høgre]] | |} ===Kristiansand=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Bankbestyrer, Redaktør [[Jørgen Løvland]] |[[Venstre]] | |- |Værftsformand [[Salve Hodne]] |[[Venstre]] | |} ===Flekkefjord=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Hans Sivert Jacobsen]] |[[Venstre]] | |} ===Stavanger og Haugesund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Overretssagfører [[Søren T. Årstad]] |[[Venstre]] | |- |Garvermester [[Svend B. Eriksen]] |[[Venstre]] | |} ===Bergen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Forretningsfører [[Andreas Johan Hansen]] |[[Venstre]] | |- |Kjøbmand, Bankbestyrer [[John Lund]] |[[Venstre]] | |- |Direktør for den tekniske Skole [[Carl Berner den eldre|Carl Berner]] |[[Venstre]] | |- |Extraord. Assessor [[Ferdinand Prahl]] |[[Venstre]] | |} ===Aalesund og Molde=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Postmester [[Edvard Liljedahl]] |[[Venstre]] | |} ===Kristiansund=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Fhv. Statsraad [[Hans Rasmus Astrup|Hans Rasmus Astrup]] |[[Venstre]] |Død [[19. februar]] [[1898]] |} ===Trondhjem og Levanger=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Lagmand [[Jacob Lindboe]] |[[Venstre]] | |- |Kjøbmand [[Magnus Halvorsen]] |[[Venstre]] | |- |Fhv.Statsraad, kst. Skoledirektør [[Vilhelm Andreas Wexelsen]] |[[Venstre]] | |- |Stykjunker [[Oluf Hansen Hagen]] |[[Venstre]] | |} ===Tromsø og Bodø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Rektor [[Hans Jakob Horst]] |[[Venstre]] | |} ===Hammerfest, Vardø og Vadsø=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Johan Julius August Johnsen]] |[[Høgre]] | |} ==Bakgrunnsstoff== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=47 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816130503/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=47 |date=2016-08-16 }} [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1898-1900]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1898-1900]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1898-1900| ]] {{Stortingsrepresentantar}} 4y3e7e0dhom1ns263p2rpfum89ddysv 0 301924 3653767 3396944 2026-05-19T01:17:51Z ~2026-30123-25 155088 3653767 wikitext text/x-wiki {{om||frukter frå sitrusslekta|sitrusfrukt}} {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Sitrusslekta''' (''Citrus'') er ei planteslekt i [[rutefamilien]] som særleg er kjend for sine mange [[sitrusfrukt]]er. Medan ho stammar frå tropisk Asia, blir plantar frå slekta no dyrka i ei rekkje varme land. Slekta omfattar buskar og mindre tre. Blada er oftast heile, lêraktige, skinande grøne og sit på ein ofte venga bladstilk. Blomane er kvite eller raudlege, velluktande og har mange pollenberarar som sit i grupper. Frukta er eit saftig bær med tjukt skal, mange rom («båtar») og ofte mange frø. Plantane har mange oljekjertlar i blad, bork og fruktskal. Dyrkinga av sitrusartar er mange tusen år gammal, og det har derfor vore svært vanskeleg å utreia avstamninga for dei dyrka formene. [[Fil:Orangess.jpg|mini|[[Appelsin]]tre med frukt]] [[Fil:Citrus paradisi (Grapefruit, pink) white bg.jpg|mini|[[Grapefrukt]]]] ==Artar== Sitrusslekta har ei rekkje medlemmer, mange av dei [[hybrid]]ar mellom ulike typar. Nokre av det ein reknar som ublanda artar, er: * ''[[Citrus crenatifolia]]'', frå [[Sri Lanka]] * ''[[Citrus mangshanensis]]'', frå [[Hunan]] i Kina * ''Citrus maxima'' – [[pomelo]], frå [[Malayarkipelet]] * ''[[Citrus medica]]'' – [[sukatsitron]], frå Sør-Asia * ''[[Citrus reticulata]]'' – [[mandarin]], frå Kina * ''[[Citrus trifoliata]]'', frå Korea og tilstøytande område i Kina (ofte skild ut som ''Poncirus'') * «[[Australian lime]]s» frå Australia og Ny-Guinea ** ''[[Citrus australasica]]'' ** ''[[Citrus australis]]'' ** ''[[Citrus glauca]]'' ** ''[[Citrus garrawayae]] '' ** ''[[Citrus gracilis]]'' ** ''[[Citrus inodora]]'' ** ''[[Citrus warburgiana]] '' ** ''[[Citrus wintersii]] '' ** ''[[Clymenia sp.]]'' * ''[[Citrus japonica]]'', [[kumquat]], frå Aust-Asia (av og til skild ut til 4–5 ''Fortunella''-artar) * [[Citrus subg. Papeda|Papedas]] ** ''[[Citrus halimii]]'' frå [[Thailand]] og [[Malayahalvøya]] ** ''[[Citrus indica]]'' frå Sør-Asia<ref name=GRIN>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?2640 |title=Species list in GRIN for genus ''Citrus'' |author=GRIN |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |accessdate=Jan 6, 2011 |authorlink=Germplasm Resources Information Network}}</ref> ** ''[[Citrus macroptera]]'' frå Indokina og Melanesia<ref name=GRIN/> ** ''[[Citrus latipes]]'' frå [[Assam]], [[Meghalaya]], [[Burma]]<ref name=GRIN/> ==Kjelder== {{refstart}} *[https://snl.no/Citrus «Citrus»] (14. februar 2009). ''Store norske leksikon''. Fri artikkel henta 13. juli 2015. {{refslutt}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sitrusslekta|Sitrusslekta]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. juli 2015.'' </div> [[kategori:rutefamilien]] [[kategori:planteslekter]] [[Kategori:Sitrusslekta| ]] lviyu4dzyph8l83ca2lr7x1ga71u28i 3653931 3653767 2026-05-19T10:31:54Z Ranveig 39 Flikk 3653931 wikitext text/x-wiki {{om||frukter frå sitrusslekta|sitrusfrukt}} {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Sitrusslekta''' (''Citrus'') er ei planteslekt i [[rutefamilien]] som særleg er kjend for sine mange [[sitrusfrukt]]er. Medan ho stammar frå tropisk Asia, blir plantar frå slekta no dyrka i ei rekkje varme land. Slekta omfattar buskar og mindre tre. Blada er oftast heile, lêraktige, skinande grøne og sit på ein ofte venga bladstilk. Blomane er kvite eller raudlege, velluktande og har mange pollenberarar som sit i grupper. Frukta er eit saftig bær med tjukt skal, mange rom («båtar») og ofte mange frø. Plantane har mange oljekjertlar i blad, bork og fruktskal. Dyrkinga av sitrusartar er mange tusen år gammal, og det har derfor vore svært vanskeleg å utreia avstamninga for dei dyrka formene. [[Fil:Orangess.jpg|mini|[[Appelsin]]tre med frukt]] [[Fil:Citrus paradisi (Grapefruit, pink) white bg.jpg|mini|[[Grapefrukt]]]] ==Artar== Sitrusslekta har ei rekkje medlemmer, mange av dei [[hybrid]]ar mellom ulike typar. Nokre av det ein reknar som ublanda artar er: * ''[[Citrus crenatifolia]]'', frå [[Sri Lanka]] * ''[[Citrus mangshanensis]]'', frå [[Hunan]] i Kina * ''Citrus maxima'' – [[pomelo]], frå [[Malayarkipelet]] * ''[[Citrus medica]]'' – [[sukatsitron]], frå Sør-Asia * ''[[Citrus reticulata]]'' – [[mandarin]], frå Kina * ''[[Citrus trifoliata]]'', frå Korea og tilstøytande område i Kina (ofte skild ut som ''Poncirus'') * «[[Australian lime]]s» frå Australia og Ny-Guinea ** ''[[Citrus australasica]]'' ** ''[[Citrus australis]]'' ** ''[[Citrus glauca]]'' ** ''[[Citrus garrawayae]] '' ** ''[[Citrus gracilis]]'' ** ''[[Citrus inodora]]'' ** ''[[Citrus warburgiana]] '' ** ''[[Citrus wintersii]] '' ** ''[[Clymenia sp.]]'' * ''[[Citrus japonica]]'', [[kumquat]], frå Aust-Asia (av og til skild ut til 4–5 ''Fortunella''-artar) * [[Citrus subg. Papeda|Papedas]] ** ''[[Citrus halimii]]'' frå [[Thailand]] og [[Malayahalvøya]] ** ''[[Citrus indica]]'' frå Sør-Asia<ref name=GRIN>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?2640 |title=Species list in GRIN for genus ''Citrus'' |author=GRIN |work=Taxonomy for Plants |publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program |location=National Germplasm Resources Laboratory, [[Beltsville, Maryland]] |accessdate=Jan 6, 2011 |authorlink=Germplasm Resources Information Network}}</ref> ** ''[[Citrus macroptera]]'' frå Indokina og Melanesia<ref name=GRIN/> ** ''[[Citrus latipes]]'' frå [[Assam]], [[Meghalaya]], [[Burma]]<ref name=GRIN/> ==Kjelder== {{refstart}} *[https://snl.no/Citrus «Citrus»] (14. februar 2009). ''Store norske leksikon''. Fri artikkel henta 13. juli 2015. ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sitrusslekta|Sitrusslekta]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. juli 2015.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[kategori:rutefamilien]] [[kategori:planteslekter]] [[Kategori:Sitrusslekta| ]] 06628oe18jopifuw6s9ufz1ha25nreu 0 308233 3653913 3652134 2026-05-19T08:33:35Z Migne 2086 /* Kjøpstadene i Vestfold fylke */ 3653913 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1945-1949''' er ei liste over stortingsrepresentantane i valperioden frå 1945 til 1949. [[Stortinget]] hadde totalt 150 representanter, fordelt på 76 til [[Det norske Arbeidarparti]], 25 til [[Høgre]], 20 til [[Venstre]], 11 til [[Norges Kommunistiske Parti]], 10 til [[Senterpartiet|Bondepartiet]] og 8 til [[Kristeleg Folkeparti]]. Valet vart halde 8. oktober 1945. Det var nest siste gongen det vart halde stortingsval i separate by- og landkrinsar. ==Landkrinsar== ===Østfold=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Magnus Johansen|Magnus Johansen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Asbjørn Solberg]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |- |[[Klara Amalie Skoglund]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Arthur Arntzen (1906–1997)|Arthur Arntzen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Leif Grøner]] |[[Høgre]] | |- |[[Wilhelm Bredal]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |} ===Akershus=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Trygve Lie]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Liv Tomter]] møtte i staden for Lie som var statsråd og seinare generalsekretær i SN. |- |[[Herman Smitt Ingebretsen]] |[[Høgre]] | |- |[[Hartvig Svendsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Kirsten Hansteen]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Arne Strøm]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Sverre Hope]] |[[Høgre]] | |- |[[Erling Wikborg]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |} ===Hedmark=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Kristian Fjeld]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Reidar Magnus Aamo]] møtte i staden for Fjeld som var statsråd. |- |[[Arvid Johansen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Emil Løvlien]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Harald Johan Løbak]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Johanne Samueline Pedersen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Einar Frogner]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Alv Kjøs]] |[[Høgre]] | |} ===Oppland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Lars Moen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Thorvald Ulsnæs]] møtte etter at Moen vart statsråd 28. juni 1948. |- |[[Martin Smeby]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Arne Rostad]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Ola T. Lyngstad]] |[[Venstre]] | |- |[[Olav Meisdalshagen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Gunnar Kalrasten]] møtte etter at Meisdalshagen vart statsråd 6. desember 1947. |- |[[Anton Ryen]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |} ===Buskerud=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Konrad Knudsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Lars Breie]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Gudbrand Tandberg]] |[[Høgre]] |[[Snefrid Eriksmoen]] rykte inn då Tandberg døydde i juni 1949 |- |[[Astrid Skare]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Kittill K. Berg]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |} ===Vestfold=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Laurits Grønland]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Frithjof Bettum]] |[[Høgre]] | |- |[[Eivind Eriksen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Marie Skau]] frå august 1949. |- |[[Sigurd Lersbryggen]] |[[Høgre]] | |} ===Telemark=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Olav Versto den eldre|Olav Versto]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Harald Selås]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Margit Schiøtt]] |[[Venstre]] | Døydde 16. september 1946. [[Ketil Skogen]] kom i staden. |- |[[Tidemann Evensen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Olav Svalastog]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |} ===Aust-Agder=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Aani Rysstad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Anders T. Noddeland]] |[[Venstre]] | |- |[[Olav Nylund]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Søren Hans Smith Sørensen]] |[[Høgre]] | |} ===Vest-Agder=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Karl Fjermeros]] |[[Venstre]] | |- |[[Aasmund Kulien]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Gabriel Moseid]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Bent Røiseland]] |[[Venstre]] | |} ===Rogaland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Ivar K. Hognestad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Lars Ramndal]] |[[Venstre]] | |- |[[Elisæus Vatnaland]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Jakob Remseth]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Torkell Vinje]] |[[Høgre]] | |} ===Hordaland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Jakob Martin Pettersen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Nils A. Lavik]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |- |[[Nils Tveit]] |[[Venstre]] |[[Knut Ytre-Arne]] rykte inn då Tveit døydde i juli 1949. |- |[[Ole Jensen Rong d.y.]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Hans Svarstad]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |- |[[Henrik Robberstad]] |[[Høgre]] | |- |[[Haldor Andreas Haldorsen]] |[[Venstre]] | |- |[[Isak L. Flatabø]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Sogn og Fjordane=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Jakob A. Lothe]] |[[Venstre]] | |- |[[Einar Stavang]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Jens Lunde]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Anders J. Bøyum]] |[[Venstre]] | |- |[[Ivar Norevik]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Møre og Romsdal=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Einar Hareide]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |- |[[Olav Oksvik]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Trygve Utheim]] |[[Venstre]] | |- |[[Lars S. Romundstad]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Sverre Reiten]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |- |[[Peder Alsvik]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Hans Ratvik]] |[[Venstre]] | |} ===Sør-Trøndelag=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Johan Nygaardsvold]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Amund Skarholt]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Ingvald Svinsås-Lo]] |[[Venstre]] | |- |[[Paul Dahlø]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Nils Trædal]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] |[[Holger Stjern]] rykte inn etter Trædal døydde i oktober 1948. |- |[[Ingvald Tøndel]] |[[Kristeleg Folkeparti]] | |} ===Nord-Trøndelag=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Johan Wiik]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Gunvald Engelstad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Jon Leirfall]] |[[Senterpartiet|Bondepartiet]] | |- |[[Olav Benum]] |[[Venstre]] | |- |[[Leif Granli]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Nordland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Jens Steffensen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Parelius Berntsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Cato Sverdrup]] |[[Høgre]] |[[Kristian Bodøgaard]] rykte inn då Sverdrup døydde i april 1948. |- |[[Reidar Carlsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Sigurd Hamran]] møtte i staden for Carlsen, som var statsråd. |- |[[Anton Djupvik]] |[[Venstre]] | |- |[[Haakon O. Wika]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Kristian Moljord]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Hårek Ludvig Hansen]] |[[Høgre]] | |} ===Troms=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Aldor Ingebriktsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Håkon Breivoll]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Søren Berg Moen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Peder Jacobsen]] møtte heile perioden. |- |[[Hans Eidnes]] |[[Venstre]] | |- |[[Nils Kristen Jacobsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Finnmark=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Johannes Olsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Terje Wold]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Alfred Vågnes]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |} ==Bykrinsar== ===Kjøpstadene i Østfold og Akershus=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Nils Hønsvald]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Ragnvald Gundersen]] møtte etter at Hønsvald vart statsråd 10. januar 1948. |- |[[Henry Jacobsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Erling Fredriksfryd]] |[[Høgre]] | |- |[[Jens Martin Arctander Jenssen]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |} ===Oslo=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Einar Gerhardsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Hjalmar Larsen]] møtte i staden for Gerhardsen, som var statsminister. |- |[[Carl Joachim Hambro d.e.|Carl Joachim Hambro]] |[[Høgre]] | |- |[[Oscar Torp]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Eugen A. Pettersen]]. Torp var med i regjeringen til 10. januar 1948 |- |[[Johan Strand Johansen]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Rolf Stranger]] |[[Høgre]] | |- |[[Ingvald Haugen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Rakel Seweriin]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kjøpstadene i Hedmark og Oppland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Fredrik Monsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Leif Burull]] |[[Høgre]] | |- |[[Anders Hove]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kjøpstadene i Buskerud (Drammen, Hønefoss, Kongsberg)=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Olaf Watnebryn]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Bernt Ingvaldsen]] |[[Høgre]] | |- |[[Olaf Sørensen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kjøpstadene i Vestfold fylke=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Johan Andersen|Johan Andersen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Jørgen Firing]] |[[Høgre]] | |- |[[Carl Henry]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Claudia Olsen]] |[[Høgre]] | |} ===Kjøpstadene i Telemark og Aust-Agder=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Sverre Løberg]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Carl P. Wright]] |[[Høgre]] | |- |[[Bernhard Berthelsen]] |[[Venstre]] | |- |[[Paul Sunde]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Karl Hammerstedt]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |} ===Kjøpstadene i Vest-Agder og Rogaland=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Gustav Natvig-Pedersen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Christian S. Oftedal]] |[[Venstre]] | |- |[[Jakob Friis]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Sven Nielsen]] |[[Høgre]] | |- |[[Carl J. Westerlund]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Oscar Olsen]] |[[Venstre]] | |- |[[Sven Oftedal]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |Oftedal var statsråd til han døydde i 1948. [[Egil Johan Eriksen]] møtte heile perioden. |} ===Bergen=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Mons Lid]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Randulf Dalland]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Arthur Sundt]] |[[Venstre]] | |- |[[Sjur Lindebrække]] |[[Høgre]] | |- |[[Joachim Dahl]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kjøpstadene i Møre og Romsdal (Kristiansund, Molde, Ålesund)=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Ulrik Olsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Gottfred Hoem]] møtte etter at Olsen vart statsråd 28. desember 1948. |- |[[Kaare Fostervoll]] |[[Det norske Arbeidarparti]] |[[Gottfred Hoem]] møtte fram til 28. juni 1948, då Fostervoll gjekk ut av regjeringa. |- |[[Ivar Bae]] |[[Høgre]] | |} ===Kjøpstadene i Sør-Trøndelag og Nord-Trøndelag (Levanger, Trondheim)=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Sverre Støstad]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[John Lyng]] |[[Høgre]] | |- |[[Jørgen Vogt]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |- |[[Håkon Johnsen]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Svein Olsen Øraker]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |} ===Kjøpstadene i Nordland, Troms og Finnmark=== {| class="wikitable" !Namn !Parti !Kommentarar/Varafolk |- |[[Jon Andrå]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Theodor Broch]] |[[Det norske Arbeidarparti]] | |- |[[Kjell Tellander]] |[[Høgre]] | |- |[[Toralv Markussen]] |[[Norges Kommunistiske Parti]] | |} == Kjelder == {{refstart}} * {{Kjelde www|url = http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=109&Periodetekst=90|tittel = Representanter og suppleanter i perioden 1945-49 |vitja = 2017-10-17|utgjevar = NSD - Norsk senter for forskningsdata}} {{refslutt}} {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1945-1949| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1945-1949]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1945-1949]] 79d4h8z8yomir0raqlv34qhic5u4ulb 0 322431 3653795 3584719 2026-05-19T02:30:28Z ~2026-30123-25 155088 /* Beskrivelse */ 3653795 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | taksonomi_WD = ja }} '''Villvin''' (''Parthenocissus vitacea'') er ein lauvfellande lian i [[villvinslekta]] som har ei krypande og seinare klatrande vekstform. Planten stammar frå Nord-Amerika, men blir dyrka som hageplante fleire stader i verda. == Beskrivelse == [[Bork]]en er først glatt og lysegrøn med raude bladfeste. Seinare blir han gråbrun, og gamle greiner kan ha grå, oppsprekkande bork. Knoppane er lysegrå og kjegleforma. Ovanfor bladet sit ein lysegrøn slyngtråd som er spalta ut i to spissar. Blada er sammensette og femfingra. Bladranden er grovtakka, og oversida til bladet er mørkegrøn og blank, men rynkete. Undersida er lysegrøn og hårlaus. Blomstringa finn stad i [[juli]]-[[august]], med lysegrøne blomar i små, uregelmessige klasar. Fruktene er mørkeblå og kulerunde med ein diameter på 5–7 mm. Dei har fleire kjerner. Planten kan klatra opptil 20–30 m i vill tilstand. I Norden er høgda og breidda typisk 15 x 3 m, med ein årleg tilvekst på 75 x 15 cm. == Opphav == Arten er utbreidd frå søraustlege [[Canada]] og over det meste av [[USA]], bortsett frå på vestkysten og søraustlege delar. Han finst som botndekke eller klatreplant både i skuggefulle og opne område. Villvin er nært i slekt med og minnar om [[klatrevillvin]] (''Parthenocissus quinquefolia''), men dei to artane skil seg gjennom klatremåten. Villvin slyngar seg rundt andre plantar som buskar og tre, medan klatrevillvin bruker hefteskiver som kan setja seg fast på glatte overflatar som berg og mur. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Almindelig Vildvin|Almindelig Vildvin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, og «[[:en:Parthenocissus vitacea|Parthenocissus vitacea]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}} den 12. oktober 2016.'' </div> == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lianar]] [[Kategori:Hageplantar]] [[Kategori:Villvin]] mekse5ckin96d1157xnh0f97zzgyzc2 3653796 3653795 2026-05-19T02:33:48Z ~2026-30123-25 155088 /* Beskrivelse */ 3653796 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | taksonomi_WD = ja }} '''Villvin''' (''Parthenocissus vitacea'') er ein lauvfellande lian i [[villvinslekta]] som har ei krypande og seinare klatrande vekstform. Planten stammar frå Nord-Amerika, men blir dyrka som hageplante fleire stader i verda. == Skildring == [[Bork]]en er først glatt og lysegrøn med raude bladfeste. Seinare blir han gråbrun, og gamle greiner kan ha grå, oppsprekkande bork. Knoppane er lysegrå og kjegleforma. Ovanfor bladet sit ein lysegrøn slyngtråd som er spalta ut i to spissar. Blada er samansette og femfingra. Bladranda er grovtakka, og oversida til bladet er mørkegrøn og blank, men rynkete. Undersida er lysegrøn og hårlaus. Blomstringa finn stad i [[juli]]-[[august]], med lysegrøne blomar i små, uregelmessige klasar. Fruktene er mørkeblå og kulerunde med ein diameter på 5–7 mm. Dei har fleire kjernar. Planten kan klatra opptil 20–30 m i vill tilstand. I Norden er høgda og breidda typisk 15 x 3 m, med ein årleg tilvekst på 75 x 15 cm. == Opphav == Arten er utbreidd frå søraustlege [[Canada]] og over det meste av [[USA]], bortsett frå på vestkysten og søraustlege delar. Han finst som botndekke eller klatreplant både i skuggefulle og opne område. Villvin er nært i slekt med og minnar om [[klatrevillvin]] (''Parthenocissus quinquefolia''), men dei to artane skil seg gjennom klatremåten. Villvin slyngar seg rundt andre plantar som buskar og tre, medan klatrevillvin bruker hefteskiver som kan setja seg fast på glatte overflatar som berg og mur. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Almindelig Vildvin|Almindelig Vildvin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, og «[[:en:Parthenocissus vitacea|Parthenocissus vitacea]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}} den 12. oktober 2016.'' </div> == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lianar]] [[Kategori:Hageplantar]] [[Kategori:Villvin]] qwrd1q0ghfbj5hg36p39ob9n214iq9g 3653797 3653796 2026-05-19T02:37:35Z ~2026-30123-25 155088 /* Opphav */ 3653797 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | taksonomi_WD = ja }} '''Villvin''' (''Parthenocissus vitacea'') er ein lauvfellande lian i [[villvinslekta]] som har ei krypande og seinare klatrande vekstform. Planten stammar frå Nord-Amerika, men blir dyrka som hageplante fleire stader i verda. == Skildring == [[Bork]]en er først glatt og lysegrøn med raude bladfeste. Seinare blir han gråbrun, og gamle greiner kan ha grå, oppsprekkande bork. Knoppane er lysegrå og kjegleforma. Ovanfor bladet sit ein lysegrøn slyngtråd som er spalta ut i to spissar. Blada er samansette og femfingra. Bladranda er grovtakka, og oversida til bladet er mørkegrøn og blank, men rynkete. Undersida er lysegrøn og hårlaus. Blomstringa finn stad i [[juli]]-[[august]], med lysegrøne blomar i små, uregelmessige klasar. Fruktene er mørkeblå og kulerunde med ein diameter på 5–7 mm. Dei har fleire kjernar. Planten kan klatra opptil 20–30 m i vill tilstand. I Norden er høgda og breidda typisk 15 x 3 m, med ein årleg tilvekst på 75 x 15 cm. == Opphav == Arten er utbreidd frå søraustlege [[Canada]] og over det meste av [[USA]], bortsett frå på vestkysten og søraustlege delar. Han finst som botndekke eller klatreplante både i skuggefulle og opne område. Villvin er nær i slekt med og minner om [[klatrevillvin]] (''Parthenocissus quinquefolia''), men dei to artane skil seg gjennom klatremåten. Villvin slyngjer seg rundt andre plantar som buskar og tre, medan klatrevillvin bruker hefteskiver som kan setja seg fast på glatte overflater som berg og mur. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Almindelig Vildvin|Almindelig Vildvin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, og «[[:en:Parthenocissus vitacea|Parthenocissus vitacea]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}} den 12. oktober 2016.'' </div> == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lianar]] [[Kategori:Hageplantar]] [[Kategori:Villvin]] 7x1h4oudgefo6j73gyyhnh0u2fr9zbc 0 340729 3653838 3430028 2026-05-19T03:41:06Z ~2026-30123-25 155088 /* Åtferd */ 3653838 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Jynx torquilla no (cropped).JPG | bilettekst = Bilete frå Ramsøy ved Mandal{{foto|Arnstein Rønning}} | status_noreg = lc | status_noreg_kjelde = <ref name="adbr" /> }} [[Fil:Eurasian wryneck (Jynx torquilla) calling.webm |mini|Film av vendehals]] '''Vendehals''' (''Jynx torquilla'') i [[spettefamilien]] er ein av to [[Jynx|vendehalsartar]]. Han hekkar hovudsakleg i tempererte regionar i [[Europa]] og [[Asia]]. Dei fleste populasjonane [[Fugletrekk|migrerer]], overvintrar i tropisk [[Afrika]] og i [[Sør-Asia]] frå [[det indiske subkontinentet]] til søraustlege [[Kina]] og sørlege [[Japan]]. Dette er ein fugl som kan leve både i opne område og i skog og frukthagar. Artsnamnet på norsk kjem av evna deira til å snu hovudet over ein sektor på nesten 180 grader. Når vendehalsar blir uroa på reiret, brukar dei denne slangeliknande vridinga av hovudet og kvesing som trugsmål.<ref name="winkler"/> == Skildring == Vendehalsar er små spettar på 16 til 17 centimeter i kroppslengd og har kortare og mindre dolkeliknande nebb enn andre hakkespettar. Kroppsvekta kan variere mellom 30 og 50 gram. Dette er ein slank, langstrekt fugl med kroppsform meir som ein [[trast]] eller annan [[sporvefugl]] enn ein hakkespett. [[Fjørdrakt]]a er [[Kamuflasje|kamuflerande]]. Oversida er flekt i nyansar av bleikbrunt med raudbrune og svarte teikningar og breiare svarte striper. Undersida er kremfaga og flekt med brunt, hals og bryst har mørke tverrflekker. Den avrunda halen er grå, flekt med brunt, med svake band av gråbrun og nokon klårare definerte band av brunaktig svart. Dei har ei tydeleg mørk sentral stripe frå bakhovudet og nedover ryggen.<ref name="svensson"/> Den føretrekte dietten til vendehalsar er [[maur]] og andre [[insekt]] som dei plukkar opp på bakken eller nokon gonger frå stammen av aldrande tre. Som vanleg hos holerugarar er egga kvite, og kullet på sju til tretten egg blir lagt i løpet av mai og juni. [[Fuglelæte|Lætet]] til vendehalsar er ein serie med gjentatte, harde, skarpe tonar tie-tie-tie-tie som varer i fleire sekund og minnar om lætet til [[dvergspett]]. Varslelætet er ein kort serie av stakkato 'tekk'.<ref name="svensson"/> == Utbreiing og habitat == Vendehalsen har ein [[palearktisk]] distribusjon. Hekkeområdet omfattar store delar av [[Europa]], derifrå austover i eit belte gjennom Russland, nordlegaste [[Kasakhstan]], [[Mongolia]] og [[Kina]] mot [[Okhotskhavet]] ([[Stillehavet]]), vidare ut på øyane [[Sakhalin]], [[Hokkaido]] og nordlegaste hovudøya [[Honshu]], [[Japan]]. Nordgrensa for hekkeområdet er grovt rekna [[polarsirkelen]], sørgrensa omfattar Spania i sørvest, nordlegaste [[Algerie]] og øyane i [[Middelhavet]]. I Vest-Europa har arten fråvære frå [[Island]]. Arten er rekna som utdøydd som hekkefugl i [[Storbritannia]],<ref name="ukbirds"/> men skandinaviske fuglar kan trekke over [[Dei britiske øyane]].<ref name="winkler"/> I Noreg er han i tilbakegang,<ref name="fugleatlas"/> jamvel om han framleis er hekkefugl i alle fylke, og mest talrik på Austlandet.<ref name="adb" /><ref name="haftorn"/> Vendehalsen er einaste europeiske spettefuglen som er langdistanseflyttfugl. Vinterområdet for den europeiske populasjonen ligg i hovudsak i [[Afrika sør for Sahara]], i ei brei stripe som strekkjer seg frå [[Senegal]], [[Gambia]] og [[Sierra Leone]] i vest til [[Etiopia]] i aust. Den sørlege grensa strekkjer seg til [[Den demokratiske republikken Kongo]] og [[Kamerun]]. Men nokre fuglar held seg i Nordvest-Afrika og jamvel i avgrensa område i Sør-Europa gjennom vinteren. Populasjonen frå Vest-Asia brukar dei same vinterområda. Dei sentrale og austasiatiske hekkefuglane overvintrar på [[det indiske subkontinentet]] eller i Søraust-Asia, inkludert sørlege Japan.<ref name="winkler"/> == Åtferd == Vendehals dannar nokre gonger små grupper under fugletrekket og i vinterkvartalet, men om sommaren lever dei i regelen parvis. Vanlegvis held dei det karakteristiske hovudet høgt med nebbet peikande litt oppreist. Ei gjensidig oppvising som kan skje når som helst på året inneber at to fuglar som står opp mot kvarandre med hovuda sine langt bakover, og nebba opne, og nikkar hovudet opp og ned. Nokre gonger kan hovudet falle sidelengs og henge slapt ned. Ved andre høve, når dei er opphissa, ristar dei hovudet og vrir valdsamt. Om dei blir forstyrra på reirplassen, vrir dei halsen i alle retningar, som om dei freistar å imitere ein slange. Fuglen kan nokre gonger spele livlaus og henge hovudet ned med lukka auge. Flyginga er ganske sakte og bølgjande. Kosthaldet til vendehalsar er hovudsakleg av [[maur]], men òg sett saman av [[biller]] og [[larver]], [[møll]], [[edderkoppar]] og [[skrukketroll]], berre sjeldan bær. Dette er ein fugl som i hovudsak beitar på bakken, men òg litt i tre. Vendehalsen hoppar typisk på bakken eller på nesten horisontale og litt skrånande tregreiner på jakt etter føda.<ref name="winkler"/> Dei hakkar ikkje hol i borken på trestammar med nebbet som andre spettar, men plukkar opp byttet med ei rask forlenging og tilbaketrekking av tunga.