Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 2675 3654268 3654253 2026-05-22T12:47:38Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/28olites|28olites]] ([[User talk:28olites|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Ranveig|Ranveig]] 3356658 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Olav Håkonsson Hauge''' ({{levde|18. august|1908|23. mai|1994|Hauge, Olav H.}}), mest kjend som '''Olav H. Hauge''', var ein [[Noreg|norsk]] [[forfattar]], ein av dei viktigaste [[lyrikar]]ane innanfor den [[Modernisme|modernistiske]] tradisjonen på 1900-talet. Han vart fødd i [[Ulvik]] i [[Hardanger]], der han budde heile livet. Han var [[gartnar]] av yrke og dreiv med [[fruktdyrking|fruktproduksjon]]. == Forfattarskap == [[Fil:Olav H Hauge1.jpg|mini|Teikning av Olav H. Hauge]] Han er kjend for ein kortfatta [[dikt]]stil der han skildrar kvardagslege ting og samtidig får fram ein djup livsvisdom. Dikta hans har vorte samanlikna både med den [[norrøn]]e [[sagastil]]en og [[japansk litteratur|japanske]] [[haiku]]dikt. Mange av dei beste dikta til Hauge er likevel [[sonett]]ar, dikt der han sameiner ei streng form med eit grenseoverskridande innhald. I lyrikken til Hauge er [[landskap]]et og [[natur]]en tydeleg til stades, både reint konkret og i symbolikken. Hauge var svært godt orientert i eldre og nyare [[Europa|europeisk]] og [[USA|amerikansk]] lyrikk, gjennom omfattande lesing og sjølvstudium. [[Alfred Tennyson]], [[William Butler Yeats]], [[Robert Browning]], [[Stephane Mallarmé]], [[Arthur Rimbaud]], [[Stephen Crane]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Georg Trakl]], [[Paul Celan]], [[Bertolt Brecht]] og [[Robert Bly]] er alle vortne attdikta på norsk av Hauge. Hauge debuterte i 1946 med samlinga ''Glør i oska'', som inneheld dikt i tradisjonell form. Frå og med samlinga ''På Ørnetuva'' skjer det ei påtakeleg formell nyorientering mot eit modernistisk formspråk. Samlinga ''Dropar i austavind'' frå 1966 er vorten ståande som eit høgdepunkt i forfattarskapen. Her finn vi bl.a. ei lang rekkje «tingdikt», som det kjende ''Katten'': :''Katten sit'' :''i tunet'' :''når du kjem.'' :''Snakk litt med katten.'' :''Det er han som er varast i garden.'' Vi ser her ein [[konkretisme]] som til då var ukjend i norsk lyrikk, og som inspirerte generasjonar av seinare lyrikarar, for eksempel [[Jan Erik Vold]]. Frå og med 1966 skreiv Hauge dikt utan enderim, fast rytme og [[Metrikk|strofeform]] – med unntak av [[sonett]]ane, som han alltid vende attende til, og som han har vore ein fornyar av i norsk lyrikk. Naturbileta kan hjå Hauge anten fungere som [[symbol]] eller [[metafor]]ar for menneskelege grunnerfaringar, men i den seinare delen av forfattarskapen kan biletet stå heilt ukommentert, slik at lesaren må skape meining sjølv. == Utmerkingar == * [[Den norske Kritikerprisen for litteratur]] 1961 for ''På ørnetuva'' * [[Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond]] 1968 * Hauge fekk [[Doblougprisen]] i [[1969]] * [[Sunnmørsprisen]] 1972 for ''Spør vinden'' * [[Melsom-prisen]] 1973 * [[Aschehougprisen]] i [[1978]] * Nominert til [[Nordisk Råds litteraturpris]] [[1981]] for ''Dikt i samling'' * [[Nynorsk barnelitteraturpris]] 1983 for ''Regnbogane'' * I februar 2006 vart han heidra med eit [[frimerke]] ([[NK 1598]]). == Verk == === Diktsamlingar === * 1946 - ''Glør i oska.'' Noregs boklag, 1946. * 1951 - ''Under bergfallet.'' Noregs boklag, 1951. * 1956 - ''Seint rodnar skog i djuvet.'' Noregs boklag, 1956. * 1961 - ''På Ørnetuva.'' Noregs boklag, 1962 (1961). * 1966 - ''Dikt i utval : Dogg og dagar'' ved Ragnvald Skrede. [[Noregs boklag]], 1965. * 1966 - ''Dropar i austavind.'' Noregs boklag, 1966. * 1971 - ''Spør vinden.'' Noregs boklag, 1971 * 1972 - ''Dikt i samling''. (Bokklubben Dagens bok, 1996) (Noregs boklag, 1972). * 1975 - ''Syn oss åkeren din'' i utval ved Jan Erik Vold. Bokklubben, 1975. (Henta frå Dikt i samling) * 1980 - ''Janglestrå.'' (utgjeve som del av Dikt i samling) Samlaget 1980. * 1983 - ''Regnbogane.'' Samlaget, 1983. (Henta frå Dikt i samling) * 1988 - ''Mange års røynsle med pil og boge'' (lydopptak). Samlaget, 1992 (1988). * 1998 - ''Det er den draumen''. [[Samlaget]]. === Atterdikting og omsetjing === * 1967 - ''Utanlandske dikt''. Noregs boklag * 1974 - ''[[Stephen Crane]]: Svarte ryttarar''. Noregs boklag * 1978 - ''[[Bertolt Brecht]]: Til ettertidi''. [[Oktober Forlag]] * 1978 - ''Hand grip hand i svevne - dikt av [[Robert Bly]], [[Paul Celan]], [[Sylvia Plath]] og andre moderne lyrikarar''. Noregs boklag * 1982 - ''Dikt i umsetjing'' Noregs boklag, Samlaget 1992 * 1991 - ''Frå Rimbaud til Celan''. Samlaget === Andre utgjevingar === * 1986 - ''ABC''. Illustrert av [[Bodil Cappelen]] * 1994 - ''Under Hauges ord''. Utgjeve av [[Jan Erik Vold]]. Inneheld m.a. brevveksling mellom OHH og JEV * 1996 - ''Brev 1970 - 1975''. Olav H. Hauge og Bodil Cappelen. Samlaget * 2000 - ''Dagbok 1924-1994''. 5 bind. Samlaget === Prosastykke === * «Fjellet kring Uppsæte, Hallingskeid og Finse i eldre tid». Prenta i [[Norsk Årbok]] 2007. Først prenta i ''Den norske turistforeningens årbok 1950'', Den norske turistforeningen, Oslo, 1950 ==Kjelder== {{reflist}} {{manglar kjelder}} == Bakgrunnsstoff == * [https://www.nb.no/search?mediatype=b%C3%B8ker&name=%22Hauge%2C%20Olav%20H.%22 Digitaliserte bøker av Olav H. Hauge] hjå Nasjonalbiblioteket * [http://www.nrk.no/programmer/stemmer_fra_arkivet/stemmer_fra_litteraturen/2336729.html NRK: Lydfiler med Olav H. Hauge] * [http://www.nrk.no/nyheter/kultur/forfattere/195507.html Olav H. Hauge] i [[NRK|NRK Forfatter]] * [http://www.ht08.no Hauge-Tveitt jubileet 08] {{Autoritetsdata}} {{tidlegare utvald|år=2008}} [[Kategori:Norske lyrikarar]] [[Kategori:Forfattarar frå Hordaland]] [[Kategori:Folk frå Ulvik]] [[Kategori:Vinnarar av Kritikerprisen]] [[Kategori:Vinnarar av Doblougprisen]] [[Kategori:Vinnarar av Melsom-prisen]] [[Kategori:Vinnarar av Nynorsk barnelitteraturpris]] [[Kategori:Norske dagbokforfattarar]] [[Kategori:Vinnarar av Aschehougprisen]] 3zo7ymj41lcmukvdzgydgd798xz4exw 0 6419 3654265 3519720 2026-05-22T12:26:18Z ~2026-30691-11 155225 Viktige endringer 3654265 wikitext text/x-wiki {{Infoboks forfattar|bilete=HolbergRoed.jpg|bilettekst=Ludvig Holberg. Kopi av Jørgen Roed etter Johan Rosel<ref>{{Kjelde www |url= http://digitaltmuseum.no/021045487987|tittel= Portrett av Ludvig Holberg. Kopi etter Johan Rosel|vitja= 2016-09-16|utgjevar= DigitaltMuseum}}</ref>}} '''Ludvig Holberg''' ({{Levde|3. desember|1684|28. januar|1754|Holberg}}) var ein dansk-norsk forfattar og vitskapsmann. Samtdig som Jonas Berget er en gjøk. Holberg vart fødd i [[Bergen]] i [[Noreg]], men reiste til [[Danmark]] i 1702, for å bli tatt opp ved [[Universitetet i København]]. I 1704 tok han førebuande prøve i [[filosofi]], og avsluttande eksamen i [[teologi]]. Han vart etterkvart professor ved Universitetet i København, først i [[metafysikk]], så i [[latin]] og [[historie]]. Holberg var [[professor]], [[forfattar]], [[dramatikar]] og [[historikar]]. Han vart også godseigar, og fekk adelstittelen [[baron]]. Han døydde i [[København]]. Skodespela hans er tekne vare på i Dramatisk Bibliotek ved [[Det Kongelige Bibliotek]] i Danmark. == Biografi == ==== Oppvekst og utdanning ==== [[Fil:HolbergKatedralskolenBergen.jpg|mini|Bilete av Den Latinske Skule i Bergen, kor Holberg vart elev. {{Foto|Frode Inge Helland}}]] Ludvig Holberg vart fødd i [[Bergen]], og var son av ein oberstløytnant av bondeslekt, Christian Nielsen Holberg. Mora, Karen Lem, var dotterdotter av biskop Ludvig Munthe. Han vart døypt i Nykyrkja. Ettersom Nykyrkjas ministerialbøker manglar for perioden 1677-1700, vart ein fram til 1862 ukjend med fødselsdatoen. Holberg sjølv visste ikkje ein gong kva år han vart fødd, før han som eldre mann fekk det undersøkt: «Jeg haver selv paa et Haar ikke vidst det rette Datum, men alleeneste sat det Aar 1685, hvorudi jeg meenede at være kommen til Verden. Men da jeg for kort Tid siden lod mig tilskikke Udskrift af Kirke-Bogen i Bergen udi Norge, merkede jeg Vildfarelse, og fandt at jeg er fød Ao. 1684, saa at jeg nu ikke er langt fra 70 Aar.» Welhavens bok om Holberg, som vart gitt ut i 1854, hevdar at han vart fødd i juli. Begge foreldra døydde l løpet av barndommen hans; fyrst faren, som etterlat seg ein betydeleg formue, og da Holberg vart ti år gammal, mista han også mora. Før moras daud hadde familien også mista store rikdommar i ein [[brann]] som herja fleire bygningar i [[Bergen]]. Mora etterlét seg likevel ein liten formue til sine seks barn. I [[1695]] flytta Holberg inn hos onkelen sin, Peter Lem, som sende han på latinskulen ([[Katedralskulen]]), og førebudde han på eit yrke som soldat. Men like etter dette vart han adoptert av sin fetter Otto Munthe i Gudbrandsdalen. Ludvigs store kunnskapstørst trekte han snart tilbake til onkelen i [[Bergen]], der han vart verande, og han studerte flittig ved [[katedralskulen]] til byen brann ned i 1702. Han vart då send til Københavns Universitetet. Men han brukte raskt opp midlane sine, og utan noko å leva av vart han glad for å kome seg raskt tilbake til [[Noreg]], der han tok imot ein stilling som huslærar hos ein prest på Voss. Han reiste snart tilbake til [[København]], der han i 1704 tok teologisk [[embetseksamen]], og samtidig lærte seg [[engelsk]], [[fransk]] og [[italiensk]]. Men han måtte ha noko å leve av, så han tok imot ein huslærarstilling hos Smith i [[Bergen]]. ==== Vidare studium og undervisning ==== [[Fil:HolbergKatedralskolenInskripsjonBergen.jpg|mini|Steintavle til minne om Holberg. Tavla kan skimtes på bilete over. {{foto|Frode Inge Helland}}]] Smiths samling av reiseskildringar og notat frå reiser vekte ein reiselyst hos unge Holberg. På slutten av året 1704 gjekk han med ytst små midlar om bord på eit [[skip]] som skulle til [[Nederland]]. Han kom så langt som til [[Aachen]] som følgje av febersjukdom, og led så mykje av veikskap og [[fattigdom]] at han på eigenhand spaserte til [[Amsterdam]] og reiste tilbake til [[Noreg]]. Flau over å måtte returnere så raskt til [[Bergen]], stansa han i [[Kristiansand]]. Her budde han gjennom [[vinteren]] og levde av å undervise i [[fransk]]. Våren 1706 reiste han saman med ein student som heitte Brix, via [[London]] til [[Oxford]], der han studerte i to år og tente til livets opphald ved å undervise i [[fiolin]]- og fløytespel. Han nemner takknemleg dei verdifulle biblioteka i Oxford, og det var der det fyrst gjekk opp for han, som han seiar: «hvor utmerket og strålende ville det ikke vært å ta plass blant disse forfatterne». Via [[London]] og [[Helsingør]] reiste han omsider til [[København]] for tredje gong, og han byrja å forelese ved universitetet. Folk møtte opp på hans førelesningar, men han fekk inga [[betaling]]. ==== Dei første arbeida ==== Etter ei reise til [[Tyskland]] gav han ut ein kortfatta verdshistorie, ''Introduction til de fornemste Europæiske Rigers Historier'' (1711). I 1714 blei han utnemnd til ekstraordinær professor utan lønn, og omtrent samtidig fekk han eit lite stipend som sette han i stand til å foreta sin fjerde og lengste utanlandsreise. Han drog til [[Nederland]] og [[Belgia]] til [[Paris]], blei der i eitt og eit halvt år og studerte fransk litteratur. Vinteren 1715-1716 oppheldt han seg i [[Roma]], og sommaren 1716 var han tilbake til [[København]]. Mens han var borte, hadde det kome eit nytt verk frå hans hand, ''Interduction til Natur- og Folke-Rettens Kundskab'' (1716). For første gong blei emnet her behandla uavhengig av teologien og på [[dansk]]. Først 1717 blei han utnemnd til professor i [[metafysikk]] ved [[Universitetet i København]], 1720 rykte han opp til professor i latin, og i 1730 fekk han den historiske lærestol. ==== «Den Poetiske Raptus», 1722-1727 ==== Hittil hadde Holberg berre skrive om [[rettsvitskap]], [[historie]] og [[filologi]], men i ein krangel med juristen Anders Højer frå Flensborg viste han sine satiriske evner. Fram til 1728 laga han verk som vart ein ny stil av humoristisk litteratur, under pseudonymet Hans Mikkelsen. Det komisk-episke diktet Peder Paars, den fyrste av dei dansk-norske klassikarane, kom i 1719. Diktet vart ein briljant satire om skikkane som var på den tida og han naut ein ideell suksess. Men det fornærma fleire mektige personar som truga han på livet, og om ikkje grev Danneskjold hadde fortalt kongen om han, er det mogeleg Holbergs karriere kunne vorte kortvarig. Dei neste to åra skreiv han fem kortare satirar som alle vart vel mottekne av tilskodarane. [[Fil:Ludvig Holberg.jpg|mini|Ludvig Holberg, frå J. P. Trap: Berømte danske mænd og kvinder, 1868]] Storhendinga i 1722 var opprettinga av Danmarks [[fyrste]] offentlege teater i Grønnegade i [[København]]. Holberg vart teaterets fyrste husdiktar. Enkeltståande verk, som for eksempel Karrig Niding av ”Hieronymus Justesen Ranch” fanst, men i hovudsak kjende danskane teateret gjennom kontinentale teatergrupper som framførte på fransk eller tysk. Holberg bestemde seg for å bruke talentet sitt til å byggje opp ein eigen dansk komedie. Det fyrste av stykka hans som vart framført var ''Den politiske Kandestøber''. Han skreiv no [[komediar]] i eit rasande tempo, og før utgangen av 1722 hadde teateret ein stor suksess med oppføringa av mellom anna ''Vægelsindede'', ''Jean de France'', ''Jeppe paa Bierget'' og ''Gert Westphaler''. I løpet av 1723 kom fleire suksessar som ''Barselstuen, Den ellevte Juli, Jacob von Thyboe, Den Stundesløse, Erasmus Montanus, Don Ranudo, Ulysses av Ithaca, Uden Hoved eller Hale'' og fleire. Det mest kjende stykket frå 1724 er ''Henrik og Pernille''. Trass i meisterstykka hamna teateret i økonomisk vanske og vart nøydde til å stenge. Påkjenninga hadde også tatt på helsa til Holberg, og han la ut på ein ny utanlandstur. Han vandra gjennom [[Belgia]] til [[Paris]], der han blei verande over vinteren. Våren 1726 vende han utkvilt tilbake til [[København]]. Den store [[bybrannen i København i 1728]] tok ikkje berre huset til Holberg og mykje av eigedelane hans, men den førte også landet ut i ein nasjonal [[fattigdom]] og [[depresjon]]. Følgjene av krisa var at [[pietismen]] vann fotfeste ved hoffet og også blant folket. Pietistane var naturleg nok lite sympatisk innstilt til [[komediar]], og han fann det best å avslutte sin poetiske [[raptus]]. Det gjorde han med ei samleutgåve av sine dramatiske verk i 1731, med eit tillegg av fem stykke som aldri vart oppført i hans liv. ==== «Den historiske raptus», 1730-1745 ==== I dei fylgjande femten åra heldt Holberg seg til verkar av historisk, filosofisk og statisk art. I denne perioden publiserte han ein politisk satire som heiter ''Metamorphosis'' (1726), ei skildring av [[Danmark]] og [[Noreg]] (1729), ''Danmarks [[Historie]]'', ein kyrkjehistorie, biografiar om namngjetne menn, Moralske Tankar, ein skildring av Bergen (1737), ''Jødenes Historie'' og andre lærde og tidkrevjande arbeid. Holbergs einaste skjønnlitterære verk frå denne perioden var ''Nicolai Klimii iter subterraneum'' (1741), seinare omsett av Baggesen til ''[[Niels Klims underjordiske Rejse]]''. Etter at Kristian VI døydde i 1747 mista pietismen fotfeste ved hoffet, og teateret vart gjenopna med Holberg som direktør, men han trekte seg snart tilbake frå stillinga. Hans siste verk er fem bind med ''Epistler'', det siste utgitt posthumt i 1754. I 1747 vart han utnemnd til Baron av Holberg. Han levde no åleine på godset sitt på Sorø på [[Sjælland]], og døydde i [[København]] den 28. januar 1754, i sitt syttiande år. Han er gravlagd i [[Sorø klosterkyrkje]]. Filosofane som Holberg framheva tydinga av hadde fornuft, sans og forstand. Han har blant anna sagt om forstanden at: «Når lykka vil favorisere forstanden, kan ein gjere store ting med liten kunst!» Mange meiner at han har fått desse ideane frå den greske filosofen [[Aristoteles]]. == Våpenskjold == Før utnemninga til baron brukte Holberg segl med blant anna ein [[fjelltopp]] som [[figur]]. Komponeringa av våpenskjoldet han vart tildelt som baron, skal han sjølv ha hatt ein viss innverknad på. Våpenskjoldet er firedelt med sølv og raudt, med eit grønt [[grantre]] i fyrste og fjerde felt (symbol for norsk opphav) og ein lyre under ei stjerne i andre og tredje felt (symbol for dikting), begge av [[gull]]. Midt på er eit blått hjarteskjold med eit sølvfjell med opent rom midt på (symbol for namnet, «hult berg»). Våpenet har to hjelmar, kvar med ein randkrone for friherre, den fyrste har hjelmteikn med eit grønt grantre, og den andre med lyren under stjerna, begge gull. Som ei form for skjoldhaldar, er det på kvar side av skjoldet ei framkomande og liggjande sølvsfinks. Våpenet er eit såkalla talande [[våpen]], kvar figuren i hjarteskjolda sikter til namnet. == Forfattarskap == Holbergs reiser var til stor nytte i det seinare forfattarskapet – dei mange inntrykka modna han også kunstarisk og moralsk. Holberg let seg inspirere av dei gamle latinske komediane og franske komediar han hadde sett i Paris. Forfattarskapet kan delast opp i tre periodar; den historiske, den poetiske/komiske, og den filosofiske. Den poetiske raptus var då han i samtida sette produksjonsrekord med dei komiske dramaa. Dei er samtidig også det han i ettertida er blitt mest kjend for. Det er også viktig å notere seg at han i ein av dei siste bøkene han skreiv om livet sitt, innrømma at han var sjalu og svært redd for at det andre skreiv, skulle vere betre enn det han sjølv skapte. Dette kan vere ei kjelde til å forstå forfattarskapet hans – hans irritasjon til dels over samfunnet, og til dels over andre lektorar og universitetet, gjorde ham skarp. Dette var ein gjennomgåande drivkraft i Holbergs forfattarskap. == Ideologi - Opplysningtidas mann == Holberg trefte under eit opphald i Paris den danske vitskapsmannen Jacob Winsløw, som var katolikk. Winsløw prøvde å omvende Holberg, men dette resulterte berre i at Holberg vart antikatolikk og bevarde denne haldninga for all ettertid. Det er dermed ikkje sagt at Holberg var heidning eller ikkje-truande, han høyrde til den lutherske trua. [[Fil:Holbergsgrav soroe.JPG|mini|Holberg si grav i [[Sorø klosterkyrkje]]. Sarkofagen er laga av [[Johannes Wiedewelt]].{{foto|Orf3us}}]] Holberg kritiserte skuleundervisninga i kristendom: «Børn maa gjøres til Mennesker, førend de blive Christne» og «hvis een lærer Theologie, førend han lærer at blive Menneske, bliver han aldrig Menneske». Holberg trudde på fornufta sitt guddommelege lys i vårt indre, og for han var det første målet med undervisinga at elevane lærte å bruke sine sansar og sin forstand, i staden for nyttelaus terping av ei lærebok. Dette var ein ny, moderne oppfatning av religionsspørsmålet, og den kjenneteiknar Holberg som ein mann av sin tid, opplysningstida. Holberg var interessert i fornufta fordi han meinte at det var denne som batt samfunnet saman. Dessutan undra det Holberg at det kunne finnast så mykje vondskap i samtida, når ein jo berre kunne la fornufta råde i staden for. Man kan altså seie at han flytta seg vekk frå ein religiøs forklaring på vondskap hen imot ein rasjonalistisk/empirisk tenkjemåte. Holberg hadde ei positiv haldning til bibelkritikken, han blei heller ikkje hugill av det nye heliosentriske verdsbildet, som står i kontrast til Bibelens omtale av jorda som uflytteleg, han skreiv i ein av sine epistlar om dette: «de hellige Bøger ere ikke skrevne for at oplyse Mennesker udi Astronomie, men for at veyvise dem udi Saligheds Sager.» Holbergs religiøsitet representerte i det store og heile det ein kallar deisme. Han stilte seg kritisk til forstillinga om arvesynda, og nærte tillit til den frie viljen til menneska. Holberg erklærte hensikt med sin forfattarverksemd var å spreie opplysning til gagn for allmenta og til nytte for samfunnet. Dette stemmer overeins med bildet av Holberg som framsteget og opplysningstidas mann. Det er verd å notere seg at Holberg fann seg best til rette i storbyar med stor kultur - småbyar og natur interesserte ham ikkje, naturen fann han hesleg. == Innflyting på vitskapen == Før Holbergs tid hadde vitskapen vore underlagt teologien, og den sine forstillingar, til dømes om verdsbildet, var uangripelege. 1700-talets opplysning betydde at vitskapen vart gjort meir folkeleg, og var eit framskritt for den erfaringsbaserte undersøkinga, empirismen, som ikkje minst gav vitskapen nytt grunnlag og nye moglegheiter. Holberg bidrog prinsipielt til denne utviklinga. Holbergs ideal for vitskap var at den skulle gå induktivt (det vil seie erfaring bygd på observasjonar) fram og vere til praktisk nytte, noko vi ser eit morosamt døme på i hans ''Betænkning over den nu regierende Qvæg-Syge (1745)'', kvar han resonnerte seg fram til at smitta mest sannsynleg stammer frå mikroorganismar. == Bibliografi == ==== Moralfilosofi og essay ==== * ''Nicolai Klimii iter subterraneum'' (''[[Niels Klims underjordiske reise]]'', 1741) * ''Moralske tanker'' (1744) * ''Epistler'' (1748-54) * ''Moralske fabler'' (1751) ==== Naturrett og historie ==== * ''Introduction til de fornemste Europeiske Rigers historie'' (1711) * ''Introduction til Naturen og Folkerettens Kundskab'' (1713) * ''Danmarks og Norges Beskrivelse'' (1729) * ''Dannemark Riges Historie'' (1732-35) * ''Aldmindelig Kirke-Historie'' (1738) * ''Den Jødiske Historie'' (1742) * ''Danmarks og Norges Søe-Historie'' (1747) ==== Satirar og komediar ==== [[Fil:Plakat for en opførelse af Ludvig Holbergs Gert Westphaler.jpg|thumb|250px|Den eldste eksisterande teaterplakat for eit av Holbergs stykke (1722)]] * ''Peder Paars'' (1719-20) * ''Den Politiske Kandestøber'' (1722) * ''Jean de France'' (1722) * ''[[Erasmus Montanus]]'' (1722) * ''[[Jeppe paa Bierget]]'' (1722) * ''Mester Gert Westphaler'' (1722) * ''Barselstuen'' (1723) * ''Den ellefte Junii'' (1723) * ''Jacob von Tyboe eller den stortalende Soldat'' (1723) * ''Don Ranudo de Colibrados'' (1723) * ''Uden Hoved og Hale'' (1723) * ''Hexerie eller Blind Allarm'' (1723) * ''Melampe'' (1723) * ''Den Vægelsindede'' (1723) * ''Den Stundesløse'' (1723/1731) * ''Mascarade'' (1724) * ''Det lykkelige Skibbrud'' (1724) * ''Det Arabiske Pulver'' (1724) * ''Julestuen'' (1724) * ''De Usynlige'' (1724) * ''Ulysses Von Ithacia'' (1725) * ''Kildereisen'' (1725) * ''Henrich og Pernille'' (1724-1726) * ''Den pantsatte Bondedreng'' (1726) * ''Pernilles korte Frøkenstand'' (1727) * ''Den Danske Comoedies Liigbegængelse'' (1727) * ''Den honette Ambition'' (1731) * ''Don Ranudo de Colibrados'' (1745) * ''Plutus eller Proces imellom Fattigdom og Riigdom'' (utg. 1753) * ''Husspøgelse eller Abracadabra'' (utg. 1753) * ''Philosophus udi egen Indbildning'' (utg. 1754) * ''Republiqven eller det gemeene Bedste'' (utg. 1754) * ''Sganarels Rejse til det philosophiske Land'' (utg. 1754) == Bakgrunnsstoff == * [http://holbergsskrifter.no/ Ludvig Holbergs skrifter] Digital utgåve av samtlege verk, med faksimiler av førstetrykka * [http://www.den-nationale-scene.no/holberg/ Ludvig Holberg i Bergen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204160921/http://www.den-nationale-scene.no/holberg/ |date=2005-02-04 }} Nettstad frå [[Den Nationale Scene]] * [http://bjoerna.dk/Holberg/ABRACADABRA.htm ABRACADABRA: DIGITAL HOLBERG Internettsider om Ludvig Holberg] * [http://bjoerna.dk/Holberg/paa-nettet.htm Ludvig Holberg på internett] * [http://www.kb.dk/elib/lit/dan/holberg/komedier/ Seks komedier i fulltekst (Det kgl. Bibliotek)] * [http://bjoerna.dk/Holberg/Om-Holbergs-Naturret.htm Ludvig Holberg si bok om Naturretten og Folkeretten. Boka kan lastast ned] * [https://runeberg.org/dbl/7/0521.html Dansk Biografisk Leksikon] == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ludvig Holberg|Ludvig Holberg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. april 2011.'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{manglar kjelder}} {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Ludvig Holberg| ]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Norske dramatikarar]] [[Kategori:Danske forfattarar]] [[Kategori:Danske dramatikarar]] [[Kategori:Folk frå Bergen]] [[Kategori:Folk frå København]] [[Kategori:Personar med verk i den danske kulturkanonen]] [[Kategori:Danskspråklege forfattarar]] [[Kategori:Latinspråklege forfattarar]] mb0kb2p7rfe50ev9sihdw23blfhm3dt 3654266 3654265 2026-05-22T12:47:26Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/~2026-30691-11|~2026-30691-11]] ([[User talk:~2026-30691-11|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:LA2-bot|LA2-bot]] 3519720 wikitext text/x-wiki {{Infoboks forfattar|bilete=HolbergRoed.jpg|bilettekst=Ludvig Holberg. Kopi av Jørgen Roed etter Johan Rosel<ref>{{Kjelde www |url= http://digitaltmuseum.no/021045487987|tittel= Portrett av Ludvig Holberg. Kopi etter Johan Rosel|vitja= 2016-09-16|utgjevar= DigitaltMuseum}}</ref>}} '''Ludvig Holberg''' ({{Levde|3. desember|1684|28. januar|1754|Holberg}}) var ein dansk-norsk forfattar og vitskapsmann. Holberg vart fødd i [[Bergen]] i [[Noreg]], men reiste til [[Danmark]] i 1702, for å bli tatt opp ved [[Universitetet i København]]. I 1704 tok han førebuande prøve i [[filosofi]], og avsluttande eksamen i [[teologi]]. Han vart etterkvart professor ved Universitetet i København, først i [[metafysikk]], så i [[latin]] og [[historie]]. Holberg var [[professor]], [[forfattar]], [[dramatikar]] og [[historikar]]. Han vart også godseigar, og fekk adelstittelen [[baron]]. Han døydde i [[København]]. Skodespela hans er tekne vare på i Dramatisk Bibliotek ved [[Det Kongelige Bibliotek]] i Danmark. == Biografi == ==== Oppvekst og utdanning ==== [[Fil:HolbergKatedralskolenBergen.jpg|mini|Bilete av Den Latinske Skule i Bergen, kor Holberg vart elev. {{Foto|Frode Inge Helland}}]] Ludvig Holberg vart fødd i [[Bergen]], og var son av ein oberstløytnant av bondeslekt, Christian Nielsen Holberg. Mora, Karen Lem, var dotterdotter av biskop Ludvig Munthe. Han vart døypt i Nykyrkja. Ettersom Nykyrkjas ministerialbøker manglar for perioden 1677-1700, vart ein fram til 1862 ukjend med fødselsdatoen. Holberg sjølv visste ikkje ein gong kva år han vart fødd, før han som eldre mann fekk det undersøkt: «Jeg haver selv paa et Haar ikke vidst det rette Datum, men alleeneste sat det Aar 1685, hvorudi jeg meenede at være kommen til Verden. Men da jeg for kort Tid siden lod mig tilskikke Udskrift af Kirke-Bogen i Bergen udi Norge, merkede jeg Vildfarelse, og fandt at jeg er fød Ao. 1684, saa at jeg nu ikke er langt fra 70 Aar.» Welhavens bok om Holberg, som vart gitt ut i 1854, hevdar at han vart fødd i juli. Begge foreldra døydde l løpet av barndommen hans; fyrst faren, som etterlat seg ein betydeleg formue, og da Holberg vart ti år gammal, mista han også mora. Før moras daud hadde familien også mista store rikdommar i ein [[brann]] som herja fleire bygningar i [[Bergen]]. Mora etterlét seg likevel ein liten formue til sine seks barn. I [[1695]] flytta Holberg inn hos onkelen sin, Peter Lem, som sende han på latinskulen ([[Katedralskulen]]), og førebudde han på eit yrke som soldat. Men like etter dette vart han adoptert av sin fetter Otto Munthe i Gudbrandsdalen. Ludvigs store kunnskapstørst trekte han snart tilbake til onkelen i [[Bergen]], der han vart verande, og han studerte flittig ved [[katedralskulen]] til byen brann ned i 1702. Han vart då send til Københavns Universitetet. Men han brukte raskt opp midlane sine, og utan noko å leva av vart han glad for å kome seg raskt tilbake til [[Noreg]], der han tok imot ein stilling som huslærar hos ein prest på Voss. Han reiste snart tilbake til [[København]], der han i 1704 tok teologisk [[embetseksamen]], og samtidig lærte seg [[engelsk]], [[fransk]] og [[italiensk]]. Men han måtte ha noko å leve av, så han tok imot ein huslærarstilling hos Smith i [[Bergen]]. ==== Vidare studium og undervisning ==== [[Fil:HolbergKatedralskolenInskripsjonBergen.jpg|mini|Steintavle til minne om Holberg. Tavla kan skimtes på bilete over. {{foto|Frode Inge Helland}}]] Smiths samling av reiseskildringar og notat frå reiser vekte ein reiselyst hos unge Holberg. På slutten av året 1704 gjekk han med ytst små midlar om bord på eit [[skip]] som skulle til [[Nederland]]. Han kom så langt som til [[Aachen]] som følgje av febersjukdom, og led så mykje av veikskap og [[fattigdom]] at han på eigenhand spaserte til [[Amsterdam]] og reiste tilbake til [[Noreg]]. Flau over å måtte returnere så raskt til [[Bergen]], stansa han i [[Kristiansand]]. Her budde han gjennom [[vinteren]] og levde av å undervise i [[fransk]]. Våren 1706 reiste han saman med ein student som heitte Brix, via [[London]] til [[Oxford]], der han studerte i to år og tente til livets opphald ved å undervise i [[fiolin]]- og fløytespel. Han nemner takknemleg dei verdifulle biblioteka i Oxford, og det var der det fyrst gjekk opp for han, som han seiar: «hvor utmerket og strålende ville det ikke vært å ta plass blant disse forfatterne». Via [[London]] og [[Helsingør]] reiste han omsider til [[København]] for tredje gong, og han byrja å forelese ved universitetet. Folk møtte opp på hans førelesningar, men han fekk inga [[betaling]]. ==== Dei første arbeida ==== Etter ei reise til [[Tyskland]] gav han ut ein kortfatta verdshistorie, ''Introduction til de fornemste Europæiske Rigers Historier'' (1711). I 1714 blei han utnemnd til ekstraordinær professor utan lønn, og omtrent samtidig fekk han eit lite stipend som sette han i stand til å foreta sin fjerde og lengste utanlandsreise. Han drog til [[Nederland]] og [[Belgia]] til [[Paris]], blei der i eitt og eit halvt år og studerte fransk litteratur. Vinteren 1715-1716 oppheldt han seg i [[Roma]], og sommaren 1716 var han tilbake til [[København]]. Mens han var borte, hadde det kome eit nytt verk frå hans hand, ''Interduction til Natur- og Folke-Rettens Kundskab'' (1716). For første gong blei emnet her behandla uavhengig av teologien og på [[dansk]]. Først 1717 blei han utnemnd til professor i [[metafysikk]] ved [[Universitetet i København]], 1720 rykte han opp til professor i latin, og i 1730 fekk han den historiske lærestol. ==== «Den Poetiske Raptus», 1722-1727 ==== Hittil hadde Holberg berre skrive om [[rettsvitskap]], [[historie]] og [[filologi]], men i ein krangel med juristen Anders Højer frå Flensborg viste han sine satiriske evner. Fram til 1728 laga han verk som vart ein ny stil av humoristisk litteratur, under pseudonymet Hans Mikkelsen. Det komisk-episke diktet Peder Paars, den fyrste av dei dansk-norske klassikarane, kom i 1719. Diktet vart ein briljant satire om skikkane som var på den tida og han naut ein ideell suksess. Men det fornærma fleire mektige personar som truga han på livet, og om ikkje grev Danneskjold hadde fortalt kongen om han, er det mogeleg Holbergs karriere kunne vorte kortvarig. Dei neste to åra skreiv han fem kortare satirar som alle vart vel mottekne av tilskodarane. [[Fil:Ludvig Holberg.jpg|mini|Ludvig Holberg, frå J. P. Trap: Berømte danske mænd og kvinder, 1868]] Storhendinga i 1722 var opprettinga av Danmarks [[fyrste]] offentlege teater i Grønnegade i [[København]]. Holberg vart teaterets fyrste husdiktar. Enkeltståande verk, som for eksempel Karrig Niding av ”Hieronymus Justesen Ranch” fanst, men i hovudsak kjende danskane teateret gjennom kontinentale teatergrupper som framførte på fransk eller tysk. Holberg bestemde seg for å bruke talentet sitt til å byggje opp ein eigen dansk komedie. Det fyrste av stykka hans som vart framført var ''Den politiske Kandestøber''. Han skreiv no [[komediar]] i eit rasande tempo, og før utgangen av 1722 hadde teateret ein stor suksess med oppføringa av mellom anna ''Vægelsindede'', ''Jean de France'', ''Jeppe paa Bierget'' og ''Gert Westphaler''. I løpet av 1723 kom fleire suksessar som ''Barselstuen, Den ellevte Juli, Jacob von Thyboe, Den Stundesløse, Erasmus Montanus, Don Ranudo, Ulysses av Ithaca, Uden Hoved eller Hale'' og fleire. Det mest kjende stykket frå 1724 er ''Henrik og Pernille''. Trass i meisterstykka hamna teateret i økonomisk vanske og vart nøydde til å stenge. Påkjenninga hadde også tatt på helsa til Holberg, og han la ut på ein ny utanlandstur. Han vandra gjennom [[Belgia]] til [[Paris]], der han blei verande over vinteren. Våren 1726 vende han utkvilt tilbake til [[København]]. Den store [[bybrannen i København i 1728]] tok ikkje berre huset til Holberg og mykje av eigedelane hans, men den førte også landet ut i ein nasjonal [[fattigdom]] og [[depresjon]]. Følgjene av krisa var at [[pietismen]] vann fotfeste ved hoffet og også blant folket. Pietistane var naturleg nok lite sympatisk innstilt til [[komediar]], og han fann det best å avslutte sin poetiske [[raptus]]. Det gjorde han med ei samleutgåve av sine dramatiske verk i 1731, med eit tillegg av fem stykke som aldri vart oppført i hans liv. ==== «Den historiske raptus», 1730-1745 ==== I dei fylgjande femten åra heldt Holberg seg til verkar av historisk, filosofisk og statisk art. I denne perioden publiserte han ein politisk satire som heiter ''Metamorphosis'' (1726), ei skildring av [[Danmark]] og [[Noreg]] (1729), ''Danmarks [[Historie]]'', ein kyrkjehistorie, biografiar om namngjetne menn, Moralske Tankar, ein skildring av Bergen (1737), ''Jødenes Historie'' og andre lærde og tidkrevjande arbeid. Holbergs einaste skjønnlitterære verk frå denne perioden var ''Nicolai