{{treng kjelde}} Reiret er ofte i eit eksisterande hol i ein trestamme. Reirplassen òg vere i andre holrom. Kulla er store og kan variere i området 7 til 13 egg. Større kull på meir enn 18 egg er trudd å følge av at fleire fuglar legg egg i same reiret. Rugetida er ca. 12 dagar og begge foreldra matar ungane.<ref name="winkler"/> Reirtida for ungane er rundt tre veker.<ref name="haftorn"/> Levetida for ein vendehals ligg i området to til 10 år. == Status == [[IUCN]] klassifiserer arten som globalt livskraftig. Populasjonen er estimert til mellom 3 og 7 millionar individ og har vore svakt minkande.<ref name="bli"/> == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eurasian wryneck|Eurasian wryneck]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. juli 2017.'' </div> ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="winkler">Winkler, H., Christie, D.A. & Kirwan, G.M. (2017) ''[http://www.hbw.com/node/56121 Eurasian Wryneck (Jynx torquilla)]'' I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 8. juli 2017</ref> <ref name="bli">[[BirdLife International]] (2017) Species factsheet: ''[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22680683 Jynx torquilla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630204421/http://birdlife.org/datazone/species/factsheet/22680683 |date=2016-06-30 }}''. Henta frå http://www.birdlife.org den 8. juli 2017</ref> <ref name="fugleatlas">John Bekken, 1994, ''[http://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=6873 Artsomtale: Vendehals - Jynx torquilla]'', S. 296 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu, henta 8. juli 2017</ref> <ref name="ukbirds">{{Cite web| title = State of UK Birds 2016 {{!}} BTO - British Trust for Ornithology| accessdate = 2017-07-03| url = https://www.bto.org/research-data-services/publications/state-uk-birds/2017/state-uk-birds-2016}}</ref> <ref name="svensson">Svensson, Lars et al (2011). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820</ref> <ref name="haftorn">{{Cite book | publisher = Universitetsforlaget| isbn = | last = Haftorn| first = Svein| coauthors = | title= Norges fugler| location = Oslo| date = 1971}}</ref> <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/4585 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-14 }}</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/2558 |tittel = Fugler: Vurdering av vendehals Jynx torquilla for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Stokke BG, Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R og Strøm H |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Jynx torquilla}} *{{cite web |url=http://www.arkive.org/wryneck/jynx-torquilla/ |title=Wryneck ''Jynx torquilla'' |work=ARKive |publisher=Wildscreen |accessdate=8. juli 2017 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203235344/http://www.arkive.org/wryneck/jynx-torquilla/ |url-status=yes }} [[kategori:spettefamilien]] [[Kategori:Fuglar i Noreg]] oah9ltvy31ji9epzg1ja54osnm1rc7e 3653839 3653838 2026-05-19T03:41:21Z ~2026-30123-25 155088 /* Åtferd */ 3653839 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Jynx torquilla no (cropped).JPG | bilettekst = Bilete frå Ramsøy ved Mandal{{foto|Arnstein Rønning}} | status_noreg = lc | status_noreg_kjelde = <ref name="adbr" /> }} [[Fil:Eurasian wryneck (Jynx torquilla) calling.webm |mini|Film av vendehals]] '''Vendehals''' (''Jynx torquilla'') i [[spettefamilien]] er ein av to [[Jynx|vendehalsartar]]. Han hekkar hovudsakleg i tempererte regionar i [[Europa]] og [[Asia]]. Dei fleste populasjonane [[Fugletrekk|migrerer]], overvintrar i tropisk [[Afrika]] og i [[Sør-Asia]] frå [[det indiske subkontinentet]] til søraustlege [[Kina]] og sørlege [[Japan]]. Dette er ein fugl som kan leve både i opne område og i skog og frukthagar. Artsnamnet på norsk kjem av evna deira til å snu hovudet over ein sektor på nesten 180 grader. Når vendehalsar blir uroa på reiret, brukar dei denne slangeliknande vridinga av hovudet og kvesing som trugsmål.<ref name="winkler"/> == Skildring == Vendehalsar er små spettar på 16 til 17 centimeter i kroppslengd og har kortare og mindre dolkeliknande nebb enn andre hakkespettar. Kroppsvekta kan variere mellom 30 og 50 gram. Dette er ein slank, langstrekt fugl med kroppsform meir som ein [[trast]] eller annan [[sporvefugl]] enn ein hakkespett. [[Fjørdrakt]]a er [[Kamuflasje|kamuflerande]]. Oversida er flekt i nyansar av bleikbrunt med raudbrune og svarte teikningar og breiare svarte striper. Undersida er kremfaga og flekt med brunt, hals og bryst har mørke tverrflekker. Den avrunda halen er grå, flekt med brunt, med svake band av gråbrun og nokon klårare definerte band av brunaktig svart. Dei har ei tydeleg mørk sentral stripe frå bakhovudet og nedover ryggen.<ref name="svensson"/> Den føretrekte dietten til vendehalsar er [[maur]] og andre [[insekt]] som dei plukkar opp på bakken eller nokon gonger frå stammen av aldrande tre. Som vanleg hos holerugarar er egga kvite, og kullet på sju til tretten egg blir lagt i løpet av mai og juni. [[Fuglelæte|Lætet]] til vendehalsar er ein serie med gjentatte, harde, skarpe tonar tie-tie-tie-tie som varer i fleire sekund og minnar om lætet til [[dvergspett]]. Varslelætet er ein kort serie av stakkato 'tekk'.<ref name="svensson"/> == Utbreiing og habitat == Vendehalsen har ein [[palearktisk]] distribusjon. Hekkeområdet omfattar store delar av [[Europa]], derifrå austover i eit belte gjennom Russland, nordlegaste [[Kasakhstan]], [[Mongolia]] og [[Kina]] mot [[Okhotskhavet]] ([[Stillehavet]]), vidare ut på øyane [[Sakhalin]], [[Hokkaido]] og nordlegaste hovudøya [[Honshu]], [[Japan]]. Nordgrensa for hekkeområdet er grovt rekna [[polarsirkelen]], sørgrensa omfattar Spania i sørvest, nordlegaste [[Algerie]] og øyane i [[Middelhavet]]. I Vest-Europa har arten fråvære frå [[Island]]. Arten er rekna som utdøydd som hekkefugl i [[Storbritannia]],<ref name="ukbirds"/> men skandinaviske fuglar kan trekke over [[Dei britiske øyane]].<ref name="winkler"/> I Noreg er han i tilbakegang,<ref name="fugleatlas"/> jamvel om han framleis er hekkefugl i alle fylke, og mest talrik på Austlandet.<ref name="adb" /><ref name="haftorn"/> Vendehalsen er einaste europeiske spettefuglen som er langdistanseflyttfugl. Vinterområdet for den europeiske populasjonen ligg i hovudsak i [[Afrika sør for Sahara]], i ei brei stripe som strekkjer seg frå [[Senegal]], [[Gambia]] og [[Sierra Leone]] i vest til [[Etiopia]] i aust. Den sørlege grensa strekkjer seg til [[Den demokratiske republikken Kongo]] og [[Kamerun]]. Men nokre fuglar held seg i Nordvest-Afrika og jamvel i avgrensa område i Sør-Europa gjennom vinteren. Populasjonen frå Vest-Asia brukar dei same vinterområda. Dei sentrale og austasiatiske hekkefuglane overvintrar på [[det indiske subkontinentet]] eller i Søraust-Asia, inkludert sørlege Japan.<ref name="winkler"/> == Åtferd == Vendehals dannar nokre gonger små grupper under fugletrekket og i vinterkvartalet, men om sommaren lever dei i regelen parvis. Vanlegvis held dei det karakteristiske hovudet høgt med nebbet peikande litt oppreist. Ei gjensidig oppvising som kan skje når som helst på året inneber at to fuglar som står opp mot kvarandre med hovuda sine langt bakover, og nebba opne, og nikkar hovudet opp og ned. Nokre gonger kan hovudet falle sidelengs og henge slapt ned. Ved andre høve, når dei er opphissa, ristar dei hovudet og vrir valdsamt. Om dei blir forstyrra på reirplassen, vrir dei halsen i alle retningar, som om dei freistar å imitere ein slange. Fuglen kan nokre gonger spele livlaus og henge hovudet ned med lukka auge. Flyginga er ganske sakte og bølgjande. Kosthaldet til vendehalsar er hovudsakleg av [[maur]], men òg sett saman av [[biller]] og [[larver]], [[møll]], [[edderkoppar]] og [[skrukketroll]], berre sjeldan bær. Dette er ein fugl som i hovudsak beitar på bakken, men òg litt i tre. Vendehalsen hoppar typisk på bakken eller på nesten horisontale og litt skrånande tregreiner på jakt etter føda.<ref name="winkler"/> Dei hakkar ikkje hol i borken på trestammar med nebbet som andre spettar, men plukkar opp byttet med ei rask forlenging og tilbaketrekking av tunga.{{treng kjelde}} Reiret er ofte i eit eksisterande hol i ein trestamme. Reirplassen òg vere i andre holrom. Kulla er store og kan variere i området 7 til 13 egg. Større kull på meir enn 18 egg er trudd å følge av at fleire fuglar legg egg i same reiret. Rugetida er ca. 12 dagar, og begge foreldra matar ungane.<ref name="winkler"/> Reirtida for ungane er rundt tre veker.<ref name="haftorn"/> Levetida for ein vendehals ligg i området to til 10 år. == Status == [[IUCN]] klassifiserer arten som globalt livskraftig. Populasjonen er estimert til mellom 3 og 7 millionar individ og har vore svakt minkande.<ref name="bli"/> == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eurasian wryneck|Eurasian wryneck]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. juli 2017.'' </div> ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="winkler">Winkler, H., Christie, D.A. & Kirwan, G.M. (2017) ''[http://www.hbw.com/node/56121 Eurasian Wryneck (Jynx torquilla)]'' I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 8. juli 2017</ref> <ref name="bli">[[BirdLife International]] (2017) Species factsheet: ''[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22680683 Jynx torquilla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630204421/http://birdlife.org/datazone/species/factsheet/22680683 |date=2016-06-30 }}''. Henta frå http://www.birdlife.org den 8. juli 2017</ref> <ref name="fugleatlas">John Bekken, 1994, ''[http://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?taxon_id=6873 Artsomtale: Vendehals - Jynx torquilla]'', S. 296 i: Gjershaug, J. O., Thingstad, P. G., Eldøy, S. & Byrkjeland, S. (red.): Norsk fugleatlas. Norsk Ornitologisk Forening, Klæbu, henta 8. juli 2017</ref> <ref name="ukbirds">{{Cite web| title = State of UK Birds 2016 {{!}} BTO - British Trust for Ornithology| accessdate = 2017-07-03| url = https://www.bto.org/research-data-services/publications/state-uk-birds/2017/state-uk-birds-2016}}</ref> <ref name="svensson">Svensson, Lars et al (2011). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820</ref> <ref name="haftorn">{{Cite book | publisher = Universitetsforlaget| isbn = | last = Haftorn| first = Svein| coauthors = | title= Norges fugler| location = Oslo| date = 1971}}</ref> <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/4585 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-14 }}</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/2558 |tittel = Fugler: Vurdering av vendehals Jynx torquilla for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Stokke BG, Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R og Strøm H |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Jynx torquilla}} *{{cite web |url=http://www.arkive.org/wryneck/jynx-torquilla/ |title=Wryneck ''Jynx torquilla'' |work=ARKive |publisher=Wildscreen |accessdate=8. juli 2017 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203235344/http://www.arkive.org/wryneck/jynx-torquilla/ |url-status=yes }} [[kategori:spettefamilien]] [[Kategori:Fuglar i Noreg]] ngp7w0o4yn16nt7gz0iejgvrcva2n78 0 342962 3653765 3420253 2026-05-19T01:13:28Z ~2026-30123-25 155088 3653765 wikitext text/x-wiki {{infoboks instrument |bilete=Neverlur.JPG |bilettekst=Neverlur |klassifisering= [[Blåseinstrument]] <br/>[[Aerofon]] }} [[Fil:Bronse-Lurer-Danmark.png|mini|Bronselurar i par frå bronsealderen, funne i Brudevælte på Nord-Sjælland i [[Danmark]].]] '''Lur''' er eit [[blåseinstrument]] av tre eller metall. Det er eit langt [[naturhorn]] utan fingerhol der ein former lyden ved hjelp av leppene ([[embouchure]]). Lurar har lang historie. I Norden kan dei førast tilbake til [[bronsealderen]].<ref>[http://abel.hive.no/trompet/lur/bronze/brudevaelte.html The Brudevælte Lurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927093305/http://abel.hive.no/trompet/lur/bronze/brudevaelte.html |date=2011-09-27 }}, norsk side på engelsk</ref> Lurar av [[bork]] (t.d. olderlur) eller tre tekka med [[never]] (neverlur), eller [[tæger]] (tåglur) var nytta i norsk [[seterdrift]] heilt til 1900-talet. Ein kjenner liknande lurar med lengd på opptil 4–5 meter frå [[Karpatane]], [[Alpane]] ([[alpehorn]]) og [[Pyreneane]]. Eit eige lag for lur og [[bukkehorn]], Norsk Lur-og Bukkehornlag, blei skipa i 1996. ==Bronsealderlurar== I Noreg er det funne 4 bronselurar og i Danmark, Sverige og Nord-Tyskland omkring 40. Lurane er opptil 2 meter lange. Dei er S-forma bronserøyr med konisk mensur og skålforma munnstykke (omtrent som på ein moderne [[basun]]). Lydopningen er forsynt med ei ornamentert plate. Bronselurane er oftast funne to og to saman. Dei er stemd i same tone, men svinga symmetrisk og har sannsynlegvis vore brukt i religiøs kult. Slike lurar er ofte avbilda på [[helleristing]]ar frå bronsealderen. ==Kjelder== {{refstart}} *[https://snl.no/lur_-_bl%C3%A5seinstrument Lur: blåseinstrument]. (14. juni 2015). I Store norske leksikon. Fri artikkel henta 23. september 2017. {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Cite web|url=http://www.digitaltmuseum.no/search?query=Lur&search_context=1 |title=DigitaltMuseum: Søk: 'Lur'}} * [http://www.lurogbukkehorn.org Norsk Lur-og Bukkehornlag] [[Kategori:Blåseinstrument]] [[Kategori:Norske folkemusikkinstrument]] [[Kategori:Naturhorn]] cf8maaissf4ymkhxft1h6hm94tqv6fi 3653766 3653765 2026-05-19T01:15:10Z ~2026-30123-25 155088 3653766 wikitext text/x-wiki {{infoboks instrument |bilete=Neverlur.JPG |bilettekst=Neverlur |klassifisering= [[Blåseinstrument]] <br/>[[Aerofon]] }} [[Fil:Bronse-Lurer-Danmark.png|mini|Bronselurar i par frå bronsealderen, funne i Brudevælte på Nord-Sjælland i [[Danmark]].]] '''Lur''' er eit [[blåseinstrument]] av tre eller metall. Det er eit langt [[naturhorn]] utan fingerhol der ein former lyden ved hjelp av leppene ([[embouchure]]). Lurar har lang historie. I Norden kan dei førast tilbake til [[bronsealderen]].<ref>[http://abel.hive.no/trompet/lur/bronze/brudevaelte.html The Brudevælte Lurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927093305/http://abel.hive.no/trompet/lur/bronze/brudevaelte.html |date=2011-09-27 }}, norsk side på engelsk</ref> Lurar av [[bork]] (t.d. olderlur) eller tre dekt med [[never]] (neverlur), eller [[tæger]] (tåglur) var nytta i norsk [[seterdrift]] heilt til 1900-talet. Ein kjenner liknande lurar med lengd på opptil 4–5 meter frå [[Karpatane]], [[Alpane]] ([[alpehorn]]) og [[Pyreneane]]. Eit eige lag for lur og [[bukkehorn]], Norsk Lur-og Bukkehornlag, blei skipa i 1996. ==Bronsealderlurar== I Noreg er det funne 4 bronselurar og i Danmark, Sverige og Nord-Tyskland omkring 40. Lurane er opptil 2 meter lange. Dei er S-forma bronserøyr med konisk mensur og skålforma munnstykke (omtrent som på ein moderne [[basun]]). Lydopningen er forsynt med ei ornamentert plate. Bronselurane er oftast funne to og to saman. Dei er stemd i same tone, men svinga symmetrisk og har sannsynlegvis vore brukt i religiøs kult. Slike lurar er ofte avbilda på [[helleristing]]ar frå bronsealderen. ==Kjelder== {{refstart}} *[https://snl.no/lur_-_bl%C3%A5seinstrument Lur: blåseinstrument]. (14. juni 2015). I Store norske leksikon. Fri artikkel henta 23. september 2017. {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Cite web|url=http://www.digitaltmuseum.no/search?query=Lur&search_context=1 |title=DigitaltMuseum: Søk: 'Lur'}} * [http://www.lurogbukkehorn.org Norsk Lur-og Bukkehornlag] [[Kategori:Blåseinstrument]] [[Kategori:Norske folkemusikkinstrument]] [[Kategori:Naturhorn]] 67qce402f7em6tmnxff8xipyg96gswv 0 348274 3653771 3026153 2026-05-19T01:33:12Z ~2026-30123-25 155088 3653771 wikitext text/x-wiki [[Fil:Etival-Meules.JPG|mini|Ein gamal, utbrukt slipestein frå tresliperiet i Etival-Clairefontaine i [[Vosges]] i [[Frankrike]] har vorte skulptur.]] [[Fil:Tela maquina de papel.jpg|mini|Bandet, såkalla vire, i ei papirmaskin. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt ut. Det meste av vatnet i massen vert samstundes fjerna ved å sugast gjennom bandet, før papiret går vidare inn i dei store valsene i maskina. [[Vassmerke i papir|Vassmerke]] kan pregast inn i papiret på dette stadiet i prosessen ved å late ein trommel med opphøgde merke rulle over massen.]] '''Tresliperi''' er ein fabrikk som framstiller [[papirmasse]] eller tremasse, såkalla slipmasse, som vert nytta som råstoff i industriell [[papir]]produksjon. Trestammer der bork og bast er fjerna på førehand, i [[Noreg]] framfor alt av [[gran]], vert slipt mot kjapt roterande slipesteinar under tilsetjing av vatn. Då veden hovudsakleg er samansett av [[cellulose]]fiber som vert halde i hop av [[lignin]], vert fibrane frigjorde under denne slipinga. Som ei vasshaldig blanding tilsett visse stoff kan fibrane deretter leggjast saman att på eit flatt løpande band, såkalla vire, i papirmaskina i ein papirfabrkk, og det nettverket av fibrar som utgjer sjølve papiret vert forma. Mykje at vatnet i massen vert fjerna ved å verte sugd gjennom bandet, og etter det vert resten av fukta i papiret fjerna med varme medan papiret løper over store valsar. Lengda på cellulosefibrane er ulike for dei ulike treslaga. Fibrane frå [[bartre]] er mellom tre og fem millimeter lange, medan lengda på fibrane frå [[lauvtre]] berre er på om lag det halve. Lengda har mykje å seie for kvaliteten på papiret. [[Kategori:Papirproduksjon]] 0s10g1a2y366bvjyjaau9809ldj01v3 0 348305 3653788 3058317 2026-05-19T02:17:25Z ~2026-30123-25 155088 3653788 wikitext text/x-wiki [[Fil:Parenco09houtbrokjes.jpg|mini|Råstoff for papirproduksjon]] [[Fil:Fabr papier.jpg|mini|Frå skogsvirke til papir]] [[Fil:Tela maquina de papel.jpg|mini|Det løpande bandet, ei såkalla vire, i ei papirmaskin, merka med 9 ''Table de fabrication'' («fabrikasjonsbordet») på teikninga av papirmaskinen over. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt flatt ut for å filtre seg saman til eit langt band av gjennomblaut papir. Det meste av vatnet i massen vert fjerna på dette bandet ved å sugast gjennom det, før papiret går vidare inn i dei store valsane i maskina for vidare tørking, merka med 10 ''Séchage'' på teikninga. [[Vassmerke i papir|Vassmerke]] kan pregast inn i papiret ved å late ein trommel med opphøgde merke prege den blaute massen på vira.]] '''Papirmasse''' er råstoffet som vert nytta ved industriell produksjon av [[papir]]. Hovudsakleg vert papirmasse framstilt av [[trevirke]], som i denne samanhengen vert kalla massevirke. Veden i [[lauvtre]] og [[bartre]] er hovudsakleg samansett av [[cellulose]]fiber som vert halde i hop av [[lignin]], og papirmasse er frie cellulose-fibrar utblanda i vatn. Fibrane har slike eigenskapar at dei kan danne [[hydrogenbinding]]ar, og med det verte til papir. I [[Noreg]] er det mest [[gran]] som vert nytta til papirmasse. Fibrar til papirmasse kan òg utvinnast av ferdiglaga papir som vert reinska for trykksverte og anna, altså ved å resirkulere avfallspapir. For å få særs kvitt papir vert massen ofte bleikt kjemisk. Til finare papirkvalitetar, som til dømes papir til [[pengesetel|pengesetlar]], vert dessutan ofte fibrar av bomull eller lin frå utbrukte klede og anna avfallstekstil nytta. Handteringa av slikt råstoff skil seg mykje frå korleis papirmasse elles vert produsert. Papirmassen kan verte produsert i særskilde [[tresliperi]] eller cellulosefabrikkar, tørka og send til papirfabrikkar i ballar for der å verte blanda med vatn og naudsynte tilsetjingar og køyrd gjennom papirmaskina. Eller massen kan verte pumpa beinveges over til papirfabrikken som blaut masse. Det finst fleire typar papirmasse laga på ulikt vis. Mekaniske massar, som ofte vert kalla tremassar og nytta til framstilling av papir til [[avis]]ar, blad, magasin og liknande, vert framstilt ved at fibrane i veden vert frigjorte ved at trestokkane (utan bark og bast) vert slipte til småflis mot slipeskiver som roterer med høg fart, og vatn vert tilsett. Ligninet i treverket hindrar fibrane i å svelle under produksjonen av papiret, så papiret vert etter måten svakt og stivt. På grunn av ligninet i papiret gulnar papiret lett i solljos eller dagsljos. Ved å varme opp flisa vert celleveggene i veden mjuke, og fibrane frigjerast med mindre lignin og i auka lengd, såkalla termomekanisk masse. Kjemisk-mekanisk masse får ein ved at flisa vert sett inn med ei blanding av natriumsulfitt og lut før oppmalinga. Dette gjev høgare styrke på papiret, og vert nytta til papir til tapet, mjølkekartongar og slikt. Halvkjemiske papirmassar lagast ved å koke flis av [[lauvtre]] under trykk ved 180 °C i ca. 15 min i ei sulfittoppløysning. Kjemisk masse, som gjerne vert kalla cellulose, vert laga ved å koke massevirke i eit bad av kjemikaliar, slik at størsteparten av ligninet vert fjerna, medan fibrane held seg stort sett uskadde. [[Kategori: Papirproduksjon]] [[Kategori:Treforedling]] 0yyibtvoqnazrpyn18mq0k8g89rup8w 3653789 3653788 2026-05-19T02:21:29Z ~2026-30123-25 155088 3653789 wikitext text/x-wiki [[Fil:Parenco09houtbrokjes.jpg|mini|Råstoff for papirproduksjon]] [[Fil:Fabr papier.jpg|mini|Frå skogsvirke til papir]] [[Fil:Tela maquina de papel.jpg|mini|Det løpande bandet, ei såkalla vire, i ei papirmaskin, merka med 9 ''Table de fabrication'' («fabrikasjonsbordet») på teikninga av papirmaskinen over. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt flatt ut for å filtre seg saman til eit langt band av gjennomblaut papir. Det meste av vatnet i massen vert fjerna på dette bandet ved å sugast gjennom det, før papiret går vidare inn i dei store valsane i maskina for vidare tørking, merka med 10 ''Séchage'' på teikninga. [[Vassmerke i papir|Vassmerke]] kan pregast inn i papiret ved å late ein trommel med opphøgde merke prege den blaute massen på vira.]] '''Papirmasse''' er råstoffet som vert nytta ved industriell produksjon av [[papir]]. Hovudsakleg vert papirmasse framstilt av [[trevirke]], som i denne samanhengen vert kalla massevirke. Veden i [[lauvtre]] og [[bartre]] er hovudsakleg samansett av [[cellulose]]fiber som vert halde i hop av [[lignin]], og papirmasse er frie cellulose-fibrar utblanda i vatn. Fibrane har slike eigenskapar at dei kan danne [[hydrogenbinding]]ar, og med det verte til papir. I [[Noreg]] er det mest [[gran]] som vert nytta til papirmasse. Fibrar til papirmasse kan òg utvinnast av ferdiglaga papir som vert reinska for trykksverte og anna, altså ved å resirkulere avfallspapir. For å få særs kvitt papir vert massen ofte bleikt kjemisk. Til finare papirkvalitetar, som til dømes papir til [[pengesetel|pengesetlar]], vert dessutan ofte fibrar av bomull eller lin frå utbrukte klede og anna avfallstekstil nytta. Handteringa av slikt råstoff skil seg mykje frå korleis papirmasse elles vert produsert. Papirmassen kan verte produsert i særskilde [[tresliperi]] eller cellulosefabrikkar, tørka og send til papirfabrikkar i ballar for der å verte blanda med vatn og naudsynte tilsetjingar og køyrd gjennom papirmaskina. Eller massen kan verte pumpa beinveges over til papirfabrikken som blaut masse. Det finst fleire typar papirmasse laga på ulikt vis. Mekaniske massar, som ofte vert kalla tremassar og nytta til framstilling av papir til [[avis]]er, blad, magasin og liknande, vert framstilt ved at fibrane i veden vert frigjorte ved at trestokkane (utan bark og bast) vert slipte til småflis mot slipeskiver som roterer med høg fart, og vatn vert tilsett. Ligninet i treverket hindrar fibrane i å svelle under produksjonen av papiret, så papiret vert etter måten svakt og stivt. På grunn av ligninet i papiret gulnar papiret lett i solljos eller dagsljos. Ved å varme opp flisa vert celleveggene i veden mjuke, og fibrane frigjerast med mindre lignin og i auka lengd, såkalla termomekanisk masse. Kjemisk-mekanisk masse får ein ved at flisa vert sett inn med ei blanding av natriumsulfitt og lut før oppmalinga. Dette gjev høgare styrke på papiret, og vert nytta til papir til tapet, mjølkekartongar og slikt. Halvkjemiske papirmassar lagast ved å koke flis av [[lauvtre]] under trykk ved 180 °C i ca. 15 min i ei sulfittoppløysning. Kjemisk masse, som gjerne vert kalla cellulose, vert laga ved å koke massevirke i eit bad av kjemikaliar, slik at størsteparten av ligninet vert fjerna, medan fibrane held seg stort sett uskadde. [[Kategori: Papirproduksjon]] [[Kategori:Treforedling]] d8vaktlm8afmhiukyc18ujqu46en8i2 3653790 3653789 2026-05-19T02:24:30Z ~2026-30123-25 155088 3653790 wikitext text/x-wiki [[Fil:Parenco09houtbrokjes.jpg|mini|Råstoff for papirproduksjon]] [[Fil:Fabr papier.jpg|mini|Frå skogsvirke til papir]] [[Fil:Tela maquina de papel.jpg|mini|Det løpande bandet, ei såkalla vire, i ei papirmaskin, merka med 9 ''Table de fabrication'' («fabrikasjonsbordet») på teikninga av papirmaskinen over. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt flatt ut for å filtre seg saman til eit langt band av gjennomblaut papir. Det meste av vatnet i massen vert fjerna på dette bandet ved å sugast gjennom det, før papiret går vidare inn i dei store valsane i maskina for vidare tørking, merkte med 10 ''Séchage'' på teikninga. [[Vassmerke i papir|Vassmerke]] kan pregast inn i papiret ved å late ein trommel med opphøgde merke prege den blaute massen på vira.]] '''Papirmasse''' er råstoffet som vert nytta ved industriell produksjon av [[papir]]. Hovudsakleg vert papirmasse framstilt av [[trevirke]], som i denne samanhengen vert kalla massevirke. Veden i [[lauvtre]] og [[bartre]] er hovudsakleg samansett av [[cellulose]]fiber som vert halde i hop av [[lignin]], og papirmasse er frie cellulose-fibrar utblanda i vatn. Fibrane har slike eigenskapar at dei kan danne [[hydrogenbinding]]ar, og med det verte til papir. I [[Noreg]] er det mest [[gran]] som vert nytta til papirmasse. Fibrar til papirmasse kan òg utvinnast av ferdiglaga papir som vert reinska for trykksverte og anna, altså ved å resirkulere avfallspapir. For å få særs kvitt papir vert massen ofte bleikt kjemisk. Til finare papirkvalitetar, som til dømes papir til [[pengesetel|pengesetlar]], vert dessutan ofte fibrar av bomull eller lin frå utbrukte klede og anna avfallstekstil nytta. Handteringa av slikt råstoff skil seg mykje frå korleis papirmasse elles vert produsert. Papirmassen kan verte produsert i særskilde [[tresliperi]] eller cellulosefabrikkar, tørka og send til papirfabrikkar i ballar for der å verte blanda med vatn og naudsynte tilsetjingar og køyrd gjennom papirmaskina. Eller massen kan verte pumpa beinveges over til papirfabrikken som blaut masse. Det finst fleire typar papirmasse laga på ulikt vis. Mekaniske massar, som ofte vert kalla tremassar og nytta til framstilling av papir til [[avis]]er, blad, magasin og liknande, vert framstilte ved at fibrane i veden vert frigjorde ved at trestokkane (utan bork og bast) vert slipte til småflis mot slipeskiver som roterer med høg fart, og vatn vert tilsett. Ligninet i treverket hindrar fibrane i å svelle under produksjonen av papiret, så papiret vert etter måten svakt og stivt. På grunn av ligninet i papiret gulnar papiret lett i solljos eller dagsljos. Ved å varme opp flisa vert celleveggene i veden mjuke, og fibrane frigjerast med mindre lignin og i auka lengd, såkalla termomekanisk masse. Kjemisk-mekanisk masse får ein ved at flisa vert sett inn med ei blanding av natriumsulfitt og lut før oppmalinga. Dette gjev høgare styrke på papiret, og vert nytta til papir til tapet, mjølkekartongar og slikt. Halvkjemiske papirmassar lagast ved å koke flis av [[lauvtre]] under trykk ved 180 °C i ca. 15 min i ei sulfittoppløysning. Kjemisk masse, som gjerne vert kalla cellulose, vert laga ved å koke massevirke i eit bad av kjemikaliar, slik at størsteparten av ligninet vert fjerna, medan fibrane held seg stort sett uskadde. [[Kategori: Papirproduksjon]] [[Kategori:Treforedling]] iwmkl37araoufcuvlpsuhdmm2o3gebz 3653791 3653790 2026-05-19T02:26:14Z ~2026-30123-25 155088 3653791 wikitext text/x-wiki [[Fil:Parenco09houtbrokjes.jpg|mini|Råstoff for papirproduksjon]] [[Fil:Fabr papier.jpg|mini|Frå skogsvirke til papir]] [[Fil:Tela maquina de papel.jpg|mini|Det løpande bandet, ei såkalla vire, i ei papirmaskin, merkt med 9 ''Table de fabrication'' («fabrikasjonsbordet») på teikninga av papirmaskina over. Her vert den blaute, vasshaldige fibermassen lagt flatt ut for å filtre seg saman til eit langt band av gjennomblautt papir. Det meste av vatnet i massen vert fjerna på dette bandet ved å sugast gjennom det, før papiret går vidare inn i dei store valsane i maskina for vidare tørking, merkte med 10 ''Séchage'' på teikninga. [[Vassmerke i papir|Vassmerke]] kan pregast inn i papiret ved å late ein trommel med opphøgde merke prege den blaute massen på vira.]] '''Papirmasse''' er råstoffet som vert nytta ved industriell produksjon av [[papir]]. Hovudsakleg vert papirmasse framstilt av [[trevirke]], som i denne samanhengen vert kalla massevirke. Veden i [[lauvtre]] og [[bartre]] er hovudsakleg samansett av [[cellulose]]fiber som vert halde i hop av [[lignin]], og papirmasse er frie cellulose-fibrar utblanda i vatn. Fibrane har slike eigenskapar at dei kan danne [[hydrogenbinding]]ar, og med det verte til papir. I [[Noreg]] er det mest [[gran]] som vert nytta til papirmasse. Fibrar til papirmasse kan òg utvinnast av ferdiglaga papir som vert reinska for trykksverte og anna, altså ved å resirkulere avfallspapir. For å få særs kvitt papir vert massen ofte bleikt kjemisk. Til finare papirkvalitetar, som til dømes papir til [[pengesetel|pengesetlar]], vert dessutan ofte fibrar av bomull eller lin frå utbrukte klede og anna avfallstekstil nytta. Handteringa av slikt råstoff skil seg mykje frå korleis papirmasse elles vert produsert. Papirmassen kan verte produsert i særskilde [[tresliperi]] eller cellulosefabrikkar, tørka og send til papirfabrikkar i ballar for der å verte blanda med vatn og naudsynte tilsetjingar og køyrd gjennom papirmaskina. Eller massen kan verte pumpa beinveges over til papirfabrikken som blaut masse. Det finst fleire typar papirmasse laga på ulikt vis. Mekaniske massar, som ofte vert kalla tremassar og nytta til framstilling av papir til [[avis]]er, blad, magasin og liknande, vert framstilte ved at fibrane i veden vert frigjorde ved at trestokkane (utan bork og bast) vert slipte til småflis mot slipeskiver som roterer med høg fart, og vatn vert tilsett. Ligninet i treverket hindrar fibrane i å svelle under produksjonen av papiret, så papiret vert etter måten svakt og stivt. På grunn av ligninet i papiret gulnar papiret lett i solljos eller dagsljos. Ved å varme opp flisa vert celleveggene i veden mjuke, og fibrane frigjerast med mindre lignin og i auka lengd, såkalla termomekanisk masse. Kjemisk-mekanisk masse får ein ved at flisa vert sett inn med ei blanding av natriumsulfitt og lut før oppmalinga. Dette gjev høgare styrke på papiret, og vert nytta til papir til tapet, mjølkekartongar og slikt. Halvkjemiske papirmassar lagast ved å koke flis av [[lauvtre]] under trykk ved 180 °C i ca. 15 min i ei sulfittoppløysning. Kjemisk masse, som gjerne vert kalla cellulose, vert laga ved å koke massevirke i eit bad av kjemikaliar, slik at størsteparten av ligninet vert fjerna, medan fibrane held seg stort sett uskadde. [[Kategori: Papirproduksjon]] [[Kategori:Treforedling]] frnb56awledx6nc6bjivpigedcqwv3n 0 353226 3653816 3464229 2026-05-19T03:06:08Z ~2026-30123-25 155088 /* Galleri */ 3653816 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Mannaask''' (''Fraxinus ornus'') er eit lauvfellande tre i [[oliventrefamilien]]. Arten er utbreidd frå [[Spania]] i vest til [[Tyrkia]], [[Armenia]] og [[Libanon]] i aust og nordover til [[Austerrike]], [[Tsjekkia]] og [[Polen]].<ref name="fraxi">{{Kilde bok | forfatter=FRAXIGEN | utgivelsesår=2005 | artikkel=Chapter 6: ''Fraxinus ornus'' (manna ash) | tittel=Ash species in Europe: biological characteristics and practical guidelines for sustainable use | side=87–108 | forlag=Oxford Forestry Institute, University of Oxford | url=http://herbaria.plants.ox.ac.uk/fraxigen/pdfs_and_docs/book/fraxigen_c6.pdf | isbn=0-85074-163-7}}</ref><ref>{{Kilde www | url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Fraxinus&SPECIES_XREF=ornus&TAXON_NAME_XREF=&RANK= | tittel=''Fraxinus ornus'' | besøksdato=2015-03-09 | verk=Flora Europaea}}</ref> Mannaask blir opptil 20&nbsp;m høg og har glatt, grå bork. Blada er motsette og finna med 5–9 mørkegrøne småblad. Blomsae spring ut samtidig med blada og er kvite og duftande; dei sit i tette, kjegleforma, endestilte klasar. [[Pollinering]]a blir utført av insekt, hovudsakleg [[blomsterfluger]] og små [[biller]], men noko pollen blir spreidd med vinden. Frukta er ei nøtt med venge ([[frukta samara|samara]]).<ref name="wfm">{{Kilde bok | forfatter=M. Blamey og C. Grey-Wilson | utgivelsesår=2004 | utgave=2 | tittel=Wild Flowers of the Mediterranean | side=174 | forlag=A & C Black | utgivelsessted=London | isbn=0-7136-7015-0}}</ref><ref>{{Kilde bok | forfatter=O. Polunin og A. Huxley, norsk utgave P. Sunding | utgivelsesår=1978 | tittel=Middelhavsflora | forlag=NKI-Forlaget | side=141 | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011110906007 | isbn=82-562-0490-7}}</ref><ref name="tsh">{{Kilde bok | forfatter=A. Mitchell, oversatt av I. Gjærevoll | utgivelsesår=1977 | tittel=Trær i skog og hage | side=379–380 | forlag=Tiden | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007072601061 | isbn=82-10-01282-7}}</ref><ref name="ois">{{Kilde www | url=http://www.oleaceae.info/fraxinus/ornus.html | tittel=Flowering biology of ''Fraxinus ornus'' L. | besøksdato=2015-03-09 | utgiver=Oleaceae information site}}</ref> Blomen har eit [[fruktemne]], to [[pollenberar]]ar og fire smale [[kronblad]] som er 5–6&nbsp;mm lange. Hjå litt over halvparten av trea er fruktemnet redusert slik at blomane fungerer som hannblomar, medan resten har tvikjønna blomar. Dette kjønnssystemet er kjend som [[androdiøci]]. Det er sjeldan blant dei fleste plantar, men finst hjå fleire artar i oliventrefamilien.<ref name="ois" /><ref>{{Kilde artikkel | forfatter=B. Dommée m.fl. | tittel=Androdioecy in the entomophilous tree ''Fraxinus ornus'' (Oleaceae) | publikasjon=New Phytologist | utgivelsesår=1999 | bind=143 | nummer=2 | side=419–426 | doi=10.1046/j.1469-8137.1999.00442.x | issn=1469-8137}}</ref> Arten veks i skog, [[maquis]], ravinar og på steinete stader.<ref name="wfm" /> Om ein skjer i borken, renn det ut saft som inneheld søtstoffet [[mannitol]]. Både sevja og borken er blitt brukt til medisin. Safta er søt og nærande, og er blitt brukt under rekonvalesens. Ho kan også brukast til å maskera dårleg smak i annan medisin. Ho er også tradisjonelt blitt brukt som eit mildt [[avføringsmiddel]].<ref>{{Kilde www | url=http://www.rolv.no/urtemedisin/medisinplanter/frax_orn.htm | tittel=Manna-ask | besøksdato=2015-10-05 | utgiver=Urtekildens planteleksikon}}</ref><ref name="fraxi" /> Safta har gjeve namn til treet, fordi ein frå mellomalderen likna henne med [[manna]] frå bibelsoga. Mannaask blir også brukt som prydtre, planta i hagar, parkar og langs gater nord til [[Dei britiske øyane]]. Det er også blitt dyrka i Noreg, men blir då berre ein busk.<ref name="tsh" /> == Galleri == <gallery> Fraxinus ornus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-062.jpg|Plansje fra ''Köhlers Medizinal-Pflanzen'' Fraxinus ornus - Morris Arboretum - DSC00379.JPG|Vekstform Fraxinus ornus corteccia.jpg|Bork Fraxinus ornus Bulgaria 2.jpg|Blomsterstander Fraxinus ornus 001.jpg|Frukter Fraxinus ornus 20091012.jpg|Høstfarget bladverk </gallery> == Kjelder == <references /> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mannaask|Mannaask]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 10. juni 2018.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Medisinplantar]] [[Kategori:Askeslekta]] 8tq4rc7chp855nrppcvx9oke3qgddvj 3653817 3653816 2026-05-19T03:06:23Z ~2026-30123-25 155088 /* Galleri */ 3653817 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Mannaask''' (''Fraxinus ornus'') er eit lauvfellande tre i [[oliventrefamilien]]. Arten er utbreidd frå [[Spania]] i vest til [[Tyrkia]], [[Armenia]] og [[Libanon]] i aust og nordover til [[Austerrike]], [[Tsjekkia]] og [[Polen]].<ref name="fraxi">{{Kilde bok | forfatter=FRAXIGEN | utgivelsesår=2005 | artikkel=Chapter 6: ''Fraxinus ornus'' (manna ash) | tittel=Ash species in Europe: biological characteristics and practical guidelines for sustainable use | side=87–108 | forlag=Oxford Forestry Institute, University of Oxford | url=http://herbaria.plants.ox.ac.uk/fraxigen/pdfs_and_docs/book/fraxigen_c6.pdf | isbn=0-85074-163-7}}</ref><ref>{{Kilde www | url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Fraxinus&SPECIES_XREF=ornus&TAXON_NAME_XREF=&RANK= | tittel=''Fraxinus ornus'' | besøksdato=2015-03-09 | verk=Flora Europaea}}</ref> Mannaask blir opptil 20&nbsp;m høg og har glatt, grå bork. Blada er motsette og finna med 5–9 mørkegrøne småblad. Blomsae spring ut samtidig med blada og er kvite og duftande; dei sit i tette, kjegleforma, endestilte klasar. [[Pollinering]]a blir utført av insekt, hovudsakleg [[blomsterfluger]] og små [[biller]], men noko pollen blir spreidd med vinden. Frukta er ei nøtt med venge ([[frukta samara|samara]]).<ref name="wfm">{{Kilde bok | forfatter=M. Blamey og C. Grey-Wilson | utgivelsesår=2004 | utgave=2 | tittel=Wild Flowers of the Mediterranean | side=174 | forlag=A & C Black | utgivelsessted=London | isbn=0-7136-7015-0}}</ref><ref>{{Kilde bok | forfatter=O. Polunin og A. Huxley, norsk utgave P. Sunding | utgivelsesår=1978 | tittel=Middelhavsflora | forlag=NKI-Forlaget | side=141 | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011110906007 | isbn=82-562-0490-7}}</ref><ref name="tsh">{{Kilde bok | forfatter=A. Mitchell, oversatt av I. Gjærevoll | utgivelsesår=1977 | tittel=Trær i skog og hage | side=379–380 | forlag=Tiden | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007072601061 | isbn=82-10-01282-7}}</ref><ref name="ois">{{Kilde www | url=http://www.oleaceae.info/fraxinus/ornus.html | tittel=Flowering biology of ''Fraxinus ornus'' L. | besøksdato=2015-03-09 | utgiver=Oleaceae information site}}</ref> Blomen har eit [[fruktemne]], to [[pollenberar]]ar og fire smale [[kronblad]] som er 5–6&nbsp;mm lange. Hjå litt over halvparten av trea er fruktemnet redusert slik at blomane fungerer som hannblomar, medan resten har tvikjønna blomar. Dette kjønnssystemet er kjend som [[androdiøci]]. Det er sjeldan blant dei fleste plantar, men finst hjå fleire artar i oliventrefamilien.<ref name="ois" /><ref>{{Kilde artikkel | forfatter=B. Dommée m.fl. | tittel=Androdioecy in the entomophilous tree ''Fraxinus ornus'' (Oleaceae) | publikasjon=New Phytologist | utgivelsesår=1999 | bind=143 | nummer=2 | side=419–426 | doi=10.1046/j.1469-8137.1999.00442.x | issn=1469-8137}}</ref> Arten veks i skog, [[maquis]], ravinar og på steinete stader.<ref name="wfm" /> Om ein skjer i borken, renn det ut saft som inneheld søtstoffet [[mannitol]]. Både sevja og borken er blitt brukt til medisin. Safta er søt og nærande, og er blitt brukt under rekonvalesens. Ho kan også brukast til å maskera dårleg smak i annan medisin. Ho er også tradisjonelt blitt brukt som eit mildt [[avføringsmiddel]].<ref>{{Kilde www | url=http://www.rolv.no/urtemedisin/medisinplanter/frax_orn.htm | tittel=Manna-ask | besøksdato=2015-10-05 | utgiver=Urtekildens planteleksikon}}</ref><ref name="fraxi" /> Safta har gjeve namn til treet, fordi ein frå mellomalderen likna henne med [[manna]] frå bibelsoga. Mannaask blir også brukt som prydtre, planta i hagar, parkar og langs gater nord til [[Dei britiske øyane]]. Det er også blitt dyrka i Noreg, men blir då berre ein busk.<ref name="tsh" /> == Galleri == <gallery> Fraxinus ornus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-062.jpg|Plansje fra ''Köhlers Medizinal-Pflanzen'' Fraxinus ornus - Morris Arboretum - DSC00379.JPG|Vekstform Fraxinus ornus corteccia.jpg|Bork Fraxinus ornus Bulgaria 2.jpg|Blomsterstander Fraxinus ornus 001.jpg|Frukter Fraxinus ornus 20091012.jpg|Haustfarga bladverk </gallery> == Kjelder == <references /> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mannaask|Mannaask]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 10. juni 2018.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Medisinplantar]] [[Kategori:Askeslekta]] sz5b2yah82s4pcp0nmmlh0v7x4prq6q 3653818 3653817 2026-05-19T03:06:54Z ~2026-30123-25 155088 /* Galleri */ 3653818 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Mannaask''' (''Fraxinus ornus'') er eit lauvfellande tre i [[oliventrefamilien]]. Arten er utbreidd frå [[Spania]] i vest til [[Tyrkia]], [[Armenia]] og [[Libanon]] i aust og nordover til [[Austerrike]], [[Tsjekkia]] og [[Polen]].<ref name="fraxi">{{Kilde bok | forfatter=FRAXIGEN | utgivelsesår=2005 | artikkel=Chapter 6: ''Fraxinus ornus'' (manna ash) | tittel=Ash species in Europe: biological characteristics and practical guidelines for sustainable use | side=87–108 | forlag=Oxford Forestry Institute, University of Oxford | url=http://herbaria.plants.ox.ac.uk/fraxigen/pdfs_and_docs/book/fraxigen_c6.pdf | isbn=0-85074-163-7}}</ref><ref>{{Kilde www | url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Fraxinus&SPECIES_XREF=ornus&TAXON_NAME_XREF=&RANK= | tittel=''Fraxinus ornus'' | besøksdato=2015-03-09 | verk=Flora Europaea}}</ref> Mannaask blir opptil 20&nbsp;m høg og har glatt, grå bork. Blada er motsette og finna med 5–9 mørkegrøne småblad. Blomsae spring ut samtidig med blada og er kvite og duftande; dei sit i tette, kjegleforma, endestilte klasar. [[Pollinering]]a blir utført av insekt, hovudsakleg [[blomsterfluger]] og små [[biller]], men noko pollen blir spreidd med vinden. Frukta er ei nøtt med venge ([[frukta samara|samara]]).<ref name="wfm">{{Kilde bok | forfatter=M. Blamey og C. Grey-Wilson | utgivelsesår=2004 | utgave=2 | tittel=Wild Flowers of the Mediterranean | side=174 | forlag=A & C Black | utgivelsessted=London | isbn=0-7136-7015-0}}</ref><ref>{{Kilde bok | forfatter=O. Polunin og A. Huxley, norsk utgave P. Sunding | utgivelsesår=1978 | tittel=Middelhavsflora | forlag=NKI-Forlaget | side=141 | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011110906007 | isbn=82-562-0490-7}}</ref><ref name="tsh">{{Kilde bok | forfatter=A. Mitchell, oversatt av I. Gjærevoll | utgivelsesår=1977 | tittel=Trær i skog og hage | side=379–380 | forlag=Tiden | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007072601061 | isbn=82-10-01282-7}}</ref><ref name="ois">{{Kilde www | url=http://www.oleaceae.info/fraxinus/ornus.html | tittel=Flowering biology of ''Fraxinus ornus'' L. | besøksdato=2015-03-09 | utgiver=Oleaceae information site}}</ref> Blomen har eit [[fruktemne]], to [[pollenberar]]ar og fire smale [[kronblad]] som er 5–6&nbsp;mm lange. Hjå litt over halvparten av trea er fruktemnet redusert slik at blomane fungerer som hannblomar, medan resten har tvikjønna blomar. Dette kjønnssystemet er kjend som [[androdiøci]]. Det er sjeldan blant dei fleste plantar, men finst hjå fleire artar i oliventrefamilien.<ref name="ois" /><ref>{{Kilde artikkel | forfatter=B. Dommée m.fl. | tittel=Androdioecy in the entomophilous tree ''Fraxinus ornus'' (Oleaceae) | publikasjon=New Phytologist | utgivelsesår=1999 | bind=143 | nummer=2 | side=419–426 | doi=10.1046/j.1469-8137.1999.00442.x | issn=1469-8137}}</ref> Arten veks i skog, [[maquis]], ravinar og på steinete stader.<ref name="wfm" /> Om ein skjer i borken, renn det ut saft som inneheld søtstoffet [[mannitol]]. Både sevja og borken er blitt brukt til medisin. Safta er søt og nærande, og er blitt brukt under rekonvalesens. Ho kan også brukast til å maskera dårleg smak i annan medisin. Ho er også tradisjonelt blitt brukt som eit mildt [[avføringsmiddel]].<ref>{{Kilde www | url=http://www.rolv.no/urtemedisin/medisinplanter/frax_orn.htm | tittel=Manna-ask | besøksdato=2015-10-05 | utgiver=Urtekildens planteleksikon}}</ref><ref name="fraxi" /> Safta har gjeve namn til treet, fordi ein frå mellomalderen likna henne med [[manna]] frå bibelsoga. Mannaask blir også brukt som prydtre, planta i hagar, parkar og langs gater nord til [[Dei britiske øyane]]. Det er også blitt dyrka i Noreg, men blir då berre ein busk.<ref name="tsh" /> == Galleri == <gallery> Fraxinus ornus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-062.jpg|Plansje frå ''Köhlers Medizinal-Pflanzen'' Fraxinus ornus - Morris Arboretum - DSC00379.JPG|Vekstform Fraxinus ornus corteccia.jpg|Bork Fraxinus ornus Bulgaria 2.jpg|Blomsterstandar Fraxinus ornus 001.jpg|Frukter Fraxinus ornus 20091012.jpg|Haustfarga bladverk </gallery> == Kjelder == <references /> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Mannaask|Mannaask]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 10. juni 2018.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Medisinplantar]] [[Kategori:Askeslekta]] olr0s836odlfdw6e568kqt0kq6ka462 0 371878 3653836 3310845 2026-05-19T03:38:23Z ~2026-30123-25 155088 3653836 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Gray-cheeked Thrush - Alaslka DSCN0233 (17208948266).jpg | bilettekst = Gråkinnskogtrast{{foto|Francesco Veronesi}} }} '''Gråkinnskogtrast''' eller '''gråkinnskogtrost''' (''Catharus minimus'') er ein [[fugl]] i [[trastefamilien]] som hekkar i [[Nord-Amerika]] og i austlegaste [[Sibir]]. Han er ein [[langdistansetrekkfugl]] med overvintring i nordlege [[Sør-Amerika]]. == Skildring == [[Fil:Catharus minimus map.svg|mini|venstre|Utbreiing]] Gråkinnskogtrast er ein liten trast, ca. 17–18,5 centimeter i kroppslengd, og kroppsvekt på 26–50 gram.<ref name="collar"/> Dette er mindre enn minste trastearten i [[Noreg]], [[raudvengtrast]]. Eit kjenneteikn for arten og andre i slekta er ei iaugefallande teikning av lengdeband på undervengen i kvitt og mørkt, berre synleg i flukt.<ref name="svensson"/> Fargene i fjørdrakta på ein fugl som sit er omtrent som ein [[måltrast]], olivenbrun overside, nesten kvit underside med mørke markeringar som blir lysare bakover sidene. Gråkinnskogtrasten er ein amerikansk trasteart som hekkar i [[Alaska]], austover i eit breitt belte over nordlege [[Canada]] til og med [[Newfoundland]], dessutan på vestsida av [[Beringsundet]] i austlegast [[Sibir]] aust for [[Kolymaelva]]. Overvintring skjer i nordlegaste Sør-Amerika aust for [[Andes]]. Sørgrensa er nordlegaste [[Bolivia]]. Nokon fuglar kan overvintre i delar av [[Dei store Antillane]].<ref name="collar"/> Hekking skjer i skogshabitat på [[taiga]] med underskog og på [[tundra]] med krattskog. Om vinteren føretrekk dei skogshabitat, helst under 1500 [[moh.]]<ref name="collar"/> Føda er mange typar leddyr som maur, biller, bier, årevenger, larver og anna, dessutan blautdyr og noko frukt.<ref name="collar"/> Arten er særs talrik, estimert til ca. 12 millionar individ. Han er klassifisert som globalt livskraftig.<ref name="bli"/> ;Spontant i Noreg Eit individ av arten er registrert på [[Ona]] i [[Sandøy kommune]], Møre og Romsdal i oktober 2009, ein annan på [[Utsira]] i [[Rogaland]] i oktober 1973.<ref name=aobs/> Det er meir enn 90 andre registreringar i [[Europa]], dei fleste i [[Storbritannia]] og med ein topp i oktober månad. == Kjelder == *Collar, N. & Christie, D.A. (2019). ''[http://www.hbw.com/node/58373 Gray-cheeked Thrush (Catharus minimus)]'' I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.) (2016). Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 12. september 2019 ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="collar">Collar et al in HBW Alive (2019)</ref> <ref name="bli">[[BirdLife International]] (2019) Species factsheet: ''[http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22708658 Catharus minimus]''. Henta frå http://www.birdlife.org den 12. september 2019</ref> <ref name="svensson">Svensson, Lars et al (2011). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820.</ref> --> <ref name=aobs>{{Cite web| title = Artsobservasjoner - rapportsystem for arter i Norge| accessdate = 12. september 2019| url = https://artsobservasjoner.no/}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Catharus minimus}} [[Kategori:Trastefamilien]] [[Kategori:Amerikanske sporvefuglar i Noreg]] e6km6sczkdi69brg0b0wg2ejc0j8wx2 0 371895 3653837 3330783 2026-05-19T03:38:55Z ~2026-30123-25 155088 3653837 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Catharus ustulatus -North Dakota-8a.jpg | bilettekst = Brunkinnskogtrast{{foto|Matt Reinbold}} | kart = Catharus_ustulatus_map.svg | karttekst = {{legend|#FF7F2A|Hekkeområde}}{{legend|#FFDD55|Trekkområde}}{{legend|#5F8DD3|Overvintring}} }} '''Brunkinnskogtrast''' eller '''brunkinnskogtrost''' (''Catharus ustulatus'') er ein [[fugl]] i [[trastefamilien]] som hekkar i [[Nord-Amerika]]. Han er ein [[langdistansetrekkfugl]] med overvintring i [[Mellom-Amerika]] og i [[Sør-Amerika]]. Brunkinnskogtrast er mykje lik [[gråkinnskogtrast]] i storleik og utsjånad, og har i stor grad overlappande utbreiing. == Skildring == [[Fil:Swainson’s Thrush Tex.jpg|mini|venstre|Foto frå South Padre Island, Texas {{foto|TonyCastro}}]] Brunkinnskogtrast er ein liten trast, ca. 16–20 centimeter i kroppslengd, og kroppsvekt på 25–37 gram.<ref name="hbw"/> Fargene i fjørdrakta er mykje som ein [[måltrast]] i [[Europa]], olivenbrun overside, nesten kvit underside med mørke markeringar som blir lysare bakover sidene. I motsetnad til måltrasten har skogtrastane breie lengdestriper på undervengen i kvitt og mørkt, der måltrasten er einsfarga rustgul. Brunkinnskogtrast kan skiljast frå gråkinnskogtrast med litt tydelegare augering og meir markert teikna kinnparti.<ref name="svensson"/> Brunkinnskogtrast er ein amerikansk trasteart som hekkar i [[Alaska]], austover i eit breitt belte over nordlege [[Canada]] til og med [[Newfoundland]]. Dessutan i dei nordaustlegaste statar av [[USA]] og i vestlege statar, og sørover langst stillehavskysten til sørlegste [[California]]. Overvintring skjer i [[Mellom-Amerika]] frå sørlege [[Mexico]], og i vestlege Sør-Amerika langs og på begge sider av [[Andes]] sør til nordvestre [[Argentina]].<ref name="hbw"/> Hekking skjer i skogshabitat hovudsakleg i barskog, men òg i blanda lauvskog. Om vinteren kan dei òg leve i meir opne område, vanlegvis under ca. 2000 [[moh.]]<ref name="hbw"/> Føda er mange typar leddyr og frukt, og dei beitar i tre lågt over bakken. Om vinteren kan dei beite på frukt i flokkar, somme tider i [[fleirartsflokkar]].<ref name="hbw"/> ;Spontant i Noreg Det er samla fem observasjonar av brunkinnskogtrast i Noreg, alle om hausten.<ref name=aobs/> Den siste registreringa er frå [[Utsira]] i [[Rogaland]] i oktober 2019.<ref name="berg"/> Ca. 75 andre registreringar er gjort i [[Europa]], dei fleste i [[Storbritannia]] og dei fleste av desse i oktober månad. ;Taksonomi Artstaksonet som det er skildra her er per ''EBird/Clements Checklist'' v2019,<ref name="ebird"/> og det inkluderer seks underartar: ''C. u. ustulatus'', ''C. u. phillipsi'', ''C. u. oedicus'', ''C. u. incanus'', ''C. u. appalachiensis'', og ''C. u. swainsoni''. Dei tre sistnemnde underartane er skilt ut som enda eit artstakson Swainson's Thrush (''Catharus swainsoni'') Tschudi, 1845, hos andre autoritetar, slik som hos ''[[HBW Alive]]'' og [[IUCN]].<ref name="bli"/> == Kjelder == <div class="references-small"> * del Hoyo, J., Collar, N. & Marks, J.S. (2019) ''[http://www.hbw.com/node/1344017 Swainson's Thrush (Catharus swainsoni)]'' I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). ''Handbook of the Birds of the World Alive.'' Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 14. september 2019 * Collar, N., Christie, D.A. & Marks, J.S. (2019) ''[http://www.hbw.com/node/58375 Russet-backed Thrush (Catharus ustulatus)]'' I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). ''Handbook of the Birds of the World Alive.'' Lynx Edicions, Barcelona. Henta den 14. september 2019 </div> ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="hbw">Artiklane om ''C. ustulatus'' og ''C. swainsoni'' i HBW Alive </ref> <ref name="ebird">{{Referanse:eBird_v2019}}</ref> <ref name="bli">[[BirdLife International]] (2019) [http://datazone.birdlife.org/species/results?thrlev1=&thrlev2=&kw=Catharus&fam=0&gen=0&spc=&cmn=&reg=0&cty=0 Søk på ''Catharus'' ]. Henta frå http://www.birdlife.org den 15. september 2019</ref> <ref name="svensson">Svensson, Lars et al (2011). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820.</ref> <ref name=aobs>{{Cite web| title = Artsobservasjoner - rapportsystem for arter i Norge| accessdate = 14. september 2019| url = https://artsobservasjoner.no/}}</ref> <ref name="berg">Torborg Berg, ''Magiske dager på Utsira høsten 2019, Vår fuglefauna: medlemstidsskrift for Norsk ornitologisk forening'' 42 (2019), nr. 4, side 228-232</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Catharus ustulatus}} [[kategori:trastefamilien]] [[kategori:amerikanske sporvefuglar i Noreg]] aje27r3c7uc094clr81sziwm73onhz6 0 376275 3653798 3200065 2026-05-19T02:39:43Z ~2026-30123-25 155088 /* Etymologi */ 3653798 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Kanelrose''' (''Rosa majalis'') er ei [[plante]] i [[roseslekta]]. Kanelrosa er ein 50-200 cm høg busk med underjordiske utløparar. Blomane er om lag 5 cm i diameter med mørkrosa kronblad. I Noreg er arten registert over heile landet, men er oftast å finne på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]].<ref>{{Citation|title=Kanelrose|url=https://artsdatabanken.no/taxon/Rosa%20majalis/103393|website=artsdatabanken.no|accessdate=2020-03-01|language=nb}}</ref> Arten veks naturleg frå [[Skandinavia]] austover til [[Sibir]] og sør til [[Frankrike]] og [[Italia]]. Ei kryssing mellom kanelrose og ei ukjend [[gallicaarose]] er opphavet til rosegruppa [[francofortuna]]. ==Etymologi== Det norske namnet refererer til borken på greinene som kan minne om kanel. Det latinske ''majalis'' kjem av at planta blomstrar i mai, noko som er tilfelle lenger sør i Europa. ==Referansar== {{Reflist}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Rosefamilien]] op1frif0gw12gswiyv1izhtz07c00zt 0 392885 3653826 3330781 2026-05-19T03:18:35Z ~2026-30123-25 155088 /* Formeiring */ 3653826 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Tonkin snub-nosed monkeys (Rhinopithecus avunculus) 1.jpg |bilettekst=''Rhinopithecus avunculus'' i Vietnam }}'''Stumpnaseapar''' (''Rhinopithecus'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] [[langurar]] i familien [[dyreapar]]. Slekta består av fem artar som lever i [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Myanmar]] og [[Vietnam]]. == Skildring == [[Fil:Golden Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|venstre|''R. roxellana''.]] Slektsnamnet viser til den korte snuten som har to framoverretta nasebor. Pelsfargen kan variera mykje, særleg på skuldrene og ryggen. Kroppslengda ligg mellom 51 og 83 centimeter. I tillegg kjem ein 55 til 97 centimeter lang hale.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Utbreiing og leveområde == Stumpnaseapar finst i skogar i sentrale og sørlege Kina og dessutan i nordlege Myanmar og Vietnam. Skogane dekker ofte fjelltrakter opptil 4 500 meter over havet. For artane som lever i Kina er [[Habitat|habitatet]] danna av [[blandingsskog]] og [[barskog]]. Området er kaldt, og om vinteren fell nedbøren som snø. Apane er derfo ganske motstandsdyktige mot kulde.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Levesett == [[Fil:Black Snub-nosed Monkey - 47929168358.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i eit tre.]] [[Fil:Black Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i Yunnan.]] Artane ''Rhinopithecus brelichi'' og ''R. avunculus'' lever hovudsakleg i tre, medan gyllen (''R. roxellana)'' og svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever både på bakken og i tre. Alle artane lever i grupper. Det finst samanlagt kring 10 000 eksemplar av gyllen stubbnaseape , og blant dei har ein observert grupper med opptil 600 individ. Dei andre artane er mykje mindre talrike, og det er no sjeldan at ein observerer grupper som omfattar meir enn 100 individ. Under den kalde årstida er tilgangen på føde mindre, og gruppene deler seg då ofte opp i mindre flokkar. Desse undergruppene liknar eit harem med ein dominant hann og fleire hoer, og dessutan ungdyra deira. Kvar gruppe har eit [[revir]] og kommunikasjonen skjer med skrik. Hos stubbnaseape finst fleire ulike lydar, og av og til kan kommunikasjonen minna om korsong. Artane er [[Planteetar|planteetarar]] og livnærer seg av bar, knoppar, frukt, blad og frø. Om vinteren et dei òg bark og [[lav]].<ref name="Nat Geo2">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei har ein mage med fleire segment som forbetrar [[stoffskifte]]t. == Formeiring == Hoer viser det for hannen når dei er [[Brunst|brunstige]]. Dei tek til dømes augekontakt med hannen og oppsøker sidan ein plass lenger unna frå medlemmer av gruppa. Av og til viser hoa fram kjønnsdelane sine. Etter ei [[fostertid]] på cirka 200 dagar føder dei om våren eller sommaren, vanlegvis berre éin unge. Ein kjenner ikkje til kor lenge ungane diar. Dei blir kjønnsmogne i femårsalderen, men den gjennomsnittlege levealderen til apane er ukjend. == Trugsmål == Alle artane er truga. Tidlegare blei dei jakta for kjøt. Pelsen deira er ifølgje [[tradisjonell kinesisk medisin]] eit middel mot [[leddgikt]] og liknande sjukdomar. Under det kinesiske keisarriket blei pelsen nytta til seremonielle klede. I dag kjem det største trugsmålet frå forringing av habitata. Berre gylne stubbnaseapar har ein nokoleis levekraftig populasjon med cirka 10 000 individ, men dei er enno lista som [[Truga artar|sterkt truga]] av [[Verdas naturvernunion]] (IUCN).<ref name="Nat Geo3">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref><ref name="IUCN">{{Webbref|url=https://www.iucnredlist.org/search?query=Rhinopithecus&searchType=species|titel=Rhinopithecus|hämtdatum=10. mai 2013|efternamn=Yongcheng|förnamn=L.|efternamn2=Richardson|förnamn2=M.|år=2008|verk=The IUCN Red List of Threatened Species|utgivare=IUCN|språk=engelsk}}</ref> == Systematikk == Vanlegvis reknar ein fem artar til slekta:<ref name="msw">Wilson & Reeder (red.) ''[[Mammal Species of the World]]'', 2005, [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=12100685 ''Rhinopithecus'']</ref> * Gyllen stubbnaseape (''Rhinopithecus roxellana'') har ein gyllen til raudbrun pels og er den mest kjende og talrike arten. Han lever i sentrale Kina og er lista som sterkt truga av IUCN. * Svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever i [[Yunnan]] og Tibet og er lista som sterkt truga. * Grå stubbnaseape (''R. brelichi'') lever i fjellområdet Fanjing (òg kalla Wuling) i den kinesiske provinsen [[Guizhou]], og er lista som sterkt truga. * ''R. avunculus'' lever i Kina og nordlege Vietnam. Bestanden er rekna å vera på 200 individ, og arten er lista som akutt truga. * R. strykeri vart funne 2010 i nordlege Myanmar.<ref>{{tidskriftsref|efternamn=Geissmann|efternamn7=Grindley|doi=10.1002/ajp.20894|datum=2010|tidskrift=American Journal of Primatology|språk=engelsk|titel=A new species of Snub-nosed monkey, Genus ''Rhinopithecus'' Milne-Edwards, 1872 (Primates, Colobianae), From Northern Kachin State, Northeastern Myanmar|förnamn8=F.|efternamn8=Momberg|förnamn7=M.|förnamn6=T.|förnamn=T.|efternamn6=Hla|förnamn5=Z.M.|efternamn5=Aung|förnamn4=T.|efternamn4=Naing Aung|förnamn3=S.|efternamn3=Aung|förnamn2=G.|efternamn2=Lwin}}</ref> Pelsfarga er svart. Det finst truleg cirka 300 individ av arten, som er lista som akutt truga.<ref name="Nat Geo4">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei næraste slektningane til apane er slekta ''Pygathrix'', og av og til blir begge slekter plasserte i eit felles [[takson]]. == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Trubbnäsapor|Trubbnäsapor]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 5. september 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|sv}} oppgav desse kjeldene:'' *''Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av ein artikkel frå [[:de:Hauptseite|Tysk Wikipedia]]: {{kjelde www|url=http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Stumpfnasenaffen&oldid=53152094|tittel=Stumpfnasenaffen|dato=18. november 2008}}'' {{refslutt}} === Trykte kjelder === * Thomas Geissmann: ''Vergleichende Primatologie''. Springer-Verlag, 2002, {{ISBN|3-540-43645-6}} * Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, 1999, {{ISBN|0-8018-5789-9}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreslekter]] [[Kategori:Dyreapar]] [[Kategori:Dyr i Kina]] [[Kategori:Dyr i Myanmar]] [[Kategori:Dyr i Vietnam]] 0q1jv37lc03w8oq7qq7ffswaxqzfbbb 3653827 3653826 2026-05-19T03:20:41Z ~2026-30123-25 155088 /* Formeiring */ 3653827 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Tonkin snub-nosed monkeys (Rhinopithecus avunculus) 1.jpg |bilettekst=''Rhinopithecus avunculus'' i Vietnam }}'''Stumpnaseapar''' (''Rhinopithecus'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] [[langurar]] i familien [[dyreapar]]. Slekta består av fem artar som lever i [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Myanmar]] og [[Vietnam]]. == Skildring == [[Fil:Golden Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|venstre|''R. roxellana''.]] Slektsnamnet viser til den korte snuten som har to framoverretta nasebor. Pelsfargen kan variera mykje, særleg på skuldrene og ryggen. Kroppslengda ligg mellom 51 og 83 centimeter. I tillegg kjem ein 55 til 97 centimeter lang hale.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Utbreiing og leveområde == Stumpnaseapar finst i skogar i sentrale og sørlege Kina og dessutan i nordlege Myanmar og Vietnam. Skogane dekker ofte fjelltrakter opptil 4 500 meter over havet. For artane som lever i Kina er [[Habitat|habitatet]] danna av [[blandingsskog]] og [[barskog]]. Området er kaldt, og om vinteren fell nedbøren som snø. Apane er derfo ganske motstandsdyktige mot kulde.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Levesett == [[Fil:Black Snub-nosed Monkey - 47929168358.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i eit tre.]] [[Fil:Black Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i Yunnan.]] Artane ''Rhinopithecus brelichi'' og ''R. avunculus'' lever hovudsakleg i tre, medan gyllen (''R. roxellana)'' og svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever både på bakken og i tre. Alle artane lever i grupper. Det finst samanlagt kring 10 000 eksemplar av gyllen stubbnaseape , og blant dei har ein observert grupper med opptil 600 individ. Dei andre artane er mykje mindre talrike, og det er no sjeldan at ein observerer grupper som omfattar meir enn 100 individ. Under den kalde årstida er tilgangen på føde mindre, og gruppene deler seg då ofte opp i mindre flokkar. Desse undergruppene liknar eit harem med ein dominant hann og fleire hoer, og dessutan ungdyra deira. Kvar gruppe har eit [[revir]] og kommunikasjonen skjer med skrik. Hos stubbnaseape finst fleire ulike lydar, og av og til kan kommunikasjonen minna om korsong. Artane er [[Planteetar|planteetarar]] og livnærer seg av bar, knoppar, frukt, blad og frø. Om vinteren et dei òg bark og [[lav]].<ref name="Nat Geo2">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei har ein mage med fleire segment som forbetrar [[stoffskifte]]t. == Formeiring == Hoer viser det for hannen når dei er [[Brunst|brunstige]]. Dei tek til dømes augekontakt med hannen og oppsøker sidan ein plass lenger unna medlemmer av gruppa. Av og til viser hoa fram kjønnsdelane sine. Etter ei [[fostertid]] på cirka 200 dagar føder dei om våren eller sommaren, vanlegvis berre éin unge. Ein kjenner ikkje til kor lenge ungane diar. Dei blir kjønnsmogne i femårsalderen, men den gjennomsnittlege levealderen til apane er ukjend. == Trugsmål == Alle artane er truga. Tidlegare blei dei jakta for kjøt. Pelsen deira er ifølgje [[tradisjonell kinesisk medisin]] eit middel mot [[leddgikt]] og liknande sjukdomar. Under det kinesiske keisarriket blei pelsen nytta til seremonielle klede. I dag kjem det største trugsmålet frå forringing av habitata. Berre gylne stubbnaseapar har ein nokoleis levekraftig populasjon med cirka 10 000 individ, men dei er enno lista som [[Truga artar|sterkt truga]] av [[Verdas naturvernunion]] (IUCN).<ref name="Nat Geo3">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref><ref name="IUCN">{{Webbref|url=https://www.iucnredlist.org/search?query=Rhinopithecus&searchType=species|titel=Rhinopithecus|hämtdatum=10. mai 2013|efternamn=Yongcheng|förnamn=L.|efternamn2=Richardson|förnamn2=M.|år=2008|verk=The IUCN Red List of Threatened Species|utgivare=IUCN|språk=engelsk}}</ref> == Systematikk == Vanlegvis reknar ein fem artar til slekta:<ref name="msw">Wilson & Reeder (red.) ''[[Mammal Species of the World]]'', 2005, [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=12100685 ''Rhinopithecus'']</ref> * Gyllen stubbnaseape (''Rhinopithecus roxellana'') har ein gyllen til raudbrun pels og er den mest kjende og talrike arten. Han lever i sentrale Kina og er lista som sterkt truga av IUCN. * Svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever i [[Yunnan]] og Tibet og er lista som sterkt truga. * Grå stubbnaseape (''R. brelichi'') lever i fjellområdet Fanjing (òg kalla Wuling) i den kinesiske provinsen [[Guizhou]], og er lista som sterkt truga. * ''R. avunculus'' lever i Kina og nordlege Vietnam. Bestanden er rekna å vera på 200 individ, og arten er lista som akutt truga. * R. strykeri vart funne 2010 i nordlege Myanmar.<ref>{{tidskriftsref|efternamn=Geissmann|efternamn7=Grindley|doi=10.1002/ajp.20894|datum=2010|tidskrift=American Journal of Primatology|språk=engelsk|titel=A new species of Snub-nosed monkey, Genus ''Rhinopithecus'' Milne-Edwards, 1872 (Primates, Colobianae), From Northern Kachin State, Northeastern Myanmar|förnamn8=F.|efternamn8=Momberg|förnamn7=M.|förnamn6=T.|förnamn=T.|efternamn6=Hla|förnamn5=Z.M.|efternamn5=Aung|förnamn4=T.|efternamn4=Naing Aung|förnamn3=S.|efternamn3=Aung|förnamn2=G.|efternamn2=Lwin}}</ref> Pelsfarga er svart. Det finst truleg cirka 300 individ av arten, som er lista som akutt truga.