Klimii iter subterraneum'' (1741), seinare omsett av Baggesen til ''[[Niels Klims underjordiske Rejse]]''. Etter at Kristian VI døydde i 1747 mista pietismen fotfeste ved hoffet, og teateret vart gjenopna med Holberg som direktør, men han trekte seg snart tilbake frå stillinga. Hans siste verk er fem bind med ''Epistler'', det siste utgitt posthumt i 1754. I 1747 vart han utnemnd til Baron av Holberg. Han levde no åleine på godset sitt på Sorø på [[Sjælland]], og døydde i [[København]] den 28. januar 1754, i sitt syttiande år. Han er gravlagd i [[Sorø klosterkyrkje]]. Filosofane som Holberg framheva tydinga av hadde fornuft, sans og forstand. Han har blant anna sagt om forstanden at: «Når lykka vil favorisere forstanden, kan ein gjere store ting med liten kunst!» Mange meiner at han har fått desse ideane frå den greske filosofen [[Aristoteles]]. == Våpenskjold == Før utnemninga til baron brukte Holberg segl med blant anna ein [[fjelltopp]] som [[figur]]. Komponeringa av våpenskjoldet han vart tildelt som baron, skal han sjølv ha hatt ein viss innverknad på. Våpenskjoldet er firedelt med sølv og raudt, med eit grønt [[grantre]] i fyrste og fjerde felt (symbol for norsk opphav) og ein lyre under ei stjerne i andre og tredje felt (symbol for dikting), begge av [[gull]]. Midt på er eit blått hjarteskjold med eit sølvfjell med opent rom midt på (symbol for namnet, «hult berg»). Våpenet har to hjelmar, kvar med ein randkrone for friherre, den fyrste har hjelmteikn med eit grønt grantre, og den andre med lyren under stjerna, begge gull. Som ei form for skjoldhaldar, er det på kvar side av skjoldet ei framkomande og liggjande sølvsfinks. Våpenet er eit såkalla talande [[våpen]], kvar figuren i hjarteskjolda sikter til namnet. == Forfattarskap == Holbergs reiser var til stor nytte i det seinare forfattarskapet – dei mange inntrykka modna han også kunstarisk og moralsk. Holberg let seg inspirere av dei gamle latinske komediane og franske komediar han hadde sett i Paris. Forfattarskapet kan delast opp i tre periodar; den historiske, den poetiske/komiske, og den filosofiske. Den poetiske raptus var då han i samtida sette produksjonsrekord med dei komiske dramaa. Dei er samtidig også det han i ettertida er blitt mest kjend for. Det er også viktig å notere seg at han i ein av dei siste bøkene han skreiv om livet sitt, innrømma at han var sjalu og svært redd for at det andre skreiv, skulle vere betre enn det han sjølv skapte. Dette kan vere ei kjelde til å forstå forfattarskapet hans – hans irritasjon til dels over samfunnet, og til dels over andre lektorar og universitetet, gjorde ham skarp. Dette var ein gjennomgåande drivkraft i Holbergs forfattarskap. == Ideologi - Opplysningtidas mann == Holberg trefte under eit opphald i Paris den danske vitskapsmannen Jacob Winsløw, som var katolikk. Winsløw prøvde å omvende Holberg, men dette resulterte berre i at Holberg vart antikatolikk og bevarde denne haldninga for all ettertid. Det er dermed ikkje sagt at Holberg var heidning eller ikkje-truande, han høyrde til den lutherske trua. [[Fil:Holbergsgrav soroe.JPG|mini|Holberg si grav i [[Sorø klosterkyrkje]]. Sarkofagen er laga av [[Johannes Wiedewelt]].{{foto|Orf3us}}]] Holberg kritiserte skuleundervisninga i kristendom: «Børn maa gjøres til Mennesker, førend de blive Christne» og «hvis een lærer Theologie, førend han lærer at blive Menneske, bliver han aldrig Menneske». Holberg trudde på fornufta sitt guddommelege lys i vårt indre, og for han var det første målet med undervisinga at elevane lærte å bruke sine sansar og sin forstand, i staden for nyttelaus terping av ei lærebok. Dette var ein ny, moderne oppfatning av religionsspørsmålet, og den kjenneteiknar Holberg som ein mann av sin tid, opplysningstida. Holberg var interessert i fornufta fordi han meinte at det var denne som batt samfunnet saman. Dessutan undra det Holberg at det kunne finnast så mykje vondskap i samtida, når ein jo berre kunne la fornufta råde i staden for. Man kan altså seie at han flytta seg vekk frå ein religiøs forklaring på vondskap hen imot ein rasjonalistisk/empirisk tenkjemåte. Holberg hadde ei positiv haldning til bibelkritikken, han blei heller ikkje hugill av det nye heliosentriske verdsbildet, som står i kontrast til Bibelens omtale av jorda som uflytteleg, han skreiv i ein av sine epistlar om dette: «de hellige Bøger ere ikke skrevne for at oplyse Mennesker udi Astronomie, men for at veyvise dem udi Saligheds Sager.» Holbergs religiøsitet representerte i det store og heile det ein kallar deisme. Han stilte seg kritisk til forstillinga om arvesynda, og nærte tillit til den frie viljen til menneska. Holberg erklærte hensikt med sin forfattarverksemd var å spreie opplysning til gagn for allmenta og til nytte for samfunnet. Dette stemmer overeins med bildet av Holberg som framsteget og opplysningstidas mann. Det er verd å notere seg at Holberg fann seg best til rette i storbyar med stor kultur - småbyar og natur interesserte ham ikkje, naturen fann han hesleg. == Innflyting på vitskapen == Før Holbergs tid hadde vitskapen vore underlagt teologien, og den sine forstillingar, til dømes om verdsbildet, var uangripelege. 1700-talets opplysning betydde at vitskapen vart gjort meir folkeleg, og var eit framskritt for den erfaringsbaserte undersøkinga, empirismen, som ikkje minst gav vitskapen nytt grunnlag og nye moglegheiter. Holberg bidrog prinsipielt til denne utviklinga. Holbergs ideal for vitskap var at den skulle gå induktivt (det vil seie erfaring bygd på observasjonar) fram og vere til praktisk nytte, noko vi ser eit morosamt døme på i hans ''Betænkning over den nu regierende Qvæg-Syge (1745)'', kvar han resonnerte seg fram til at smitta mest sannsynleg stammer frå mikroorganismar. == Bibliografi == ==== Moralfilosofi og essay ==== * ''Nicolai Klimii iter subterraneum'' (''[[Niels Klims underjordiske reise]]'', 1741) * ''Moralske tanker'' (1744) * ''Epistler'' (1748-54) * ''Moralske fabler'' (1751) ==== Naturrett og historie ==== * ''Introduction til de fornemste Europeiske Rigers historie'' (1711) * ''Introduction til Naturen og Folkerettens Kundskab'' (1713) * ''Danmarks og Norges Beskrivelse'' (1729) * ''Dannemark Riges Historie'' (1732-35) * ''Aldmindelig Kirke-Historie'' (1738) * ''Den Jødiske Historie'' (1742) * ''Danmarks og Norges Søe-Historie'' (1747) ==== Satirar og komediar ==== [[Fil:Plakat for en opførelse af Ludvig Holbergs Gert Westphaler.jpg|thumb|250px|Den eldste eksisterande teaterplakat for eit av Holbergs stykke (1722)]] * ''Peder Paars'' (1719-20) * ''Den Politiske Kandestøber'' (1722) * ''Jean de France'' (1722) * ''[[Erasmus Montanus]]'' (1722) * ''[[Jeppe paa Bierget]]'' (1722) * ''Mester Gert Westphaler'' (1722) * ''Barselstuen'' (1723) * ''Den ellefte Junii'' (1723) * ''Jacob von Tyboe eller den stortalende Soldat'' (1723) * ''Don Ranudo de Colibrados'' (1723) * ''Uden Hoved og Hale'' (1723) * ''Hexerie eller Blind Allarm'' (1723) * ''Melampe'' (1723) * ''Den Vægelsindede'' (1723) * ''Den Stundesløse'' (1723/1731) * ''Mascarade'' (1724) * ''Det lykkelige Skibbrud'' (1724) * ''Det Arabiske Pulver'' (1724) * ''Julestuen'' (1724) * ''De Usynlige'' (1724) * ''Ulysses Von Ithacia'' (1725) * ''Kildereisen'' (1725) * ''Henrich og Pernille'' (1724-1726) * ''Den pantsatte Bondedreng'' (1726) * ''Pernilles korte Frøkenstand'' (1727) * ''Den Danske Comoedies Liigbegængelse'' (1727) * ''Den honette Ambition'' (1731) * ''Don Ranudo de Colibrados'' (1745) * ''Plutus eller Proces imellom Fattigdom og Riigdom'' (utg. 1753) * ''Husspøgelse eller Abracadabra'' (utg. 1753) * ''Philosophus udi egen Indbildning'' (utg. 1754) * ''Republiqven eller det gemeene Bedste'' (utg. 1754) * ''Sganarels Rejse til det philosophiske Land'' (utg. 1754) == Bakgrunnsstoff == * [http://holbergsskrifter.no/ Ludvig Holbergs skrifter] Digital utgåve av samtlege verk, med faksimiler av førstetrykka * [http://www.den-nationale-scene.no/holberg/ Ludvig Holberg i Bergen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204160921/http://www.den-nationale-scene.no/holberg/ |date=2005-02-04 }} Nettstad frå [[Den Nationale Scene]] * [http://bjoerna.dk/Holberg/ABRACADABRA.htm ABRACADABRA: DIGITAL HOLBERG Internettsider om Ludvig Holberg] * [http://bjoerna.dk/Holberg/paa-nettet.htm Ludvig Holberg på internett] * [http://www.kb.dk/elib/lit/dan/holberg/komedier/ Seks komedier i fulltekst (Det kgl. Bibliotek)] * [http://bjoerna.dk/Holberg/Om-Holbergs-Naturret.htm Ludvig Holberg si bok om Naturretten og Folkeretten. Boka kan lastast ned] * [https://runeberg.org/dbl/7/0521.html Dansk Biografisk Leksikon] == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ludvig Holberg|Ludvig Holberg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. april 2011.'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{manglar kjelder}} {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Ludvig Holberg| ]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Norske dramatikarar]] [[Kategori:Danske forfattarar]] [[Kategori:Danske dramatikarar]] [[Kategori:Folk frå Bergen]] [[Kategori:Folk frå København]] [[Kategori:Personar med verk i den danske kulturkanonen]] [[Kategori:Danskspråklege forfattarar]] [[Kategori:Latinspråklege forfattarar]] fqfceblm2uke8fb5rf58izt3v5vfilu 0 6617 3654309 2516433 2026-05-23T06:19:47Z Ranveig 39 Fmt. 3654309 wikitext text/x-wiki {{Parsisme}} '''Den tradisjonelle mazdayasni-parsismen''' er ei uformell rørsle i [[parsisme]]n, særleg i [[India]]. Rørsla blei til på 1990-talet då nokre ortodokse [[parsarar]] byrja å setja seg imot ombotsrørsla "[[gatha-parsismen]]", som dei meinte hadde fått for mykje makt over parsiske religiøse institusjonar. Rørsla fremjar «grunnprinsipp for tradisjonell parsisk rett tru» blant [[parsarar]], som grunnleggjarane til rørsla formulerte motmælet sitt mot gatha-parsismen. Dei viktigaste av desse prinsippa er: * Å tru på alle parsiske heilage skrifter som er inkludert i [[Avesta]]en eller kjem frå seinare tradisjon er den einaste måten å vera rettvis (''asha''). Her må ein særleg leggja merke til [[yasht]]-hymnar og [[vendidad]], to delar av Avestaen som gatha-parsarar ikkje godtek. [[Yasht]]-hymnar har mange mytologiske historier om [[yazata]]ne, [[amesha spenta]]ne og andre guddomlege vesen, som gatha-parsarar ikkje trur på. [[Vendidad]]en inneheld mange lovar og mytar som gatha-parsarar trur er seinare tillegg som er heilt imot [[Zarathustra]] si lære. * Ein må halda på alle parsiske religiøse lovar, særleg lovar i [[Vendidad]]en og [[pahlavi språk|pahlavi]]-[[rivayat]]ar. Desse lovane inkluderer sterke reglar om religiøs reinsemd, imot [[homoseksualitet]] og [[prostitusjon]], imot å gifta seg med nokon utanfrå [[religion]]en og om isolering for kvinner under [[menstruasjon]]en. * Mennesket vart skapt for å hjelpa [[Spenta Mainyu|den gode anden]] kriga imot [[Angra Mainyu|den dårlege anden]]. Å utføra ein [[rite]] og å gå i [[flammetempel]]et er å gjera ''kriyakam'', det vil sei, å gjeva makt til den gode anden og ta makt frå den dårlege anden. Ein må derfor utføra alle ritane og bruka flammetempelet på måten skildra i [[Avesta]]en og seinare bøker. Av den same grunnen må ein også bruka religiøse klednader, særleg ''sadreh'' (ei innerskjorte laga av bomull) og ''kashti'' (ein tråd som parsarar bind rundt midja). * Parsiske bøner har spesielle eigenskapar, som heiter ''maanthravani'', når ein uttaler dei på [[avestisk språk]]. Dei dannar gode dirringar både inni og utanfor ein, som hjelper oss å kriga imot den dårlege anden. Ein må derfor prøva å bruka bøner på dei originale språka deira. * Alle lik må leggjast i ein ''dokhma'' («tårn til togn») for å bli etne av gribbar (''dokhmehnashini''), som skriven i [[Vendidad]]en. Det er ikkje lov å grava ned eller brenna lik. * Det er ikkje lov å omvenda andre folk til [[parsisme]]n. Ahura Mazda gav denne religionen til dei iranske [[ariar]]ane, og andre religionar til andre folk. For å bli [[parsar]] må ein derfor bli født parsar. Parsarar må også følgje reglane om ''[[bunak pasbani|búnak pásbani]]'' (sæd-reinleik), som gjer det ulovleg å liggja med ein som ikkje er parsar. * [[Ahura Mazda]] skal senda ein ''Saoshyant'' (frelsar) til jorda for å øydeleggja alt som er vondt og illkyndt. Alle gode menneske skal bli redda og alle dårlege straffa, og Mazda skal skapa [[jord]]a på ny, utan sorg, otte eller sut, som ho var før [[Ahriman]] kom. Den tradisjonelle mazdayasni-parsismen og gatha-parsismen er enno berre rørsler og har ikkje skilt seg som forskjellige sekter. Det er derfor vanskeleg å vita kor mange parsarar som stør kvar av dei, men ein trur at den tradisjonelle mazdayasni-parsismen er sterkast blant parsarar i [[Mumbai]] og parsiske utvandrarar som flytta til [[Austafrika]] og [[Vesten]] i [[1800-talet|det 19. hundreåret]]. == Sjå òg == * [[Parsismen]] * [[Gatha-parsismen]] == Bakgrunnsstoff == * [http://tenets.zoroastrianism.com/ Traditional Zoroastrianism: Tenets of the Religion] (på engelsk) [[Kategori:Parsisme]] 5e4jkknus8dw8nj4vrraq93zflsq16m 0 9397 3654310 3427394 2026-05-23T06:21:16Z Ranveig 39 3654310 wikitext text/x-wiki '''Sunnmørsprisen''' var ein litteraturpris som vart oppretta av [[Sundmøre frilynde Ungdomssamlag]] i [[Litteraturåret 1953|1953]] og lagt ned i 2011. Prisen vart delt ut årleg og skulle gå til forfattaren av ei bok som i innhald og form er mellom det beste som vart gjeve ut på [[nynorsk]] det året. Med i vurderinga var skjønnlitterære bøker på nynorsk frå alle forlag. Lærebøker og omsette bøker kom ikkje inn under prisen. Statutta sa mellom anna at forfattaren måtte skriva eit rikt og levande nynorsk språk og at boka skulle ha eit innhald som er tilgjengeleg for folk flest. Ein forfattar kunne få prisen berre ei gong. Om to eller fleire bøker stod likt kunne prisnemnda også leggja vekt på det forfattaren hadde skrive tidlegare. Prisen var på 10&nbsp;000 kroner. På årsmøtet for Sunnmøre Frilynde Ungdomssamlag i 2011 vart det vedteke å legge ned prisen. Føremålet til [[Nynorsk litteraturpris]] ligg nær opp til Sunnmørsprisen. Årsmøtet såg ikkje trong for to så like prisar. == Prisvinnarar == * 1953 - [[Ragnvald Vaage]] for ''Den vonde draumen'' * 1954 - [[Jan Magnus Bruheim]] for ''Ord gjennom larm'' * 1955 - [[Åsta Holth]] for ''Kornet og freden'' * 1956 - [[Eirik Vandvik]] for ''Blant gudar på Olymp'' * 1957 - [[Halldis Moren Vesaas]] for ''Utvalde dikt'' * 1958 - [[Alfred Hauge]] for ''Kvinner på Galgebakken'' * [[Litteraturåret 1959|1959]] - [[Arthur Klæbo]] for ''Farlige fjell'' * 1960 - [[Pål Sundvor]] for ''Fangen er fri'' * 1961 - [[Trygve Bjørgo]] for ''Vokstergrunn'' * 1962 - [[Ragnvald Skrede]] for ''Frå kjelde til sjø'' * 1963 - [[Johannes Heggland]] for ''Bronsesverdet'' * 1964 - [[Ingebjørg Kasin Sandsdalen]] for ''Guds lampe'' * 1965 - [[Knut Hauge]] for ''Kross og kvitsymre'' * 1966 - [[Sigmund Skard]] for ''Haustraun'' * 1967 - [[Anna Sandnes]] og [[Anna Skeide]] * 1968 - [[Olav Berkaak]] * [[Litteraturåret 1969|1969]] - [[Marta Schumann]] for ''Korset under skuggefjellet'' * 1970 - [[Ingebjørg Mælandsmo]] for ''Olea Grøger'' * 1971 - [[Olav H. Hauge]] for ''Spår vinden'' * [[Litteraturåret 1972|1972]] - [[Aslaug Høydal]] for ''Prest i såldet'' * [[Litteraturåret 1973|1973]] - [[Ivar Orgland]] for ''Nattstill fjord'' * [[Litteraturåret 1974|1974]] - [[Edvard Hoem]] for ''Kjærleikens ferjereiser'' * [[Litteraturåret 1975|1975]] - [[Alf A. Sæter]] for ''To i storm'' * [[Litteraturåret 1976|1976]] - [[Magnus Buflod]] for ''Før frosthegget fell'' * [[Litteraturåret 1977|1977]] - [[Bjarne Østbø]] for ''Vindfall'' * [[Litteraturåret 1978|1978]] - [[Åse-Marie Nesse]] for ''Nomadesongar'' * 1979 - [[Fredrik Heitkøtter]] for ''Frå Breheim til Mjøsstrand'' * [[Litteraturåret 1980|1980]] - [[Ragnar Ulstein]] for ''Småsamfunn i storkrig'' * [[Litteraturåret 1981|1981]] - [[Marie Takvam]] for ''Eg har røter i jord'' * [[Litteraturåret 1982|1982]] - [[Tor Obrestad]] for ''Sjå Jæren, gamle Jæren'' * 1983 - [[Bjarne Rabben]] for ''Folk ved havet'' * [[Litteraturåret 1984|1984]] - [[Lillian Clausen Mangerøy]] for ''Elisabeth'' * [[Litteraturåret 1985|1985]] - [[Åse Gruda Skard]] for ''Liv laga'' * [[Litteraturåret 1986|1986]] - [[Signe Seim]] for ''- her budde ein gong eit barn'' * 1987 - [[Jul Haganæs]] for ''Myrkegangsdalen'' * [[Litteraturåret 1988|1988]] - [[Sigurd Muri]] for ''Arvegods'' * [[Litteraturåret 1989|1989]] - Ikkje delt ut. * [[Litteraturåret 1990|1990]] - [[Hermann Starheimsæter]] for ''Han gjorde det'' * [[Litteraturåret 1991|1991]] - [[Oddgeir Bruaset]] for ''Folket langs Storfjorden'' * [[Litteraturåret 1992|1992]] - [[Jon Tolaas]] for ''Nattkino'' * [[Litteraturåret 1993|1993]] - [[Kolbjørn Hauge]] for ''Heit juice'' * [[Litteraturåret 1994|1994]] - [[Rune Belsvik]] for ''Dustefjerten og den store marsipanfesten'' * [[Litteraturåret 1995|1995]] - [[Jon Fosse]] for ''Melancholia 1'' * [[Litteraturåret 1996|1996]] - Ikkje delt ut. * [[Litteraturåret 1997|1997]] - [[Erna Osland]] for ''Det sjette grepet'' * [[Litteraturåret 1998|1998]] - Ikkje delt ut. * [[Litteraturåret 1999|1999]] - [[Merima Maja Brkic]] for ''Stans denne natta'' og ''Vekk meg'' * [[Litteraturåret 2000|2000]] - [[Finn Øglænd]] for ''Dei penaste jentene på TV'' * [[Litteraturåret 2001|2001]] - [[Carl Frode Tiller]] for ''Skråninga'' * [[Litteraturåret 2002|2002]] - [[Ragnar Hovland]] for ''Norske gleder'' * [[Litteraturåret 2003|2003]] - [[Are Kalvø]] for samla forfattarskap. * [[Litteraturåret 2004|2004]] - [[Brit Bildøen]] * 2005 - [[Olaug Nilssen]] * [[Litteraturåret 2006|2006]] - [[Ingelin Røssland]] for ''Handgranateple'' * 2007 - [[Frode Grytten]] for novellesamlinga ''Rom ved havet, rom i byen'' * 2008 - [[Lars Petter Sveen]] for novellesamlinga ''Køyre frå Fræna'' == Bakgrunnsstoff == * [https://web.archive.org/web/20070928155843/http://www.sful.no/Heimesida/html/sunnmprisen.htm Om Sunnmørsprisen på nettstaden til Sundmøre frilynde Ungdomssamlag (Web Archve)] * [[Jul på Sunnmøre]] 2011 [[Kategori:Nedlagde litteraturprisar]] [[Kategori:Norske litteraturprisar]] [[Kategori:Nynorske litteraturprisar]] [[Kategori:Sunnmøre]] [[Kategori:Prisar og utmerkingar skipa i 1953]] [[Kategori:Prisar og utmerkingar nedlagde i 2011]] [[Kategori:1953 i Noreg]] [[Kategori:2011 i Noreg]] pkb85p8ooq60t640j1t8h8methjd9so 0 12006 3654307 3091342 2026-05-23T06:19:02Z Ranveig 39 3654307 wikitext text/x-wiki Det her er ei liste over lettsindige [[politiske parti]] frå heile verda. Partia i denne kategorien har ofte vorte oppretta på eit [[humor]]istisk grunnlag, men det ligg òg ofte [[samfunnskritikk]] bak. Det mest kjende norske partiet i den her kategorien er [[Det Politiske Parti]]. == Australia == * [[Cecil G. Murgatroyd]] (Les òg: [[Det imperisk-britiske konservative partiet]], [[Det seriøse partiet McGillicuddy]]) * [[Det solmodna varmpotetspartiet]] (offisielt oppløyst) * [[Partiet gratulerar med dagen]], (Leiaren heitte Suzie Creamcheese ([[norsk språk|norsk]]: Suzie Kremost) (offisielt oppløyst) * [[Overaskingspartiet]] * [[Party! Party! Party!]] == Austerrike == * Partei des angemessenen Fortschritts in maßvollen Grenzen * Partiet == Belgia == * NEE == Canada == * Canadian Extreme Wrestling Party * [[Det heilt absurde partiet]] * Fed-Up-Party * [[Nasehornpartiet]] (offisielt oppløyst) * Second Rhinoceros Party * [[Sitronpartiet]] * Parti éléphant blanc de Montréal * [[Parti-partiet]] * The Canada Party == Danmark == * Sammenslutningen af Bevidst Arbejdssky Elementer == Estland == * Sõltumatud Kuningriiklased == Færøyene == * [[Hin stuttligi flokkurin]] == Frankrike == * Frente de Reptiloides * Alf * Frente Trollacista == Irland == * Don't Give a Feck Party == Island == * Besti flokkurinn == Israel == * Pikanti == Italia == * Partito dell'Amore == Japan == * The Party of Uniform number * Deracine's Party * Sekai Jourei Kai * Civil Movement for banishment Tanaka Kakuei from Japanese politics * The Party to cut diet members by half * The Union of Minor Parties (National salvation and extermination evil Party & National Women's Association) against Value-added tax * UFO Party * The Party for the promotion of Small business * New Party of Automobile * All Japan Drivers' Club * Vinegar Lovers' Party of Japan == Kosovo == * Partia e Fortë == Kviterussland == * Øl elskere partiet == Latvia == * [[Lykka i Latvia (Idiotpartiet)]] (offisielt oppløyst) == New Zealand == * [[Det seriøse partiet McGillicuddy]] (offisielt oppløyst) * [[Det imperisk-britiske konservative partiet]] * Bill and Ben Party * The Civilian Party * Imperial Party of New Zealand == Nederland == * Tegenpartij * Rapaille Partij * Partij van de Toekomst == Noreg == * [[Det politiske parti]] * Ølfestpartiet == Polen == * [[Partiet polske ølvener]] (vann 16 plassar i [[1991]]) * Pomarańczowa Alternatywa * Partia Dobrego Humoru == Romania == * [[Partidul Liber-Schimbist]] (offisielt oppløyst) == Russland == * [[Partiet ølvenene]] == Serbia == * Sarmu probo nisi == Serbia og Montenegro == * [[Partiet gravalvorlege og ærbare konsumentar av alkohol]], tidlegare kjend som [[Partiet vanlege fyllikar]] == Spania == * [[Partiet demokratisk karma]], (''Partido del Karma Democrático'', PKD). * Coordinadora Reusenca Independent == Sverige == * [[Partiet Ezenhemmer plastikkposar og utstyr til barnerumper]] * [[Kalle Anka Partiet]] == Storbritannia == * [[Det offiselle monster-ravande tullingpartiet]] * [[Rock 'n' Roll-tullingpartiet]] * [[Røystarapati-partiet]] * [[Adam Lyal's Witchery Tour Party]] * [[Al-Zebabist Nation of Ooog]] * [[Church of the Militant Elvis Party]] * [[Citizens for Undead Rights and Equality]] * [[Death, Dungeons and Taxes Party]] * [[The Eccentric Party of Great Britain]] * [[Fancy Dress Party]] * [[Gremloids]] * [[New Millennium Bean Party]] * [[Miss Great Britain Party]] * [[Raving Loony Green Giant Party]] * [[Teddy Bear Alliance]] * Mongolian Barbecue Great Place to Party == Tsjekkia == * Friends of Beer Party (1990–1998) * Helax - Ostrava se baví * Balbínova poetická strana * Strana přátel časopisu MAXIM a jejich přátel za maximální svobodu projevu, za vybudování mocné armády a za život bez zbytečných omezení a zákazů == Tsjekkoslovakia == * The Party of Moderate Progress Within the Bounds of the Law (1911) * NEI - Nezávislá erotická iniciativa == Tyskland == * [[Anarkistane sitt pogoparti]] (Alternativt: Anarkistane sitt sprettstav-parti) * [[Partiet]] * Spaßpartei für Deutschland (offisielt oppløyst) * Radikale Mitte (offisielt oppløyst) * Pogo-Partei * Union nicht genug überdachten Lächelns trotz innerer Genialität (offisielt oppløyst) * Kreuzberger Patriotische Demokraten/Realistisches Zentrum (offisielt oppløyst) * Front Deutscher Äpfel * Deutsche Biertrinker Union * Reptiloiden-Partei Deutschland (RPD) * NEIN!-Idee * Patrick Partei (PAP) * Friedrichshainer Amorphe Zentralisten (FAZ) * SED == Ukraine == * Українська партія шанувальників пива == Ungarn == * Hunden med to haler * Magyar Fokhagymafront == Dei amerikanske sambandsstatane (USA) == * [[Det amerikanske hezbollahpartiet]] * [[Bursdagspartiet]] * [[Partiet våpen og dop]] * [[Det nasjonale partiet for gjenoppbloming av bjeffande edderkoppar]] * [[Neoparykk-partiet]] * [[Parti-partiet]] * [[USAs solipsistparti]] * [[USAs offiselle monster-ravande tullingpartiet]] [[Kategori:Lettsindige politiske parti|*]] [[Kategori:Lister]] [[Kategori:Humor]] 0981lcl0stz5m8foswiu38hp5moyvmo 0 17666 3654287 3474565 2026-05-22T14:53:03Z ~2026-30736-02 155227 /* Matfisk */ 3654287 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status=lc }} '''Brosme''' (''Brosme brosme'') er ein [[fisk]] i [[torskefamilien]], den einaste arten i slekta ''Brosme''. Han kan bli opp i 1,2 [[meter]] lang og vege opp mot 20 kg. Vaksne individ lever helst på 100–1000 meters djupn. Det er ein botnnær djupvassfisk. Brosme skil seg frå andre torskfiskar ved at han berre har éin lang ryggfinne. Fisken vert kjønnsmoden i 8–10-årsalderen. Det er kjende gyteområde utanfor kysten av Sør- og Midt-Noreg, og sør og sørvest av Færøyene og Island. Det er gyting frå april til august, seinast i nord.<ref name=HFI/> Norske fiskarar tek omlag 70 % av det oppfiska kvantum av brosme. For 2023 er det fiskekvote på 8076 tonn brosme nord for 62° N.<ref name=Fiskeribladet/> Sportfiskarar fiskar gjerne etter store brosmer. Norsk rekord er 17,2 kg<ref name=hooked/> ==Matfisk== Fiskekjøtet er kvit, og vert omtala som fast og fint. Smaken kan minne om hummar. Tradisjonelt har brosme vorte brukt til [[tørrfisk|tørr]]- og [[klippfisk]]<ref name=SINTEF/>. I det daglege kosthaldet har lettsalta, kokt brosme, gjerne servert på [[flatbrød]] eller [[lefse]], vore vanleg<ref name=Norsktradisjonsmat/>. Mange reknar det tjukke skinnet som ein delikatesse. Brosme er og ein god steikefisk. Det er i dag ikkje uvanleg å legge han på [[grill]]en, bake i omn eller bruke i [[vokk]]. == Kjelder == {{refopning}} ;Fotnotar {{reflist|refs= <ref name=HFI>{{Kjelde www |url = https://www.hi.no/hi/temasider/arter/brosme |tittel = Tema: Brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = HAVFORSKNINGSINSTITUTTET |dato = 26. oktober 2022 }}</ref> <ref name=Fiskeribladet>{{Kjelde www |url = https://www.fiskeribladet.no/reguleringer/her-finner-du-fiskerireguleringer-for-2023-sist-ut-lange-og-brosme/2-1-1372918 |tittel = Her finner du fiskerireguleringer for 2023 - sist ut lange og brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = Fiskeribladet |dato = 15. desember 2022 }}</ref> <ref name=hooked>{{Kjelde www |url = https://www.hooked.no/artikler/slik-fisker-du-brosme |tittel = Slik fisker du brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = HOOKED |dato = 29. juni 2015 }}</ref> <ref name=SINTEF>{{Kjelde www |url = https://www.sintef.no/siste-nytt/2022/brosme-den-nye-torsken/ |tittel = Brosme – den nye torsken? |henta = 5. april 2023 |utgjevar = SINTEF |dato = 17. august 2022 }}</ref> <ref name=Norsktradisjonsmat>{{Kjelde www |url = https://norsktradisjonsmat.no/oppskrift/lettsalta-brosme-med-fiskebrod |tittel = Lettsalta brosme med fiskebrød |henta = 5. april 2023 |utgjevar = Norsk tradisjonsmat }}</ref> }} ---- * {{snl|brosme}} {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Torskefisk]] [[Kategori:Fisk i Noreg]] [[Kategori:Fisk på Grønland]] [[Kategori:Fisk på Island]] [[Kategori:Fisk i Russland]] [[Kategori:Fisk i Canada]] [[Kategori:Fisk i USA]] [[Kategori:Fisk i Nordsjøen]] 7th4hz5ew4fwu9nb1je345p9co0povw 3654292 3654287 2026-05-22T15:03:07Z Ranveig 39 Typ. 3654292 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status=lc }} '''Brosme''' (''Brosme brosme'') er ein [[fisk]] i [[torskefamilien]], den einaste arten i slekta ''Brosme''. Han kan bli opp i 1,2 [[meter]] lang og vege opp mot 20 kg. Vaksne individ lever helst på 100–1000 meters djupn. Det er ein botnnær djupvassfisk. Brosme skil seg frå andre torskfiskar ved at han berre har éin lang ryggfinne. Fisken vert kjønnsmoden i 8–10-årsalderen. Det er kjende gyteområde utanfor kysten av Sør- og Midt-Noreg, og sør og sørvest av Færøyene og Island. Det er gyting frå april til august, seinast i nord.<ref name=HFI/> Norske fiskarar tek omlag 70 % av det oppfiska kvantum av brosme. For 2023 er det fiskekvote på 8076 tonn brosme nord for 62° N.<ref name=Fiskeribladet/> Sportfiskarar fiskar gjerne etter store brosmer. Norsk rekord er 17,2 kg.<ref name=hooked/> ==Matfisk== Fiskekjøtet er kvit, og vert omtala som fast og fint. Smaken kan minne om hummar. Tradisjonelt har brosme vorte brukt til [[tørrfisk|tørr]]- og [[klippfisk]].<ref name=SINTEF/> I det daglege kosthaldet har lettsalta, kokt brosme, gjerne servert på [[flatbrød]] eller [[lefse]], vore vanleg.<ref name=Norsktradisjonsmat/> Mange reknar det tjukke skinnet som ein delikatesse. Brosme er og ein god steikefisk. Det er i dag ikkje uvanleg å legge han på [[grill]]en, bake i omn eller bruke i [[vokk]]. == Kjelder == {{refopning}} ;Fotnotar {{reflist|refs= <ref name=HFI>{{Kjelde www |url = https://www.hi.no/hi/temasider/arter/brosme |tittel = Tema: Brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = HAVFORSKNINGSINSTITUTTET |dato = 26. oktober 2022 }}</ref> <ref name=Fiskeribladet>{{Kjelde www |url = https://www.fiskeribladet.no/reguleringer/her-finner-du-fiskerireguleringer-for-2023-sist-ut-lange-og-brosme/2-1-1372918 |tittel = Her finner du fiskerireguleringer for 2023 - sist ut lange og brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = Fiskeribladet |dato = 15. desember 2022 }}</ref> <ref name=hooked>{{Kjelde www |url = https://www.hooked.no/artikler/slik-fisker-du-brosme |tittel = Slik fisker du brosme |henta = 4. april 2023 |utgjevar = HOOKED |dato = 29. juni 2015 }}</ref> <ref name=SINTEF>{{Kjelde www |url = https://www.sintef.no/siste-nytt/2022/brosme-den-nye-torsken/ |tittel = Brosme – den nye torsken? |henta = 5. april 2023 |utgjevar = SINTEF |dato = 17. august 2022 }}</ref> <ref name=Norsktradisjonsmat>{{Kjelde www |url = https://norsktradisjonsmat.no/oppskrift/lettsalta-brosme-med-fiskebrod |tittel = Lettsalta brosme med fiskebrød |henta = 5. april 2023 |utgjevar = Norsk tradisjonsmat }}</ref> }} ---- * {{snl|brosme}} {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Torskefisk]] [[Kategori:Fisk i Noreg]] [[Kategori:Fisk på Grønland]] [[Kategori:Fisk på Island]] [[Kategori:Fisk i Russland]] [[Kategori:Fisk i Canada]] [[Kategori:Fisk i USA]] [[Kategori:Fisk i Nordsjøen]] arigwbs1v07icad3fi9so0ujplorru2 0 20254 3654281 3654160 2026-05-22T13:42:08Z HerVal7752 105842 Landboks + kjelder 3654281 wikitext text/x-wiki {{landboks |andre namn = Umbuso weSwatini <br /> Kingdom of Eswatini |fleire namn type = Tidlegare namn |fleire namn = Swaziland |adjektiv = eswatinisk |riksvåpen = Coat of arms of Eswatini.svg |flagg = Flag of Eswatini.svg |motto = [[Svati]]: Siyinqaba <br /> ('Vi er festninga') |nasjonaldag = 6. september |nasjonalsong = Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati |kart = Eswatini on the globe (special marker) (Madagascar centered).svg |hovudstad = Mbabane |språk = [[Svati]] og [[engelsk]] |styresett = Monarki |statsoverhovudtype = [[Konge]] |statsminister = Russell Dlamini |grunnlagdtype = [[Eswatinisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende |grunnlagd1 = Frå [[Storbritannia]] <br /> [[6. september]] [[1968]] |valuta = Lilangeni |tidssone = [[UTC]] +2 |retningsnummer = 268 |domene = .sz }} '''Eswatini''' eller ''eSwatini'', tidlegare Swaziland, er eit kongedøme i [[det sørlege Afrika]].<ref>{{snl||}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Eswatini|tittel=Eswatini|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-22}}</ref> Staten er ein av dei minste i [[Afrika]], og ligg mellom [[Sør-Afrika]] og [[Mosambik]] på austsida av fjellkjeda [[Drakensberg]]. Eswatini var [[britisk koloni]] frå 1906 til 1968.<ref name=LEX /> ==Namn== Namnet er kalla opp etter [[bantufolk]]et ''[[swazi]]''. Landet endra namn i 2018 frå ''Swaziland'' til Eswatini.<ref name=LEX>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Eswatini|tittel=Eswatini|forfattar=Enevoldsen, Thyge|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-22}}</ref> == Administrativ inndeling == Eswatini er inndelt i fire provinsar: [[Hhohho]], [[Lubombo]], [[Manzini]] og [[Shiselweni]]. == Fakta == [[Fil:Swaziland-CIA WFB Map.png|mini|venstre|Kart over Eswatini.]] * Lågaste punkt: Elva [[Great Usutu]], 21&nbsp;[[moh.]] * Naturressursar: [[Asbest]], [[kol]], vasskraft, skog, små mengder med [[gull]] og [[diamant]]ar * Folks gjennomsnittsalder: 18,5&nbsp;år (2002) * Folks middellivslengde: 39,5&nbsp;år (2003) * Spedbarnsdøydelegheit: 6,7 % (2003) * [[Etnisitet|Etniske]] grupper: afrikanarar 97 %, europearar 3 % * [[Religion]]: zionistar (ei blandning av [[kristendom]] og dyrking av forfedrar) 40 %, katolikkar 20 %, [[islam|muslimar]] 10 %, andre 30 % * [[Analfabetisme]]: I 2003 var om lag 20 % av folkesetnaden over 15&nbsp;år analfabete == Klima == Fjella i landet gjev store skilnader i temperatur og nedbør. I dei høgareliggande områda mot vest er vinteren tørr og mild, og nettene vert ofte kalde. Sommaren er varm med litt meir [[nedbør]], men [[temperatur]]ane vert sjeldan veldig høg. [[Mbabane]] har ein årleg nedbørsnormal på 1401 mm. Landet heller mot aust, og grenseområda mot [[Mosambik]] er lågland med nesten [[tropisk klima]]. Sommaren her er varm og fuktig. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Sørlege Afrika}} {{AU}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Eswatini| ]] [[Kategori:Land i Afrika]] [[Kategori:Kystlause land]] [[Kategori:AU-land]] i7se1llwd4ohofx8wnr0mfgitegpfqr 10 20272 3654282 3654159 2026-05-22T13:42:35Z HerVal7752 105842 [[Kategori:Utgåtte malar]] 3654282 wikitext text/x-wiki <div align=right>{{endre|Mal:Fakta om Eswatini}}</div> {{Infoboks_land| lokalt_namn = Umbuso weSwatini <br> Kingdom of Eswatini| norsk_namn = Eswatini| adjektiv = eswatinisk| bilete_riksvåpen =Coat of arms of Eswatini.svg| bilete_flagg = Flag of Eswatini.svg| bilete_kart = Location Eswatini.png| nasjonale_motto = [[Svati]]: Siyinqaba <br> (Vi er festninga)| nasjonaldag = [[6. september]]| nasjonalsong = [[Nkulunkulu Mnikati wetibusiso temaSwati]]| hovudstad = [[Mbabane]]| offisielle_språk = [[Svati]] og [[engelsk]]| styresett = [[Monarki]]| leiar_titlar = [[Konge]] <br> [[Statsminister]]| leiar_namn = [[Mswati III av Eswatini|Mswati III]] <br> [[Cleopas Sipho Dlamini]]| sjølvstende_type = Sjølvstende| sjølvstende_hendingar = &nbsp; - Dato| sjølvstende_datoar = Frå [[Storbritannia]] <br> [[6. september]] [[1968]]| flatevidd_andel_vatn = 0,9&nbsp;%| folketal_tettleik_rangering = 99| valuta = [[Lilangeni]]| tidssone = [[UTC]] +2| internasjonal_telefonkode = 268| nasjonale_toppdomene = .sz| fotnotar =| }} <noinclude> [[Kategori:Utgåtte malar]] </noinclude> iwfwppklc8e0jine2kjxhur42hdo1bv 0 21359 3654320 3414895 2026-05-23T08:42:36Z Migne 2086 /* Fastlandsnoreg med øyar og skjer */ 3654320 wikitext text/x-wiki '''[[Geografiske ytterpunkt]] i [[Noreg]]''' lister opp geografiske ytterpunkt på den norske landjorda, både på [[fastland]]et og medrekna [[øy]]ar og [[biland]]. == Kongeriket Noreg == * [[Nord]]legaste punkt: Det nordlegaste punktet på [[Rossøya]] i [[Sjuøyane]] i [[Svalbard]] (80&deg;49&prime;42&Prime;&nbsp;N) * [[Vest]]legaste punkt: [[Høybergodden]] på [[Jan Mayen]] (09&deg;04&prime;39&Prime;&nbsp;W). * [[Sør]]legaste punkt: Øya [[Pysen]] i [[Mandal kommune]] (57&deg;57&prime;33&Prime;&nbsp;N). * [[Aust]]legaste punkt: [[Kræmerpynten]] på [[Kvitøya]] i Svalbard (33&deg;31&prime;05&Prime;&nbsp;E). == På fastlandsnoreg == * Nordlegaste punkt: [[Kinnarodden]] i [[Gamvik kommune|Gamvik]] og [[Lebesby kommune|Lebesby]] kommunar (71&deg;08&prime;02&Prime;&nbsp;N). * Vestlegaste punkt: [[Vardetangen]] i [[Austrheim kommune]] (04&deg;56&prime;43&Prime;&nbsp;E). * Sørlegaste punkt: [[Lindesnes]] i [[Lindesnes kommune]] (57&deg;58&prime;46&Prime;&nbsp;N). * Austlegaste punkt: [[Kibergsneset]] i [[Vardø kommune]] (31&deg;03&prime;52&Prime;&nbsp;E). == Fastlandsnoreg med øyar og skjer == * Nordlegaste punkt: [[Knivskjellodden]] i [[Nordkapp kommune]] (71&deg;11&prime;08&Prime;&nbsp;N). * Vestlegaste punkt: [[Holmebåen]] ved [[Utvær]] i [[Solund kommune]] (04&deg;29&prime;57&Prime;&nbsp;E). * Sørlegaste punkt: Øya Pysen i Mandal kommune (57&deg;57&prime;33&Prime;&nbsp;N). * Austlegaste punkt: [[Hornøya]] aust for [[Vardø]] by (31&deg;10&prime;10&Prime;&nbsp;E). == Noreg med biland == * Nordlegaste punkt: Det nordlegaste punktet på Rossøya i Sjuøyane på Svalbard (80&deg;49&prime;42&Prime;&nbsp;N) * Vestlegaste punkt: [[Peter I Øy]] i [[Sørishavet]] utanfor [[Antarktis]] (90&deg;41&prime;25&Prime;&nbsp;W). * Sørlegaste punkt: [[Sørpolen]], [[Dronning Maud Land]] (90&deg;00&prime;00&Prime;&nbsp;S). * Austlegaste punkt: På grensa mellom Dronning Maud Land og [[Australsk Antarktis]] (45&deg;00&prime;00&Prime;&nbsp;E). == Bakgrunnsstoff == * [http://www.ssb.no/aarbok/geografi.html Statistisk årbok 2004: Oversikt over geografiske forhold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101095708/http://www.ssb.no/aarbok/geografi.html |date=2009-01-01 }} [[Kategori:Norsk geografi]] [[Kategori:Lister]] [[Kategori:Geografiske ytterpunkt i Noreg| ]] 02sk3m1zzy30ahhozb9pkdi69l7zzta 0 22874 3654302 3653727 2026-05-23T06:15:56Z Ranveig 39 -mini 3654302 wikitext text/x-wiki [[Fil:Capacitors_(7189597135).jpg|mini|Fig. 1 Kondesatorar av ulike typar og storleikar.]] [[Fil:Symbol_Capacitor_(common,_horizontal).svg|mini|100px|Fig. 2 Symbol.]] Ein '''kondensator''' <!-- eller ein kapasitans --> er ein [[Passiv komponent|passiv]] elektronisk komponent, med to terminalar, som lagrar [[energi]] i eit [[elektrisk felt]] mellom to vanlegvis elektrisk leiande plater. Ein kondensator vert ofte laga ved å rulla to metallfilmar saman med ein isolator (eit [[dielektrikum]]) mellom platene. Fig. 2 syner krinssymbolet for ein kondensator. Det er ikkje [[galvanisk kontakt]] mellom dei to terminalane, så ein kondensator blokkerer [[likestraum]]. Kondensatorar vert difoe ofte nytta for å fjerna likestraumskomponenten frå elektriske signal. Om spenninga over kondensatoren er tidsvarierande vil ikkje kondensatoren verta heilt opplada mellom kvar gong spenninga endrar polaritet. Om frekvensen er høg nok vil difor kondensatoren soppføra seg som ei [[kortslutning]]. Kondensatorar vert mellom anna nytta i samband med [[analog signalhandsaming]], for å laga filtere, [[Elektronisk forsterkar|forsterkarar]], [[derivator]]ar, [[integrator]]ar, [[oscillator]]ar, [[kurvegenerator]]ar, [[timer]]ar, etc. Dei spelar ein sentral rolle i [[likerettar]]ar og [[spenningsregulator]]ar, der dei vert nytta for å halda spenninga mest mogleg konstant. Eit annan viktig bruksområde er motorstartkondensatorar for enkelfase [[induksjonsmotor]]ar, [[fasekompensasjon]] i [[elnett]]et, etc. Denne artikkelen hanlar om tradisjonelle kondensatorar som lagrar energi eit elektrisk felt. [[Elektrokjemi kondensator|Elektrokjemie kondensatorar]] arbeider etter eit anna prinsopp og vert ikkje omtala her. == Fysiske samanhengar == [[Fil:Parallel plate capacitor.svg|mini|140px|Fig. 3 Plate-kondensator.]] [[Fil:Capacitor_schematic.svg|mini|140px|Fig. 4 Platekondensator uten dielektrikum.]] [[Fil:Capacitor_schematic_with_dielectric.svg|mini|140px|Fig. 5 Platekondensator med dielektrikum.]] Fig. 3 syner ein kondensator bygd opp av to plater, som har forbindelse til kvar sin terminal. Om det blir lagt på ei [[elektrisk spenning]] mellom terminalane får den eine plata ei positiv [[Elektrisk ladning|ladning]] og den andre ei negativ ladning, slik at det oppstår eit elektrisk felt mellom platene. Med ei ladning <math>Q</math> på kondensatoren kan [[kapasitans]]en uttrykkast {{NumBlk|:|<math> C = \frac{Q}{U},</math>|{{EquationRef|1}}}} der <math>U</math> er spenninga mellom platene. Kapasitansen har difor eining [[Coulomb]] per [[Volt]]; som vert kalla [[Farad]]. For ei gitt spenning er ladninga <math>Q</math> avhengig av [[permittivitet]]en til dielektrikumet mellom platene. Fig. 3 syner ein parallellplatekondensator, der <math>A</math> er arealet til platene (i [[Kvadratmeter|m<math>^2</math>]]) og <math>d</math> er avstanden mellom dei (i [[meter]]). Når arealet til platene, distansen mellom dei og [[permittivitet]]en, og kalla ''dielektrisitetskonstanten'', til dielektrikumet er kjent kan kapasitansen uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> C = \frac{\varepsilon A}{d},</math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\varepsilon</math> er permittiviteten til dielektrikumet. Kapasiten kan aukast ved å plassera eit materiale med høg permitivitet mellom platene, som illustrert i fig. 4. Det dielektriske materialet vert polarisert av det elektriske feltet, ved at dei negative ladningane flyttar seg litt i høve til dei positive ladningane, og det oppstår ladningar på kvar side av dielektrikumet. Dette fører til at noko av dei frie ladningae på platene vert nøytraliserte og reduserer potensialdifferansen mellom platene<ref name="Sangwine"/>. Vi ser frå ({{EquationNote|1}}) at ein reduksjon i potensialdifferencen <math>U</math> fører til ei auka i kapasitansen <math>Q</math>. Dette er det same som at permittiviteten til dielektrikumet aukar. Permittiviteten kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \varepsilon = \varepsilon_o \varepsilon_r,</math>|{{EquationRef|3}}}} der <math>\varepsilon_o=8.8541878176...10^{-12}</math> er permittiviteten i [[vakuum]] og <math>\varepsilon_r</math> er den relative permittiviteten til dieletrikumet. I vakuum, og med god tilnærming i luft, er <math>\varepsilon_r=1</math>. Nokre typiske verdiar for <math>\varepsilon_r=1</math> til materialar nytta som dielektrium i kondensatorar er 3 - 6 F/m for [[mica]], 11.68 for [[silisium]], 3.9 for silisiumoksid, 2.4 - 2.7 for [[polystyren]], 3.85 for papir og 80 for vatten ved 20 °C. Vi ser frå ({{EquationNote|2}}) at kapasiteten aukar proporsjonalt med <math>\varepsilon_r</math>, men i tillegg til permitiviten er det mange andre faktorar å ta omsy til, som [[temperaturkoeffisient]], langtidstabilitet, maks spenning, variasjon med spenninga, etc., så det vert nytta ulike dielktrikum for ulike føremål. == Analyse av ideell kondensator == === Straum og spenning i tidsplanet === [[Fil:KondensatorOppladning.png|mini|Fig. 6 Opplading av kondensator frå spenningskjelde.]] [[Fil:RCoppl.png|mini|Fig. 7 Spenninga over ein kondensator ved opplading.]] [[Fil:IcLad.png|mini| Fig. 8 Straumen inn til ein kondensator under opplaing.]] Når ein kondensator vert kopla til ei spenningskjelde, som illustrert i fig. 6, vil det flyta ein straum inn i den positive terminalen, slik at han får ei positiv ladning, og ein tilsvarande straum ut frå den negative terminalen, som får ei negativ ladning. Straumen vil flyta heilt til spenninga mellom platene er den same som over terminalane til spenningsgeneratoren. Ladinga til kondensatoren vert då {{NumBlk|:|<math> q = Cu_C.</math>|{{EquationRef|4}}}} Etter som elektrisk straum er ladning per tidseining, {{NumBlk|:|<math> i = \frac{dq}{dt},</math>|{{EquationRef|5}}}} kan vi setta inn <math>q</math> frå ({{EquationNote|4}}) inn i ({{EquationNote|5}}): {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> i = C \frac{du_C}{dt},</math>}}|{{EquationRef|6}}}} som syner at straumen er proporsjonal med den tidsderiverte av spenninga. Om kondensatorn i fig. 6 er utlada før <math>t=0</math> og brytaren vert stengt ved <math>t=0</math> vil det flyta ein straum inn i kondensatoren som er den same som straumen gjennom motstanden <math>R</math>: {{NumBlk|:|<math> i = i_R = \frac{U_k-u_C}{R}.</math>|{{EquationRef|7}}}} Frå ({{EquationNote|4}}) ser vi at spenninga over kondensatoren er {{NumBlk|:|<math> u_C = \frac{q}{C}.</math>|{{EquationRef|8}}}} Ved å setta ({{EquationNote|8}}) in i ({{EquationNote|7}}) kan vi uttrykka straumen inn til kondensatoren som {{NumBlk|:|<math> i = \frac{U_k - q/C}{R}.</math>|{{EquationRef|9}}}} Etter som spenninga over kondensatoren <math>u_C=q/C</math> aukar, fig. 7, minkar spenninga <math>u_R</math> over motstanden, så straumen <math> i</math> minkar, som illustrert i fig. 8. Vi ser at når spenninga over kondensatoren nærmar seg spenninga over kjelda går straumen mot null. Når kondensatoren er heilt opplada er straumem null, som er det same som at kondensatoren blokkerer likestraum. Ladninga på kondensatoren kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> q = \int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>|{{EquationRef|10}}}} Ved å setta ({{EquationNote|10}}) inn i ({{EquationNote|8}}) kan vi uttrykka spenninga som {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> u_C = \frac{q}{C} = \frac{1}{C}\int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>}}|{{EquationRef|11}}}} Etter som straumen <math>i_C</math> har endeleg verdi ser vi at spenninga over kondensatoren berre kan endra seg gradvis. ==== Tidskonstanten ==== [[Fil:RCoppl tau.png|mini|Fig. 9 Spenning og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:IcLad tau.png|mini|Fig. 10 Straum og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:Capacitor-charge-discharge-curves.svg|mini|Fig. 11 Spennings- og straumkurver når inngangsspenninga er ei firkantkurve.]] [[Fil:VI phase (cropped).png|mini|Fig. 12 Faseforskyving mellom straum og spenning i eit RC-ledd.]] Alle spenningskjelder har ein endeleg utgangsimpedans, òg kalla [[kjeldeimpedans]], som begrensar straumen, slik at det tek litt tid å lada opp kondensatoren. Spenninga over kondensatoren kan difor ikkje endrast pluseleg. I fig. 6 utgjer spenningskjelda <math>U_k</math> saman med motstanden <math>R</math> ein [[Thévenin-ekvivalent]], med kjeldemotstand <math>R</math>. Kor snøgt spenninga endrar seg avheng både av kapasitansen til kondensatoren og av kjeldeimpedansen <math>R</math>, og vert uttrykt med tidskonstanten <math>\tau</math>. For å finna tidskonstanten kombinerer vi ({{EquationNote|6}}) og ({{EquationNote|7}}): {{NumBlk|:|<math>\frac{U_k-u_C}{R} = C\frac{du_C}{dt},</math>|{{EquationRef|12}}}} som vi skriv om til {{NumBlk|:|<math>\frac{du_C}{dt} + \frac{u_C}{RC} = \frac{U_k}{RC}.</math>|{{EquationRef|13}}}} Dette er ei 1. ordens [[differensiallikning]]. Når kondensatoren et heilt utlada ved <math>t=0</math> er den generelle løysinga (for <math>t \geq 0</math>) {{NumBlk|:|<math>u(t) = Ae^{1/RC} + V_k \mbox{, } \mbox{ } t \geq 0.</math>|{{EquationRef|14}}}} Ut frå frå startføresetnaden {{NumBlk|:|<math>u_C(0^+) = 0 = A + U_k,</math>|{{EquationRef|15}}}} ser vi at {{NumBlk|:|<math>A=-U_k.</math>|{{EquationRef|16}}}} Så for <math>t \geq 0</math> har vi at {{NumBlk|:|<math>u_C(t) = U_k\left( 1 - e^{-1/RC} \right) = U_k\left( 1 - e^{-1/\tau} \right).</math>|{{EquationRef|17}}}} Ut frå ({{EquationNote|17}}) ser vi at tidskonstanten {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> \tau = RC.</math>}}|{{EquationRef|18}}}} <math>\tau</math> har eininga [[sekund]]. Om vi plottar spenninga <math>u_C</math>, som i fig. 9, og forlengar tangenten til kurva ved <math>t = 0</math> opp til der han kryssar <math>u_C(\infty)</math> er tidskonstanten definert som tida frå null til kryssningspunktet. Vi kan òg finna <math>\tau</math> ut frå grafen til straumen i fig. 10 på same måte. I simuleringa i fig. 9 og 10 er <math>R=1</math> k<math>\Omega</math> og <math>C=10</math> <math>\mu</math>F, så <math>\tau=RC=(1\mbox{ k}\Omega)(10\mbox{ }\mu\mbox{F})=10\mbox{ ms},</math> som vi òg ser ut frå grafane i fig 9 og 10. Om tidskonstanten <math>\tau</math> er stor og spenningskjelda genererer ei firlantkurve endar vi opp med spennings- og straumkurver som vist i fig. 11. Ein kabel har ein viss kapasitans, så for å senda [[Binærkode|binær]] data gjennom kabelen med stor [[bitrate]] må tidskonstanten vera liten. Kapasitansen til kabelen kan ikkje endrast (utan å bytta til ein annan type), så utgangsimpeansen til generatoren lyt vera liten. Om spenninga over ein kondensator er ei sinuskurve, som vist med den raude kurva i fig. 12, vil straumen inn i kondensatoren (blå kurve i fig. 12) ligga 90° framom spenninga. Grunnen til dette er at spenninga over kondensatoren ikkje kan endra seg plutseleg. Denne fasedriinga kan i enkelte samanhengar vera ei ulempe, medan ho i andre samanhengar kan vera ein føremon. Både [[Passivt filter|passive]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]] er tufta på fasedreiinga mellom straum og spenning. === Straum og spenning i frekvensplanet === Om det går ein [[sinus]]-forma straum <math>i(t)=I\sin(\omega t)</math> inn og ut av kondensatoren blir òg spenninga <math>u(t)=U\sin(\omega t)</math> over han sinus-forma; <math>U</math> og <math>I</math> er amplitudane til spenninga respektivt straumen, og <math>\omega</math> er [[vinkelfrekvens]]en i [[radian]]ar per [[sekund]] (rad/s). Samanhengen mellom straumen og spenninga i ({{EquationNote|6}}) blir da {{NumBlk|:|<math> I\sin(\omega t) = C \frac{d}{dt}\left(U\sin(\omega t)\right). </math> |{{EquationRef|19}}}} På [[Polarkoordinatsystem|polar form]] får vi da: {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = C \frac{d}{dt}\left(Ue^{j\omega t}\right), </math> |{{EquationRef|20}}}} der <math>e^j</math> er ein rotasjon med <math>\pi/2</math> [[Radian|rad]], eller 90°; sjå [[Eulerformelen]]. Når vi utfører derivasjonen får vi {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = j\omega C Ue^{j\omega t}, </math> |{{EquationRef|21}}}} der <math>j</math> syner at straumen ligg 90° framom spenninga. Vi kan forenkla notasjonen ved å skriva uttrykket med [[vinkelnotasjon]]<ref name="Hayt"/>: {{NumBlk|:|<math> I = j\omega C U. </math> |{{EquationRef|22}}}} Tilsvarande kan vi finna spenninga når straumen er kjent: {{NumBlk|:|<math> U = \frac{I}{j\omega C} = -j\frac{I}{\omega C}. </math> |{{EquationRef|23}}}} Desse uttrykka er mykje enklare enn i tidsplanet, men uttrykka i tidsplanet er òg nyttig i mange samanhengar. ==== Impedans ==== [[Fil:ZClin.png|mini|Fig. 13 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, lineære aksar.]] [[Fil:ZClog.png|mini|Fig. 14 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, logaritmiske aksar.]] [[Elektrisk impedans|Impedansen]] <math>Z_C</math> er tilhøvet mellom spenning og straum: {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>Z_C = \frac{U}{I} = \frac{-j}{\omega C},</math> }} |{{EquationRef|24}}}} der subskriptet <math>_C</math> på <math>Z</math> minner oss om at det er impedansen til ein kondensator. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at impedansen til kondensatoren avtek når frekvensen aukar; dette er visualisert i fig. 13. Om vi plottar impedansen med logaritmiske aksar, som i fig. 14, får vi ei rett avtakande linje. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at [[reaktans]]en <math>X_C=\frac{1}{\omega C}</math> og fasevinkel <math>-j</math> [[Eininga rad|rad]], eller <math>-90^\circ</math>. === Effekt og energi === Effekta (i [[Watt]]) er produktet av straum og spenning: {{NumBlk|:| <math> p = ui = C\frac{du_C}{dt}u_C. </math> |{{EquationRef|25}}}} Vi kan finna energien lagra i ein kondensator ved å summera (integrera) effekten <math>p</math> over eit tidsinterval <math>[-\infty,t]</math>: {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\infty}^t p d\tau = \int_{\infty}^t u_Ci_C d\tau.</math>|{{EquationRef|26}}}} Vi set ({{EquationNote|6}}) inn i ({{EquationNote|26}}): {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\tau=-\infty}^t u_C C\frac{du_C}{dt} d\tau = C \int_{{u_C(t)}(-\infty)}^{u_C(t)} C \frac{du_C}{dt} du_C = \frac{1}{2}Cu_C^2 \left| _{u_c(-\infty)}^{u_c(t)} \right.</math>|{{EquationRef|27}}}} Om kondensatoren var utlada ved <math>t=-\infty</math>, er <math>u_C(-\infty)=0</math>, så energien lagra i kondensatoren er {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>W_C=\frac{1}{2}Cu_C^2.</math>}}|{{EquationRef|28}}}} Energien er proportional med kapasitansen <math>C</math> og med kvadratet av spenninga <math>u_C</math>. === Parallell og seriekopling === [[Fil:Capacitors_in_parallel.svg|mini|Fig. 15 Parallellkopling.]] [[Fil:Capacitors_in_series.svg|mini|Fig. 16 Seriekopling.]] Om vi parallellkoplar fleire kondensatorar, som i fig. 15, finn vi den resulterande kapasitansen ved å addera kapasitansane til all kondensatorane: {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}</math>.|{{EquationRef|29}}}} Seriekopling av fleire kondensatorar, som i fig. 16, resulterer i ein kapasitans {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}.</math>|{{EquationRef|30}}}} == Praktiske kondensatorar == Det vert produsert mange ulike typar kondensatorar, tilpass forskjellige bruksområde, frå små [[Overflatemonterinng|overflatemonterte]] komponentar på nokre [[Piko|p]][[Farad|F]], til store elektrolyttar på nokre Farad. Desse har vidt forskjellige eigenkapar, men det som er felles er at dei alle avvik frå ideelle kondensatorar. === Elektriske eigenskapar === Praktiske kondensatorar avvik frå dei idelle på fleire område. ==== Dielektrikum og permittivitet ==== [[Fil:Dielektrische_Absorption.svg|mini|Fig 17 Modell av dielektrisk absorpsjon.]] [[Fil:Kondensator_Zeigerdiagramm-1-.svg|mini|170px|Fig. 18 Ekvivalentskjema for praktisk kondensator (øvst) og impedans (nedst).]] [[Fil:E-cap-100uF-impedance-ESR-curves.jpg|mini|Fig. 19 Impedanse- og ESR-kurver for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein MLCC-kondensator.]] [[Fil:Film capacitor Ersatzschaltbild.svg|mini|Fig. 20 Ekvivalentskjema som innkluderer isolasjonsmotstanden.]] Permittiviten til dielektrikumet vert bestemt av fleire mekanismar. Desse har alle ulike [[tidskonstant]]ar, slik at permittiviteten, og difor kapasitansen, vert frekvensavhengig<ref name="Sangwine"/>. Permittiviteten er i røynda [[Komplekse tal|kompleks]] (<math>\varepsilon = \varepsilon' + j\varepsilon''</math>), men ofte er ein berre interresert i talverdien. Ved svært høge frekvensar, i [[Røntgenstråling|røntgenområdet]] og oppover har ikkje det elektriske feltet nokon innverknad på dielektrikumet, så permittiviteten er den same som i luft. Litt lengre ned i frekvensområdet, frå nokre titals GHz til rundt <math>10^{18}</math> Hz vil resonansane til elektonane på dei ulike energinivåa i atoma føra til skarpe toppar i permittiviteten<ref name="Kundert"/>. Deretter vil valenselektrona og til slutt atomenane skapa resonanstoppari permittiviteten. Men alle desse resonansane ligg i området over nokre titals [[Giga|G]][[Hertz|Hz]], så dei påverkar ikkje permittiviten i frekvensområdet til praktiske kondensatorar. Lengre nede i frekvensområdet, mellom 1 MHz og 5 GHz, fører feltet til at [[Elektrisk polarisasjon|polariserte molekylar]], og i nokre matarialar [[Elektrisk domene|elektriske domenar]], vert eksiterte, noko som fører til ein vestleg auka av permittiviteten. Dei polariserte molekyla, kalla [[dipolmolekyl]], orienterer seg i same retning som feltet, samstundes som feltet fører til at molekylane vert strekte ut langs feltet. Når det gjeld elektriske domenar talar ein om [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk orientering]], på grunn av at denne mekanismen har noko [[hysterese]] og slik minner om [[ferromagnetisme]]. Det er desse fenomena som fører til energitak i form av frekvensavhengig dielektrisk absopsjon. Denne mekanismen er med på å auka permittiviteten, slik at kapasitansen aukar ved låge frekvensar<ref name="Kundert"/>. Men han fører òg til auka tap i dielektrikumet. I lågfrekvensområdet, under 100 Hz, fører feltet til at det oppstår migrasjon av frie [[elektron]]<ref name="Sangwine"/>, men som ikke rekombinerte ved elektrodane<ref name="Kundert"/>. Ved låge frekvensar vil desse ladningene oppføra seg som makroskopiske [[dipol]]ar som reverserer retning kvar gong spenninga over terminalane endrar polaritet. Desse mekanismane har alle ulike tidskonstantar, noko som kan modellerast som illustrert i fig. 17. ==== ESR og ESL ==== Alle kondensatorar har ein viss motstand, både internt i elektrodar, eksterne terminalar, lodding, kontaktmotstand, etc. Men den dominerande faktoren er reorienteringa av molekylane i dielektriktrikumet når feltet skiftar retning, og i nokre dielektikum ferroelektrisk hysterese. ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 18. At tapa i dielektrikumet er frekvensavhengig heng saman med at I datablada vert summen av desse bidraga oppgjeve i form av ein sokalla «Equivalent Series Resistance» (ESR). ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 22 og 23. For kondensatorar som arbeider med vekselspenning er det difor viktig at ESR er så liten mogleg. Men glattekondensatorar i [[likerettar]]ar kan òg verta utsette for store rippelstraumar. I svitsja spenningsregulatorar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, bør det nyttast kondensatorar med liten ESR. Interne og eksterne terminalar har òg noko [[induktans]], som avheng av oppbygging og storleik på kondensatoren. Til større kapasitansen er dess større er lengda på leiarane, og difor induktansen. Induktansen vert oppgjeven som «Equivalent Series Induktance» (ESL) i datablada. ESL kan reduserast ved å forbinda dei interne metalleiarane over heile endeflata, slik at tilførselbanane vert så stutte som mogleg. ESR og ESL er seriekopla med kapasitansen <math>C</math>, som illustrert i fig. 20. ==== Modifisert impedans ==== Når ein tek omsyn til ESR og ESL lyt impedansen til ein ideell kondensator, oppgjeven i ({{EquationNote|24}}), modifiserast til {{NumBlk|:|<math>Z'_C = X_C + R_{ESR} + X_{ESL} = \frac{-j}{\omega C} + R_{ESR} + j\omega L_{ESL} </math>|{{EquationRef|31}}}} :<math> = \sqrt{R_{ESR}^2 + ( \omega L_{ESL} - \left(\frac{1}{\omega C}\right)^2}e^{j\phi}, :</math> der <math>\phi = \tan^{-1}\left(\frac{X_{ESL}-X_C}{R_{ESR}}\right) = \tan^{-1}{\left(\frac{\omega L_{ESL}-\frac{1}{\omega C}}{R_{ESR}}\right)}</math>, som illustrert i fig. 17. ==== Resonans ==== Når frekvensen <math>\omega</math> aukar minkar reaktansen <math>X_C=-j\frac{1}{\omega C}</math> og reaktansen <math>X_{ESL}=j\omega L_{ESL}</math> aukar. Når talverdiane er like (når <math>X_C=X_{ESL}</math>) vil dei kansellera kvarandre og vi står att med <math>R_{ESR}</math> i ({{EquationNote|31}}). Kondensatoren har difor in resonans ved frekvensen {{NumBlk|:|<math>\omega_n = \frac{1}{\sqrt{L_{ESL}C}}\mbox{ }\mbox{ rad/s},</math>|{{EquationRef|32}}}} med <math>Q</math>-verdi {{NumBlk|:|<math>Q = \frac {\omega_n L_{ESL}}{R_{ESR}} = \frac {1}{\sqrt{L_{ESL} C}}\frac {L_{ESL}}{R_{ESR}} = \sqrt{\frac {L_{ESL}/C}{R_{ESR}}}.</math>|{{EquationRef|33}}}} Som det går fram av ({{EquationNote|33}}) vil ein stor ESR redusera <math>Q</math>-verdien. Fig. 18 syner korleis ESR og impedansen varierer med frekvensen for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein fleirlags keramisk kondensator (MLCC). Vi ser at MLCC-kondensatoren har større <math>Q</math>-verdi enn elektrolyttane. Under resonansfrekvensen fell impedansen av omlag som <math>1/f</math>, som predikert av ({{EquationNote|24}}), men over resonansfrekvensen er <math>\omega L > 1/(\omega C)</math>, som er det same som at impedansen er induktiv, og talverdien aukar omlag som <math>\sqrt{f}</math><ref name="Kundert"/>, noko som òg går fram frå fig. 18. Komponenten er med andre ord induktiv i staden for kapasitiv i området over resonansfrekvenen. Ein måte å bøta på dette er å plassera ein, eller fleire, mindre kondensatorar i parallell med ein stor kondensator. Dei mindre ein kondensatora er, di kortare er leiarane mellom platene og dei ytre terminalane, som fører til ein mindre ESL, som i sin tue fører til at resonansfrekvensen gamnar ved ein høgare frekvens. Ein liten kondensator er difor kapasitiv lengre opp i frekvensområdet. ==== Tapsfaktor ==== Fig. 18 syner òg at ESR fall av tilnærma som <math>1/f</math>, noko som kjem av at tapa i permittiviteten er frekvensavhengig. Datablada gjev som oftast opp ein sokalla tapsfaktor <math>\tan \delta</math> i staden for ein <math>Q</math>-verdi. Tapsfaktoren er definert som {{NumBlk|:|<math>\tan \delta = \frac{R_{ESR}}{X_C} = \omega_n C R_{ESR} = 1/Q.</math>|{{EquationRef|34}}}} Fig. 25 og 26 syner døme på korleis <math>\tan \delta</math> varierer med frekvensen respektivt temperaturen for ulike filmkondensatorar. Etter som <math>R_{ESR}</math> og <math>X_C</math> har omlag same frekvensavhegigheit er <math>\tan \delta</math> tilnærma, men ikkje heilt, konstant, som døma i fig. 25 syner. ==== Dielektrisk absorpsjon ==== {| class="wikitable" align="right" width="10%" style="margin-left: 15px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 1 Typiske verdiar for dielektrisk absorpsjon |- style="background:#ABCDEF" ! Kondensatortype ! Dielektrisk absorpsjon |- | Luft, Teflon || ikkje målbar |- | Polypropylen || 0,01...0,05 % |- | Polyester || 0,2...0,25 % |- | Keramisk, X7R || 0,6...1 % |- | Keramisk, Z5U || 2,0...2,5 % |- | Aluminiumelektrolyttar|| 10...15 % |- |} Når kondensator er opplada er dielektrikumet polarisert ved at dei dipolare molekylane er orientere i same retning som det elektriske feltet, og i nokre dielektrikum spelar ferroelektrisk hysterese ein rolle. Nå kondensatoren så vert utlada ved å kortslutta terminalane, vil molekylane i det dielektriske materialet gå attende til den opphavlege ekvilibriumposisjonen, men på grunn av lange tidskonstantar, jfr. fig. 17, tek det noko tid før materialet er attende til den opphavlege tilstanden<ref name="Kundert"/>. Dette fører til at det oppstår ei restspenninga over terminalane etter at kortslutninga er fjerna. For å fjerna restladninga lyt terminalane vera kostslutta over eit vist tidsrom, som avheng av typen dielektrikum. Denne restspenninga kan vera problematisk i samband med pressisjonselektronikk<ref name="Pease"/>, som til dømes intergratoarar, S/H-krinsar, etc. I samband med store høgspenningselektrolyttar kan restspenninga i verste fall føra til pensonskade. Ein kan unngå dette ved å kortslutta store elektrolyttar under lagring, eller når ein arbeider med dei. Tabell 1 syner typiske verdiear for dielektrisk absorption for nokre kondensatortypar. ==== Isolasjonsmotstand og lekasjestraum ==== Alle praktiske kondensatorar har ein liten lekasjestraum, som avheng av dielektrikumet<ref name="Electrocube"/>. I tillegg til Ohmsk lekasje spelar [[Poole–Frenkel-effekta]] og [[kvantemekanisk tunnelering]] ein rolle<ref name="Doeeet2"/>. Lekasjestraumen aukar med arealet til dielektrikumet og spenninga over kondensatoren. For elektrolyttar, som har mykje større lekkasjestarum enn film og keramiske kondensatorar, publiserer produsentane vanlegvis lekkasjestraumen i datablada, i <math>\mu</math>A. Film- og keramiske kondensatorar har så liten lekasjestraum at det er vanskeleg å måla han. Produsentane spesifiserer difor isolasjonsevna i form av ein isolasjonsmotstand <math>R_{isol}</math> i staden for lekkasjestraumen. <math>R_{isol}</math> kan modellerast ved å plassera motstanden <math>R_{isol}</math> i parallel med capasitansen <math>C</math>, som illustret i fig. 20. På grunn av at <math>R_{isol}</math> er proporsjonal med arealet på dielektikumet er han òg proposjonal med kapasitansen. For å sleppa å lista opp <math>R_{isol}</math> for alle verdiane som vert produserte publiserer fleire produsentane produktet <math>R_{isol}C</math>, med einina M<math>\Omega\cdot \mu</math>F, som vist i fig. 29 for ulike filmkondensatorar. Isolasjonsmotstanden avtek eksponensialt med temperaturen, så <math>R_{isol}C</math>-kurvene i fig. 29 krummar nedover. Når ein kondensator er vert opplaga frå utlada tilstand er <math>R_{isol}</math> mindre enn den endelege verdien, og det kan ta fleire minutt før han når den endelege verdien<ref name="Electrocube"/>, Produktet <math>R_{isol}C</math> er eigentleg ein tidskonstant {{NumBlk|:|<math>\tau_{iso} = R_{isol}C,</math>|{{EquationRef|35}}}} så i staden fpr M<math>\Omega\cdot \mu</math>F kan einina sekund, eller minutt, nyttast. For store filmkondensatorar kan <math>\tau_{iso}</math> ha verdiar frå rundt 15 min til over 250 timar. I presisjonskrinsar, som til dømed [[timer]]ar, er det viktig at <math>R_{isol}</math> er stor. ==== Gjennomslagsspenning ==== Gjennomslagsspenning er den minste spenninga som fører til at ein del av dielektrikumet vert elektrisk leiande. Når gjennomslagsspenninga vert overskriden, sviktar isolereingsevna til materialet<ref name="Domingos"/><ref name="Desphande2015"/>, slik at det flyt straum gjennom materialet. Dette kan føra til katastrofal svikt av kondensatoren, men nokre typar er sjølvlækjande, på det viset at aluminiumsfilmen i platene fordampar. Gjennomslagsspenninga er avhengig fleire faktorar, som typen dielektrikum, ureingar i materialet, tjukkelsen, etc. Gjennomslagsspenninga kan aukast ved å auka tjukkleiken på dielektrikumet, men det fører til at dei fysiske dimensjonane til kondensatorane aukar. Så til høgare spenning ein kondensator er dimensjonert for, di meir plasskrevjande vert han. ==== Nominell arbeidsspenning ==== [[Fil:Rated-Category.svg|mini|Fig. 21 Spenningsnedgradering ved auka temperatur.]] Nominell arbeidsspenning er maksimal kontinuerleg likespenning, ved romtemperatur, som kondensatoren er konstruert for. Ved høgere temperatur en romtemperatur lyt spenninga reduserast, som illustrert i fig. 21. De fleste produsentane publiserer òg ei høgare maksimum spenning (toppspenning) som kondensatoren tåler å utsettast for i eit avgrensa tidsrom. For filmkondensatorar ligg denne 1,5 til 2 gongar høgare enn den nominelle spenninga, og for elektrolyttar 1,1 til 1,25 gongar nominelle spenninga<ref name="PCBSync"/>. For å forlenga livslengda til kondensatorane bør ein syta for at nominell arbeidsspenning ligg noko over spenninga dei vert utsette for i krinsane. Om livslenga er oppgjeven til <math>T_{L_0}</math> ved nominell arbeidsspenning <math>U_0</math> kan ein finna livslengda ved den reduserte spenninga <math>U</math> som<ref name="PCBSync"/> {{NumBlk|:|<math>t_{L} = t_{L_0}(U_0/U)^n,</math>|{{EquationRef|36}}}} der <math>n</math> er ein sokalla levetidseksponent, som for aluminiumelektrolyttar bør ligga i området 3 til 5, og for keramiske kondensatorar 7 til 9. Å nytta kondensatorar med høgare nominell arbeidsspenning enn spenninga dei vert utsette for i krinsen er ein effektiv måte å redusera feilraten og auka levetida på. ==== Toleransar ==== {| class="wikitable" align="right" width="20%" style="margin-left: 25px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 2 Toleransekodar |- style="background:#ABCDEF" ! Kode ! Toleranse |- | B|| <math>\pm 0,1</math> pF |- | C || <math>\pm 0,25</math> pF |- | D || <math>\pm 0,5</math> pF |- | F || <math>\pm 1</math> % |- | G || <math>\pm 2</math> % |- | J || <math>\pm 5</math> % |- | K || <math>\pm 10</math> % |- | M || <math>\pm 20</math> % |- | Z || +80 %, - 20 % |- |} Kapasitansen til kondensatorane varierer noko under produkasjonen, så det er alltid eit lite avvik frå nominell verdi. Maks tilate avvik vert som oftast uttrykt som ein prosentandel. Ein 10 nF kondensator med ±5 % toleranse kan difor ha ein verdi som ligg ein plass mellom 9,95 nF og 10,05 nF, og framleis være innanfor spesifikasjonen. For svært små kondensatorar med verdiar rundt 1 [[Piko|p]][[Farad|F]] vert toleransen av og til oppgjeven som ein absoluttverdi. Det vert ofte nytta ein kode, som i tabell 2, for å syna toleransen. Produsentane sorterer ofte komponentane og sel dei med dei snevraste toleransane til høgare pris. Elektrolyttar har ofte usymmetriske kodar, som +80 %, - 20 %. Den oppgjevne toleransen representerer nominell nøyaktigheit ved romtemperatur under standard måletilhæve, som ofte