<ref name="Nat Geo4">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei næraste slektningane til apane er slekta ''Pygathrix'', og av og til blir begge slekter plasserte i eit felles [[takson]]. == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Trubbnäsapor|Trubbnäsapor]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 5. september 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|sv}} oppgav desse kjeldene:'' *''Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av ein artikkel frå [[:de:Hauptseite|Tysk Wikipedia]]: {{kjelde www|url=http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Stumpfnasenaffen&oldid=53152094|tittel=Stumpfnasenaffen|dato=18. november 2008}}'' {{refslutt}} === Trykte kjelder === * Thomas Geissmann: ''Vergleichende Primatologie''. Springer-Verlag, 2002, {{ISBN|3-540-43645-6}} * Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, 1999, {{ISBN|0-8018-5789-9}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreslekter]] [[Kategori:Dyreapar]] [[Kategori:Dyr i Kina]] [[Kategori:Dyr i Myanmar]] [[Kategori:Dyr i Vietnam]] 1t5vkrlzz41vyv3y8c65yso6654qy9u 3653828 3653827 2026-05-19T03:21:17Z ~2026-30123-25 155088 /* Levesett */ 3653828 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Tonkin snub-nosed monkeys (Rhinopithecus avunculus) 1.jpg |bilettekst=''Rhinopithecus avunculus'' i Vietnam }}'''Stumpnaseapar''' (''Rhinopithecus'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] [[langurar]] i familien [[dyreapar]]. Slekta består av fem artar som lever i [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Myanmar]] og [[Vietnam]]. == Skildring == [[Fil:Golden Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|venstre|''R. roxellana''.]] Slektsnamnet viser til den korte snuten som har to framoverretta nasebor. Pelsfargen kan variera mykje, særleg på skuldrene og ryggen. Kroppslengda ligg mellom 51 og 83 centimeter. I tillegg kjem ein 55 til 97 centimeter lang hale.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Utbreiing og leveområde == Stumpnaseapar finst i skogar i sentrale og sørlege Kina og dessutan i nordlege Myanmar og Vietnam. Skogane dekker ofte fjelltrakter opptil 4 500 meter over havet. For artane som lever i Kina er [[Habitat|habitatet]] danna av [[blandingsskog]] og [[barskog]]. Området er kaldt, og om vinteren fell nedbøren som snø. Apane er derfo ganske motstandsdyktige mot kulde.<ref name="Walkers">Nowak, R. M. (1999) s. 597–599 [http://books.google.de/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA597&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false delvis online]</ref> == Levesett == [[Fil:Black Snub-nosed Monkey - 47929168358.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i eit tre.]] [[Fil:Black Snub-nosed Monkeys.jpg|mini|''R. bieti''-gruppe i Yunnan.]] Artane ''Rhinopithecus brelichi'' og ''R. avunculus'' lever hovudsakleg i tre, medan gyllen (''R. roxellana)'' og svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever både på bakken og i tre. Alle artane lever i grupper. Det finst samanlagt kring 10 000 eksemplar av gyllen stubbnaseape , og blant dei har ein observert grupper med opptil 600 individ. Dei andre artane er mykje mindre talrike, og det er no sjeldan at ein observerer grupper som omfattar meir enn 100 individ. Under den kalde årstida er tilgangen på føde mindre, og gruppene deler seg då ofte opp i mindre flokkar. Desse undergruppene liknar eit harem med ein dominant hann og fleire hoer, og dessutan ungdyra deira. Kvar gruppe har eit [[revir]] og kommunikasjonen skjer med skrik. Hos stubbnaseape finst fleire ulike lydar, og av og til kan kommunikasjonen minna om korsong. Artane er [[Planteetar|planteetarar]] og livnærer seg av bar, knoppar, frukt, blad og frø. Om vinteren et dei òg [[bork]] og [[lav]].<ref name="Nat Geo2">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei har ein mage med fleire segment som forbetrar [[stoffskifte]]t. == Formeiring == Hoer viser det for hannen når dei er [[Brunst|brunstige]]. Dei tek til dømes augekontakt med hannen og oppsøker sidan ein plass lenger unna medlemmer av gruppa. Av og til viser hoa fram kjønnsdelane sine. Etter ei [[fostertid]] på cirka 200 dagar føder dei om våren eller sommaren, vanlegvis berre éin unge. Ein kjenner ikkje til kor lenge ungane diar. Dei blir kjønnsmogne i femårsalderen, men den gjennomsnittlege levealderen til apane er ukjend. == Trugsmål == Alle artane er truga. Tidlegare blei dei jakta for kjøt. Pelsen deira er ifølgje [[tradisjonell kinesisk medisin]] eit middel mot [[leddgikt]] og liknande sjukdomar. Under det kinesiske keisarriket blei pelsen nytta til seremonielle klede. I dag kjem det største trugsmålet frå forringing av habitata. Berre gylne stubbnaseapar har ein nokoleis levekraftig populasjon med cirka 10 000 individ, men dei er enno lista som [[Truga artar|sterkt truga]] av [[Verdas naturvernunion]] (IUCN).<ref name="Nat Geo3">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref><ref name="IUCN">{{Webbref|url=https://www.iucnredlist.org/search?query=Rhinopithecus&searchType=species|titel=Rhinopithecus|hämtdatum=10. mai 2013|efternamn=Yongcheng|förnamn=L.|efternamn2=Richardson|förnamn2=M.|år=2008|verk=The IUCN Red List of Threatened Species|utgivare=IUCN|språk=engelsk}}</ref> == Systematikk == Vanlegvis reknar ein fem artar til slekta:<ref name="msw">Wilson & Reeder (red.) ''[[Mammal Species of the World]]'', 2005, [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=12100685 ''Rhinopithecus'']</ref> * Gyllen stubbnaseape (''Rhinopithecus roxellana'') har ein gyllen til raudbrun pels og er den mest kjende og talrike arten. Han lever i sentrale Kina og er lista som sterkt truga av IUCN. * Svart stubbnaseape (''R. bieti'') lever i [[Yunnan]] og Tibet og er lista som sterkt truga. * Grå stubbnaseape (''R. brelichi'') lever i fjellområdet Fanjing (òg kalla Wuling) i den kinesiske provinsen [[Guizhou]], og er lista som sterkt truga. * ''R. avunculus'' lever i Kina og nordlege Vietnam. Bestanden er rekna å vera på 200 individ, og arten er lista som akutt truga. * R. strykeri vart funne 2010 i nordlege Myanmar.<ref>{{tidskriftsref|efternamn=Geissmann|efternamn7=Grindley|doi=10.1002/ajp.20894|datum=2010|tidskrift=American Journal of Primatology|språk=engelsk|titel=A new species of Snub-nosed monkey, Genus ''Rhinopithecus'' Milne-Edwards, 1872 (Primates, Colobianae), From Northern Kachin State, Northeastern Myanmar|förnamn8=F.|efternamn8=Momberg|förnamn7=M.|förnamn6=T.|förnamn=T.|efternamn6=Hla|förnamn5=Z.M.|efternamn5=Aung|förnamn4=T.|efternamn4=Naing Aung|förnamn3=S.|efternamn3=Aung|förnamn2=G.|efternamn2=Lwin}}</ref> Pelsfarga er svart. Det finst truleg cirka 300 individ av arten, som er lista som akutt truga.<ref name="Nat Geo4">{{tidskriftsref|rubrik=Stumpfnasenaffen|tidskrift=[[National Geographic]]|nummer=juni|år=2008|sid=140|språk=tysk}}</ref> Dei næraste slektningane til apane er slekta ''Pygathrix'', og av og til blir begge slekter plasserte i eit felles [[takson]]. == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Trubbnäsapor|Trubbnäsapor]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 5. september 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|sv}} oppgav desse kjeldene:'' *''Denne artikkelen er basert på ei omsetjing av ein artikkel frå [[:de:Hauptseite|Tysk Wikipedia]]: {{kjelde www|url=http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Stumpfnasenaffen&oldid=53152094|tittel=Stumpfnasenaffen|dato=18. november 2008}}'' {{refslutt}} === Trykte kjelder === * Thomas Geissmann: ''Vergleichende Primatologie''. Springer-Verlag, 2002, {{ISBN|3-540-43645-6}} * Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, 1999, {{ISBN|0-8018-5789-9}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreslekter]] [[Kategori:Dyreapar]] [[Kategori:Dyr i Kina]] [[Kategori:Dyr i Myanmar]] [[Kategori:Dyr i Vietnam]] bjn6x3mv3bp7emsvbjj7knw6spwm8n3 0 393309 3653854 3480575 2026-05-19T04:04:07Z ~2026-30123-25 155088 /* Matvaner */ 3653854 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatisk svartbjørner har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studium som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørner vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørner veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervaller og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er alteter, men eter mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[Insekt|insekter]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang er det kjent at bjørnen også har ete bark for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] fvm7i84b44ifkmim5tgv8x91zgsb3dg 3653855 3653854 2026-05-19T04:05:16Z ~2026-30123-25 155088 /* Reproduksjon og levetid */ 3653855 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatisk svartbjørner har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studium som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørner vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørner veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er alteter, men eter mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[Insekt|insekter]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang er det kjent at bjørnen også har ete bark for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] rqq215k8rrtf4jsaz3mxap5h1ysqmg8 3653856 3653855 2026-05-19T04:06:21Z ~2026-30123-25 155088 /* Åtferd */ 3653856 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatiske svartbjørnar har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv, kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studiar som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørner vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørner veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er alteter, men eter mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[Insekt|insekter]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang er det kjent at bjørnen også har ete bark for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] 63dc0pfey5of7khbvb3gk7b9czkhsxk 3653857 3653856 2026-05-19T04:06:39Z ~2026-30123-25 155088 /* Kommunikasjon */ 3653857 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatiske svartbjørnar har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv, kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studiar som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørner vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørnar veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er alteter, men eter mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[Insekt|insekter]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang er det kjent at bjørnen også har ete bark for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] a69efmxc293l3gyvhmnc5wc3npcjf0d 3653858 3653857 2026-05-19T04:09:18Z ~2026-30123-25 155088 /* Matvanar */ 3653858 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatiske svartbjørnar har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv, kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studiar som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørner vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørnar veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er altetar, men et mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[insekt]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang, er det kjent at bjørnen også har ete [[bork]] for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] 5hay0zwwpcchg7c3ch2wtkgr1tb6fr7 3653859 3653858 2026-05-19T04:09:41Z ~2026-30123-25 155088 /* Kommunikasjon */ 3653859 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatiske svartbjørnar har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv, kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studiar som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørnar vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørnar veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er altetar, men et mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[insekt]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang, er det kjent at bjørnen også har ete [[bork]] for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: Kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] jep90n3uouyoahpwfqip8cyi3u3swz9 3653860 3653859 2026-05-19T04:10:06Z ~2026-30123-25 155088 /* Tidlegare utbreiing */ 3653860 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kragebjørn''' (''Ursus thibetanus'') , òg kalla '''månebjørn''' og '''tibetansk svartbjørn''', er ein av fire artar i slekta ''Ursus''. Han lever i skog- og fjellområde i [[Asia|Aust-Asia]]. Det tidlegare [[Latin|latinske]] namnet på arten var ''Selenarctos thibetanus'', som tyder «Tibets månebjørn», eit namn han har fått etter det store kvite merket han har på brystet. == Habitat og utbreiing == Asiatisk svartbjørn trivst i fuktig tropisk skog i åsar og bratte fjellsider der det er tett vegetasjon. Av og til kan ein òg sjå bjørnen jakta etter føde på meir ope sletteland. Sommarstid kan ein finna han i høgder opp mot 3600 moh., sjølv om 1000 m er ei meir gjennomsnittleg høgd å observera han i. Når hausten kjem trekk han gjerne ned frå høgda.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998)</ref> Asiatisk svartbjørn har truleg ein breiare distribusjon i Aust-Asia enn ein tidlegare trudde, der område i land som [[Afghanistan]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[India]], [[Iran]], [[Japan]], [[Kambodsja]], [[Folkerepublikken Kina|Kina]], [[Korea]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Mongolia]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Pakistan]], [[Russland]], [[Republikken Kina|Taiwan]] og [[Vietnam]] tek del.<ref>{{Citation |title=Asiatic Black Bears |url=http://www.asiatic-black-bears.com/ |accessdate=2021-09-25 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035033/http://www.asiatic-black-bears.com/ |url-status=yes }}</ref> Kunnskapen om svartbjørnen er likevel så avgrensa at ein veit lite om kor stor stammen er. Ein har likevel grunn til å tru at bjørnen er ei sterkt truga art, på grunn av tap av habitat som følgje av ulovleg [[jakt]], stor [[avskoging]] og ukontrollert [[landbruk]]. === Trugsmål og vernestatus === Habitatet til asiatisk svartbjørn er truga av tjuvjakt, ukontrollert [[landbruk]] og avskoging, og det finst ingen planar for å gjera noko konkret med den sterke tilbakegangen til arten. Område som er verna er ikkje i tilstrekkeleg grad mangfaldige nok til å sikra framtida til arten. Tjuvjakt er fyrst og fremst eit problem fordi denne bjørnen gjennom fleire tusenår har vore sentral i [[tradisjonell kinesisk medisin]], der ein har brukt [[Galle|gallen]] hans. Etter at bjørnen er drepen tappar ein gallen, som er verd mange pengar på [[Svartebørs|svartebørsmarknader]]. Det har tilmed vore vanleg å halda slike bjørnar i bur, såkalla ''gallebjørnar'', for å tappa galle av dei medan dei blir haldne i live, både i Kina, Russland og i fleire andre land. Slikt føregår framleis mange stader, men vestleg kritikk har gjort det mindre attraktivt for mange land å tillata denne forma for dyremishandling. Bjørnen står på [[Verdas naturvernunion|IUCN]] si raudliste og er rekna som sårbar. Han står òg på [[CITES]] Appendix I og er dessutan lista som truga på ''US Federal List''. == Skildring == [[Fil:Moon Bear on a Ledge (22211982079).jpg|mini|Asiatisk svartbjørn i Roger Williams Park Zoo i USA.]] Asiatisk svartbjørn er ein særs tilpassingsdyktig art som helst unngår andre [[rovpattedyr]] og [[menneske]]. Han veg normalt 65-150 kg og er rekna som ein middels stor bjørneart. Hannar veg gjerne 110-150 kg, medan binner gjerne veg 65-90 kg.<ref>Noen hevder at binna veier 50-125 kg.</ref> Kroppen er massiv og kompakt, og lengda er ca. 125-190 cm måla frå snutespissen til halestubben, som i tillegg er ca. 6,5-10,6 cm lang. Hovudet er stort og rundt i forma, med små auge. Øyra er forholdmessig store og runde og sit lenger frå kvarandre enn hjå svartbjørn. Asiatisk svartbjørn er ein bjørn med mange namn. ''Tibetansk svartbjørn'' er eit av dei, men dette namnet blei droppa til fordel for asiatisk svartbjørn fordi det er meir skildrande for arten. Bjørnen har likevel òg andre namn, til dømes ''månebjørn'', eit namn han har fått etter den halvmåneliknande flekken i brystet. ''Kragebjørn'' er endå eit alternativ, eit namn han har fått på grunn av den krageliknande pelsen danna rundt manken. Pelsen er vanlegvis svart, men det finst òg bjørnar som har brunfarga pels. Nyleg blei det òg oppdaga at det fanst blonde bjørnar, og dessutan bjørnar som var både blonde og svarte i utfarginga.<ref>Galbreath, G. J., Hean, S. and Montgomery, S. M. 2000. ''A new color phase of Ursus thibetanus (Mammalia: Ursidae) from Southeast Asia.'' Natural History Bulletin of the Siam Society 49: 107-111.</ref> === Underarter === Det er skildra nokre underarter av asiatisk svartbjørn, men det er stor usemje blant [[Taksonomi|taksonistar]] om desse kan kallast [[Underart|underartar]] eller bør klassifiserast som varietetar. Så langt meiner fleirtalet at dei er det siste. * ''Ursus thibetanus formosanus'', Taiwan * ''Ursus thibetanus gedrosianus'', Iran og Pakistan (kan vera på randa av utryddelse) * ''Ursus thibetanus japonicus'', Japan * ''Ursus thibetanus laniger'', Afghanistan og Sør-Kina * ''Ursus thibetanus mupinensis'', Sørvest-Kina * ''Ursus thibetanus thibetanus'', [[Himalaya]] og delar av Søraust-Asia * ''Ursus thibetanus ussuricus'', [[Sibir|Søraust-Sibir]], Nord-Kina og Korea == Åtferd == [[Fil:Himalayanblackbear.jpg|høgre|mini|Asiatisk svartbjørn frå [[Himalaya]]]] Asiatisk svartbjørn er for den meste nattaktiv. Om dagen søv han gjerne i hòle trestammer eller grotter, sjølv om det er kjent at desse bjørnane òg kan vera døgnaktive. Den nattaktive delen aukar gjerne om hausten, då dei gjerne trekk ned frå høgda på leit etter næringsrik mat ([[Nøtt|nøtter]]). Asiatisk svartbjørn er dugelege symjarar og flinke til å klatra i tre. Dei er solegangarar som går på alle fire, men når dei slost reiser dei seg på bakbeina og nytter dei kraftige klørne på framlabbane som slagvåpen. Normalt vil slike bjørnar prøva å unngå nærkontakt med menneske, men det er kjent at dei kan angripa om dei følar seg truga, spesielt kan ei binne med ungar gjera det. Dei fleste asiatiske svartbjørnar har [[Dvale|vintersøvn]], men ikkje alle. Nokre kan sova nesten heile vinteren, medan andre berre søv gjennom den kaldaste perioden. Under vintersøvn vil typisk hjartefrekvensen søkka frå dei normale 40-70 slaga i minuttet til kring 8-12 slag i minuttet. Temperaturen kan søkka med 3-7 °C og [[Stoffskifte|metabolismen]] blir redusert opp mot 50 %. Vintersøvn er ikkje dei same som ekte [[dvale]], så bjørnar som søv, kan godt vekkast.<ref>«Asiatic Black Bears», 2004; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000</ref> === Territorium === Territoria til asiatisk svartbjørn kan variera ganske mykje, frå omkring 6,4-9,7 km² til 16,4-36,5 km². Storleiken ser ut til å ha samanheng med mattilgangen i kvart enkelt område. Jo meir mat som finst i området, jo mindre er reviret.<ref>Nowak, 1991; Reid et al., 1991</ref> === Kommunikasjon === Det er kjent at asiatisk svartbjørn har godt syn, høyrsle og luktesans, sjølv om det ikkje finst nokon studiar som dokumenterer dette. Det er likevel forska mykje på amerikansk svartbjørn, som har eit sanseapparat som er tilnærma likt. Asiatisk svartbjørn kommuniserer både visuelt og gjennom lyd. Underlegne bjørnar vil til dømes søka seg vekk eller legge seg ned i høve ein dominant bjørn, som kan klikke med tennene for å demonstrera aggresjon. Han bruker også kjemiske middel for å kommunisera, gjennom å markera området med urin, slik at andre bjørnar veit kven som held reviret. Han kan òg gni seg mot tre eller klora på dei for å markera revir.<ref>Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> === Reproduksjon og levetid === Ein veit lite om reproduksjonen til bjørnen i vill tilstand, men i fangenskap er han blitt karakterisert som promiskuøs. Binna kjem i [[brunst]] i irregulære intervall og kan para seg i perioder på 12-35 dagar. I Sibir er det vanleg at bjørnene parar seg i [[juni]]-[[juli]], mens det i Pakistan er vanleg i [[oktober]]. Binna går drektig i 7-8 månader og føder normalt 2 ungar, men det er kjent at også asiatisk svartbjørn har såkalt ''[[embryonisk diapause]]''. Valpane blir fødde blinde og blir avvende når dei er 3-4 månader. Dei blir rekna som uavhengige av mora når dei er kring 2-3 år gamle, og som kjønnsmogne i 3-4-årsalderen. Levetida til arten er også lite kjend, men dei kan bli kring 25 år eller meir i vill tilstand. I fangenskap kan bjørnen truleg bli kring 40 år gammal, men det eldste registrerte tilfellet er 33 år. === Matvanar === Det er vanleg at asiatisk svartbjørn et i en døgnaktiv rytme, sjølv om nattaktiviteten aukar utover hausten. Dette skjer fordi bjørnen då legger opp vinterreservane sine i form av auka feittreservar. Det er faktisk kjent at asiatisk svartbjørn alternerer døgnrytmen i takt med behovet for mat, til dømes når dei stel frå avlingar nattestid for å unngå kontakt med menneske. Asiatisk svartbjørn er altetar, men et mest vegetarkost. Luktesansen hjå denne bjørnen er så god at han kan finne røter og [[insekt]] han liker som ligg ein [[meter]] under bakkenivå. Ein studie viser at han et mest nøtter frå tre i [[bøkefamilien]] om hausten. Når det er lite mattilgang, er det kjent at bjørnen også har ete [[bork]] for å supplera kosthaldet. Normal diett består av [[frukt]], røter og knollar, såvel som [[virvellause dyr]], [[virveldyr]] og kadaver. Det er også dokumentert at asiatisk svartbjørn har drepe ein bøffel, ved å knekka nakken på han, og så ete han. Likeleis er det vel dokumentert at han et av kadaver som er drepne av [[tiger]], noko som også har ført til at han blir drepen av tiger frå tid til anna. Også [[Buskap|bufe]] står av og til på menyen.<ref>Hashimoto et al., 2003; Hayashi et al., 2002; Nowak, 1991; Reid et al., 1991; Ryan, Czaplewski, og Vaughan, 2000; Kanchanasakha, Than, og Simcharoen, 1998</ref> == Tidlegare utbreiing == I [[pleistocen]] var kragebjørnen også utbreidd i [[Europa]] og sørlege [[Sibir]]. Dei europeiske kragebjørna er skildra med ulike vitskaplege namn i litteraturen, men er no rekna som to underartar: ''Ursus thibetanus stehlini'' frå tidleg midtre pleistocen (Cromer-komplekset, Elster-istida) og ''Ursus thibetanus mediterraneus'' frå sein midtre og sein pleistocen (Holstein-mellomistid, [[Saale-istida|Saale-istid]] og [[Eem-mellomistida|Eem-mellomistid]]). I [[Uralfjella]] fanst det ein tredje underart, ''Ursus thibetanus permjak''. Europa hadde ein rik bjørnefauna i pleistocen med representantar for fire utviklingslinjer innan underfamilien Ursinae. I sein midtre og sein pleistocen var det tre artar i verdsdelen: kragebjørn, [[holebjørn]] og [[brunbjørn]].<ref>{{Kilde bok|tittel=Istidens djurvärld|forfatter=Kurtén, B.|forlag=Aldus/Bonniers|utgivelsessted=Stockholm|side=90–91|utgivelsesår=1964}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Middle Pleistocene ''Ursus thibetanus'' (Mammalia, Carnivora) from Kudaro caves in the Caucasus|publikasjon=Proceedings of the Zoological Institute RAS|url=http://www.zin.ru/journals/trudyzin/doc/vol_314_1/TZ_314_1_Baryshnikov.pdf|etternavn=Baryshnikov, G.F.|bind=314|hefte=1|side=67–79}}</ref><ref>{{Kilde artikkel|tittel=Pliocene to early Middle Pleistocene ursine bears in Europe: a taxonomic overview|publikasjon=Journal of the National Museum (Prague), Natural History Series|url=http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|etternavn=Wagner, J.|bind=179|hefte=20|side=197–215|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20171008075842/http://www.nm.cz/publikace/publikace-download.php?name=File1&dir=archiv&table=tabPublikaceArchiv&id=2796|arkivdato=2017-10-08|død-lenke=ja|besøksdato=2015-05-11}}</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kragebjørn|Kragebjørn]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. september 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tradisjonell kinesisk medisin]] [[Kategori:Bjørnefamilien]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] 71mcaz28j9d6o85mhxcftmfwgqb6wrt 0 394321 3653834 3340809 2026-05-19T03:36:46Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653834 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilettekst = Viriskogtrast[[Fil:Catharus fuscescens - Veery - XC78880.ogg|mini|senter]] }} '''Viriskogtrast''' (''Catharus fuscescens'') er ein liten amerikansk [[Trastefamilien|trastart]] som hekkar i nordlege [[USA]] og sørlege [[Canada]], og overvintrar i [[Brasil]]. Han er medlem av ei gruppe nært nærskylde og liknande artar i slekta ''[[Catharus]]'', saman med [[gråkinnskogtrast]] (''C. minimus'') og [[brunkinnskogtrast]] (''C. ustulatus''). Det spesifikke namnet ''fuscescens'' er nylatin for «svartaktig», frå latinsk fuscus, «mørkt».<ref name=job/> Det engelske namnet og første del 'viri' i det norske kan etterlikne lætet. == Skildring == Denne arten måler 17–18 cm, kroppsmassen er rundt 30 gram<ref name="heckscher"/> og vengespennet er 28–29 cm.<ref name="aab"/> Vaksne er hovudsakleg lysebrune på oversida. Undersida er kvit; øvre bryst og strupe er lyst gult med svake brunlige flekker. Dei har rosa bein og ein dårleg definert augering. Fuglar i dei austlege delane av hekkeområdet for arten er meir kanelfarga på oversida; vestlege fuglar meir olivenbrune. Viriskogtrastar har ein luftig, nedstigande, fløyteliknande [[Fuglesong|song]], ofte frå ei grein lågt og skjult i eit tre. Det vanlegaste lætet er ein hard, søkkande «vi-er», som gav fuglen namnet. Andre læte inkluderer ein «skravling» og eit skarpt og kort «sjukk» mellom songstrofene.<ref name="heckscher"/> ;Utbreiing og habitat Hekkehabitatet er fuktig lauvskog over nordlege USA og sørlege Canada. Hekkeområde inkluderer tette vekstar og tett undervekst nær ei vasskjelde, til dømes ein bekk. Desse fuglane [[Fugletrekk|trekker]] til det austlege Sør-Amerika utanfor hekketida. Ein har funne viriskogtrast gjennom heile [[Amazonas-bassenget]], frå [[delstaten Mérida i Venezuela]] og øvre delar av [[Orinoco]] og sør til [[delstaten São Paulo]] i [[Brasil]]. I ei undersøking inkluderte stoppestader under trekket av fleire viriskogtrastar frå [[Delaware]] i USA kysten av [[Mexicogolfen]] og øyar i [[Karibia]], kysten av Carolina, og i Venezuela.<ref name="heckscher2011"/> Andre kjente stoppestader er i [[Sierra Nevada de Santa Marta]] i [[Colombia]]. Dei er svært sjeldne streiffuglar til [[Vest-Europa]], første individ til [[Noreg]] vart funne i 2021.<ref name="mo"/> Dei beitar på skogbotnen og vender på lauvblad for å finne insekt; dei kan flyge opp for å fange insekt i flukt. Hovudføda er insekt og bær, insekt er ei hovudnæringskjelde i hekkesesongen, medan frukt og bær kan utgjere det meste av dietten på ettersommaren og hausten.<ref name="audubon"/><ref name="heckscher"/> ;Hekking Dei konstruerer reir på bakken eller nær bakken i ein busk. Reiret består av tre strukturelle lag, inkludert ytre, indre og lag. Det ytre laget består av blad og støttande greiner, medan det indre laget består av tynnare materiale vove saman. Fôringa består av fleksibelt materiale som bork, røter og frø.<ref name="heckscher2014"/> Hoa legg tre til fem grønblåe egg som kan ha brune flekker som ho rugar i 10 til 14 dagar. Begge foreldra matar ungar i reiret. Unge viriskogtrastar kan forlate reiret mellom 10 og 12 dagar etter klekking.<ref name="audubon"/> Viriskogtrastar er sporadiske vertar for egg lagt av [[brunhovudtrupial]] (''Molothrus ater''). Det er observert at det er somme hannar som engasjerer seg i åtferd som liknar den [[Polygyni|polygynandrøse]] [[irokesarskogtrast]] ved at hannar kan mate ungar i meir enn eitt reir og det kan vere fleire hannar som kjem med mat til kvart reir.<ref name="Halley"/><ref name="Goetz"/> ;Truslar Populasjonen av viriskogtrast er minkande i storleik.<ref name="BLI"/> Trugsmåla mot arten inkluderer reirparasitisme frå brunhovudtrupial, klimaendringar og endring av Amazonas låglandsskog.<ref name="audubon"/> Trendresultat frå ei hekkefuglundersøking indikerer at viriskogtrastpopulasjonane gjekk tilbake over det meste av området frå 1966 til 2013.<ref name="audubon"/> Det har vore uro for at bruk av invasive/framande plantedelar kan redusere hekkesuksessen, men negative konsekvensar er ikkje dokumenterte.<ref name="heckscher2014"/> Andre potensielle truslar inkluderer tap av skoghabitat, åttak frå [[ekorn]], jordekorn og [[rovfuglar]].<ref name="heckscher"/> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Veery|Veery]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 31. oktober 2021.'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="mo">Bjørn Mo, ''[https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/nyheter/?id=2879 Viriskogtrost – ny art for Norge]'' Norsk Ornitologisk Forening, 22. oktober 2021, henta 31. oktober 2021</ref> <ref name="BLI">[[BirdLife International]] (2021) ''[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/veery-catharus-fuscescens Species factsheet: Catharus fuscescens]''. Henta 31. oktober 2021</ref> <ref name="audubon">{{Cite web|url=https://www.audubon.org/field-guide/bird/veery|title=Veery|website=Audubon|access-date=31. oktober 2021|date=13. november 2014}}</ref> <ref name="aab">''[https://www.allaboutbirds.org/guide/Veery/id Veery Identification]'', All About Birds. Cornell Lab of Ornithology, Cornell University</ref> <ref name="heckscher">Heckscher, C. M., L. R. Bevier, A. F. Poole, W. Moskoff, P. Pyle, og M. A. Patten (2020). ''Veery (Catharus fuscescens)'', version 1.0. I Birds of the World (P. G. Rodewald, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.veery.01</ref> <ref name="heckscher2011">{{Cite journal|last1 = Heckscher|first1 = Christopher M.|last2 = Taylor|first2 = Syrena M.|last3 = Fox|first3 = James W.|last4 = Afanasyev|first4 = Vsevolod|title = Veery ( Catharus fuscescens ) Wintering Locations, Migratory Connectivity, and a Revision of its Winter Range Using Geolocator Technology|journal = The Auk|volume = 128|issue = 3|pages = 531–542|doi = 10.1525/auk.2011.10280|year = 2011|s2cid = 86528448}}</ref> <ref name="heckscher2014">{{Cite journal|last1=Heckscher|first1=Christopher M.|last2=Taylor|first2=Syrena M.|last3=Sun|first3=Catherine C.|date=1. januar 2014|title=Veery (Catharus fuscescens) Nest Architecture and the Use of Alien Plant Parts|journal=The American Midland Naturalist|volume=171|issue=1|pages=157–164|doi=10.1674/0003-0031-171.1.157|s2cid=85096180|issn=0003-0031}}</ref> <ref name="Halley">{{Cite journal|last1=Halley|first1=Matthew R.|last2=Heckscher|first2=Christopher M.|date=2012-06-01|title=Multiple Male Feeders at Nests of the Veery|journal=The Wilson Journal of Ornithology|volume=124|issue=2|pages=396–399|doi=10.1676/11-120.1|s2cid=86219388|issn=1559-4491}}</ref> <ref name="Goetz">{{Cite journal|last1=Goetz|first1=James E.|last2=McFarland|first2=Kent P.|last3=Rimmer|first3=Christopher C.|last4=Murphy|first4=M. T.|date=2003-10-01|title=Multiple paternity and multiple male feeders in bicknell's thrush (catharus bicknelli)|journal=The Auk|volume=120|issue=4|pages=1044–1053|doi=10.1642/0004-8038(2003)120[1044:MPAMMF]2.0.CO;2|issn=0004-8038}}</ref> <ref name=job>{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher= Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 | pages = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n167 167]}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikispecies|Veery}} {{Commonscat}} [[Kategori:Trastefamilien]] f9fuec3d2xmhkuvsc6ihqxn6w8nxp23 3653835 3653834 2026-05-19T03:38:01Z ~2026-30123-25 155088 3653835 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilettekst = Viriskogtrast[[Fil:Catharus fuscescens - Veery - XC78880.ogg|mini|senter]] }} '''Viriskogtrast''' eller '''viriskogtrost''' (''Catharus fuscescens'') er ein liten amerikansk [[Trastefamilien|trastart]] som hekkar i nordlege [[USA]] og sørlege [[Canada]], og overvintrar i [[Brasil]]. Han er medlem av ei gruppe nært nærskylde og liknande artar i slekta ''[[Catharus]]'', saman med [[gråkinnskogtrast]] (''C. minimus'') og [[brunkinnskogtrast]] (''C. ustulatus''). Det spesifikke namnet ''fuscescens'' er nylatin for «svartaktig», frå latinsk fuscus, «mørkt».<ref name=job/> Det engelske namnet og første del 'viri' i det norske kan etterlikne lætet. == Skildring == Denne arten måler 17–18 cm, kroppsmassen er rundt 30 gram<ref name="heckscher"/> og vengespennet er 28–29 cm.<ref name="aab"/> Vaksne er hovudsakleg lysebrune på oversida. Undersida er kvit; øvre bryst og strupe er lyst gult med svake brunlige flekker. Dei har rosa bein og ein dårleg definert augering. Fuglar i dei austlege delane av hekkeområdet for arten er meir kanelfarga på oversida; vestlege fuglar meir olivenbrune. Viriskogtrastar har ein luftig, nedstigande, fløyteliknande [[Fuglesong|song]], ofte frå ei grein lågt og skjult i eit tre. Det vanlegaste lætet er ein hard, søkkande «vi-er», som gav fuglen namnet. Andre læte inkluderer ein «skravling» og eit skarpt og kort «sjukk» mellom songstrofene.<ref name="heckscher"/> ;Utbreiing og habitat Hekkehabitatet er fuktig lauvskog over nordlege USA og sørlege Canada. Hekkeområde inkluderer tette vekstar og tett undervekst nær ei vasskjelde, til dømes ein bekk. Desse fuglane [[Fugletrekk|trekker]] til det austlege Sør-Amerika utanfor hekketida. Ein har funne viriskogtrast gjennom heile [[Amazonas-bassenget]], frå [[delstaten Mérida i Venezuela]] og øvre delar av [[Orinoco]] og sør til [[delstaten São Paulo]] i [[Brasil]]. I ei undersøking inkluderte stoppestader under trekket av fleire viriskogtrastar frå [[Delaware]] i USA kysten av [[Mexicogolfen]] og øyar i [[Karibia]], kysten av Carolina, og i Venezuela.<ref name="heckscher2011"/> Andre kjente stoppestader er i [[Sierra Nevada de Santa Marta]] i [[Colombia]]. Dei er svært sjeldne streiffuglar til [[Vest-Europa]], første individ til [[Noreg]] vart funne i 2021.<ref name="mo"/> Dei beitar på skogbotnen og vender på lauvblad for å finne insekt; dei kan flyge opp for å fange insekt i flukt. Hovudføda er insekt og bær, insekt er ei hovudnæringskjelde i hekkesesongen, medan frukt og bær kan utgjere det meste av dietten på ettersommaren og hausten.<ref name="audubon"/><ref name="heckscher"/> ;Hekking Dei konstruerer reir på bakken eller nær bakken i ein busk. Reiret består av tre strukturelle lag, inkludert ytre, indre og lag. Det ytre laget består av blad og støttande greiner, medan det indre laget består av tynnare materiale vove saman. Fôringa består av fleksibelt materiale som bork, røter og frø.<ref name="heckscher2014"/> Hoa legg tre til fem grønblåe egg som kan ha brune flekker som ho rugar i 10 til 14 dagar. Begge foreldra matar ungar i reiret. Unge viriskogtrastar kan forlate reiret mellom 10 og 12 dagar etter klekking.<ref name="audubon"/> Viriskogtrastar er sporadiske vertar for egg lagt av [[brunhovudtrupial]] (''Molothrus ater''). Det er observert at det er somme hannar som engasjerer seg i åtferd som liknar den [[Polygyni|polygynandrøse]] [[irokesarskogtrast]] ved at hannar kan mate ungar i meir enn eitt reir og det kan vere fleire hannar som kjem med mat til kvart reir.<ref name="Halley"/><ref name="Goetz"/> ;Truslar Populasjonen av viriskogtrast er minkande i storleik.<ref name="BLI"/> Trugsmåla mot arten inkluderer reirparasitisme frå brunhovudtrupial, klimaendringar og endring av Amazonas låglandsskog.<ref name="audubon"/> Trendresultat frå ei hekkefuglundersøking indikerer at viriskogtrastpopulasjonane gjekk tilbake over det meste av området frå 1966 til 2013.<ref name="audubon"/> Det har vore uro for at bruk av invasive/framande plantedelar kan redusere hekkesuksessen, men negative konsekvensar er ikkje dokumenterte.<ref name="heckscher2014"/> Andre potensielle truslar inkluderer tap av skoghabitat, åttak frå [[ekorn]], jordekorn og [[rovfuglar]].<ref name="heckscher"/> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Veery|Veery]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 31. oktober 2021.'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="mo">Bjørn Mo, ''[https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/nyheter/?id=2879 Viriskogtrost – ny art for Norge]'' Norsk Ornitologisk Forening, 22. oktober 2021, henta 31. oktober 2021</ref> <ref name="BLI">[[BirdLife International]] (2021) ''[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/veery-catharus-fuscescens Species factsheet: Catharus fuscescens]''. Henta 31. oktober 2021</ref> <ref name="audubon">{{Cite web|url=https://www.audubon.org/field-guide/bird/veery|title=Veery|website=Audubon|access-date=31. oktober 2021|date=13. november 2014}}</ref> <ref name="aab">''[https://www.allaboutbirds.org/guide/Veery/id Veery Identification]'', All About Birds. Cornell Lab of Ornithology, Cornell University</ref> <ref name="heckscher">Heckscher, C. M., L. R. Bevier, A. F. Poole, W. Moskoff, P. Pyle, og M. A. Patten (2020). ''Veery (Catharus fuscescens)'', version 1.0. I Birds of the World (P. G. Rodewald, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.veery.01</ref> <ref name="heckscher2011">{{Cite journal|last1 = Heckscher|first1 = Christopher M.|last2 = Taylor|first2 = Syrena M.|last3 = Fox|first3 = James W.|last4 = Afanasyev|first4 = Vsevolod|title = Veery ( Catharus fuscescens ) Wintering Locations, Migratory Connectivity, and a Revision of its Winter Range Using Geolocator Technology|journal = The Auk|volume = 128|issue = 3|pages = 531–542|doi = 10.1525/auk.2011.10280|year = 2011|s2cid = 86528448}}</ref> <ref name="heckscher2014">{{Cite journal|last1=Heckscher|first1=Christopher M.|last2=Taylor|first2=Syrena M.|last3=Sun|first3=Catherine C.|date=1. januar 2014|title=Veery (Catharus fuscescens) Nest Architecture and the Use of Alien Plant Parts|journal=The American Midland Naturalist|volume=171|issue=1|pages=157–164|doi=10.1674/0003-0031-171.1.157|s2cid=85096180|issn=0003-0031}}</ref> <ref name="Halley">{{Cite journal|last1=Halley|first1=Matthew R.|last2=Heckscher|first2=Christopher M.|date=2012-06-01|title=Multiple Male Feeders at Nests of the Veery|journal=The Wilson Journal of Ornithology|volume=124|issue=2|pages=396–399|doi=10.1676/11-120.1|s2cid=86219388|issn=1559-4491}}</ref> <ref name="Goetz">{{Cite journal|last1=Goetz|first1=James E.|last2=McFarland|first2=Kent P.|last3=Rimmer|first3=Christopher C.|last4=Murphy|first4=M. T.|date=2003-10-01|title=Multiple paternity and multiple male feeders in bicknell's thrush (catharus bicknelli)|journal=The Auk|volume=120|issue=4|pages=1044–1053|doi=10.1642/0004-8038(2003)120[1044:MPAMMF]2.0.CO;2|issn=0004-8038}}</ref> <ref name=job>{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher= Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 | pages = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n167 167]}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikispecies|Veery}} {{Commonscat}} [[Kategori:Trastefamilien]] qi4a48pstpnhbwy101f7x55rsogqzc1 0 394622 3653917 3484469 2026-05-19T08:55:04Z Ranveig 39 Bilettekst 3653917 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''Sokotraugle''' (''Otus socotranus'') er ei lita [[Uglefamilien|ugle]] i [[den biologiske slekta]] ''[[Otus]]''. Ho er [[endemisk]] for øya [[Socotra]] utanfor [[Afrikas horn]]. == Skildring == [[Fil:Otus_socotranus.jpg|mini|venstre|Sokotraugle]] Dette er ei særs lita ''Otus''-ugle som er kraftig stripa og tverrstripa på den bleike, sandgrå oversida, lysare underside med mørkare markeringar. Den einsfarga ansiktsskiva har vage marginar og skulderstripa er ikkje så iaugefallande som hos andre ''Otus''-ugler og er sandfarga. Øyretafsane er særs små og auga er gule. Kroppslengda er 15–16&nbsp;cm og vekta 64-85 gram.<ref name="delhoyo"/> Songen til sokotraugle er ein gjentatt, lågtone serie «woop woop da-pwoorp».<ref name="delhoyo"/> Sokotraugle er endemisk for øya Socotra i [[Indiahavet]] utanfor Afrikas horn, som er innanfor territoriet til [[Jemen]]. På Socotra finst ho på over 45 % av øya, mest talrike i område der det er større tre. Det føretrekte habitat til arten er halvørken med steingrunn som har spreidde tre, særleg palmar.<ref name="delhoyo"/> Svært lite er kjent om åtferda til sokotraugle, ho lever sannsynlegvis hovudsakleg av [[insekt]] og små [[virveldyr]]; mageinnhaldet i eit enkelt eksemplar inneheldt ei [[grashoppe]], eit [[tusenbein]] og to [[øgler]]. <!-- Kjelde?: Det har òg vorte observert jakt etter møll i skumringa, på same måte som ein natteramn.--> Det finst lite informasjon om [[Hekking|hekkeåtferda]], ho brukar sannsynlegvis naturlege holrom til hekking og får eit kull på 1-4 ungar i februar.<ref name="delhoyo"/> Denne ''Otus''-ugla på Socotra var tidlegare trudd å vere same arten som [[akasieugle]], ''Otus senegalensis'', på fastlandet, men ulikskap i fjørdrakt og vokalisering har ført til at sokotraugle vart klassifisert som sin eigen art. Molekylære prov indikerer at den næraste slektningen er [[mahéugle]], ''Otus insularis'', lætet til [[orientugle]], ''Otus sunia'' liknar lætet til sokotraugle utan å vere identisk.<ref name="delhoyo"/> Storleiken på populasjonen er rekna å vere stabil og ligge på rundt 3000 individ inkludert ungfuglar. Arten er rangert som livskraftig, LC, av [[IUCN]].<ref name="BLI"/> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Socotra scops owl|Socotra scops owl]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. november 2021.'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|refs= <ref name="delhoyo">del Hoyo, J., N. Collar, og J. S. Marks (2020). ''Socotra Scops-Owl (Otus socotranus)'', version 1.0. I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.afrsco2.01 Henta 11. november 2021</ref> <ref name="BLI">BirdLife International (2021) ''[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-scops-owl-otus-socotranus/text Species factsheet: Otus socotranus]''. Henta 11. november 2021</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikispecies|Otus socotranus}} {{commonscat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Uglefamilien]] kxw7rwsrc6cov53uitr2oyp2eoqouxl 0 409227 3653840 3492944 2026-05-19T03:50:26Z ~2026-30123-25 155088 /* Levevis */ 3653840 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Kjempetreveps''' er ein av bartrevepsane (Siricidae) og lever helst i [[skog]] med bartre. Kjempetrevepser er store vepser med eit kraftig eggleggingsrør (brodd). Men dei er heilt ufarlege. Dei stikk ikkje og har heller ikkje gift. Når dei flyr kan ein høyre ein tydeleg summing. Det hendar at kjempetrevepsen flyr i bebudde område utpå seinsommaren, og er difor ofte å sjå i dagspressen som «Kva er dette?» Grunnen er at dei kan vere klekt frå ved, eller at hoer ofte flyr over større område og leitar etter ein stad å leggja egg. Kjempetreveps lever i [[symbiose]] med ein tredrepande sopp, som bidreg til å bryte ned treet, slik at larven lettare kan gnage. == Utsjånad == Dette usedvanlege store insektet med svarte og gule signalfargar kan virke skremmande på folk som ikkje veit at kjempetrevepsen er heilt ufarleg. Inntrykket vert forsterka av den grove summelyden som grensar mot klapring når dei flyr. Kroppen er sylindrisk, utan ein innsnørt «midje». Hoene er mellom 24 og 44 [[millimeter]] og har ein mørk kropp med gule flekkar på bakkroppen. Eggleggingsrøyret er kraftig. Det er gul-brun, men mørkt ut mot tuppen. Hannen er mindre enn hoene, berre mellom 12 og 32 millimeter. Vingane er svakt røykfarga. Beina er gule, bortsett frå at låra (femur) er mørke. Hovudet er breiast bak augo, og er svart med ein stor gul flekk bak kvart auge. Antenna er trådforma, gul av farge. Hoer har i bakkroppen, nokon beholdarar (mycetangier), med slim. Dette slimet har soppsporar, og litt av det blir lagt saman med egga. Kroppen til [[Larve|larva]] er avlang og avrunda kvadratisk i tverrsnitt, den manglar bukføtar og beina er svært korte. == Levevis == Kjempetreveps finst i open barskog. Dei oppsøkjer ofte [[hogstfelt]]. Hannar byrjar ofte å fly nokre dagar tidlegare enn hoene. Flygetida er frå [[juli]] til [[september]], på solskinnsdagar. Vanlegvis er det hoer ein ser, hannar ser ein sjeldnare. Kvar hoe legg noko mellom 50 og 350 [[egg]]. Dersom ho legg ubefrukta egg, vil dei klekke som hannar. Hoene legg egg i nyleg felte [[Granslekta|grantre]] utan [[bork]], eller levande tre som allereie er sjuke. Ho vel helst [[Gran|vanleg gran]], [[Lerk|lerketre]], furu eller [[edelgran]]. Egga vert lagt i gruppe på 4-8 egg, mellom 5 og 10 [[millimeter]] inn i treet. Etter egglegginga vert egga dekt med eit slim som inneheld ein tredrepande sopp. Larven er radikalt ulike frå dei vaksne, både i levevis og i kroppsbygging. Dei gneg i treet, og sopp følgjer etter. Soppen bryt ned treverket, noko som gjev larven lettare tilgang på næringa, som er trefiber og sopphyfer. Etter kvart som larven gneg, utvidar gangen seg i breidd. Bak larven ligg det igjen trespon og avføring. Like før [[Puppe|puppestadiet]] lagar larven eit lite puppekammer nokre [[centimeter]] inn i treet. Kjempetreveps tilhøyrer gruppa av insekt med fullstendig omvandling (holometabole [[Insekt|insekter]]), som gjennomgår ein metamorfose i løpet av utviklinga. Mellom larvestadiet og det vaksne stadiet er eit [[Puppe|puppestadium]], det er ein kvileperiode der indre og ytre organ av vepsen vert endra. Larvens bøyelege og mjuke kropp blir omdanna til ei puppe med eit hardt skal. Når skalet er blitt hardt byrjar omdanninga frå larve til den vaksne (imago) barvepsen. Dei indre organa vert brotne i varierande grad ned til ein celllemasse. Ei omorganisering skjer, og dyret blir bygd opp igjen. Puppeperioden varierer etter temperaturen. Heile utviklinga frå egg til vaksen tar to–tre år. == Utbreiing == Kjempetreveps er stort utbredt og finst i store delar av [[Sør-Amerika|Sør-]] og [[Nord-Amerika]], [[Europa]], [[Asia]] og Nord-Afrika. Finnes også i [[Noreg]]. == Systematisk inndeling == Kjempetreveps er ein av plantevepsene. I nyare [[Biologisk systematikk|systematikk]] vert ofte gruppa plantevepser rekna som ein parafyletisk gruppe, sidan dei truleg har gjeve opphav til [[Stilkkvefsar|stilkvepser]]. {{Treliste}} * [[Årevengjer|Vepser]] (Veps, humler og maur) (Hymenoptera) ** delgruppe plantevepser (Symphyta) [parafyletisk] *** overfamilie [[Siricoidea]] **** familie bartrevepser (Siricidae) ***** slekt ''[[Urocerus]]'' ****** '''Kjempetreveps''' (''Urocerus gigas'' Linnaeus, 1758) ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjempetreveps|Kjempetreveps]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 11. juli 2023.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' * Sømme, Laurits 2001. ''Insekter''. (Original: McGavin, George C. 2000.) Insects, spiders and other terrestical arthropods.) N. W. Damm & Søn AS. ISBN 92-77-0268-88265 og ISBN 92-87-0267-0266-0 {{refslutt}} [[Kategori:Plantekvefsar]] kzswjxbemkk6w0t71vxwesdp03dd2ud 0 411988 3653709 3567083 2026-05-18T14:02:13Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653709 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Baia de Aramă Monastery - Ext4.jpg |bilettekst = Klosterkyrkje i Baia de Aramă |våpen = ROU MH Baia de Arama CoA.png |fylke = [[Mehedinți fylke|Mehedinți]] |borgarmeister = Ilie-Ion Tudorescu |høgd=275 }} '''Baia de Aramă''' er ein by i [[Mehedinți fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Baia de Arama jud Mehedinti.png|mini|Kommunen Baia de Aramă innanfor Mehedinți fylke]] Baia de Aramă er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Baia de Aramă || 2 204 || 1 827 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bratilovu}} || 147 || 125 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Brebina}} || 338 || 289 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dealu Mare}} || 66 || 59 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mărășești i Baia de Aramă|Mărășești}} || 913 || 763 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Negoești}} || 813 || 698 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pistrița}} || 145 || 128 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Stănești}} || 416 || 327 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Titerlești}} || 307 || 262 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 15. april 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Baia de Aramă|Baia de Aramă]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 28. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mehedinți fylke|Baia de Arama]] cqfk785khzeyseqo8iu7hubzjr08zqa 0 411989 3653710 3513223 2026-05-18T14:03:01Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653710 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |fylke = [[Mehedinți fylke|Mehedinți]] |borgarmeister = Alexandru Mijaiche |postnummer = 225400 }} '''Vânju Mare''' er ein by i [[Mehedinți fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Vanju Mare jud Mehedinti.png|mini|Kommunen Vânju Mare innanfor Mehedinți fylke]] Vânju Mare er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Vânju Mare || 2 862 || 2 861 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bucura i Vânju Mare|Bucura}} || 343 || 309 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Nicolae Bălcescu i Vânju Mare|Nicolae Bălcescu}} || 718 || 664 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Orevița Mare}} || 777 || 597 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Traian}} || 611 || 647 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 15. april 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Vânju Mare|Vânju Mare]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 28. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mehedinți fylke|Vânju Mare]] skqm5bhy4ycm9q9vl2v28bq3tg240q7 0 411990 3653711 3523353 2026-05-18T14:03:54Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653711 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = RO MH Biserica Sfantul Ierarh Nicolae din Cernaia.jpg |bilettekst = Kyrkje i landsbyen Cernaia i Corcova |fylke = [[Mehedinți fylke|Mehedinți]] |borgarmeister = Ion Giubega }} '''Corcova''' er ein kommune i [[Mehedinți fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Corcova jud Mehedinti.png|mini|Kommunen Corcova innanfor Mehedinți fylke]] Corcova er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Corcova || 1 081 || 1 075 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Breța}} || 43 || 34 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cernaia}} || 276 || 273 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cordun i Corcova|Cordun}} || 459 || 540 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Croica}} || 181 || 154 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Gârbovățu de Jos}} || 495 || 471 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Imoasa}} || 378 || 368 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Jirov}} || 1 402 || 1 415 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Măru Roșu}} || 263 || 250 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pârvulești}} || 93 || 85 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pușcașu}} || 135 || 133 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Stejaru}} || 459 || 490 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Vlădășești}} || 166 || 141 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 15. april 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Corcova, Mehedinți|Comuna Corcova, Mehedinți]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 28. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Mehedinți fylke|Corcova]] c68ofuu0709o1y4skft6glvcbbyw4yr 0 411992 3653712 3513226 2026-05-18T14:04:43Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653712 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Șimian |bilete = RO MH Manastirea Cerneti (14).JPG |bilettekst = Klosterkyrkje i Șimian |fylke = [[Mehedinți fylke|Mehedinți]] |borgarmeister = Constantin Trușcă |postnummer = 227445 }} '''Șimian''' er ein kommune i [[Mehedinți fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Simian jud Mehedinti.png|mini|Kommunen Șimian innanfor Mehedinți fylke]] Șimian er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Șimian || 3 844 || 4 023 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cerneți}} || 3 339 || 3 333 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dedovița Nouă}} || 392 || 405 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dedovița Veche}} || 81 || 79 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dudașu}} || 1 285 || 1 482 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Erghevița}} || 295 || 337 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Poroina}} || 266 || 220 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Copcii}} || 148 || 142 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 15. april 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Șimian, Mehedinți|Comuna Șimian, Mehedinți]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 28. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Mehedinți fylke|Simian]] gzt066l5pwnx5rdeeh6si9t5cipf56c 0 412012 3653713 3513387 2026-05-18T14:05:41Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653713 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Reghin17.JPG |bilettekst = Sentral hovudgate i Reghin |våpen = ROU MS Reghin CoA.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Endre Márk |høgd = 350 |postnummer = 545300 }} '''Reghin'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Szászrégen'' eller ''Nagyrégen'', [[tysk]] ''Sächsisch-Regen''}} er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Reghin jud Mures.svg|mini|Kommunen Reghin innanfor Mureș fylke]] Reghin er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Reghin || 25 699 || 24 274 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Apalina}} || 2 725 || 2 002 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Iernuțeni}} || 4 857 || 3 466 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Reghin|Reghin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 29. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Mureș fylke|Reghin]] 7hnc3c2wv3jbhf82sh1psib17o74002 0 412013 3653714 3513389 2026-05-18T14:06:52Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653714 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Sighişoara 178.jpg |bilettekst = Frå sentrum i Sighișoara med deler av den gamle borga |våpen = ROU MS Sighisoara CoA1.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Ioan-Iulian Sîrbu |høgd = 388 |postnummer = 545400 }} '''Sighișoara'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Segesvár'', [[tysk]] ''Schäßburg'', [[transilvansk saksisk]] ''Schäsbrich'' eller ''Šesburχ'', [[latin]] ''Saxoburgum'' eller ''Castrum Sex''}} er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Sighisoara jud Mures.svg|mini|Kommunen Sighișoara innanfor Mureș fylke]] Sighișoara er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Sighișoara || 25 605 || 22 421 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Aurel Vlaicu}} || 117 || 119 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Rora}} || 496 || 253 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Șoromiclea}} || 59 || 31 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Venchi}} || 195 || 209 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Viilor}} || 848 || 191 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Hetiur}} || 781 || 703 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Sighișoara|Sighișoara]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 29. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Mureș fylke|Sighisoara]] 60hgnuuhcai0qzjdxynb1sk29n0ppp6 0 412014 3653715 3513391 2026-05-18T14:08:12Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653715 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = OrTarnaveniMS (32).JPG |bilettekst = Rådhuset i Târnăveni |våpen = ROU MS Tarnaveni CoA.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Nicolae Sorin Megheșan |høgd = 300 |postnummer = 545600 }} '''Târnăveni''',{{mrk|[[ungarsk]] ''Dicsőszentmárton'', [[tysk]] ''Sankt Martin'' eller ''Marteskirch'', [[transilvansk saksisk]] ''Mierteskirch''}} tidlegare òg ''Târnava-Sân-Martin'', er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Tarnaveni jud Mures.svg|mini|Kommunen Târnăveni innanfor Mureș fylke]] Târnăveni er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Târnăveni || 20 309 || 18 945 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bobohalma}} || 315 || 282 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Botorca}} || 899 || 871 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cuștelnic}} || 552 || 506 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Târnăveni|Târnăveni]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 29. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Mureș fylke|Tarnaveni]] dvnum8cyd9na4ikiyn6cwrrmbhcxy7z 0 412019 3653716 3513458 2026-05-18T14:09:09Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653716 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Reformed church in Radnót from the garden.jpg |bilettekst = Reformert kyrkje i Iernut |våpen = ROU MS Iernut CoA1.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Ioan Nicoară |høgd = 250 |postnummer = 545100 }} '''Iernut'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Radnót'', [[tysk]] ''Radnuten''}} er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Iernut jud Mures.svg|mini|Kommunen Iernut innanfor Mureș fylke]] Iernut er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Iernut || 5 382 || 5 247 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cipău}} || 1 064 || 1 146 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Deag}} || 330 || 259 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Lechința i Iernut|Lechința}} || 785 || 793 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Oarba de Mureș}} || 132 || 97 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Porumbac}} || 3 || 10 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Racameț}} || – || 23 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sălcud}} || 652 || 491 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sfântu Gheorghe i Iernut|Sfântu Gheorghe}} || 357 || 407 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Iernut|Iernut]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 29. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mureș fylke|Iernut]] 5vb15pxsq7w9fy5zxp6zxev536i0x2k 0 412030 3653717 3513505 2026-05-18T14:10:06Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653717 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Roman Catholic church in Marosludas.jpg |bilettekst = Romersk-katolsk kyrkje i Luduș |våpen = ROU MS Ludus CoA.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Ioan Cristian Moldovan |postnummer = 545200 }} '''Luduș''' ([[ungarsk]] ''Marosludas''), tidlegare ''Ludoșul de Mureș'', er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Ludus jud Mures.svg|mini|Kommunen Luduș innanfor Mureș fylke]] Luduș er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Luduș || 12 486 || 12 179 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Avrămești}} || 204 || 194 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cioarga}} || 238 || 237 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ciurgău}} || 93 || – |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Fundătura}} || 171 || – |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Gheja}} || 1 376 || 1 242 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Roșiori}} || 760 || 904 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Luduș|Luduș]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 30. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mureș fylke|Ludus]] 3p3pxjh26u7uwocv6dbc90rmguhr9nv 0 412031 3653718 3567526 2026-05-18T14:11:13Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653718 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Bocskai István statue in Nyárádszereda.jpg |bilettekst = Statue av Bocskai István i Miercurea Nirajului |våpen = ROU MS Miercurea Nirajului Nyaradszereda CoA.jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Sándor Toth |postnummer = 547410 }} '''Miercurea Nirajului'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Nyárádszereda'', [[tysk]] ''Sereda''}} er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. Han vart oppretta som bykommune (''oraș'') i 2003.<ref name="bystatus"/> == Busetnader == [[Fil:Miercurea Nirajului jud Mures.svg|mini|Kommunen Miercurea Nirajului innanfor Mureș fylke]] Miercurea Nirajului er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Miercurea Nirajului || 3 543 || 3 504 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Beu}} || 100 || 78 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dumitreștii}} || 306 || 281 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Lăureni}} || 310 || 312 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Moșuni}} || 274 || 228 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Șardu Nirajului}} || 401 || 389 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tâmpa i Miercurea Nirajului|Tâmpa}} || 571 || 589 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Veța}} || 49 || 33 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="bystatus">{{Kjelde www |url=https://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/44525 |tittel=LEGE nr. 263 din 13 iunie 2003 |utgjevar=Portal legislativ |vitja=9. september 2024 |språk = ro }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Miercurea Nirajului|Miercurea Nirajului]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 30. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mureș fylke|Miercurea Nirajului]] h32beidrmhz2iezxomd8txu3l9q18br 0 412032 3653719 3567527 2026-05-18T14:12:14Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653719 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = RO MS Biserica reformata din Sangeorgiu de Padure (3).jpg |bilettekst = Reformert kyrkje i Sângeorgiu de Pădure |våpen = ROU MS Sangeorgiu de Padure CoA.png |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Attila-Zoltán Csibi |postnummer = 547515 }} '''Sângeorgiu de Pădure'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Erdőszentgyörgy'', [[tysk]] ''Sankt Georgen auf der Heide''}} er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. Han vart oppretta som bykommune (''oraș'') i 2003.<ref name="bystatus"/> == Busetnader == [[Fil:Sangeorgiu de Padure jud Mures.svg|mini|Kommunen Sângeorgiu de Pădure innanfor Mureș fylke]] Sângeorgiu de Pădure er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Sângeorgiu de Pădure || 4 509 || 4 282 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bezid}} || 632 || 565 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bezidu Nou}} || 24 || 16 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Loțu}} || – || 12 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="bystatus">{{Kjelde www |url=https://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/47138 |tittel=LEGE nr. 409 din 17 octombrie 2003 |utgjevar=Portal legislativ |vitja=9. september 2024 |språk = ro }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Sângeorgiu de Pădure|Sângeorgiu de Pădure]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 30. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mureș fylke|Sangeorgiu de Padure]] c32gq9tdt9ocobr89i6fevvfcptgn9d 0 412033 3653720 3576162 2026-05-18T14:13:10Z HerVal7752 105842 Geoboks 3653720 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |våpen = ROU MS Sarmasu CoA (1).jpg |fylke = [[Mureș fylke|Mureș]] |borgarmeister = Valer Botezan |postnummer = 547515 }} '''Sărmașu''' ([[ungarsk]] ''Nagysármás'') er ein by i [[Mureș fylke]] i [[Romania]]. Han vart oppretta som bykommune (''oraș'') i 2003.<ref name="bystatus"/> == Busetnader == [[Fil:Sarmasu jud Mures.svg|mini|Kommunen Sărmașu innanfor Mureș fylke]] Sărmașu er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Sărmașu || 3 546 || 3 198 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Balda}} || 1 197 || 1 087 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Larga i Sărmașu|Larga}} || 68 || 55 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Moruț}} || 95 || 84 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sărmășel}} || 739 || 654 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sărmășel-Gară}} || 749 || 659 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Titiana}} || 32 || 24 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Vișinelu}} || 516 || 425 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="bystatus">{{Kjelde www |url=https://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/46665 |tittel=LEGE nr. 382 din 30 septembrie 2003 |utgjevar=Portal legislativ |vitja=9. september 2024 |språk = ro }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Sărmașu|Sărmașu]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 30. oktober 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Mureș fylke|Sarmasu]] ir3q9ysezcw2w1rkgclcaexpn99azyj 0 423482 3653750 3597437 2026-05-19T00:37:47Z ~2026-30123-25 155088 3653750 wikitext text/x-wiki [[Fil:Bra-Kar borkeapparat.jpg|mini|Bra-Kar barkeapparat montert på ei Jobu D94 Tiger motorsag.]] '''Barkeapparat for motorsag''' er utstyr som vert montert på ei [[motorsag]] for å barka [[tømmer]]. Barkinga vart utført av to trinser fremst på apparatet. Dei vart drivne av ei [[kjede]] som gjekk rundt kjedehjulet på motorsaga. Apparatet vart innført ca. 1960, men fekk ikkje så stor utbreiing. <gallery> Fil:Bra-Kar borkeapparat for motorsag.jpg|Bra-Kar barkeapparat. </gallery> [[Kategori:Motorsager]] j6j2wrt24eik26ya0ge9ykx8a8nydky 3653927 3653750 2026-05-19T10:27:42Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Borkeapparat for motorsag]] til [[Barkeapparat for motorsag]] 3653750 wikitext text/x-wiki [[Fil:Bra-Kar borkeapparat.jpg|mini|Bra-Kar barkeapparat montert på ei Jobu D94 Tiger motorsag.]] '''Barkeapparat for motorsag''' er utstyr som vert montert på ei [[motorsag]] for å barka [[tømmer]]. Barkinga vart utført av to trinser fremst på apparatet. Dei vart drivne av ei [[kjede]] som gjekk rundt kjedehjulet på motorsaga. Apparatet vart innført ca. 1960, men fekk ikkje så stor utbreiing. <gallery> Fil:Bra-Kar borkeapparat for motorsag.jpg|Bra-Kar barkeapparat. </gallery> [[Kategori:Motorsager]] j6j2wrt24eik26ya0ge9ykx8a8nydky 0 423484 3653749 3597455 2026-05-19T00:36:06Z ~2026-30123-25 155088 3653749 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ttraktor med borkmaskin.jpg|mini|Traktor med barkemaskin tidleg på 1960-talet]] '''Barkemaskin''' er ei maskin som vert nytta til å barka tømmer. Det finst mange ulike typar, frå små maskinar for [[traktor]] til store stasjonære maskinar som vert nytta på [[sagbruk]] og [[tresliperi]]. == Gallei == <gallery> Fil:Barkmaskinen ved Svartviks sågverk.jpg|Barkemaskin ved [[Svartvik]]s sågverk i [[Sverige]]. Fil:Barkning av timmer med Sunds transportmaskin i Köttsjön, östra Jämtland.jpg|Barking av tømmer med Sunds barkemaskin for traktor i [[Köttsjön]] i austre [[Jämtland]] den 19. mars 1962. </gallery> == Sjå òg == * [[Barkespade]] * [[Barkeapparat for motorsag]] == Kjelder == {{Kjeldeliste}} {{Skogsmaskinar}} [[Kategori:Skogsmaskinar]] j72zhq4w02z4c5diweyzv3zvsuwkw5p 0 428041 3653841 3651753 2026-05-19T03:51:31Z ~2026-30123-25 155088 /* Status og vern */ 3653841 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = | bilettekst = }} '''Puertoricoamazon''' (''Amazona vittata''), ([[spansk]]: ''cotorra puertorriqueña'') eller '''iguaca''' (frå [[taíno]]), er den einaste nolevande [[Papegøyefamilien|papegøyearten]] som er [[endemisk]] for øygruppa og hovudøya [[Puerto Rico]]. Arten er i dag plassert i den store [[neotropisk]]e slekta ''[[Amazona]]'', innført av den franske naturforskaren [[René Lesson]] i 1830.