er ei [[sinus]]forma spenning på 1 [[Kilo|k]][[Hertz|kHz]], utan forspenning ([[likespenning]]), og ein temperatur på <math>23 \mbox{°C ± 2 °C}</math>. Den nominelle toleransen inkluderer ikke den ekstra kapasitansvariasjonen som oppstår på grunn av at temperaturen avvik frå 23 °C. Men produsentane gjev som oftast opp ein [[temperaturkoeffisient]] som kan nyttast for å finna avviket ved endra temperatur. Mange datablad syner avviket grafisk, som vist i fig. 26. Den nominelle toleransen innkluderer heller ikkje avvik som oppstår når det ligg ei forspenning over kondensatoren, men datablada inneheld ofte denne informasjonen i form av ein koeffisient eller ein graf. For å finna totalavviket tek ein utgangspunkt i den nominelle toleransen og legg til dei andre avvika. ==== Standardverdiar ==== Kondensatorar vert produserte med kapasitansar som fylgjer standardiserte verdiar baserte på ei [[geometrisk rekkje]], kjend som [[E-serie]]n. Dei vanlegaste rekkjene er: E6 (10 %): 10, 15, 22, 33, 47, 68 E12 (5 %): 10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82 Talet etter E er antal verdiar i rekkja: E6-rekkja har 6 verdiar, E12 rekkja har 12, etc. Til finare toleransen er dess fleire verdiar har rekkja. E48 (2 %) og E96 (1 %) har difor 48 respektivt 96 verdiar. Det vert òg produsert verdiar som ligg ein eller fleire faktorar på 10 under og over desse verdiane. Standardiserte verdiar forenklar både produksjonen og lagerføringa av kondensatorar. === Ikkjepolariserte typar === Det vert produsert fleire typar ikkjepolarisert kondensatorar, der det vanlegaste dielektrikum er ein eller anna plastikk eller keramikk. Men det vert òg i nokon grad nytta [[glimmer]], papir og [[glas]] som dielektrikum. ==== Filmkondensatorar ==== [[Fil:Film_caps_HV_construction_2.png|mini|Fig. 22 Oppbygging av ein holmontert tosidig metallisert filmkondensator.]] [[Fil:SMD-Film-Cap.png|mini|Fig. 23 Overflatemontert filmkondensator.]] [[Fil:Filmcaps-Construction-Versions.png|mini|Fig. 24 Oppbygging av metallfilm og metallisert kondensator.]] [[Fil:Folko-Kurve-C-f-Frequenz-4.png|mini|Fig. 25 Variasjon av kapasitansen som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurven-tan-d-4 (cropped).png|mini|Fig 26 Variasjon av kapasitansen som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Frequenz-3.png|mini|Fig 27 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Temperatur.png|mini|Fig 28 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurven-Isolationswiderstand.png|mini|Fig. 29 Variasjon i isolasjonsmotstand som funksjon av temperatur,]] [[Fil:Folko-U-von-T-Normung.svg|mini|Fig. 30 Spenningsnedgradering på grunn av stigande temperatur for ulike filmkondensatorar.]] Filmkondensatorar er bygd opp av fleire lag med leiande materiala, som oftast [[aluminium]], med isolerande lag (dielektrikum) mellom, som illustrert i fig. 22, 23 og 24. Metallfolien er forbunde med terminalane på kvar ende, noko som fører til liten induktans (ESL) og gjer at resonanfrekvensen hamnar lengre opp i frekvensområdet. Filmkondensatorar kan grovt sett delast i to typar: metallfolie og metallisert film. I metallfoliekondensatorar er ein tynn metallfilm lagt på dielektrikumet. Metallfilmen gir større tverrsnitt en den metallisert typen, så dei tåler større pulsstraumar. I den metalliserte typen er eit tynt metallskikt dampa på dielektrikumet. Dette fører mindre avstand <math>d</math> mellom platene for eit gitt areal <math>A</math>, som i sin tur fører til mindre volum per Farad. Denne typen tåler mindre spenningar enn metallfoliekondensatorar, men om det oppstår eit gjennomslag vil metallet fordampa, slik at kondensatoren er sjølvreparerande. Tabell 2 gir eit oversyn over betegnelsane for dei vanlegaste filmkondensatorane. Men nokre produsentar nyttar andre betegnelsar. Det er difor naudsynt å studera datablada nøye når ein skal velgja kondensatortype. Filmkondensatorar er ikkje polariserte, så ein kan bytta om på polane. Men i følsame krinsar kan det likevel vera ein føremon å forbinda den ytre metallfilmen til jord, slik at han funderer som eit [[faraday-bur]]. Sume typar har difor eit merke på den enden som er forbunden med det ytre laget. Filmkondensatorar har verdiar frå 100 pF til rundt 100 μF, avhengig av dielektrikum og produsent. Toleransane er ofte 20 &, 10 % og 5 %, men nokre typar er tilgjengeleg med toleransane 2% og 1 %. Til finare toleransener til høgare er prisen, og nokre typar er berre tilgjengelege på bestilling. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Vanlege typebetegnelsar for filmkondensatorar |- class="hintergrundfarbe6" ! rowspan="1"| Dielektrikum ! rowspan="1"| Akronym ! colspan="1"| Metallfolie ! colspan="1"| Metallisert |- | Polyethylene terephthalate (Polyester) || PET || (F)KT || MKT; MKS |- | Polypropylen || PP || (F)KP || MKP |- | Polyethylennaftalat || PEN || (F)KN || MKN |- | Polyfenylensulfid || PPS || (F)KI || MKI |- | Polytetrafluoreten || PTFE || – || – |- | Polystyren || PS || KS || |- | Polykarbonat || PC || (F)KC || MKC |- | Papir || (P) || – || (MP) |} ===== Polyester (PET) ===== Polyester er ein kategori [[polymer]]ar med ein eller to [[ester]]bindingar i kvar repeterande eining i hovedkjeda. Typen som vert nytta i filmkondensatorar er Polyethylene TerePhthalate (PET). [[DuPont]] sitt [[varemerke]] «Mylar» vert av og til nytta. Polyesterkondensatorar har relativt stor dielektrisitetskonstant (<math>\mu_r</math> = 3,2), så dei har mindre fysiske dimensjonane enn for mange andre filmkondensatorar. Men dei har etter måten stor tapsfaktor, så dei høver best for likespenning og låge frekvensar. Dei har òg moderat pris, vert produserte for spenningar opp til 16 kV<ref name="Desphande2015"/> og tåler temperaturar opp til 125 C<math>^{\circ}</math>. Dei er mykje nytta for mindre kritiske bruksområde. Men kapasitansen varier både med temperaturen og frekvensen, som vist i fig. 25 og 26, så dei høver ikkje for meir krevjande bruksområde som [[Elektrisk filter|filter]]e, [[S/H-krins]]ar, etc. ===== Polypropylene (PP) ===== [[Polypropylene]] er eit materiale som med eigenskapar som gjer at det høver godt som dielektrikum i filmkondensatorar. Tapsfaktor er mykje mindre enn for polyesterkondensatorar, noko som gjer dei attraktive i høgfrekvenskrinsar. Dei vert produsert med kapasitansar frå ca. 1 nF til 4,5 mF og for spenningar opp til 900 V<ref name="Desphande2015"/> og toler temperaturar opp mot <math>100 \mbox{ C}^{\circ}</math>. Polypropylenekondensatorar er stabile og kapasitansen varierer lite med frekvensen, temperatur og spenning. Dielektrisitetskonstanten til polypropylene (<math>\mu_r</math> = 2,22 - 2,25) er mindre enn for polyester, så dei fysiske dimensjonane er noko større. Polypropylene har mykje mindre variasjon i kapasitansen med temperatur og frekvens enn polyester, og dei er tilgjengelege med toleransar ned til 1 %, så denne typen høver bra i prosisjonselektronikk som filtere, S/H-krinsar, etc. På grunn av at dei har liten tapsfaktor og tåler høge spenningar vert dei ofte nytta for [[fasekorreksjon]] i samband med [[Elektrisk motor|elektriske motorar]]. «Biaksialt Orienterte Polypropylene» (BOPP) er en variant der polymerfilmen vert framstilt ved å strekkja han i to forskjellige retninger – langs maskinretninga og i tverrretningen – noko som fører til at polymerkjedene orienterer seg på en måte som resulterer i at filmen har svært låg tapsfaktor over eit stort frekvens- og temperaturområde<ref name="ZhangK"/>, som vist i fig. 27 og 28. Isolasjonsmotstanden er høg og syner mindre variasjon med temperaturen enn andre dieletrikum kutta i filmkondensatorar, som vist i fig. 29. ===== Polyethylennaphthalat (PEN) ===== Polyethylennaphthalat vert produsert av DuPont og har eit temperaturområde som strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math>. Materialet har liten [[termisk motstand]] og høg gjennomslagsspenning, som gjer det mogleg å produsera kondensatorar med etter måten små dimensjonar. Men som det går fram frå fig. 25 og 26 varierer kapasitansen meir med frekvensen og temperaturen enn polypropolyen, men ikkje like mykje som PPS. På grunn av at PEN tåler høge temperaturar vert denne typen i stor grad nytta for omerflatemonterte kondensatorar. ===== Polyphenylenesulfide (PPS) ===== Den einaste produsenten a polyphenylenesulfide er det japanske føretaket Torayo<ref name="Desphande2015"/>. Som det går fram frå fig. 22 har PPS omtrent same variasjon av kapasitansen med frekvens som polypropolyen, men variasjon med temperaturen er svært liten og mindre enn for polypropolyen. Variasjonen av tapsfaktoren med frekvens og temperatur er ikkje så ulik polypropolyen, fig. 23 og 24. Isolasjonsmotstanden er høg, men har noko variasjon med temperaturen, fig. 26. Materialet tåler spenningar opp til 400 V og temperaturområdet strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math><ref name="Desphande2015"/>. Kostnaden er omlag som for polyester, så PPS-kondensatorar er attraktive i mange samanhengar. ===== Polykarbonat (PC) ===== [[Polykarbonat]] har mange attraktive eienskapar, som liten tapsfaktor, stort temperaturområde (-55 C<math>^{\circ}</math> til 125 C<math>^{\circ}</math>) og liten variasjon i kapasitans med frekvens og temperatur. Dielektrisitetskonstanten til polycarbonate (<math>\mu_r</math> = 3,0, så dimensjonare er ikkje så mykje større enn polyester. På trass av desse eigenskapane la den største produsenten av polycarbonate (Bayer) ned produksjone rundt år 2000<ref name="Desphande2015"/>. Så polycarbonate er i dag erstatta av andre materialar, som PPS. ===== Polyetylentereftalat (PTP) ===== Polyetylentereftalat vert produsert av biaksialt orientert polyetylentereftalatfilm. Berre metallisert typar er i produksjon. Dei har omlag same variasjon av kapasitans og tapsfaktor som PEN. Dei tåler høge nok temperaturar og vert nytta for overflatemonterte kondensatorar. ===== Polystyren (PS) ===== [[Polystyren]], òg kalla «Styroflex», har svært låg tapsfaktor, låg lekasjestraum og liten variasjon i kapasitansen over eit stort temperaturområde. Polysterene høver svært godt for kritiske bruksområder, som filtere, S/H-krinsar, o.l., men dei dei tåler ikkje temperaturar over 85 °C og har for det meste vorte erstatta av polypropolyene. Polysterenekondensatorar har vore så godt som umulege å få tak i etter 2010. ===== Polytetrafluoreten (PTFE) ===== [[Polytetrafluoreten]], kalla Teflon av produsenten DuPont, har svært høg isolasjonsmotstand og låg tapsfaktor (<math>\tan \delta < 5\cdot 10^{-2}</math>). Men dieletrisiteskonstanten er låg (rundt 2,1), så teflonkondensatorar har større volum enn andre filmkondensatorar. Materialet tåler temperaturar opp mot 250 <math>^\circ</math>C, men PTFT er vanskeleg å framstilla med konstant tjukkleik<ref name="Desphande2"/> og prisen er høg. Det vert likevel produsert PTF-kondensatorar med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu\mbox{F}</math><ref name="Desphande2"/>. Overflatemonterte PTFT-kondensatorar vert berre produserte med kapasitans under 10 pF<ref name="Desphande2"/>. På grunn av høg pris vert dei berre nytta i kritiske krinsar. ===== Papir (P) ===== [[Fil:MP-Power-Kondensator-Prinzip-1.png|mini|Fig. 31 Papirkondensator med enkeltsidig metallisert papir, impregnert med isolerande olje.]] Papir er ein god isolator og vert i nokon grad nytta som dielektrimum i kondensatorar for høge spenninar og store rippelstraumar. Som andre filmkondensatorar kan dei verta byggde opp ved å plassera papir mellom aluminiumselektrodar (papirarkkondensatorar), men det vanlegaste er metallisert papir, der papiret vert pådampa eit tynt metallskjikt (MP). Av di papir er porøst lyt det impregnerast for å hindre [[korona]]effekt og gjennomslag. Dette vert gjordt med smelta voks eller ulike typar olje, som mineralolje og silisiumolje. Fettstoffa aukar strekkstabiliteten, men reduserer til en viss grad dielektrisitskonstanten. Papir har <math>\varepsilon_r=6.6</math> og mineralolje har <math>\varepsilon_r=2.3</math>. Den resulterande dielektrisitetskinstanten ligg i området 3,1 til 4,5<ref name="Doeeet"/>. Papirarkkondensatorar er bygd opp av to aluminiumsfoliar og eit papirark, som illustrert i fig. 31. Papirarket og dei to aluminiumsarka vert rulla saman til ei sylindrisk form. For å beskytte dielektrikumet mot det ytre miljøet vert papirarket dekt med voks eller dynka med olje, og heile sylinderen vert belagt med voks eller plastharpiks for å beskytte han mot fuktighet i lufa<ref name="Doeeet"/>. Dei to aluminiumsarka vert forbunne med kvar sin endeterminal. På grunn av at papiret er dynka med olje vert denne typen av og til kalla «papir i olje-kondensatorar». I en metallisert papirkondensator er papiret belagt med eit tynt lag [[sink]] eller aluminium og rulla saman i form av en sylinder. Metalliserte papirkondensatorar er er mykje mindre enn papirarkkondensatorar. Dette er difor den mest brukte typen og reine papirarkkondensatorar vert skjeldan nytta i moderne utstyr. Men kombinert papir- og plastikkdielektrikum er vanleg. Papirkondensatorar vert produserte med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu</math>F. Dei vert nytta der ein treng kondensatorar som kan hansama store pulsforma spenning/straumar som X- og Y-kondensatorane i [[nettstøyfilter]]e. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Eigenskapar til ulike dielektrikum nytta i dei vanlegaste filmkondensatorane. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Material |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! PET ! PP ! PEN ! PPS |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 3,3 || 2,22...2,25 || 3,0 || 2,2 |- | colspan="2"| Minimum filmtjukkleik (μm) || 0,7...0,9 || 1,9...3,0 || 0,9...1,4 || 1,2 |- | colspan="2"| Fuktigheitsabsorbsjon (%) || låg || <0,1 || 0,4 || 0,05 |- | colspan="2"| Dielektrisk strength (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 || ~470 |- | colspan="2"| Maks spenning (V/μm) || 280 || 400 || 300 || 220 |- | colspan="2"| Likespenningsområde (V) || 50—1000 || 40—2000 || 16—250 || 16—100 |- | colspan="2"| Kapasitansområde || 100&nbsp;pF—10&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—22&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—1&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—0.47&nbsp;μF |- | colspan="2"| Temperaturområde (°C) || -55 — +125 /+150 || -55 — +105 || -55 — +160 || -55 — +150 |- | colspan="2"| ΔC/C variasjon med temperatur (%) || ±5 || ±2,5 || ±5 || ±1,5 |- | rowspan="5"| Tapsfaktor (<math>\cdot</math>10⁻⁴) |- | ved 1&nbsp;kHz || 50—200 || 0,5—5 || 42—80 || 2—15 |- | ved 10&nbsp;kHz || 110—150 || 2—8 || 54—150 || 2.5—25 |- | ved 100&nbsp;kHz || 170—300 || 2—25 || 120—300 || 12—60 |- | ved 1&nbsp;MHz || 200—350 || 4—40 || – || 18—70 |- | rowspan="2"| Tidskonstant R_Iso•C (s) || ved 25&nbsp;°C || ≥100000 || ≥10000 || ≥10000 || ≥10000 |- | ved 85&nbsp;°C || 1.000 || 10.000 || 1.000 || 1.000 |- | colspan="2"|Dielektrisk absobsjon ( %) || 0,2—0,5 || 0,01—0,1 || 1—1,2 || 0,05—0,1 |- | colspan="2"|Spesifikk kapasitans (nF<math>\cdot</math>V/mm³) || 400 || 50 || 250 || 140 |} <gallery> Fil:Cpoli.JPG|Fig. 32 PET-kondensator. Fil:IPRS_PMP09XX_Capacitors.jpg|Fig. 33 PET-kondensatorar. Fil:IPRS_PMP03XX_Film_Capacitors.jpg|Fig. 34 Ymse PET-kondensatorar. Fil:Mullard_C280_capacitors.jpg|Fig. 35 Polyesterkondensatorar frå 1960-/ 1970-talet. Fil:Nedap_ESD1_-_power_supply_board_1_-_WIMA_FKP_1-91667.jpg|Fig. 36 WIMA FKP 1 polypropolyenkondensatorar. Fil:Sprague_715P_'orange_drop'_polypropylene_film_and_foil_capacitor_(14292874689).jpg|Fig. 37 Sprague 715P polypropolyen. Fil:IPRS_Styroflex_(polysterene)_capacitor.jpg|Fig. 38 Ein 10 nF polysterenkondensator frå 1970-talet. Fil:MP3-X2-P1180582b.JPG|Fig. 39 WIMA metalliserte papirkondensatorar. </gallery> ==== Glimmerkondensatorar ==== [[Fil:Silver_mica_capacitors.jpg|mini|Fig. 40 1 nF, 500 V glimmerkondensatorar.]] [[Glimmer]], òg kalla kråkesølv, eller «silver mica», er bygd opp av glimmerskiver. Materialet vert splitta opp i tynne skiver av tjukkleis rundt 25 <math>\mu</math>m, som vert belagt med sølv på begge sider<ref name="Sangwine"/>. Komponenten vert deretter innkapsla i [[epoksy]] for å beskytta han mot miljøet<ref name="EEPower"/>. Glimmerskivene kan ikkje rullast saman, så komponentane vert bygd opp av ei eller fleire skiver. Glimmerkondensatorer vert vanlegvis nytta der ein treng stabile, pålitelige kondensatorar med relativt små verdier, opp til 100 nF. Dei har liten tapsfaktorar og har difor høge <math>Q</math>-verdiar, som gjer at dei høver bra for høge frekvensar. Glimmerkondensatorar vert stort sett nytta i krinsar som arbeider med [[radiofrekvens]]ar. Dei har den føremonen at kapasitanen er stabil over tid<ref name="EEPower"/>. ==== Keramiske kondensatorar ==== [[Fil:Ceramic_Disc_Capaictor.svg|mini|Fig. 41 Oppbygging av keramisk skivekondensator. 