<ref name=lesson/> Artsnamnet ''vittatus'' er latin og tyder «stripete» eller «banda».<ref name=job/> Det opphavlege namnet ''iguaca'' frå taíno er [[Onomatopoetikon|lydmålande]] og imiterer lætet til fuglane.<ref name=usfw/> Dette er den einaste attlevande papegøyearten med naturleg utbreiinga på Puerto Rico, og han har vore klassifisert som [[kritisk truga]] av [[Verdas naturvernunion]] IUCN sidan 1994. Arten var ein gong vidt utbreidd og talrik, men gjekk kraftig tilbake på 1800- og tidleg 1900-talet då mesteparten av leveområdet forsvann. Bevaringsarbeid byrja i 1968 for å hindre utrydding.<!-- Dei næraste slektningane truleg er [[cubaamazon]] (''A. leucocephala'') og [[hispaniolaamazon]] (''A. ventralis'').--> == Skildring == Puertoricoamazonen måler 28–30&nbsp;cm og veg 250–312 gram.<ref name=bow/> Sjølv om han er liten samanlikna med amazonpapegøyar generelt, er han på storleik med andre artar av amazonpapegøye i [[Dei store Antillane]]. Arten syner ikkje [[kjønnsdimorfisme]]. Både hannar og hoer har overvegande grøn fjørdrakt, men fjøra har blå kantar. [[Primærfjør]]ene og hovuddekkfjørene på vengene er mørk blå. Farga på fjørene på undersida varierer etter kroppsdel: undersida av vengene, som kan sjåast i flukt, er lys blå; dei på stjerten har ein gulgrøn tone. Undersida generelt er bleikare og gulskjært, panna er raud, og det finst kvite ovale ringar kring auga. Irisen er brun, nebbet er hornfarga, og beina gulbrune. Bortsett frå med [[gentesting]] kan kjønn berre skiljast gjennom åtferd i hekketida. Ungfuglar har fjørdrakt som liknar dei vaksne. Puertoricoamazon blir kjønnsmogen i tre–fireårsalderen. Arten hekkar ein gong i året i hole tre. Når hoa først har lagt egga, blir ho verande i reiret og rugar kontinuerleg fram til klekking. Ungane blir fora av begge foreldra og flyg ut 60–65 dagar etter klekking. Næringa er variert og består av blomstrar, frukt, lauv, bark og nektar som blir henta i trekronene.<ref name=bow/> == Status og vern == I 2020 var populasjonen av ville, kjønnsmogne individ trudd å ligge under 50, berre marginalt over det lågaste bestandstalet på 13 individ i 1975. Meir omfattande vernetiltak blei sett i verk frå 1970-talet slik at arten blei redda frå snarleg utrydding. Trass i auka populasjon etter 1975 er arten framleis kritisk truga fordi bestanden av vaksne fuglar er svært liten. I september 2017 råka orkanane [[Orkanen Irma|Irma]] og [[Orkanen Maria|Maria]] øya, dei svekte den naturlege bestanden kraftig og gjorde utviklinga usikker, særleg i El Yunque i aust, der villbestanden no er borte. Bestanden i Río Abajo sentralt på øya held seg likevel og aukar, støtta av store avlsprogram med fuglar i fangenskap og jamnlege utsetjingar. Avlsprogrammet har hatt opp mot 400 individ i fangenskap på det meste.<ref name=iucn/> Arten finst berre på øya Puerto Rico, der han tidlegare var vidt utbreidd, men lever i to sterkt avgrensa område. Tapte leveområde, jakt, predasjon, konkurranse om reirplassar og naturkatastrofar har vore sentrale truslar. Vernetiltaka femnar om kunstige reir, kontroll av [[predator]]ar, oppdrett for genetisk mangfald, og reintroduksjon av fuglar. Vidare overvaking, betre samordning mellom vill og fangenskapsavl, og styrkt kontroll av introduserte pattedyr er føreslått for å sikre vidare framgang.<ref name=iucn/> Arten er regulert under ''Appendix I'' av ''[[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora]] (CITES)''<ref name=CITES/> som forbyr kommersiell internasjonal handel med arten eller derivat. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på innleiinga av «[[:en:Puerto Rican amazon|Puerto Rican amazon]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. november 2025'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Amazona vittata'' |volume=2020 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22686239A179276011.en |access-date=21.11.2025 }}</ref> <ref name=CITES>{{cite web |url=http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml |title=Appendices I, II and III |access-date=21.11.2025 |publisher=[[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514165230/http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml |archive-date=2008-05-14}}</ref> <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Collar, N., P. F. D. Boesman, and C. J. Sharpe (2020). Puerto Rican Amazon (Amazona vittata), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.purpar1.01}}</ref> <ref name=lesson>{{ cite book | last=Lesson | first=René | year=1831 | title=Traité d'Ornithologie, ou Tableau Méthodique | volume=1 | language=fr | place=Paris | publisher=F.G. Levrault | page=189 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/35997173 }}</ref> <ref name=job>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n404 404] }}</ref> <ref name=usfw>{{cite web |url=http://www.fws.gov/southeast/news/2000/r00-026.html |title=Captive-bred Puerto Rican Parrots released in El Yunque |access-date=21.11.2025 |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service |date=2000-06-28}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Parakittar]] m8zqhfxmal05dmswzwgow1oye4u334u 3653842 3653841 2026-05-19T03:52:26Z ~2026-30123-25 155088 /* Skildring */ 3653842 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = | bilettekst = }} '''Puertoricoamazon''' (''Amazona vittata''), ([[spansk]]: ''cotorra puertorriqueña'') eller '''iguaca''' (frå [[taíno]]), er den einaste nolevande [[Papegøyefamilien|papegøyearten]] som er [[endemisk]] for øygruppa og hovudøya [[Puerto Rico]]. Arten er i dag plassert i den store [[neotropisk]]e slekta ''[[Amazona]]'', innført av den franske naturforskaren [[René Lesson]] i 1830.<ref name=lesson/> Artsnamnet ''vittatus'' er latin og tyder «stripete» eller «banda».<ref name=job/> Det opphavlege namnet ''iguaca'' frå taíno er [[Onomatopoetikon|lydmålande]] og imiterer lætet til fuglane.<ref name=usfw/> Dette er den einaste attlevande papegøyearten med naturleg utbreiinga på Puerto Rico, og han har vore klassifisert som [[kritisk truga]] av [[Verdas naturvernunion]] IUCN sidan 1994. Arten var ein gong vidt utbreidd og talrik, men gjekk kraftig tilbake på 1800- og tidleg 1900-talet då mesteparten av leveområdet forsvann. Bevaringsarbeid byrja i 1968 for å hindre utrydding.<!-- Dei næraste slektningane truleg er [[cubaamazon]] (''A. leucocephala'') og [[hispaniolaamazon]] (''A. ventralis'').--> == Skildring == Puertoricoamazonen måler 28–30&nbsp;cm og veg 250–312 gram.<ref name=bow/> Sjølv om han er liten samanlikna med amazonpapegøyar generelt, er han på storleik med andre artar av amazonpapegøye i [[Dei store Antillane]]. Arten syner ikkje [[kjønnsdimorfisme]]. Både hannar og hoer har overvegande grøn fjørdrakt, men fjøra har blå kantar. [[Primærfjør]]ene og hovuddekkfjørene på vengene er mørk blå. Farga på fjørene på undersida varierer etter kroppsdel: undersida av vengene, som kan sjåast i flukt, er lys blå; dei på stjerten har ein gulgrøn tone. Undersida generelt er bleikare og gulskjært, panna er raud, og det finst kvite ovale ringar kring auga. Irisen er brun, nebbet er hornfarga, og beina gulbrune. Bortsett frå med [[gentesting]] kan kjønn berre skiljast gjennom åtferd i hekketida. Ungfuglar har fjørdrakt som liknar dei vaksne. Puertoricoamazon blir kjønnsmogen i tre–fireårsalderen. Arten hekkar ein gong i året i hole tre. Når hoa først har lagt egga, blir ho verande i reiret og rugar kontinuerleg fram til klekking. Ungane blir fôra av begge foreldra og flyg ut 60–65 dagar etter klekking. Næringa er variert og består av blomstrar, frukt, lauv, bork og nektar som blir henta i trekronene.<ref name=bow/> == Status og vern == I 2020 var populasjonen av ville, kjønnsmogne individ trudd å ligge under 50, berre marginalt over det lågaste bestandstalet på 13 individ i 1975. Meir omfattande vernetiltak blei sett i verk frå 1970-talet slik at arten blei redda frå snarleg utrydding. Trass i auka populasjon etter 1975 er arten framleis kritisk truga fordi bestanden av vaksne fuglar er svært liten. I september 2017 råka orkanane [[Orkanen Irma|Irma]] og [[Orkanen Maria|Maria]] øya, dei svekte den naturlege bestanden kraftig og gjorde utviklinga usikker, særleg i El Yunque i aust, der villbestanden no er borte. Bestanden i Río Abajo sentralt på øya held seg likevel og aukar, støtta av store avlsprogram med fuglar i fangenskap og jamnlege utsetjingar. Avlsprogrammet har hatt opp mot 400 individ i fangenskap på det meste.<ref name=iucn/> Arten finst berre på øya Puerto Rico, der han tidlegare var vidt utbreidd, men lever i to sterkt avgrensa område. Tapte leveområde, jakt, predasjon, konkurranse om reirplassar og naturkatastrofar har vore sentrale truslar. Vernetiltaka femnar om kunstige reir, kontroll av [[predator]]ar, oppdrett for genetisk mangfald, og reintroduksjon av fuglar. Vidare overvaking, betre samordning mellom vill og fangenskapsavl, og styrkt kontroll av introduserte pattedyr er føreslått for å sikre vidare framgang.<ref name=iucn/> Arten er regulert under ''Appendix I'' av ''[[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora]] (CITES)''<ref name=CITES/> som forbyr kommersiell internasjonal handel med arten eller derivat. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på innleiinga av «[[:en:Puerto Rican amazon|Puerto Rican amazon]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. november 2025'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name=iucn>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=''Amazona vittata'' |volume=2020 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22686239A179276011.en |access-date=21.11.2025 }}</ref> <ref name=CITES>{{cite web |url=http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml |title=Appendices I, II and III |access-date=21.11.2025 |publisher=[[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514165230/http://www.cites.org/eng/app/appendices.shtml |archive-date=2008-05-14}}</ref> <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Collar, N., P. F. D. Boesman, and C. J. Sharpe (2020). Puerto Rican Amazon (Amazona vittata), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.purpar1.01}}</ref> <ref name=lesson>{{ cite book | last=Lesson | first=René | year=1831 | title=Traité d'Ornithologie, ou Tableau Méthodique | volume=1 | language=fr | place=Paris | publisher=F.G. Levrault | page=189 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/35997173 }}</ref> <ref name=job>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n404 404] }}</ref> <ref name=usfw>{{cite web |url=http://www.fws.gov/southeast/news/2000/r00-026.html |title=Captive-bred Puerto Rican Parrots released in El Yunque |access-date=21.11.2025 |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service |date=2000-06-28}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Parakittar]] lazyx5cbg0u8ldnkr3wiq0z04oj4d9i 0 429617 3653861 3648478 2026-05-19T04:11:36Z ~2026-30123-25 155088 /* Anatomi */ 3653861 wikitext text/x-wiki [[Fil:SpornEinesVierJahreAltenHahns.jpg|mini|Fire år gamal hane som syner spore på tarsen]] [[Fil:Spur-winged lapwing (Vanellus spinosus) in flight.jpg|mini|[[Sporevipe]] i flukt syner sporane på framkant av vengene]] Ein '''spore''' er ein utvekst av [[bein]] dekt av ei kappe av horn, som finst på ulike anatomiske stader hos somme dyr. I motsetnad til klør eller negler, som veks frå tuppen av tærne, blir sporar danna frå andre delar av foten, vanlegvis i samband med ledd der tærne møter foten eller der foten møter dei lange beina.<ref name=Fisher/> Sporar finst oftast på bakføtene, men nokre [[fuglar]] har òg sporar på framkanten av vengene.<ref name=Rand/> == Anatomi == Ein spore liknar mykje på eit ekte horn; han har ein kjerne av bein som er festa til skjelettet og eit ytre hornlag. Som horn veks sporen frå basis og utover, slik at spissen er eldre enn basisen. Nokre sporar blir danna som ein utvekst frå eit eksisterande bein, men dei fleste blir danna sekundært som hudbein (dermalt bein) som er festa til skjelettet gjennom eit halvstivt ledd. Sporar på bakføtene ser ikkje ut til å bli felte, men vengesporar hos fuglar blir felte ein gong i året saman med vengefjørene.<ref name=Rand/> I motsetnad til klør er sporar vanlegvis rette eller berre svakt krumma, noko som gjer dei eigna til slag eller stikk. Hos fuglar og pattedyr ser funksjonen ut til å vere knytt til kamp, forsvar og markering av territorium, heller enn predasjon.<ref name=Rand/> Hos slangar finst sporar vanlegvis berre hos hannar, og dei blir brukte til å halde fast eller stimulere hoa under paring.<ref name=enviroliteracy/> == Hos krypdyr == [[Fil:Anal spurs.jpg|mini|Analspore på hannkjønn [[albino]] [[Burmesisk pyton]]]] Omgrepet spore blir stundom brukt om bekkensporar, restar av lemer (vestigiale lemer) som finst hos primitive slangar, som [[boaer]] og [[pytonslangar]], og hos den stripa beinlause øgla ''Delma impar'' i [[Australia]]. Desse sporane fungerer hovudsakleg som feste under paring.<ref name=enviroliteracy/><ref name=environment/> Sidan dei sit i enden av ein lem, kan dei eigentleg reknast som klør heller enn ekte sporar. Hannar hos dei fleste artar i kameleonslekta ''[[Chamaeleo]]'' har òg paringssporar. Ein tarsal spore finst på baksida av bakføtene hos hannar av [[Chamaeleo calyptratus|jemenkameleon]] (''Chamaeleo calyptratus''), og denne er til stades ved fødsel og veks med alderen.<ref name=chameleonacademy/> Sjølv om ikkje funksjonen er godt dokumentert for slekta, trur ein sporen blir brukt i reproduksjon.<ref name=chameleons/> Nokre skilpadder i slekta ''[[Testudo]]'' har òg sporar som sit på låret (femur). Desse er velkjende som artskjenneteikn, men funksjonen deira er ikkje godt dokumentert.<ref name=Swingland/> == Hos fuglar == [[Fil:Swainson's Spurfowl (Pternistis swainsonii) male (16362960767).jpg|mini|høgre|[[Svartbeinfrankolin]], ''Pternistis swainsonii'', i sørlege Afrika, er eit døme på [[hønsefugl]] med kraftige sporar]] Dei fleste fuglar har fire tær. Den første peikar bakover hos dei fleste artar, medan den andre, tredje og fjerde peikar framover. Den femte tåa er heilt borte, bortsett frå hos nokre få fuglar der ho er omdanna til ein spore. Ei rekkje fuglar har sporar på føtene eller beina, vanlegvis danna frå den nedre delen av tarsusbeinet. Dei mest kjende er sporane hos [[høns]], men dei fleste [[hønsefuglar]] har sporar. Sporane finst oftast hos hannar og blir brukte i konkurranse om paring eller til forsvar av territorium. Nokre fuglar har sporar på vengene i staden for på beina; desse finst ofte hos begge kjønn og har truleg andre funksjonar, til dømes forsvar.<ref name=Rand/> Tamhøns har metatarsale sporar som stikk ut frå [[metatarsen]] i ein vinkel på om lag 90 gradar, og som peikar bakover og inn mot midten i ein vinkel på om lag 45 gradar. Dei sit mellom den midtre og den ytre tredelen av metatarsen.<ref name=illinois/> Både høner og hanar kan utvikle sporar, men dei er vanlegare og betre utvikla hos hanar. Både tamme og ville [[kalkunar]] har òg slike sporar. Hos villkalkun veks sporane gjennom heile livet og blir lengre og skarpare. Lengda på sporen blir ofte rekna som det mest pålitelege kjenneteiknet for å bestemme alderen på ville hannar. Det er òg skilnader i sporelengd mellom underartar, truleg på grunn av leveområde. Steinete terreng kan slite ut sporane tidlegare enn blautt underlag.<ref name=Ramsdale/> [[Sporegås]]a (''Plectropterus gambensis''), den største vassfuglen i [[Afrika]], har tydelege [[Karpale bein|karpale sporar]] som ikkje er synlege når vengene er samanlagde. Det har eit anna opphav enn sporar hos andre [[vassfugl]]ar. Når fuglen blir uroa, strekkjer hannen ofte vengene bakover slik at sporane og dei kvite vengefelta blir synlege, noko som kan fungere som eit trugsmålssignal. Fleire andre fugleartar er kjende for å slå kvarandre med vengene, og somme har utvikla sporar for å auke skaden dei kan påføre. Dei tre medlemene av [[gjetarfuglfamilien]] (Anhimidae, [[andefuglar]] i [[Sør-Amerika]]) har to store piggar på [[carpometacarpus]] (armbeinet). Karpale sporar finst òg hos [[straumand]] (''Merganetta armata''). Dei har ein kraftig basis og smalnar raskt mot ein spiss, og er vanlegvis større og skarpare hos hannar enn hos hoer.<ref name=Weller/> [[Maskevipe]] (''Vanellus miles'') har karpale sporar. Par som hekkar, forsvarer territoriet sitt mot inntrengjarar ved å rope høgt, breie ut vengene og deretter stupe raskt og lågt, og ved behov slå mot fiendar med føtene og åtake dyr på bakken med dei tydelege gule sporane. Det finst ein utbreidd, men feilaktig myte om at desse sporane kan injisere gift.<ref name=birdbaron/> == Hos pattedyr == [[Fil:Platypus spur.JPG|høgre|mini|[[Nebbdyr]]et er eit uvanleg døme blant pattedyr, her har hannar ein spore på hælbeinet som kan injisere gift.<ref name=australianfauna/>]] Sporar er uvanlege hos [[pattedyr]]. Hannar hos [[ringhalelemur]] (''Lemur catta'') har sporar som blir brukte til visuell og luktbasert territoriemerking. Både hannar og hoer har ein [[Eksokrine kjertlar|duftkjertel]] på innsida av underarmen, men hos hannar er denne dekt av ein spore. I ein åtferd kalla «sporemerking» grip dei tak i eit underlag, ofte ein liten trestamme, og dreg sporen over han slik at barken blir snitta og kan feste eller spreie kjertelsekretet. Sporane veks med alderen og ser ut til å vere utvikla frå sekret frå den underliggjande kjertelen.<ref name=Wilson/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=Fisher>{{cite journal|last=Fisher|first=H.I.|title=The occurrence of vestigial claws on the wings of birds|journal=American Midland Naturalist|year=1940|volume=23|issue=1|pages=234–243|jstor=2485270|doi=10.2307/2485270}}</ref> <ref name=Rand>{{cite journal|last=Rand|first=A.L.|title=On the Spurs on Birds' Wings|journal=The Wilson Bulletin|year=1954|volume=66|issue=2|pages=127–134|url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5757&context=wilson_bulletin |accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=enviroliteracy>{{kjelde www |tittel=Do snakes have legs for mating? |dato=25.04.2025 |url=https://enviroliteracy.org/animals/do-snakes-have-legs-for-mating |utgjevar=The Environmental Literacy Council |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=environment>{{cite web|title=''Delma impar'' — Striped Legless Lizard|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1649|work=Biodiversity, Species Profile and Threats Database|publisher=Australian government, Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|accessdate=16 November 2012}}</ref> <ref name=chameleonacademy>{{kjelde www |tittel=Veiled Chameleon Care Summary |url=https://chameleonacademy.com/veiled-chameleon-care |utgjevar=The Chameleon Academy |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=chameleons>{{kjelde www |tittel=A Tarsal Spur Aberration in Chamaeleo calyptratus |dato=09.03.2025 |url=https://www.chameleons.info/l/a-tarsal-spur-aberration-in-chamaeleo-calyptratus |utgjevar= Petr Nečas, Chameleons.info |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Swingland>{{kjelde www |tittel=The Conservation Biology of Tortoises |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/ssc-op-005.pdf |utgjevar=IUCN—The World Conservation Union |verk=Species Survival Commission(SSC) |vitja=22.03.2026 }}</ref> <ref name=birdbaron>{{kjelde www |tittel=Masked Lapwing – Profile - Traits - Facts - Habitat - Breeding |dato=23.04.2021 |url=https://www.birdbaron.com/masked-lapwing |utgjevar=Bird Baron bird blog |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Weller>{{Artikkelkjelde |tittel=Plumages and wing spurs of torrent ducks Merganetta armata |utgjevingsår=1968 |url=https://tidsskrift.dk/Wildfowl/article/view/154509 |publikasjon=Wildfowl |forfattar=Weller, M. W. |bind=19 |side=33-40 }}</ref> <ref name=illinois>{{cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/eggs/res13-feet.html|title=Incubation and embryology:Chicken feet|publisher=University of Illinois Extension|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Ramsdale>{{cite web|url=http://wildturkeyzone.com/articles/aging4.htm|title=Spur Lengths – How to Age Your Gobbler|author=Ramsdale, R.|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Wilson>Wilson, D.E. and Hanlon, E., (2010). Lemur catta (Primates: Lemuridae). Mammalian Species, 42(854):58–74 [http://www.mammalsociety.org/uploads/Wilson%20and%20Hanlon%202010.pdf]</ref> <ref name=australianfauna>{{cite web |url=http://www.australianfauna.com/platypus.php |title=Australian Fauna |publisher=Australian Fauna |accessdate=22.03.2026 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529040439/http://www.australianfauna.com/platypus.php |archivedate=29 May 2012 }}</ref> }} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spur (zoology)|Spur (zoology)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. mars 2026'' <!-- == Bakgrunnsstoff == --> {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreanatomi]] [[Kategori:Foten]] faeftg7zfskcp5wrawkna8a486t11p5 3653862 3653861 2026-05-19T04:12:11Z ~2026-30123-25 155088 /* Hos krypdyr */ 3653862 wikitext text/x-wiki [[Fil:SpornEinesVierJahreAltenHahns.jpg|mini|Fire år gamal hane som syner spore på tarsen]] [[Fil:Spur-winged lapwing (Vanellus spinosus) in flight.jpg|mini|[[Sporevipe]] i flukt syner sporane på framkant av vengene]] Ein '''spore''' er ein utvekst av [[bein]] dekt av ei kappe av horn, som finst på ulike anatomiske stader hos somme dyr. I motsetnad til klør eller negler, som veks frå tuppen av tærne, blir sporar danna frå andre delar av foten, vanlegvis i samband med ledd der tærne møter foten eller der foten møter dei lange beina.<ref name=Fisher/> Sporar finst oftast på bakføtene, men nokre [[fuglar]] har òg sporar på framkanten av vengene.<ref name=Rand/> == Anatomi == Ein spore liknar mykje på eit ekte horn; han har ein kjerne av bein som er festa til skjelettet og eit ytre hornlag. Som horn veks sporen frå basis og utover, slik at spissen er eldre enn basisen. Nokre sporar blir danna som ein utvekst frå eit eksisterande bein, men dei fleste blir danna sekundært som hudbein (dermalt bein) som er festa til skjelettet gjennom eit halvstivt ledd. Sporar på bakføtene ser ikkje ut til å bli felte, men vengesporar hos fuglar blir felte ein gong i året saman med vengefjørene.<ref name=Rand/> I motsetnad til klør er sporar vanlegvis rette eller berre svakt krumma, noko som gjer dei eigna til slag eller stikk. Hos fuglar og pattedyr ser funksjonen ut til å vere knytt til kamp, forsvar og markering av territorium, heller enn predasjon.<ref name=Rand/> Hos slangar finst sporar vanlegvis berre hos hannar, og dei blir brukte til å halde fast eller stimulere hoa under paring.<ref name=enviroliteracy/> == Hos krypdyr == [[Fil:Anal spurs.jpg|mini|Analspore på hannkjønn [[albino]] [[Burmesisk pyton]]]] Omgrepet spore blir stundom brukt om bekkensporar, restar av lemer (vestigiale lemer) som finst hos primitive slangar, som [[boaer]] og [[pytonslangar]], og hos den stripa beinlause øgla ''Delma impar'' i [[Australia]]. Desse sporane fungerer hovudsakleg som feste under paring.<ref name=enviroliteracy/><ref name=environment/> Sidan dei sit i enden av ein lem, kan dei eigentleg reknast som klør heller enn ekte sporar. Hannar hos dei fleste artar i kameleonslekta ''[[Chamaeleo]]'' har òg paringssporar. Ein tarsal spore finst på baksida av bakføtene hos hannar av [[Chamaeleo calyptratus|jemenkameleon]] (''Chamaeleo calyptratus''), og denne er til stades ved fødsel og veks med alderen.<ref name=chameleonacademy/> Sjølv om ikkje funksjonen er godt dokumentert for slekta, trur ein sporen blir brukt i reproduksjon.<ref name=chameleons/> Nokre [[skjelpadde]]r i slekta ''[[Testudo]]'' har òg sporar som sit på låret (femur). Desse er velkjende som artskjenneteikn, men funksjonen deira er ikkje godt dokumentert.<ref name=Swingland/> == Hos fuglar == [[Fil:Swainson's Spurfowl (Pternistis swainsonii) male (16362960767).jpg|mini|høgre|[[Svartbeinfrankolin]], ''Pternistis swainsonii'', i sørlege Afrika, er eit døme på [[hønsefugl]] med kraftige sporar]] Dei fleste fuglar har fire tær. Den første peikar bakover hos dei fleste artar, medan den andre, tredje og fjerde peikar framover. Den femte tåa er heilt borte, bortsett frå hos nokre få fuglar der ho er omdanna til ein spore. Ei rekkje fuglar har sporar på føtene eller beina, vanlegvis danna frå den nedre delen av tarsusbeinet. Dei mest kjende er sporane hos [[høns]], men dei fleste [[hønsefuglar]] har sporar. Sporane finst oftast hos hannar og blir brukte i konkurranse om paring eller til forsvar av territorium. Nokre fuglar har sporar på vengene i staden for på beina; desse finst ofte hos begge kjønn og har truleg andre funksjonar, til dømes forsvar.<ref name=Rand/> Tamhøns har metatarsale sporar som stikk ut frå [[metatarsen]] i ein vinkel på om lag 90 gradar, og som peikar bakover og inn mot midten i ein vinkel på om lag 45 gradar. Dei sit mellom den midtre og den ytre tredelen av metatarsen.<ref name=illinois/> Både høner og hanar kan utvikle sporar, men dei er vanlegare og betre utvikla hos hanar. Både tamme og ville [[kalkunar]] har òg slike sporar. Hos villkalkun veks sporane gjennom heile livet og blir lengre og skarpare. Lengda på sporen blir ofte rekna som det mest pålitelege kjenneteiknet for å bestemme alderen på ville hannar. Det er òg skilnader i sporelengd mellom underartar, truleg på grunn av leveområde. Steinete terreng kan slite ut sporane tidlegare enn blautt underlag.<ref name=Ramsdale/> [[Sporegås]]a (''Plectropterus gambensis''), den største vassfuglen i [[Afrika]], har tydelege [[Karpale bein|karpale sporar]] som ikkje er synlege når vengene er samanlagde. Det har eit anna opphav enn sporar hos andre [[vassfugl]]ar. Når fuglen blir uroa, strekkjer hannen ofte vengene bakover slik at sporane og dei kvite vengefelta blir synlege, noko som kan fungere som eit trugsmålssignal. Fleire andre fugleartar er kjende for å slå kvarandre med vengene, og somme har utvikla sporar for å auke skaden dei kan påføre. Dei tre medlemene av [[gjetarfuglfamilien]] (Anhimidae, [[andefuglar]] i [[Sør-Amerika]]) har to store piggar på [[carpometacarpus]] (armbeinet). Karpale sporar finst òg hos [[straumand]] (''Merganetta armata''). Dei har ein kraftig basis og smalnar raskt mot ein spiss, og er vanlegvis større og skarpare hos hannar enn hos hoer.<ref name=Weller/> [[Maskevipe]] (''Vanellus miles'') har karpale sporar. Par som hekkar, forsvarer territoriet sitt mot inntrengjarar ved å rope høgt, breie ut vengene og deretter stupe raskt og lågt, og ved behov slå mot fiendar med føtene og åtake dyr på bakken med dei tydelege gule sporane. Det finst ein utbreidd, men feilaktig myte om at desse sporane kan injisere gift.<ref name=birdbaron/> == Hos pattedyr == [[Fil:Platypus spur.JPG|høgre|mini|[[Nebbdyr]]et er eit uvanleg døme blant pattedyr, her har hannar ein spore på hælbeinet som kan injisere gift.<ref name=australianfauna/>]] Sporar er uvanlege hos [[pattedyr]]. Hannar hos [[ringhalelemur]] (''Lemur catta'') har sporar som blir brukte til visuell og luktbasert territoriemerking. Både hannar og hoer har ein [[Eksokrine kjertlar|duftkjertel]] på innsida av underarmen, men hos hannar er denne dekt av ein spore. I ein åtferd kalla «sporemerking» grip dei tak i eit underlag, ofte ein liten trestamme, og dreg sporen over han slik at barken blir snitta og kan feste eller spreie kjertelsekretet. Sporane veks med alderen og ser ut til å vere utvikla frå sekret frå den underliggjande kjertelen.<ref name=Wilson/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=Fisher>{{cite journal|last=Fisher|first=H.I.|title=The occurrence of vestigial claws on the wings of birds|journal=American Midland Naturalist|year=1940|volume=23|issue=1|pages=234–243|jstor=2485270|doi=10.2307/2485270}}</ref> <ref name=Rand>{{cite journal|last=Rand|first=A.L.|title=On the Spurs on Birds' Wings|journal=The Wilson Bulletin|year=1954|volume=66|issue=2|pages=127–134|url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5757&context=wilson_bulletin |accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=enviroliteracy>{{kjelde www |tittel=Do snakes have legs for mating? |dato=25.04.2025 |url=https://enviroliteracy.org/animals/do-snakes-have-legs-for-mating |utgjevar=The Environmental Literacy Council |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=environment>{{cite web|title=''Delma impar'' — Striped Legless Lizard|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1649|work=Biodiversity, Species Profile and Threats Database|publisher=Australian government, Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|accessdate=16 November 2012}}</ref> <ref name=chameleonacademy>{{kjelde www |tittel=Veiled Chameleon Care Summary |url=https://chameleonacademy.com/veiled-chameleon-care |utgjevar=The Chameleon Academy |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=chameleons>{{kjelde www |tittel=A Tarsal Spur Aberration in Chamaeleo calyptratus |dato=09.03.2025 |url=https://www.chameleons.info/l/a-tarsal-spur-aberration-in-chamaeleo-calyptratus |utgjevar= Petr Nečas, Chameleons.info |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Swingland>{{kjelde www |tittel=The Conservation Biology of Tortoises |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/ssc-op-005.pdf |utgjevar=IUCN—The World Conservation Union |verk=Species Survival Commission(SSC) |vitja=22.03.2026 }}</ref> <ref name=birdbaron>{{kjelde www |tittel=Masked Lapwing – Profile - Traits - Facts - Habitat - Breeding |dato=23.04.2021 |url=https://www.birdbaron.com/masked-lapwing |utgjevar=Bird Baron bird blog |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Weller>{{Artikkelkjelde |tittel=Plumages and wing spurs of torrent ducks Merganetta armata |utgjevingsår=1968 |url=https://tidsskrift.dk/Wildfowl/article/view/154509 |publikasjon=Wildfowl |forfattar=Weller, M. W. |bind=19 |side=33-40 }}</ref> <ref name=illinois>{{cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/eggs/res13-feet.html|title=Incubation and embryology:Chicken feet|publisher=University of Illinois Extension|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Ramsdale>{{cite web|url=http://wildturkeyzone.com/articles/aging4.htm|title=Spur Lengths – How to Age Your Gobbler|author=Ramsdale, R.|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Wilson>Wilson, D.E. and Hanlon, E., (2010). Lemur catta (Primates: Lemuridae). Mammalian Species, 42(854):58–74 [http://www.mammalsociety.org/uploads/Wilson%20and%20Hanlon%202010.pdf]</ref> <ref name=australianfauna>{{cite web |url=http://www.australianfauna.com/platypus.php |title=Australian Fauna |publisher=Australian Fauna |accessdate=22.03.2026 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529040439/http://www.australianfauna.com/platypus.php |archivedate=29 May 2012 }}</ref> }} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spur (zoology)|Spur (zoology)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. mars 2026'' <!-- == Bakgrunnsstoff == --> {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreanatomi]] [[Kategori:Foten]] 5kylfkr7dpyp831cfop4hyje1fry23d 3653863 3653862 2026-05-19T04:12:50Z ~2026-30123-25 155088 /* Hos krypdyr */ 3653863 wikitext text/x-wiki [[Fil:SpornEinesVierJahreAltenHahns.jpg|mini|Fire år gamal hane som syner spore på tarsen]] [[Fil:Spur-winged lapwing (Vanellus spinosus) in flight.jpg|mini|[[Sporevipe]] i flukt syner sporane på framkant av vengene]] Ein '''spore''' er ein utvekst av [[bein]] dekt av ei kappe av horn, som finst på ulike anatomiske stader hos somme dyr. I motsetnad til klør eller negler, som veks frå tuppen av tærne, blir sporar danna frå andre delar av foten, vanlegvis i samband med ledd der tærne møter foten eller der foten møter dei lange beina.<ref name=Fisher/> Sporar finst oftast på bakføtene, men nokre [[fuglar]] har òg sporar på framkanten av vengene.<ref name=Rand/> == Anatomi == Ein spore liknar mykje på eit ekte horn; han har ein kjerne av bein som er festa til skjelettet og eit ytre hornlag. Som horn veks sporen frå basis og utover, slik at spissen er eldre enn basisen. Nokre sporar blir danna som ein utvekst frå eit eksisterande bein, men dei fleste blir danna sekundært som hudbein (dermalt bein) som er festa til skjelettet gjennom eit halvstivt ledd. Sporar på bakføtene ser ikkje ut til å bli felte, men vengesporar hos fuglar blir felte ein gong i året saman med vengefjørene.<ref name=Rand/> I motsetnad til klør er sporar vanlegvis rette eller berre svakt krumma, noko som gjer dei eigna til slag eller stikk. Hos fuglar og pattedyr ser funksjonen ut til å vere knytt til kamp, forsvar og markering av territorium, heller enn predasjon.<ref name=Rand/> Hos slangar finst sporar vanlegvis berre hos hannar, og dei blir brukte til å halde fast eller stimulere hoa under paring.<ref name=enviroliteracy/> == Hos krypdyr == [[Fil:Anal spurs.jpg|mini|Analspore på hannkjønn [[albino]] [[Burmesisk pyton]]]] Omgrepet spore blir stundom brukt om bekkensporar, restar av lemer (vestigiale lemer) som finst hos primitive slangar, som [[boaer]] og [[pytonslangar]], og hos den stripa beinlause øgla ''Delma impar'' i [[Australia]]. Desse sporane fungerer hovudsakleg som feste under paring.<ref name=enviroliteracy/><ref name=environment/> Sidan dei sit i enden av ein lem, kan dei eigentleg reknast som klør heller enn ekte sporar. Hannar hos dei fleste artar i kameleonslekta ''[[Chamaeleo]]'' har òg paringssporar. Ein tarsal spore finst på baksida av bakføtene hos hannar av [[Chamaeleo calyptratus|jemenkameleon]] (''Chamaeleo calyptratus''), og denne er til stades ved fødsel og veks med alderen.<ref name=chameleonacademy/> Sjølv om ikkje funksjonen er godt dokumentert for slekta, trur ein sporen blir brukt i reproduksjon.<ref name=chameleons/> Nokre [[skjelpadder]] i slekta ''[[Testudo]]'' har òg sporar som sit på låret (femur). Desse er velkjende som artskjenneteikn, men funksjonen deira er ikkje godt dokumentert.<ref name=Swingland/> == Hos fuglar == [[Fil:Swainson's Spurfowl (Pternistis swainsonii) male (16362960767).jpg|mini|høgre|[[Svartbeinfrankolin]], ''Pternistis swainsonii'', i sørlege Afrika, er eit døme på [[hønsefugl]] med kraftige sporar]] Dei fleste fuglar har fire tær. Den første peikar bakover hos dei fleste artar, medan den andre, tredje og fjerde peikar framover. Den femte tåa er heilt borte, bortsett frå hos nokre få fuglar der ho er omdanna til ein spore. Ei rekkje fuglar har sporar på føtene eller beina, vanlegvis danna frå den nedre delen av tarsusbeinet. Dei mest kjende er sporane hos [[høns]], men dei fleste [[hønsefuglar]] har sporar. Sporane finst oftast hos hannar og blir brukte i konkurranse om paring eller til forsvar av territorium. Nokre fuglar har sporar på vengene i staden for på beina; desse finst ofte hos begge kjønn og har truleg andre funksjonar, til dømes forsvar.<ref name=Rand/> Tamhøns har metatarsale sporar som stikk ut frå [[metatarsen]] i ein vinkel på om lag 90 gradar, og som peikar bakover og inn mot midten i ein vinkel på om lag 45 gradar. Dei sit mellom den midtre og den ytre tredelen av metatarsen.<ref name=illinois/> Både høner og hanar kan utvikle sporar, men dei er vanlegare og betre utvikla hos hanar. Både tamme og ville [[kalkunar]] har òg slike sporar. Hos villkalkun veks sporane gjennom heile livet og blir lengre og skarpare. Lengda på sporen blir ofte rekna som det mest pålitelege kjenneteiknet for å bestemme alderen på ville hannar. Det er òg skilnader i sporelengd mellom underartar, truleg på grunn av leveområde. Steinete terreng kan slite ut sporane tidlegare enn blautt underlag.<ref name=Ramsdale/> [[Sporegås]]a (''Plectropterus gambensis''), den største vassfuglen i [[Afrika]], har tydelege [[Karpale bein|karpale sporar]] som ikkje er synlege når vengene er samanlagde. Det har eit anna opphav enn sporar hos andre [[vassfugl]]ar. Når fuglen blir uroa, strekkjer hannen ofte vengene bakover slik at sporane og dei kvite vengefelta blir synlege, noko som kan fungere som eit trugsmålssignal. Fleire andre fugleartar er kjende for å slå kvarandre med vengene, og somme har utvikla sporar for å auke skaden dei kan påføre. Dei tre medlemene av [[gjetarfuglfamilien]] (Anhimidae, [[andefuglar]] i [[Sør-Amerika]]) har to store piggar på [[carpometacarpus]] (armbeinet). Karpale sporar finst òg hos [[straumand]] (''Merganetta armata''). Dei har ein kraftig basis og smalnar raskt mot ein spiss, og er vanlegvis større og skarpare hos hannar enn hos hoer.<ref name=Weller/> [[Maskevipe]] (''Vanellus miles'') har karpale sporar. Par som hekkar, forsvarer territoriet sitt mot inntrengjarar ved å rope høgt, breie ut vengene og deretter stupe raskt og lågt, og ved behov slå mot fiendar med føtene og åtake dyr på bakken med dei tydelege gule sporane. Det finst ein utbreidd, men feilaktig myte om at desse sporane kan injisere gift.<ref name=birdbaron/> == Hos pattedyr == [[Fil:Platypus spur.JPG|høgre|mini|[[Nebbdyr]]et er eit uvanleg døme blant pattedyr, her har hannar ein spore på hælbeinet som kan injisere gift.<ref name=australianfauna/>]] Sporar er uvanlege hos [[pattedyr]]. Hannar hos [[ringhalelemur]] (''Lemur catta'') har sporar som blir brukte til visuell og luktbasert territoriemerking. Både hannar og hoer har ein [[Eksokrine kjertlar|duftkjertel]] på innsida av underarmen, men hos hannar er denne dekt av ein spore. I ein åtferd kalla «sporemerking» grip dei tak i eit underlag, ofte ein liten trestamme, og dreg sporen over han slik at barken blir snitta og kan feste eller spreie kjertelsekretet. Sporane veks med alderen og ser ut til å vere utvikla frå sekret frå den underliggjande kjertelen.<ref name=Wilson/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=Fisher>{{cite journal|last=Fisher|first=H.I.|title=The occurrence of vestigial claws on the wings of birds|journal=American Midland Naturalist|year=1940|volume=23|issue=1|pages=234–243|jstor=2485270|doi=10.2307/2485270}}</ref> <ref name=Rand>{{cite journal|last=Rand|first=A.L.|title=On the Spurs on Birds' Wings|journal=The Wilson Bulletin|year=1954|volume=66|issue=2|pages=127–134|url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5757&context=wilson_bulletin |accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=enviroliteracy>{{kjelde www |tittel=Do snakes have legs for mating? |dato=25.04.2025 |url=https://enviroliteracy.org/animals/do-snakes-have-legs-for-mating |utgjevar=The Environmental Literacy Council |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=environment>{{cite web|title=''Delma impar'' — Striped Legless Lizard|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1649|work=Biodiversity, Species Profile and Threats Database|publisher=Australian government, Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|accessdate=16 November 2012}}</ref> <ref name=chameleonacademy>{{kjelde www |tittel=Veiled Chameleon Care Summary |url=https://chameleonacademy.com/veiled-chameleon-care |utgjevar=The Chameleon Academy |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=chameleons>{{kjelde www |tittel=A Tarsal Spur Aberration in Chamaeleo calyptratus |dato=09.03.2025 |url=https://www.chameleons.info/l/a-tarsal-spur-aberration-in-chamaeleo-calyptratus |utgjevar= Petr Nečas, Chameleons.info |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Swingland>{{kjelde www |tittel=The Conservation Biology of Tortoises |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/ssc-op-005.pdf |utgjevar=IUCN—The World Conservation Union |verk=Species Survival Commission(SSC) |vitja=22.03.2026 }}</ref> <ref name=birdbaron>{{kjelde www |tittel=Masked Lapwing – Profile - Traits - Facts - Habitat - Breeding |dato=23.04.2021 |url=https://www.birdbaron.com/masked-lapwing |utgjevar=Bird Baron bird blog |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Weller>{{Artikkelkjelde |tittel=Plumages and wing spurs of torrent ducks Merganetta armata |utgjevingsår=1968 |url=https://tidsskrift.dk/Wildfowl/article/view/154509 |publikasjon=Wildfowl |forfattar=Weller, M. W. |bind=19 |side=33-40 }}</ref> <ref name=illinois>{{cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/eggs/res13-feet.html|title=Incubation and embryology:Chicken feet|publisher=University of Illinois Extension|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Ramsdale>{{cite web|url=http://wildturkeyzone.com/articles/aging4.htm|title=Spur Lengths – How to Age Your Gobbler|author=Ramsdale, R.|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Wilson>Wilson, D.E. and Hanlon, E., (2010). Lemur catta (Primates: Lemuridae). Mammalian Species, 42(854):58–74 [http://www.mammalsociety.org/uploads/Wilson%20and%20Hanlon%202010.pdf]</ref> <ref name=australianfauna>{{cite web |url=http://www.australianfauna.com/platypus.php |title=Australian Fauna |publisher=Australian Fauna |accessdate=22.03.2026 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529040439/http://www.australianfauna.com/platypus.php |archivedate=29 May 2012 }}</ref> }} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spur (zoology)|Spur (zoology)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. mars 2026'' <!-- == Bakgrunnsstoff == --> {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreanatomi]] [[Kategori:Foten]] cuez0ffhy0rk4jj81v6b9glrgi63kyq 3653864 3653863 2026-05-19T04:14:16Z ~2026-30123-25 155088 /* Hos pattedyr */ 3653864 wikitext text/x-wiki [[Fil:SpornEinesVierJahreAltenHahns.jpg|mini|Fire år gamal hane som syner spore på tarsen]] [[Fil:Spur-winged lapwing (Vanellus spinosus) in flight.jpg|mini|[[Sporevipe]] i flukt syner sporane på framkant av vengene]] Ein '''spore''' er ein utvekst av [[bein]] dekt av ei kappe av horn, som finst på ulike anatomiske stader hos somme dyr. I motsetnad til klør eller negler, som veks frå tuppen av tærne, blir sporar danna frå andre delar av foten, vanlegvis i samband med ledd der tærne møter foten eller der foten møter dei lange beina.<ref name=Fisher/> Sporar finst oftast på bakføtene, men nokre [[fuglar]] har òg sporar på framkanten av vengene.<ref name=Rand/> == Anatomi == Ein spore liknar mykje på eit ekte horn; han har ein kjerne av bein som er festa til skjelettet og eit ytre hornlag. Som horn veks sporen frå basis og utover, slik at spissen er eldre enn basisen. Nokre sporar blir danna som ein utvekst frå eit eksisterande bein, men dei fleste blir danna sekundært som hudbein (dermalt bein) som er festa til skjelettet gjennom eit halvstivt ledd. Sporar på bakføtene ser ikkje ut til å bli felte, men vengesporar hos fuglar blir felte ein gong i året saman med vengefjørene.<ref name=Rand/> I motsetnad til klør er sporar vanlegvis rette eller berre svakt krumma, noko som gjer dei eigna til slag eller stikk. Hos fuglar og pattedyr ser funksjonen ut til å vere knytt til kamp, forsvar og markering av territorium, heller enn predasjon.<ref name=Rand/> Hos slangar finst sporar vanlegvis berre hos hannar, og dei blir brukte til å halde fast eller stimulere hoa under paring.<ref name=enviroliteracy/> == Hos krypdyr == [[Fil:Anal spurs.jpg|mini|Analspore på hannkjønn [[albino]] [[Burmesisk pyton]]]] Omgrepet spore blir stundom brukt om bekkensporar, restar av lemer (vestigiale lemer) som finst hos primitive slangar, som [[boaer]] og [[pytonslangar]], og hos den stripa beinlause øgla ''Delma impar'' i [[Australia]]. Desse sporane fungerer hovudsakleg som feste under paring.<ref name=enviroliteracy/><ref name=environment/> Sidan dei sit i enden av ein lem, kan dei eigentleg reknast som klør heller enn ekte sporar. Hannar hos dei fleste artar i kameleonslekta ''[[Chamaeleo]]'' har òg paringssporar. Ein tarsal spore finst på baksida av bakføtene hos hannar av [[Chamaeleo calyptratus|jemenkameleon]] (''Chamaeleo calyptratus''), og denne er til stades ved fødsel og veks med alderen.<ref name=chameleonacademy/> Sjølv om ikkje funksjonen er godt dokumentert for slekta, trur ein sporen blir brukt i reproduksjon.<ref name=chameleons/> Nokre [[skjelpadder]] i slekta ''[[Testudo]]'' har òg sporar som sit på låret (femur). Desse er velkjende som artskjenneteikn, men funksjonen deira er ikkje godt dokumentert.<ref name=Swingland/> == Hos fuglar == [[Fil:Swainson's Spurfowl (Pternistis swainsonii) male (16362960767).jpg|mini|høgre|[[Svartbeinfrankolin]], ''Pternistis swainsonii'', i sørlege Afrika, er eit døme på [[hønsefugl]] med kraftige sporar]] Dei fleste fuglar har fire tær. Den første peikar bakover hos dei fleste artar, medan den andre, tredje og fjerde peikar framover. Den femte tåa er heilt borte, bortsett frå hos nokre få fuglar der ho er omdanna til ein spore. Ei rekkje fuglar har sporar på føtene eller beina, vanlegvis danna frå den nedre delen av tarsusbeinet. Dei mest kjende er sporane hos [[høns]], men dei fleste [[hønsefuglar]] har sporar. Sporane finst oftast hos hannar og blir brukte i konkurranse om paring eller til forsvar av territorium. Nokre fuglar har sporar på vengene i staden for på beina; desse finst ofte hos begge kjønn og har truleg andre funksjonar, til dømes forsvar.<ref name=Rand/> Tamhøns har metatarsale sporar som stikk ut frå [[metatarsen]] i ein vinkel på om lag 90 gradar, og som peikar bakover og inn mot midten i ein vinkel på om lag 45 gradar. Dei sit mellom den midtre og den ytre tredelen av metatarsen.<ref name=illinois/> Både høner og hanar kan utvikle sporar, men dei er vanlegare og betre utvikla hos hanar. Både tamme og ville [[kalkunar]] har òg slike sporar. Hos villkalkun veks sporane gjennom heile livet og blir lengre og skarpare. Lengda på sporen blir ofte rekna som det mest pålitelege kjenneteiknet for å bestemme alderen på ville hannar. Det er òg skilnader i sporelengd mellom underartar, truleg på grunn av leveområde. Steinete terreng kan slite ut sporane tidlegare enn blautt underlag.<ref name=Ramsdale/> [[Sporegås]]a (''Plectropterus gambensis''), den største vassfuglen i [[Afrika]], har tydelege [[Karpale bein|karpale sporar]] som ikkje er synlege når vengene er samanlagde. Det har eit anna opphav enn sporar hos andre [[vassfugl]]ar. Når fuglen blir uroa, strekkjer hannen ofte vengene bakover slik at sporane og dei kvite vengefelta blir synlege, noko som kan fungere som eit trugsmålssignal. Fleire andre fugleartar er kjende for å slå kvarandre med vengene, og somme har utvikla sporar for å auke skaden dei kan påføre. Dei tre medlemene av [[gjetarfuglfamilien]] (Anhimidae, [[andefuglar]] i [[Sør-Amerika]]) har to store piggar på [[carpometacarpus]] (armbeinet). Karpale sporar finst òg hos [[straumand]] (''Merganetta armata''). Dei har ein kraftig basis og smalnar raskt mot ein spiss, og er vanlegvis større og skarpare hos hannar enn hos hoer.<ref name=Weller/> [[Maskevipe]] (''Vanellus miles'') har karpale sporar. Par som hekkar, forsvarer territoriet sitt mot inntrengjarar ved å rope høgt, breie ut vengene og deretter stupe raskt og lågt, og ved behov slå mot fiendar med føtene og åtake dyr på bakken med dei tydelege gule sporane. Det finst ein utbreidd, men feilaktig myte om at desse sporane kan injisere gift.<ref name=birdbaron/> == Hos pattedyr == [[Fil:Platypus spur.JPG|høgre|mini|[[Nebbdyr]]et er eit uvanleg døme blant pattedyr, her har hannar ein spore på hælbeinet som kan injisere gift.<ref name=australianfauna/>]] Sporar er uvanlege hos [[pattedyr]]. Hannar hos [[ringhalelemur]] (''Lemur catta'') har sporar som blir brukte til visuell og luktbasert territoriemerking. Både hannar og hoer har ein [[Eksokrine kjertlar|duftkjertel]] på innsida av underarmen, men hos hannar er denne dekt av ein spore. I ei åtferd kalla «sporemerking» grip dei tak i eit underlag, ofte ein liten trestamme, og dreg sporen over han slik at [[bork]]en blir snitta og kan feste eller spreie kjertelsekretet. Sporane veks med alderen og ser ut til å vere utvikla frå sekret frå den underliggjande kjertelen.<ref name=Wilson/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=Fisher>{{cite journal|last=Fisher|first=H.I.|title=The occurrence of vestigial claws on the wings of birds|journal=American Midland Naturalist|year=1940|volume=23|issue=1|pages=234–243|jstor=2485270|doi=10.2307/2485270}}</ref> <ref name=Rand>{{cite journal|last=Rand|first=A.L.|title=On the Spurs on Birds' Wings|journal=The Wilson Bulletin|year=1954|volume=66|issue=2|pages=127–134|url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5757&context=wilson_bulletin |accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=enviroliteracy>{{kjelde www |tittel=Do snakes have legs for mating? |dato=25.04.2025 |url=https://enviroliteracy.org/animals/do-snakes-have-legs-for-mating |utgjevar=The Environmental Literacy Council |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=environment>{{cite web|title=''Delma impar'' — Striped Legless Lizard|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/sprat/public/publicspecies.pl?taxon_id=1649|work=Biodiversity, Species Profile and Threats Database|publisher=Australian government, Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|accessdate=16 November 2012}}</ref> <ref name=chameleonacademy>{{kjelde www |tittel=Veiled Chameleon Care Summary |url=https://chameleonacademy.com/veiled-chameleon-care |utgjevar=The Chameleon Academy |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=chameleons>{{kjelde www |tittel=A Tarsal Spur Aberration in Chamaeleo calyptratus |dato=09.03.2025 |url=https://www.chameleons.info/l/a-tarsal-spur-aberration-in-chamaeleo-calyptratus |utgjevar= Petr Nečas, Chameleons.info |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Swingland>{{kjelde www |tittel=The Conservation Biology of Tortoises |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/ssc-op-005.pdf |utgjevar=IUCN—The World Conservation Union |verk=Species Survival Commission(SSC) |vitja=22.03.2026 }}</ref> <ref name=birdbaron>{{kjelde www |tittel=Masked Lapwing – Profile - Traits - Facts - Habitat - Breeding |dato=23.04.2021 |url=https://www.birdbaron.com/masked-lapwing |utgjevar=Bird Baron bird blog |vitja=22.03.2026}}</ref> <ref name=Weller>{{Artikkelkjelde |tittel=Plumages and wing spurs of torrent ducks Merganetta armata |utgjevingsår=1968 |url=https://tidsskrift.dk/Wildfowl/article/view/154509 |publikasjon=Wildfowl |forfattar=Weller, M. W. |bind=19 |side=33-40 }}</ref> <ref name=illinois>{{cite web|url=http://urbanext.illinois.edu/eggs/res13-feet.html|title=Incubation and embryology:Chicken feet|publisher=University of Illinois Extension|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Ramsdale>{{cite web|url=http://wildturkeyzone.com/articles/aging4.htm|title=Spur Lengths – How to Age Your Gobbler|author=Ramsdale, R.|accessdate=22.03.2026}}</ref> <ref name=Wilson>Wilson, D.E. and Hanlon, E., (2010). Lemur catta (Primates: Lemuridae). Mammalian Species, 42(854):58–74 [http://www.mammalsociety.org/uploads/Wilson%20and%20Hanlon%202010.pdf]</ref> <ref name=australianfauna>{{cite web |url=http://www.australianfauna.com/platypus.php |title=Australian Fauna |publisher=Australian Fauna |accessdate=22.03.2026 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529040439/http://www.australianfauna.com/platypus.php |archivedate=29 May 2012 }}</ref> }} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Spur (zoology)|Spur (zoology)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. mars 2026'' <!-- == Bakgrunnsstoff == --> {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Dyreanatomi]] [[Kategori:Foten]] 1oe3hopa4ycqdaoyda89ffzd2uhqke8 4 430393 3653870 3653667 2026-05-19T07:15:08Z Ranveig 39 3653870 wikitext text/x-wiki {{framside bilete|Lou Reed at the Hop Farm Music Festival.jpg|Lou Reed i 2008.|Lou Reed}} '''[[:nn:Lou Reed|Lou Reed]]''' (2. mars 1942–27. oktober 2013) var ein amerikansk rockemusikar, låtskrivar og fotograf. Han var mest kjend som gitarist, vokalist og låtskrivar i [[:nn:The Velvet Underground|The Velvet Underground]] og for solokarrieren sin, som varte i mange tiår. Sjølv om The Velvet Underground hadde lite kommersiell suksess, hadde gruppa ein trufast tilhengjarskare og har sidan vorte rekna som eit av dei viktigaste banda frå den tida dei heldt på. Som den viktigaste låtskrivaren i Velvet Underground skreiv Reed om personlege tema som sjeldan hadde vorte utforska til då i rock and roll, som seksualitet og dopkultur. Etter han forlet gruppa, starta Reed ein solokarriere i 1971. Han hadde ein hit året etter med «Walk on the Wild Side». Reed sitt arbeid som soloartist frustrerte kritikarane som ønskte at han skulle vende attende til Velvet Underground. I 1975 gav Reed ut eit dobbeltalbum med feedback-loopar, Metal Machine Music, og kommenterte seinare: «Ingen skal kunne gje ut noko slikt og overleve.» ''[[:nn:Lou Reed|Les&nbsp;meir&nbsp;…]]'' czslk9m7yplmdboqrhj66l4g0w6tqtt 0 430396 3653728 3653700 2026-05-18T17:06:27Z Ranveig 39 Malar 3653728 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Kjetil Bjørklund''' ({{fødd|18. mars|1967|Bjørklund, Kjetil}}) er ein norsk politikar og byråkrat frå [[Dokka]] i [[Oppland]]. Han representerte Oppland og [[Sosialistisk Venstreparti]] i [[Stortinget]] 2001–05. Bjørklund var innom ei rekke ulike yrke før han i 2001 vart vald til å representere Oppland og partiet SV i Stortinget. På Tinget var han medlem i Forsvarskomiteen. Sosialistisk Venstreparti mista mandatet i Oppland ved stortingsvalet 2005. Så frå oktober 2005 til februar 2006 var han politisk rådgjevar til miljøvernminister [[Helen Bjørnøy]] i [[Regjeringa Stoltenberg II]]. Vinteren 2006 fekk Bjørklund jobb i [[Kommunenes Sentralforbund]] og var tilsett der i mange år. Bjørklund var medlem i [[Gjøvik]] kommunestyre og formannskap frå 2007 til 2019. I denne perioden leia han ymse kommunale utval. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=KJEB&tab=Biography stortinget.no] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2001-2005]] d5jps5jgyesltvzpbv2jugcm4e9vmlj 0 430397 3653729 3653703 2026-05-18T17:15:22Z Ranveig 39 Flikk 3653729 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Knut Jacobsen''' ({{levde|11. november|1885|22. februar|1976|Jacobsen, Knut}}) var ein norsk bankmann og politikar frå [[Haugesund]].<ref name=nsd>{{cite web |title=Biografier 1905-1945. Knut Jacobsen |publisher=Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste |location= |url=http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=33&person=11448 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213104633/https://nsd.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=33&person=11448 |url-status=dead |archive-date=13. desember 2019 |accessdate=1. juni 2015 }}</ref><ref name=hvemerhvem>{{cite encyclopedia|year=1973|title=Jacobsen, Knut|encyclopedia=[[Hvem er hvem?]]|editor=Steenstrup, Bjørn|publisher=Aschehoug|location=Oslo|url=https://runeberg.org/hvemerhvem/1973/0277.html|page=277 |access-date=1. juni 2015}}</ref> Jacobsen var son til ein kjøpmann og utdanna seg ved handelsgymnas i hovudstaden. 1904–06 arbeidde han i skipsreiarlag, frå 1907 i mange år tilsett i bank. 1918–21 banksjef i Haugesunds Handelsbank, deretter frå 1921 sjef for Bergens Privatbank si avdeling i Haugesund. Jacobsen engasjerte seg i politikken for [[Frisinna Venstre]]. Han var medlem i Haugesund bystyre frå 1916 til 1940, og på ny frå 1945. Åra 1925–26 og perioden 1928–31 var han varaordførar. 1920–23 var han formann i skulestyret i byen. Valperioden 1934–36 sat han på [[Stortinget]], vald frå ein krins som omfatta dei fem [[kjøpstad]]ene i fylka [[Vest-Agder]] og [[Rogaland]]. På Tinget var han sekretær i i Kommunalkomiteen. ==Kjelder== {{refstart}} *[https://web.archive.org/web/20191213104633/https://nsd.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=33&person=11448] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1934-1936]] [[Kategori:Norske bankfolk]] [[Kategori:Folk frå Haugesund]] aq6ia7k1637l5buivb5ldq7lt9hb7c3 0 430398 3653722 2026-05-18T14:48:51Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1337608970|Agnes Bernelle]]» 3653722 wikitext text/x-wiki    '''Agnes Bernelle''' (fødd '''Agnes Elisabeth Bernauer'''; {{Datoar}}) var ein tyskfødd skodespelar og songar som budde i England og så i Irland i mange år. Ho spelte i over 20 filmar og hadde òg scene- og fjernsynsroller. Familien hennar flykta frå [[Berlin]] i 1936. Under andre verdskrigen var ho radiovert for «[[svart propaganda]]» for Political Warfare Executive med kodenamnet «Vicky».<ref>David Alexander, 17 March 1999 [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-agnes-bernelle-1081116.html Obituary: Agnes Bernelle], Independent.co.uk; accessed 7 February 2018.</ref> == Biografi == Under [[andre verdskrigen]] blei ho involvert i topphemmelege radiosendingar for britiske spesialoperasjonar. Med kringkastingar frå [[Woburn Abbey]] saman med eit topphemmeleg projekt, [[Enigma-maskinen|Enigma]], blei ho introdusert for svart propaganda. Ho blei rekruttert for tysk-evnene sine og blei foreslått av far sin, [[Rudolf Bernauer]], etter at han var blitt rekruttert for teater- og tyske sambanda sine. Ho opererte under kodenamnet «Vicky».<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929|tittel=Bernelle, Agnes|verk=Dictionary of Irish Biography|vitja=18 July 2021}}</ref> Radiosendingane hennar på ''Deutscher Kurzwellensender Atlantik'' blei kringkasta til Tyskland og var hovudsakleg mynta på å spreia forvirring og senka moralen blant tyske styrkar, i tillegg til å vera fylte med kodemeldingar til motstandskjemparar på Kontinentet som var forkledde som plateselskap og tal.<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929|tittel=Bernelle, Agnes|verk=Dictionary of Irish Biography|vitja=18 July 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929 "Bernelle, Agnes"]. ''Dictionary of Irish Biography''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 July</span> 2021</span>.</cite></ref> Ei ofte gjenteken soge er at ei melding kringkasta av Bernelle gjorde at ein ubåtkaptein overgav seg ved å informera han om at kona hans, som han ikkje hadde sett i to år, hadde fødd tvillingar.<ref>{{Cite book |last=Booth |first=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=1Yv5CwAAQBAJ&q=agnes+bernelle+u-boat&pg=PT374 |title=Lucifer Rising: British Intelligence and the Occult in the Second World War |publisher=The History Press |year=2016 |isbn=9780750968942 |access-date=9 April 2017}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=http://www.independent.ie/entertainment/books/cabaret-legend-agnes-bernelle-irelands-first-punk-30092729.html|tittel=Cabaret legend Agnes Bernelle: Ireland's first punk|forfattar=Gorman|førenamn=Sophie|utgjevar=independent.ie|vitja=9 April 2017}}</ref> Bernelle var katolikk.<ref>{{cite magazine|url=http://ricorso.net/rx/library/journals/organs/i_emigrant/BR96_09.htm|title=The Fun Palace by Agnes Bernelle|magazine=Irish Emigrant Book Review|date=September 1996|volume=14}}</ref> Ho konverterte til katolisismen på midten av 1930-talet i lag med faren sin, Bernauer, som var ungarsk jøde. Den tyske mora hennar, Emmy (fødd Erb), var protestant.<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929|tittel=Bernelle, Agnes|verk=Dictionary of Irish Biography|vitja=18 July 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929 "Bernelle, Agnes"]. ''Dictionary of Irish Biography''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 July</span> 2021</span>.</cite></ref> == Privatliv == Bernelle var gift frå 1945 til 1969 med [[Desmond Leslie]] (1921-2001). Leslie blei kortvarig kjend for å ha gått til åtak på [[Bernard Levin]] under ei direktesending av ''That Was the Week That Was'' i 1962 for å ha skrive ei dårleg melding av ei av førestillingane til kona hans. Førestillinga var ''An Evening of Savagery and Delight'' og hadde hatt særs gode meldingar ved Dublin Festival, men varte berre i tre veker på Duchess Theatre i London, og polariserte publikum. Bernelle sjølv posta både dårlege meldingar og gode utanfor teateret. Paret hadde tre barn.<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929|tittel=Bernelle, Agnes|verk=Dictionary of Irish Biography|vitja=18 July 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929 "Bernelle, Agnes"]. ''Dictionary of Irish Biography''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 July</span> 2021</span>.</cite></ref> == Seinare år == Som internasjonal kabaretsongar samarbeidde Bernelle med artistar som [[Marc Almond]], [[Elvis Costello]], [[Tom Waits]] og [[The Radiators from Space|The Radiators]].<ref>http://irishrock.org/irodb/bands/radiators.html The Radiators</ref> Ho gav ut tre album. Det fyrste, ''Bernelle on Brecht and..''. blei produsert av [[Phil Chevron|Philip Chevron]] frå The Radiators og utgitt i lite antal av Midnite Music Company i 1977. I 1985 gav ho ut ''Fader's Lying Dead on the Ironing Board'', som også var produsert av Chevron. Det blei følgt opp i 1988 av albumet ''Mother, The Wardrobe is full of Infantrymen'' produsert av selskapet Some Bizzare. Dei to fyrste albuma har songar frå [[Weimarrepublikken|Weimar]]-kabaretar (far hennar Rudolf Bernauer eigde og dreiv tre kabaretteatar i Berlin på denne tida), og det tredje har meir moderne oppdateringar av forma med songar av Tom Waits og [[Roger McGough]]. Ho song òg duett med Marc Almond på albumet hans ''The Stars We Are'', på songen «Kept Boy».<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=R5by9uinAdE|title=Marc Almond - Kept Boy - (Live at the Passionchurch, Berlin, Germany, 1991)|date=2013-03-08|last=Cherry Red Records|access-date=2024-08-26}}</ref> I 1978 spelte Bernelle i ei Off Broadway-oppsetjing i New York i den amerikanske premieren av Bertolt Brecht sitt verk ''Downfall of the Egotist Johann Fatzer''. Oppsetjinga var med Shelter West Theatre Company på Vam Dam Theatre med regi av W. Stuart McDowell, med original musikk til balladar sungne av Bernelle, komponert av den Tony Award-vinnande komponisten Bruce Coughlin.<ref>For photos of Bernelle in this production, see [[Downfall of the Egotist Johann Fatzer]]</ref> == Seinare år == Dei siste åra av livet sitt budde ho med partneren, historikaren og forfattaren Maurice Craig, i [[Sandymount]] i [[County Dublin]]. Sjølvbiografien hennar ''Fun Palace'' kom ut i 1995.<ref>{{Kjelde www|url=http://agnesbernelle.net/books|tittel=Books - Agnes Bernelle|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20160125154910/http://agnesbernelle.net/books/|arkivdato=25 January 2016|verk=Agnes Bernelle|vitja=22 January 2016}}</ref> == Filmografi i utval == * ''Caesar and Cleopatra'' (1945), lady in waiting (uncredited) * ''Woman to Woman'' (1947) * ''But Not in Vain'' (1948), Mary Meyer * ''The Missing Princess'' (1949), The Baroness * ''Stranger at My Door'' (1950), Laura Riordan * ''Over the Garden Wall'' (1950) * ''The Quare Fellow'' (1962), Meg * ''The First Great Train Robbery'' (1979), woman on platform * ''The Irish R.M.'' (1985), Mrs. Maguire (1 episode, 1985) * ''Die Wächter'' (1986, TV miniseries), Mrs. Talbot * ''The Fantasist'' (1986), Mrs. O'Malley * ''Agnes Bernelle: I Was the Little Girl'' (documentary, by RTÉ 1989), self * ''Hear My Song'' (1991), receptionist * ''An Awfully Big Adventure'' (1995), Mrs. Ackerly * ''The Tale of Sweety Barrett'' (1998), Mrs. Walsh * ''Still Life'' (short, 1999), old woman * ''The Collaborators'' (2008) Short documentary, self (Archive footage) == Diskografi == * ''The Lost Noises Office'' (1961) 7-inch EP (Narrator) * ''Lullabies for Sleepy Lovers'' (year unknown) 7-inch EP * ''Bernelle on Brecht And...'' (1977) * "Kitty Ricketts" [[A- og B-side|c/w]] "Things" (1979) 7-inch single with the Radiators * ''Father's Lying Dead on the Ironing Board'' (1985) * Kept Boy (1989) duet with Marc Almond. * ''Mother the Wardrobe Is Full of Infantrymen'' (1990) == Kjelder == {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Agnes Bernelle|Agnes Bernelle]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 18. mai 2026.'' {{refslutt}}{{Autoritetsdata}} [[Kategori:Musikarar frå Berlin]] 1nadevr09lwzb955ol3xm4w8g232xlh 3653723 3653722 2026-05-18T14:55:39Z Ranveig 39 3653723 wikitext text/x-wiki {{infoboks skodespelar}} '''Agnes Bernelle''' (fødd '''Agnes Elisabeth Bernauer'''; {{Datoar}}) var ein tyskfødd skodespelar og songar som budde i England og så i Irland i mange år. Ho spelte i over 20 filmar og hadde òg scene- og fjernsynsroller. Familien hennar flykta frå [[Berlin]] i 1936. Under andre verdskrigen var ho radiovert for «[[svart propaganda]]» for Political Warfare Executive med kodenamnet «Vicky».<ref>David Alexander, 17. mars 1999 [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-agnes-bernelle-1081116.html Obituary: Agnes Bernelle], Independent.co.uk; vitja 7. februar 2018.</ref> == Biografi == Bernelle var katolikk.<ref>{{cite magazine|url=http://ricorso.net/rx/library/journals/organs/i_emigrant/BR96_09.htm|title=The Fun Palace by Agnes Bernelle|magazine=Irish Emigrant Book Review|date=September 1996|volume=14}}</ref> Ho konverterte til katolisismen på midten av 1930-talet i lag med faren sin, [[Rudolf Bernauer]], som var ungarsk jøde. Den tyske mora hennar, Emmy (fødd Erb), var protestant.<ref name=":0"/> Under [[andre verdskrigen]] blei ho involvert i topphemmelege radiosendingar for britiske spesialoperasjonar. Med kringkastingar frå [[Woburn Abbey]] saman med eit topphemmeleg projekt, [[Enigma-maskinen|Enigma]], blei ho introdusert for svart propaganda. Ho blei rekruttert for tysk-evnene sine og blei foreslått av far sin etter at han var blitt rekruttert for teater- og tyske sambanda sine. Ho opererte under kodenamnet «Vicky».<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.dib.ie/biography/bernelle-agnes-a9929|tittel=Bernelle, Agnes|verk=Dictionary of Irish Biography|vitja=18. julu 2021}}</ref> Radiosendingane hennar på ''Deutscher Kurzwellensender Atlantik'' blei kringkasta til Tyskland og var hovudsakleg mynta på å spreia forvirring og senka moralen blant tyske styrkar, i tillegg til å vera fylte med kodemeldingar til motstandskjemparar på Kontinentet som var forkledde som plateselskap og tal.<ref name=":0"/> Ei ofte gjenteken soge er at ei melding kringkasta av Bernelle gjorde at ein ubåtkaptein overgav seg ved å informera han om at kona hans, som han ikkje hadde sett i to år, hadde fødd tvillingar.<ref>{{Cite book |last=Booth |first=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=1Yv5CwAAQBAJ&q=agnes+bernelle+u-boat&pg=PT374 |title=Lucifer Rising: British Intelligence and the Occult in the Second World War |publisher=The History Press |year=2016 |isbn=9780750968942 |access-date=9. april 2017}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=http://www.independent.ie/entertainment/books/cabaret-legend-agnes-bernelle-irelands-first-punk-30092729.html|tittel=Cabaret legend Agnes Bernelle: Ireland's first punk|forfattar=Gorman|førenamn=Sophie|utgjevar=independent.ie|vitja=9. april 2017}}</ref> == Seinare år == Som internasjonal kabaretsongar samarbeidde Bernelle med artistar som [[Marc Almond]], [[Elvis Costello]], [[Tom Waits]] og [[The Radiators from Space|The Radiators]].<ref>http://irishrock.org/irodb/bands/radiators.html The Radiators</ref> Ho gav ut tre album. Det fyrste, ''Bernelle on Brecht and..''. blei produsert av [[Phil Chevron|Philip Chevron]] frå The Radiators og utgitt i lite antal av Midnite Music Company i 1977. I 1985 gav ho ut ''Fader's Lying Dead on the Ironing Board'', som også var produsert av Chevron. Det blei følgt opp i 1988 av albumet ''Mother, The Wardrobe is full of Infantrymen'' produsert av selskapet Some Bizzare. Dei to fyrste albuma har songar frå [[Weimarrepublikken|Weimar]]-kabaretar (far hennar Rudolf Bernauer eigde og dreiv tre kabaretteatar i Berlin på denne tida), og det tredje har meir moderne oppdateringar av forma med songar av Tom Waits og [[Roger McGough]]. Ho song òg duett med Marc Almond på albumet hans ''The Stars We Are'', på songen «Kept Boy».<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=R5by9uinAdE|title=Marc Almond - Kept Boy - (Live at the Passionchurch, Berlin, Germany, 1991)|date=2013-03-08|last=Cherry Red Records|access-date=2024-08-26}}</ref> I 1978 spelte Bernelle i ei [[Off Broadway]]-oppsetjing i New York i den amerikanske premieren av Bertolt Brecht sitt verk ''Downfall of the Egotist Johann Fatzer''. Oppsetjinga var med Shelter West Theatre Company på Vam Dam Theatre med regi av W. Stuart McDowell, med original musikk til balladar sungne av Bernelle, komponert av den Tony Award-vinnande komponisten Bruce Coughlin. == Privatliv == Bernelle var gift frå 1945 til 1969 med [[Desmond Leslie]] (1921-2001). Leslie blei kortvarig kjend for å ha gått til åtak på [[Bernard Levin]] under ei direktesending av ''That Was the Week That Was'' i 1962 for å ha skrive ei dårleg melding av ei av førestillingane til kona hans. Førestillinga var ''An Evening of Savagery and Delight'' og hadde hatt særs gode meldingar ved Dublin Festival, men varte berre i tre veker på Duchess Theatre i London, og polariserte publikum. Bernelle sjølv posta både dårlege meldingar og gode utanfor teateret. Paret hadde tre barn.<ref name=":0"/> Dei siste åra av livet sitt budde ho med partneren, historikaren og forfattaren Maurice Craig, i [[Sandymount]] i [[County Dublin]]. Sjølvbiografien hennar ''Fun Palace'' kom ut i 1995.<ref>{{Kjelde www|url=http://agnesbernelle.net/books|tittel=Books - Agnes Bernelle|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20160125154910/http://agnesbernelle.net/books/|arkivdato=25 January 2016|verk=Agnes Bernelle|vitja=22 January 2016}}</ref> == Filmografi i utval == * ''Caesar and Cleopatra'' (1945), lady in waiting (uncredited) * ''Woman to Woman'' (1947) * ''But Not in Vain'' (1948), Mary Meyer * ''The Missing Princess'' (1949), The Baroness * ''Stranger at My Door'' (1950), Laura Riordan * ''Over the Garden Wall'' (1950) * ''The Quare Fellow'' (1962), Meg * ''The First Great Train Robbery'' (1979), woman on platform * ''The Irish R.M.'' (1985), Mrs. Maguire (1 episode, 1985) * ''Die Wächter'' (1986, TV miniseries), Mrs. Talbot * ''The Fantasist'' (1986), Mrs. O'Malley * ''Agnes Bernelle: I Was the Little Girl'' (documentary, by RTÉ 1989), self * ''Hear My Song'' (1991), receptionist * ''An Awfully Big Adventure'' (1995), Mrs. Ackerly * ''The Tale of Sweety Barrett'' (1998), Mrs. Walsh * ''Still Life'' (short, 1999), old woman * ''The Collaborators'' (2008) Short documentary, self (Archive footage) == Diskografi == * ''The Lost Noises Office'' (1961) 7-inch EP (forteljar) * ''Lullabies for Sleepy Lovers'' (ukjent år) 7-inch EP * ''Bernelle on Brecht And...'' (1977) * "Kitty Ricketts" [[A- og B-side|c/w]] "Things" (1979) 7-inch single med The Radiators * ''Father's Lying Dead on the Ironing Board'' (1985) * Kept Boy (1989) duett med Marc Almond. * ''Mother the Wardrobe Is Full of Infantrymen'' (1990) == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Agnes Bernelle|Agnes Bernelle]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 18. mai 2026.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Musikarar frå Berlin]] m2ii4xbh3t9patg5nt69799yrba5r50 0 430399 3653732 2026-05-18T17:57:28Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Sequencer]] 3653732 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Sequencer]] d90fjbnyqqyxpknnp0zr2yho1x6j8m5 4 430400 3653867 2026-05-19T06:35:19Z Orland 485 Sabina Spielrein 3653867 wikitext text/x-wiki {{forsidebilde|Sabina Spielrein.jpg|Sabina Spielrein.|:no:Sabina Spielrein}} '''[[:no:Sabina Spielrein|Sabina Spielrein]]''' (1885–1942) var en sovjetisk lege og psykoanalytiker. Hun var en av psykoanalysens pionerer og var den som lanserte teorien om det destruktive som drivkraft. Spielrein var også en pioner innenfor barnepsykologi. Spielrein var interessert i forholdet mellom språk, det underbevisste og psykoser. Spielrein var en kreativ og begavet psykoanalytiker, og flere av hennes ideer ble senere tilskrevet andre. Hennes mest kjente arbeid er ''Die Destruktion als Ursache des Werdens'' («Ødeleggelse som drivkraft», 1912). Spielrein brukte, som mange tidlige psykoanalytikere, egenvurdering som metode. Hun begynte opprinnelig som pasient hos psykiateren Carl Gustav Jung. Hun var den første som gikk fra å være innlagt pasient til å være praktiserende psykoanalytiker. Hun er kjent for sitt forhold til Jung og korrespondanse med legen Sigmund Freud. Hennes liv og virke er fremstilt i filmer blant annet ''A Dangerous Method'' (2011) av David Cronenberg, romaner og teaterstykker. Spielrein og hennes døtre ble myrdet i 1942 under holocaust. ''[[:no:Sabina Spielrein|►&nbsp;Les&nbsp;mer&nbsp;her.]]'' nf9ptzn3b45s0xdcmu6i65r47sj5wpm 4 430401 3653868 2026-05-19T06:35:53Z Orland 485 Māoripapegojor 3653868 wikitext text/x-wiki {{Artikelsammanfattning/{{{1|}}} |titel=Māoripapegojor |bild=Kaka-Parrots.jpg |bildförhållande=1.333 |bildtext=[[Kaka (fågel)|Nordökaka]] (''Nestor meridionalis septentrionalis'') på [[Auckland Zoo]], [[Nya Zeeland]]. |text= '''[[:sv:Māoripapegojor|Māoripapegojor]]''' (''Strigopidae'') är en familj av papegojfåglar som består i allt fem arter. Alla idag förekommande arter är endemer på Nya Zeeland medan de två utdöda arterna Norfolkkaka och Chathamkaka förekom på närliggande öar. Alla arterna är hotade, allt orsakat av människan. Både polynesierna och européerna har introducerat invasiva arter som gris, hund och råttor, som tar ägg från de markhäckande fåglarnas bon. Ytterligare reducering av populationerna har skett genom jakt, habitatförluster och konkurrens om föda från introducerade arter. De tre idag existerande arterna av māoripapegojor upptar ganska olika ekologiska nischer. ''Kakapon'' är flygoförmögen, nattaktiv och välkamouflerad för att undvika dagaktiva större rovfåglar. }} 5wo7bo4r8cem0gxrt1lglau1yaec664 4 430402 3653869 2026-05-19T06:38:55Z Orland 485 Regan 3653869 wikitext text/x-wiki {{Forside billede|Regan Vest, Main entrance to secret bunker (8543511689).jpg|Hovedindgangen til Regan Vest.|:da:Regan Vest}} '''[[:da:Regan Vest|Regan Vest]]''' er en dansk atomsikret bunker placeret 60 meter under jorden i Rold Skov. Navnet er en forkortelse for REGeringsANlæg VEST-Danmark - et tilsvarende anlæg Regan Øst findes på Sjælland. Det skulle være et civilt arbejds- og opholdssted for Danmarks regering, kongehus m.m. i en militær nødssituation. Herfra ville den civile krisestyring af Danmark foregå for at opretholde demokratiet med de lovgivende og udøvende magter til stede. Arealerne til grunden, hvor bunkeren skulle ligge, blev opkøbt i 1961, og den færdige bunker blev taget i brug i 1969. Det kunne rumme forsyninger til adskillige ugers ophold, havde egen vand- og elforsyning, radiostation, konferencefaciliteter, præst, politistation og lægevagt. I 2012 udgik den af beredskabet. Regan Vest er nu indrettet som museum med adgang for 65 besøgende ad gangen. Museet, der er tegnet af arkitektvirksomheden AART, modtog i 2023 en pris som Årets byggeri. {{mere|Regan Vest}} bfz211ii9voijzudqr5kyrpaotkx1kw 0 430403 3653872 2026-05-19T07:19:15Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[The Velvet Underground & Nico]] 3653872 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[The Velvet Underground & Nico]] i9c4v4c7x5lmvuzc7uvk9cb5srbtlx0 0 430404 3653876 2026-05-19T07:50:29Z Migne 2086 Oppretta sida med «Christian Kittilsen Næs ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud…» 3653876 wikitext text/x-wiki Christian Kittilsen Næs ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud til [[Stortinget]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] q6w5rei641lh11b6nazhwkt9c35vklc 3653877 3653876 2026-05-19T07:50:39Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske gardbrukarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653877 wikitext text/x-wiki Christian Kittilsen Næs ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud til [[Stortinget]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] 46yvvufh28cw7yk5ruty3drhhaw2euz 3653878 3653877 2026-05-19T07:50:53Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Sigdal]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653878 wikitext text/x-wiki Christian Kittilsen Næs ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud til [[Stortinget]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Sigdal]] q8bzyn6w07e8wdkfpw6tsj3vg7olten 3653879 3653878 2026-05-19T07:51:02Z Migne 2086 3653879 wikitext text/x-wiki '''Christian Kittilsen Næs''' ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud til [[Stortinget]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Sigdal]] 4nl8otego9vhr35nztag4rkzlx8ipxk 3653904 3653879 2026-05-19T08:25:08Z Ranveig 39 Malar 3653904 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Christian Kittilsen Næs''' ({{levde|19. august|1850|5. august|1915|Næs, Christian}}) var ein norsk gardbrukar og politikar frå [[Sigdal]] i [[Buskerud]]. Næs dreiv garden Kvisle i Sigdal frå 1874. Han var medlem i heradsstyret 1876–79, 1882–97 og 1899–1907. Ordførar var han 1888–97, 1899–1901 og 1905–07. I tillegg var han frå 1878 og i mange år framover styreleiar av den den lokale [[sparebank]]en. Valperioden 1895-97 var Næs 4. representant frå Buskerud til [[Stortinget]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Sigdal]] bz8lk93aq9lhai3xi6lwvnc0gvn6goh 0 430405 3653882 2026-05-19T07:58:05Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Anders Kristensen Skaiaa''' ({{levde|9. desember|1850|27. november|1936|Skaiå}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Iveland]] i [[Aust-Agder]]. Han tok i si tid over farsgarden Skaiå og dreiv denne. Han var medlem i heradsstyret i 22 år, ordførar i 16 år og forlikskommissær i 9 år. Også medlem i tilsynsnemnda for [[Setesdalsbanen]]. Skaiaa var vara til [[Stortinget]] 1898–1903 og 1906–15. Han møtte på Tinget 1899–1900 frå [[Nedenes amt]] og ti…» 3653882 wikitext text/x-wiki '''Anders Kristensen Skaiaa''' ({{levde|9. desember|1850|27. november|1936|Skaiå}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Iveland]] i [[Aust-Agder]]. Han tok i si tid over farsgarden Skaiå og dreiv denne. Han var medlem i heradsstyret i 22 år, ordførar i 16 år og forlikskommissær i 9 år. Også medlem i tilsynsnemnda for [[Setesdalsbanen]]. Skaiaa var vara til [[Stortinget]] 1898–1903 og 1906–15. Han møtte på Tinget 1899–1900 frå [[Nedenes amt]] og tida 1.–27. mars 1901, også frå Nedenes amt, medan han i 1913 og –14 representerte einmannskrinsen [[Setesdal]]. I desse bolkane var han medlem i [[Lagtinget]], Sosialkomiteen, Gasje- og pensjonskomiteen, Justiskomiteen og på ny Lagtinget. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1898-1900]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1901-1903]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1913-1915]] j40h36sc4g9yzjwxnbqdikert4uceiz 3653883 3653882 2026-05-19T07:58:38Z Migne 2086 3653883 wikitext text/x-wiki '''Anders Kristensen Skaiaa''' ({{levde|9. desember|1850|27. november|1936|Skaiå}}) var ein gardbrukar og politikar frå [[Iveland]] i [[Aust-Agder]]. Han tok i si tid over farsgarden Skaiå og dreiv denne. Han var medlem i heradsstyret i 22 år, [[ordførar]] i 16 år og [[Forliksråd|forlikskommissær]] i 9 år. Også medlem i tilsynsnemnda for [[Setesdalsbanen]]. Skaiaa var vara til [[Stortinget]] 1898–1903 og 1906–15. Han møtte på Tinget 1899–1900 frå [[Aust-Agder|Nedenes amt]] og tida 1.–27. mars 1901, også frå Nedenes amt, medan han i 1913 og –14 representerte einmannskrinsen [[Setesdal]]. I desse bolkane var han medlem i [[Lagtinget]], Sosialkomiteen, Gasje- og pensjonskomiteen, Justiskomiteen og på ny Lagtinget. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1898-1900]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1901-1903]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1913-1915]] 0see10huk63plhtb79xt540sekl5cqh 3653905 3653883 2026-05-19T08:25:57Z Ranveig 39 Malar 3653905 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Anders Kristensen Skaiaa''' ({{levde|9. desember|1850|27. november|1936|Skaiå, Anders}}) var ein norsk gardbrukar og politikar frå [[Iveland]] i [[Aust-Agder]]. Han tok i si tid over farsgarden Skaiå og dreiv denne. Han var medlem i heradsstyret i 22 år, [[ordførar]] i 16 år og [[Forliksråd|forlikskommissær]] i 9 år. Også medlem i tilsynsnemnda for [[Setesdalsbanen]]. Skaiaa var vara til [[Stortinget]] 1898–1903 og 1906–15. Han møtte på Tinget 1899–1900 frå [[Aust-Agder|Nedenes amt]] og tida 1.–27. mars 1901, også frå Nedenes amt, medan han i 1913 og –14 representerte einmannskrinsen [[Setesdal]]. I desse bolkane var han medlem i [[Lagtinget]], Sosialkomiteen, Gasje- og pensjonskomiteen, Justiskomiteen og på ny Lagtinget. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1898-1900]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1901-1903]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1913-1915]] n5ayyf405xcgh82mnm7arizil638afz 0 430406 3653887 2026-05-19T08:05:25Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Ole Johnsen Næsset''' ({{levde|16. juli|1789|18. august|1823|Næsset, O}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Laudal]] i [[Vest-Agder]]. Han var skulemeister frå 1806. I 1812 tok han over farsgarden og dreiv denne til han døydde, einast 34 år gammal. 1821–23 var han 1. varamann til [[Stortinget]] frå valkrinsen [[Vest-Agder|Lister og Mandals amt]]. Han møtte i 1822 på omframtstortinget i staden for [[Søren Bøckmann]]. ==Kjelder== *Tallak Linds…» 3653887 wikitext text/x-wiki '''Ole Johnsen Næsset''' ({{levde|16. juli|1789|18. august|1823|Næsset, O}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Laudal]] i [[Vest-Agder]]. Han var skulemeister frå 1806. I 1812 tok han over farsgarden og dreiv denne til han døydde, einast 34 år gammal. 1821–23 var han 1. varamann til [[Stortinget]] frå valkrinsen [[Vest-Agder|Lister og Mandals amt]]. Han møtte i 1822 på omframtstortinget i staden for [[Søren Bøckmann]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] gms14dc4t9e83tc53fjtpjvqn8k19ed 3653888 3653887 2026-05-19T08:05:37Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske gardbrukarar frå 1800-talet]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653888 wikitext text/x-wiki '''Ole Johnsen Næsset''' ({{levde|16. juli|1789|18. august|1823|Næsset, O}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Laudal]] i [[Vest-Agder]]. Han var skulemeister frå 1806. I 1812 tok han over farsgarden og dreiv denne til han døydde, einast 34 år gammal. 1821–23 var han 1. varamann til [[Stortinget]] frå valkrinsen [[Vest-Agder|Lister og Mandals amt]]. Han møtte i 1822 på omframtstortinget i staden for [[Søren Bøckmann]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske gardbrukarar frå 1800-talet]] ipp7az7ujlkhuricgo65wix0iyyg56f 3653889 3653888 2026-05-19T08:06:30Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Marnardal]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653889 wikitext text/x-wiki '''Ole Johnsen Næsset''' ({{levde|16. juli|1789|18. august|1823|Næsset, O}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Laudal]] i [[Vest-Agder]]. Han var skulemeister frå 1806. I 1812 tok han over farsgarden og dreiv denne til han døydde, einast 34 år gammal. 1821–23 var han 1. varamann til [[Stortinget]] frå valkrinsen [[Vest-Agder|Lister og Mandals amt]]. Han møtte i 1822 på omframtstortinget i staden for [[Søren Bøckmann]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske gardbrukarar frå 1800-talet]] [[Kategori:Folk frå Marnardal]] p17n9doenlvz8pcamre3i1oj8z479rm 3653906 3653889 2026-05-19T08:26:42Z Ranveig 39 Malar 3653906 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Ole Johnsen Næsset''' ({{levde|16. juli|1789|18. august|1823|Næsset, Ole}}) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå [[Laudal]] i [[Vest-Agder]]. Han var skulemeister frå 1806. I 1812 tok han over farsgarden og dreiv denne til han døydde, einast 34 år gammal. 1821–23 var han 1. varamann til [[Stortinget]] frå valkrinsen [[Vest-Agder|Lister og Mandals amt]]. Han møtte i 1822 på omframtstortinget i staden for [[Søren Bøckmann]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske gardbrukarar frå 1800-talet]] [[Kategori:Folk frå Marnardal]] fprhguhtfwdyvvqwh8v1zw3pho2c3gp 0 430407 3653890 2026-05-19T08:09:16Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Storti…» 3653890 wikitext text/x-wiki '''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. jre12ge9zah2nllechqwenfdgc849bh 3653891 3653890 2026-05-19T08:09:27Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske kjøpmenn]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653891 wikitext text/x-wiki '''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Norske kjøpmenn]] e8w8g2oubjrxlj3glhaw39dstnsdn6n 3653892 3653891 2026-05-19T08:09:37Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske bankfolk]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653892 wikitext text/x-wiki '''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Norske bankfolk]] gcyw0778mirta56klfy9204fim136tj 3653893 3653892 2026-05-19T08:09:53Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Trondheim]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653893 wikitext text/x-wiki '''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Norske bankfolk]] [[Kategori:Folk frå Trondheim]] t6w2ftcer1psfzfk6uqtznqjil9i00i 3653907 3653893 2026-05-19T08:27:43Z Ranveig 39 Malar 3653907 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Johan Christian Wildhagen''' ({{levde|29. mars|1763|10. juni|1835|Wildhagen, Johan Christian}}) var ein slesvigsk-norsk kjøpmann. Han var son til ein [[bryggeri]]meister i [[Slesvig]] og utdanna seg til handelsmann. Ikring 1780 kom han til [[Trondheim]] der han opna eigen handel. Frå 1816 var han direktør i [[Noregs Bank]]. Wildhagen vart vald til 2. representant frå Trondheim til [[Stortinget]] 1815-16, men melde forfall. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Norske bankfolk]] [[Kategori:Folk frå Trondheim]] 8pqzrpbz2gtzy6f5dysgx14qtgc3rxn 0 430408 3653894 2026-05-19T08:13:24Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, I}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin f…» 3653894 wikitext text/x-wiki '''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, I}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin forkjøpsrett ved [[kyrkje]]sal. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] 64y4q3t03fx834435ysm5a0nhlxt4p0 3653895 3653894 2026-05-19T08:13:34Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske gardbrukarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653895 wikitext text/x-wiki '''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, I}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin forkjøpsrett ved [[kyrkje]]sal. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] tc4m92sbfd6agdky1b96m3cql493no0 3653896 3653895 2026-05-19T08:14:00Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Gjesdal]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653896 wikitext text/x-wiki '''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, I}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin forkjøpsrett ved [[kyrkje]]sal. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Gjesdal]] sydymx3a1dnjm52y5hfg2pnodhituqf 3653897 3653896 2026-05-19T08:14:11Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Stavanger]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653897 wikitext text/x-wiki '''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, I}}) var ein gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin forkjøpsrett ved [[kyrkje]]sal. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Gjesdal]] [[Kategori:Folk frå Stavanger]] hwv2vslylmi1il0elhq4z150z0wn9hl 3653908 3653897 2026-05-19T08:28:42Z Ranveig 39 Malar 3653908 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Iver Svennsson Oftedahl''' ({{levde|?|1780|13. september|1842|Oftedahl, Iver}}) var ein norsk gardbrukar og stortingsmann frå [[Gjesdal]] i [[Rogaland]]. Oftedahl var styrar av eit teglverk i [[Sandnes]] før han i [[1808]] fekk stillinga som [[lensmann]] i Goa skipreide. Han kjøpte storgarden [[Madla]] og busette seg der. Oftedahl møtte på [[Stortinget]] 1815–16 som 1. suppleant. Han var medlem i tre komitear, mellom dei Kyrkjekomiteen og ein komite om allmugen sin forkjøpsrett ved [[kyrkje]]sal. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Gjesdal]] [[Kategori:Folk frå Stavanger]] l3hiuaw9ddqhabacdkhkwcwv5kmtjdo 0 430409 3653903 2026-05-19T08:24:34Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Christian K. Næs]] 3653903 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Christian K. Næs]] 78lh0skeu5b63gxijp2w2a2wlhk7mhc 0 430410 3653909 2026-05-19T08:32:50Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Jørgen Leonard Firing''' ({{levde|9. mars|1894|7. mars|1977|Firing}}) var ein skips[[ingeniør]] og [[Høgre]]–politikar frå [[Horten]]. Firing utdanna seg ved Horten tekniske skole. Frå 1915 til -17 arbeidde han for White Poppe Ltd Motorengineers i [[Coventry]]. Under den [[fyrste verdskrigen]] kjempa han for [[Storbritannia]] i [[Palestina]] og [[Egypt]], tildelt British War Medal og Allied Victory Medal. Han var frå 1920 tilsett ved Marinens hovedverft i H…» 3653909 wikitext text/x-wiki '''Jørgen Leonard Firing''' ({{levde|9. mars|1894|7. mars|1977|Firing}}) var ein skips[[ingeniør]] og [[Høgre]]–politikar frå [[Horten]]. Firing utdanna seg ved Horten tekniske skole. Frå 1915 til -17 arbeidde han for White Poppe Ltd Motorengineers i [[Coventry]]. Under den [[fyrste verdskrigen]] kjempa han for [[Storbritannia]] i [[Palestina]] og [[Egypt]], tildelt British War Medal og Allied Victory Medal. Han var frå 1920 tilsett ved Marinens hovedverft i Horten fram til 1960, dei siste 12 åra som direktør. Firing var medlem i Horten bystyre 1925–31 og 1945–63. Hausten 1945 vart han vald til å representere [[kjøpstad]]ene i [[Vestfold fylke]] på [[Stortinget]]. På Tinget var han medlem i Militærkomiteen. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=J%c3%98FI&tab=Biography stortinget.no] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1945-1949]] srg5rxzo34yfuv9dmpidoy1fd8m5zpf 3653910 3653909 2026-05-19T08:32:59Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske ingeniørar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653910 wikitext text/x-wiki '''Jørgen Leonard Firing''' ({{levde|9. mars|1894|7. mars|1977|Firing}}) var ein skips[[ingeniør]] og [[Høgre]]–politikar frå [[Horten]]. Firing utdanna seg ved Horten tekniske skole. Frå 1915 til -17 arbeidde han for White Poppe Ltd Motorengineers i [[Coventry]]. Under den [[fyrste verdskrigen]] kjempa han for [[Storbritannia]] i [[Palestina]] og [[Egypt]], tildelt British War Medal og Allied Victory Medal. Han var frå 1920 tilsett ved Marinens hovedverft i Horten fram til 1960, dei siste 12 åra som direktør. Firing var medlem i Horten bystyre 1925–31 og 1945–63. Hausten 1945 vart han vald til å representere [[kjøpstad]]ene i [[Vestfold fylke]] på [[Stortinget]]. På Tinget var han medlem i Militærkomiteen. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=J%c3%98FI&tab=Biography stortinget.no] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1945-1949]] [[Kategori:Norske ingeniørar]] b315rujlwv22neycorrdnt42gtmkey0 3653911 3653910 2026-05-19T08:33:10Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Horten]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3653911 wikitext text/x-wiki '''Jørgen Leonard Firing''' ({{levde|9. mars|1894|7. mars|1977|Firing}}) var ein skips[[ingeniør]] og [[Høgre]]–politikar frå [[Horten]]. Firing utdanna seg ved Horten tekniske skole. Frå 1915 til -17 arbeidde han for White Poppe Ltd Motorengineers i [[Coventry]]. Under den [[fyrste verdskrigen]] kjempa han for [[Storbritannia]] i [[Palestina]] og [[Egypt]], tildelt British War Medal og Allied Victory Medal. Han var frå 1920 tilsett ved Marinens hovedverft i Horten fram til 1960, dei siste 12 åra som direktør. Firing var medlem i Horten bystyre 1925–31 og 1945–63. Hausten 1945 vart han vald til å representere [[kjøpstad]]ene i [[Vestfold fylke]] på [[Stortinget]]. På Tinget var han medlem i Militærkomiteen. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=J%c3%98FI&tab=Biography stortinget.no] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1945-1949]] [[Kategori:Norske ingeniørar]] [[Kategori:Folk frå Horten]] tsxo1q8jqyxos7qyke5zlf4jnjbvsem 3653916 3653911 2026-05-19T08:49:41Z Ranveig 39 Malar 3653916 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Jørgen Leonard Firing''' ({{levde|9. mars|1894|7. mars|1977|Firing, Jørgen}}) var ein norsk skips[[ingeniør]] og [[Høgre]]–politikar frå [[Horten]]. Firing utdanna seg ved Horten tekniske skole. Frå 1915 til -17 arbeidde han for White Poppe Ltd Motorengineers i [[Coventry]]. Under den [[fyrste verdskrigen]] kjempa han for [[Storbritannia]] i [[Palestina]] og [[Egypt]], tildelt British War Medal og Allied Victory Medal. Han var frå 1920 tilsett ved Marinens hovedverft i Horten fram til 1960, dei siste 12 åra som direktør. Firing var medlem i Horten bystyre 1925–31 og 1945–63. Hausten 1945 vart han vald til å representere [[kjøpstad]]ene i [[Vestfold fylke]] på [[Stortinget]]. På Tinget var han medlem i Militærkomiteen. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=J%c3%98FI&tab=Biography stortinget.no] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1945-1949]] [[Kategori:Norske ingeniørar]] [[Kategori:Folk frå Horten]] f5antvndeh2qpmmrpzqeg76lbkg5utj 0 430411 3653912 2026-05-19T08:33:21Z ~2026-30123-38 155092 Oppretta sida med «Tidlegare friidrettsutøvar. Han hoppa som 13-åring heile 5,84 m i lengde under Donald Duck-leikane på Kongsberg i 1993, og dette er framleis bestenotering for ein 13-åring i Norge. Det høyrer med til historia at Berle var heile den 20 cm breie planken frå å hoppe dødt på dette lengdespranget.<ref>{{Citation|title=Friidrett|url=https://www.friidrett.no/|website=www.friidrett.no|accessdate=2026-05-19}}</ref> Kilde: [https://www.friidrett.no/contentassets/6aeb6c…» 3653912 wikitext text/x-wiki Tidlegare friidrettsutøvar. Han hoppa som 13-åring heile 5,84 m i lengde under Donald Duck-leikane på Kongsberg i 1993, og dette er framleis bestenotering for ein 13-åring i Norge. Det høyrer med til historia at Berle var heile den 20 cm breie planken frå å hoppe dødt på dette lengdespranget.<ref>{{Citation|title=Friidrett|url=https://www.friidrett.no/|website=www.friidrett.no|accessdate=2026-05-19}}</ref> Kilde: [https://www.friidrett.no/contentassets/6aeb6c5fc701444781ee5c369d56d816/bestenotering-gutter.pdf bestenotering-gutter.pdf] ky53bh05j7zo2gxziv4238l3q5806f5 3653918 3653912 2026-05-19T08:59:02Z Ranveig 39 Rydda litt, ref. bak det han er referanse for. 3653918 wikitext text/x-wiki '''Kjell Idar Berle''' er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar. Han hoppa som 13-åring heile 5,84 m i lengde under Donald Duck-leikane på Kongsberg i 1993, og dette er framleis bestenotering for ein 13-åring i Noreg.<ref>[https://www.friidrett.no/contentassets/6aeb6c5fc701444781ee5c369d56d816/bestenotering-gutter.pdf bestenotering-gutter.pdf], friidrett.no</ref> <ref>{{Citation|url=https://epi-new.nif.no/globalassets/aktivitet/statistikk/alle-tiders/gutter/g60.htm|website=epi-new.nif.no|tittel=60 METER - GUTTER 13 ÅR|nettstad=friidrett.no|accessdate=2026-05-19}}</ref> Det høyrer med til historia at Berle var heile den 20 cm breie planken frå å hoppe dødt på dette lengdespranget. ==Kjelder == {{fotnoteliste}} [[Kategori:Norske friidrettsutøvarar]] 0ixjv8mx4a10j8zowr66616czwttwcw 3653919 3653918 2026-05-19T08:59:13Z Ranveig 39 3653919 wikitext text/x-wiki '''Kjell Idar Berle''' er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar. Han hoppa som 13-åring heile 5,84 m i lengde under Donald Duck-leikane på Kongsberg i 1993, og dette er framleis bestenotering for ein 13-åring i Noreg.<ref>[https://www.friidrett.no/contentassets/6aeb6c5fc701444781ee5c369d56d816/bestenotering-gutter.pdf bestenotering-gutter.pdf], friidrett.no</ref> <ref>{{Citation|url=https://epi-new.nif.no/globalassets/aktivitet/statistikk/alle-tiders/gutter/g60.htm|website=epi-new.nif.no|tittel=60 METER - GUTTER 13 ÅR|accessdate=2026-05-19}}</ref> Det høyrer med til historia at Berle var heile den 20 cm breie planken frå å hoppe dødt på dette lengdespranget. ==Kjelder == {{fotnoteliste}} [[Kategori:Norske friidrettsutøvarar]] ojgq21clm8y8e6fnf6o3vl9o978dss2 0 430412 3653922 2026-05-19T09:53:30Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Isla de Cabrera]] 3653922 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Isla de Cabrera]] 23qh3wcnfgxq23uf50f1hlqmzflct95 0 430413 3653923 2026-05-19T09:53:48Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Isla de Cabrera]] 3653923 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Isla de Cabrera]] 23qh3wcnfgxq23uf50f1hlqmzflct95 0 430414 3653928 2026-05-19T10:27:42Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Borkeapparat for motorsag]] til [[Barkeapparat for motorsag]] 3653928 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Barkeapparat for motorsag]] jofat4xsuy74q3wxahj58d7a5i8unww