1) terminalar, 2) fenolomslag, 3) lodding. 4) sølvelektrode, 6) keramisk dielektikum.]] [[Fil:MLCC-Principle.svg|mini|Fig. 42 Oppbygging av MLCC-kondensator. 1) metallelektrodar, 2) keramisk dielektrikum, 3) metallkontaktar.]] [[Fil:Keramikkondensator roehrchen IMGP5376 (cropped).jpg|mini|Fig. 43 Eldre røyrforma keramisk kondensator, produsert frå 1950- til 1970-talet.]] [[Fil:MLCC-Klasse_1-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 44 Variasjon av kapasitansen med spenninga for ulike MLCC-kondensatorar. ]] [[Fil:MLCC-Cap-Temp-Klasse-2-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 45 Variasjon av kapasitansen med temperaturen for ulike keramiske kondensatorar .]] [[Fil:MLCC-Max-Kap-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 46 Samanheng mellom maks spenning og kapasitans for ulike keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Delta-Cap-versus-Zeit-engl.png|mini|Fig. 47 Aldring av keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Sperrschichtkondensator-Aufbau.png|mini|Fig. 48 Oppbygging av diffusjonsbarrierekondensator.]] Keramiske kondensatorar er bygd opp med mange ulike keramiske dielektrikum, som har det til felles at dei har svært høge dielektrisitetskonstantar (20 til 20.000)<ref name="Desphande2"/>. Dei fysiske dimensjonar er difor små, noko som gjer at dei høver gødt for kompakt elektronikk. Dei kan grovt delast i to typar: skivekondensatorar og multilags kondensatorar (MLCC). Kapasitansen til dei fleste keramiske kondensatorane ligg i området 0,5 pF til 1 <math>\mu</math>F, men det finst nokre med kapasitans heilt opp i 100 <math>\mu</math>F. Maks spenning varierer frå 2,5 V til 20 kV<ref name="Desphande2"/>. ===== Skivekondensatorar ===== Skivekondensatorar er bygd opp på eit keramiske dielektrikum utforma som ei sirkulær eller firkanta skive, med elektrodar på kvar side. Dielektrikum er ofte [[bariumtitanat]]pulver, som vert pressa til skiver og herda ved høg temperatur. Elektrodane vert laga av eit pulverforma materiale som inneheld sølv og glas, plus eit organisk bindemateriale. Dette materialet vert plassert på det keramiske dielktrikumet ved hjelp av [[silketrykk]]. Komponentane vert deretter varma opp til glaset smeltar og elektrodematerialet festar seg til den keramiske skiva. Metalltrådar vert så lodda til elektrodane. Skivekondensatorar er billige i produksjon, og bert nytta der pris er viktigare enn kvalitet. Dei siste åra har dei i stort mon vorte erstatta av overflatemonterte fleirlagskondensatorar av MLCC-typen. ===== Multilag keramiske kondensatorar (MLCC) ===== «Multilayer Ceramic Capacitors» (MLCC) er bygd opp av fleire lag med keramisk dielektrikum, med metallfilmelektrodar mellom, som vekslesvis er forbundne med dei to eksterne terminalane. Tidlege MLCC-kondensatorar hadde ofte frå 20 til 30 lag, men i dag vert det nytta heilt opp i 500 lag<ref name="Desphande2"/>. Desse stablane vert så [[Sintring|sintra]] til harde blokker. Endane på blokkene vert påført eit sølv-glass-materiale, som fungerer som terminalar, som illustrert i fig. 42. Dei små dimensjonane til overflatemonterte MLCC-kondensatorar gjer dei attraktive for kompakt elektronikk, som til dømes i [[mobiltelefon]], [[Minnepinne|minnepinnar]], [[øyrekanalhøgtalar]]ar, [[høreapparat]], etc. Dei blir òg nytta på [[hovudkort]]et både til stasjonære og bærbare [[datamaskin]]ar, [[medisinsk elektronikk]], etc. Andre viktige bruksområde er [[bil]]-, [[fly]]- og [[romfart]]industrien. Det vert årleg produsert over <math>10^{12}</math> MLCC-kondensatorar, noko som utgjer 80 % av alle kondensatorar som vert produserte<ref name="Desphande2"/>. ===== Røyrkondensatorar ===== I røyrkondensatorar er dielektrikumet utforma som eit røyr av keramisk materiale, som vist i fig. 43. Den indre og ytre overflata er belagt med sølvblekk, som fungerer som elektrodar. Denne typen er no forelda, men var tidlegare vanleg i mellom anna [[røyrforsterkar]]ar. ===== Kvalitetsklassar ===== [[Electronic Industries Association|EIA]] har definert fire klassar (I, II, II og IV) for keramiske kondensatorar, basert på typen dielektrikum og eigenskapar, men klasse IV er skjeldan i bruk. ====== Klasse I (C0G/NPO) ====== Klasse I C0G (C-Zero-G) eller NPO (Negative-Positive-Zero) vert kalla ultrastabil, og er den klassen som har best kvalitet. Dei vert produserte med kapasitansar i området 1 pF til 100 nF og toleransane er typisk 5 %. Som dielektrikum vert det nytta [[magnesiom]][[titanat]], som har ein positiv [[temperaturkoeffisient]] og [[kalsium]]titanat, som har negativ temperaturkoeffisient. Ved å kombinera desse kan oppnår ein ein dielektrisitetskontant på 5 til 150, og ein temperaturkoeffisient mellom +50 og -5000 ppm/°C. Andre dielektrikum er [[rutil]], [[perovskitt]] og [[ritanitt]], i ulike blandingar<ref name="Pan"/>. Som fig. 44 og 45 syner er kapasitansen uavhengig av spenninga over komponenten og temperaturen. Fig. 46 syner at komponentar med liten kapasitans tåler høgare spenningar enn stor kondensatorar. C0G/NPO-kondensatorar er svært stabile over tid, som vist i fig. 47. COG/NPO har mykje av dei same eigenspane som polypropolyenlondensatorar, men etter som dielektrisitetskonstanten er større og av di dei vert produserte som overflatemonterte komponentar er dei fysiske dimensjonane mindre. Av den grunn har dei har fått stor utbreiing der ein har lite plass til rådvelde. Tapsfaktoren <math>\tan \delta \ll 0.01</math><ref name="Pan"/>. ====== Klasse II (X7R) ====== Klassse II og III har typebetegnelsar sett saman av tre siffer (bokstavar eller tal). Det fyrste sifferet syner til den lågaste temperaturem kondensatoren tåler; til dømes står bokstaven X (som i X7R, X5R) –55 °C. Det andre sifferet syner til maksimumstemperaturen; til dømes står 5 (som i X5R) for 85 °C, og 7 (som i X7R) svarar til 125 °C<ref name="Keim"/>. X7R nyttar eit [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk]] dielektrikum, som kan ha dielektrisitskonstant frå 20 til 20.000<ref name="Desphande2"/>, so dei har svært små dimensjonar. Tapsfaktoren varierer frå 0.01 til 0.03<ref name="Pan"/>. Men kapasitansen og tapsfaktoren varierer meir med temperaturen enn C0G/NPO. Det tredje sifferet syner kor mykje kapasitansen kan endra seg over temperaturområdet til komponenten. Spesifikasjonen for R-kondensatorer (som X5R og X7R) er ±15 %. Fig. 45 syner at kapasitansen til X7R har liten variasjon når temperaturen endrar seg, men dei er ikkje like bra som C0G. Ei ulempe med denne typen er at dei er [[Piezoelektrisitet|piezoelektriske]], så om ei er plasserte på eit krinskort som vibrerer kan dei generera elektrisk [[støy]]. Tilsvarande kan ei tidsvarierande elektrisk spenning over komponenten genera akustisk støy. ====== Klasse III (Z5U, Y5V) ====== Z5U/Y5V har svært stor variasjon i kapasitansen med temperaturen. Kapasitansen til komponentar med ein kode som sluttar på V kan verta redusert med så mykje som 82 %! Så Y5V-kondensatorer ikke er så populære. Dei vert som oftast berre nytta i utstyr som arbeider med konstant romtemperatur. Diffusjonsbarrierkondensatorar, eller halvleiarkondensatorar, fig. 48, er døme på klasse III-kondensatorar. Dielektrikumet er eit dopa ferroelektriske materialer som [[bariumtitanat]]. Dielektrisiteskonstanten kan vera opp mot 50.000, så kondensatorane har svært små dimensjonar. Men dei er ulineære og har stor variasjon i kapasitansen når spenninga<ref name="Novak"/> eller temperaturen varierer. På grunn av dei dårlege eigenskapane er dei stort sett erstatta av MLCC-kondensatorar. <gallery> Fil:Capacitor_class_y_example_2.jpg|mini|Fig. 40 To keramiske platekondensatorar. Fil:Big_SMD_capacitor_2.jpg|mini|Fig. 50 Overflatemontert MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:SMD-chip-soldering.svg|mini|Fig. 51 Overflatemontert MLCC-kondensator på eit krinskort. Den grøne klumpen mellom komponenten og kortet er lim, som held komponenten på plass under lodding. Dei mørkgrå felta er [[loddetinn]]. Fil:Ceramic_capacitors_mounted_on_a_PCB.jpg|Fig. 52 Overflatemonterte MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:PPC-970fx.jpg|Fig. 53 MLCC-kondensatorar nytta for [[lokal avkopling]] for ein [[mikroprosessor]]. Fil:Kerko-Durchführungskondensator.svg|Fig. 54 Keramisk høgfrekvens gjennomførings-kondensator. </gallery> ===== Keramiske effektkondensatorar ===== Keramiske kondensatorar som skal handsama stor effekt (over 200 [[Kompleks effekt|VA]]) har i grove trekk same type dielektrikum som småsignalkondensatorane. Maks spenning for slike kondensatorar går frå 2 kV opp til 100 kV<ref name="AVX"/>. Men av historiske grunnar har dei ein eigen klassifisering. Effektkondensatorane vert nytta i til dømes [[radiosendar]]ar, [[radar]] etc. Fig. 55 til 58 syner nokre døme. <gallery> Fil:Kerko-HV-Scheibenkondensator.png|Fig. 55 Dørknoppforma høgspennings keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080451b.jpg|Fig. 56 Skiveforma keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080446b.jpg|Fig. 57 Moderne røyrforma keramisk kondensator. Fil:Kondensatoren_in_dobl.jpg|Fig. 58 Skiveforma keramiske effektkondensatorar i ein radiosendarstasjon. </gallery> ==== Variable kondensatorar ==== [[Fil:Forgokondenzator_rajz_en.svg|mini|Fig. 59 Prinsippskisse for ein variabel kondensator.]] Kondensatorar med variabel kapasitans vert nytta når ein treng å endra kapasitansen. Dei er bygde opp av ei statisk plate og ei plate som kan roterast og slik endra arealet som overlappar den statiske plata, som illustrert i fig. 59. Eit døme på bruk er når ein ynskjer å justera kapasitansen, til dømes for å endra inn resonansfrekvenen til ein svingekrins. I eldre [[radiomottakar]]ar vart det nytta variable kondensatorar av typen vist i fig. 60. Når ein berre treng ei lita endreing vert det nytta sokalla trimkondensatorar, som vist i fig. 61. Etter som variable konensatorar nyttar luft som dielekrikum er kapasitansen liten. For å auka kapasitansen vert det som oftast nytta fleire plater, som vist i fig. 60 og 61. I modene elektronikk har variable kondensatorar vorte skjeldne. <gallery> Fil:Variable_Capacitor.jpg|Fig. 60 Variabel kondensator. Fil:Variable_capacitors-1.jpg|Fig. 61 Trim-kondensatorar. Fil:Variable-capacitors.agr.jpg|Fig. 62 Eit utval eldre variable kondensatorar. </gallery> === Polariserte typar === [[Fil:Elko-Schaltzeichen-Wiki-07-02-25.jpg|mini|venstre|Fig. 63 Krinssymbol for polariserte kondensatorar. Venstre: polarisert, høgre: bipolar.]] [[Fil:E-cap-family-14-02-02.jpg|mini|Fig. 64 Klassifisering av elektrolyttar.]] Polarisert kondensatorar har ein positiv og ein negativ terminal og det er viktig at dei vert koplet med rett polaritet. For å skilja dei frå upolarisert kondensatorar i eit krinskjema nyttar ein symbolet til venstre i fig. 63. Det er tre hovetypar: * Aluminiumelektrolyttar * Tantalelektrolyttar * Niobiumoksid Innan kvar av desse hovudgruppene er det fleire variantar, som vist i fig. 64, tilpassa ulike bruksområde. Som andre kondensatorar lagrar dei energi i eit elektriks felt. Tabell 4 samanfattar nokre eigenskapar for polariserte kondensatorar. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 4 Eigenskapar til ulike polariserte kondensatorar. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Dielektrikum |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! Aluminiumoksid ! Tantaloxid ! Niobiumoksid |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 8...10|| 10...27 || 41 |- | colspan="2"| Feltstyrke (kV/cm) || 6.600...7700 || 6.250...10.000 || 4000 |- | colspan="2"| Feltstyrke (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 |- | colspan="2"| Feltstyrke (nm/V) || 1,1...1,5 || 1m4 || 2,5 |- |} ==== Aluminiumelektrtolyttar ==== [[Fil:E-cap-winding.tif|mini|Fig. 65 Oppbygging av ein aliminiumelektrolytt.]] [[Fil:Elko-Aufbauprinzip-1-2-Elko-nass.png|mini|Fig. 66 Oppbygging av anode-elektrolytt-katode i ein aluminiumelektrolytt.]] [[Fil:Al-Elko-Formier-Prinzip-Wiki-07-02-18.jpg|mini|Fig. 67 Oksidsjiktet på anoden vert danna ved å påføra ei spenning med ei strømkjelde.]] [[Fil:Cross-section-anode foil.jpg|mini|Fig. 68 Anodeoverflate til aluminiumelektrolytt når forminga av overflata er utført med låg spenning (venstre) og høg spenning (høgre).]] [[Fil:Formierspanng_und_Oxidschichtdicke.tif|mini|Fig. 69 Samanhengen mellom tjukkelsen til oksydfilmen og formasjonsspenninga for amorf- og krystallanalode.]] [[Fil:Kondensator-Impedanzverläufe-Wiki-1.jpg|mini|Fig. 70 Samanlikning av impedansane til aliminiumelektrolyttar og MLCC-kondensatorar.]] [[Fil:E-cap-impedance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 71 Typisk variasjon av impedansen med temperaturen.]] [[Fil:Capacitance versus frequency.tiff|mini|Fig. 72 Typisk variasjon av kapasitansen med frekvensen.]] [[Fil:E-cap-capacitance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 73 Typisk variasjon av kapasitansen til aluminiumelektrolyttar med temperaturen.]] [[Fil:Leakage_current_curves.png|mini|Fig. 74 Lekasjestraum som funksjon av tid for ulike elektrolyttypar.]] [[Fil:E-cap-ESR-heat_dissipation.jpg|mini|Fig. 75 Rippelstraum fører til varmgang i kondensatoren. Den termisk energien vert redusert via [[konveksjon]] og [[Varmestråling|stråling]].]] Aluminiumelektrokyttkondensatorar (ofte berre kalla elektrolyttar) er som andre kondensatorar sett saman av to elektrisk leiande materialar (aluminium) med eit dielektrikum mellom. Kondensatorane er polariserte, med ein positiv pol kalla anoden og ein negativ pol kalla katoden. Anoden er ein <math>\mbox{80-130 }\mu\mbox{m}</math> tjukk<ref name="CDE"/> aluminiumsfolie, med ein tynn aluminiumoksydfilm (Al₂O₃) på overflata. Det er denne oksydfilmen som tener som dielektrikum. Fig. 65 syner korleis dei ulike laga vert rulla saman til ein sylindrisk komponent. Likning ({{EquationNote|2}}) syner at kapasitansen er proportional med arealet til platene (folien). For å auka det effektive arealet til anoden er han sintra, eller etsa, for å skapa ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. For å danna kontakt med den ru overflata på anoden vert det nytta ei leiande væske, kalla [[elektrolytt]]. Det er denne elektrolytten som er opphavet til betegnelsen «elektrolyttkondensator». Ein annan aluminiumsfolie, kalla katoden, tener til å skapa kontakt mellom elektrolytten og den negative terminalen. Katodefolien har ein tjukkleik på 15 til 120 <math>\mu</math>m, avhengig av kva spenning og straum kondenatoren er dimensjonert for. Som anoden har han ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. Den flytande elektrolytten vert heldt på plass av eit tynt porøst papirark, plassert mellom anoden og katoden, som illustrert i fig. 60 og 61. Papirarket har òg som oppgåve å hindra at anoden og katoden kjem i galvanisk kontakt med kvarandre. Det går vidare fram frå ({{EquationNote|2}}) at kapasitansen er invers proportional med distansen <math>d</math> mellom metallplatene, som her er aluminiumsfoliane til anoden og katoden. Distansen, som er tjukkelsen til oksidskjiktet er berre nokre [[Nanometer|nm]], så sjølv om diekektrisitetskonstanten <math>\mu_r</math> til aluminiumoksyd berre er 8,5 (som er mykje mindre enn for mange keramiske dielektrikum) fører det tynne oksydskiktet til at elektrolyttar har stor kapasitans i høve til volumet. Anodenfolien vert laga av ekstremt reint aluminium. Det effektive arealet til folien kan aukast med ein faktor på opptil 200 ved elektrokjemisk etsing<ref name="Epcos"/><ref name="Torki"/>. Dei aller fleste aluminiumelekrolyttane har difor etsa anodar. Sjølv om dei elektriske egenskapene til glatte (ikke-etsa) anodar kan vera betre fører det til at kondensatorane vert større, så glatte anodar vert berre nytta i spesialkondensatorar. Dielektrikumet vert danna ved anodisk oksidasjon som bygger opp et aluminiumoksidlag på folien, ved at anoden vert valsa i eit elektrolyttbad, samstundes som det går ein likestraum gjennom filmen og badet, som illustrert i fig. 67. Straumen vert nøye kontrollert, og prosessen vert gjenteken til formasjonsspenninga <math>U_f</math> når opp til eit nivå noko over maks arbeidsspenning<ref name="Desphande2015"/>. Prosessen er i praksis komplisert og vert berre utført av nokre få folieprodusentar, som leverer foile til kondensatorprodusentane. Fig. 68 syner korleis overflata ser ut etter forming med låg respektivt høg spenning. Fig. 69 syner korleis tjukkelsen på oksydskiktet vert kontroller med formasjonsspenninga <math>U_f</math>, for to ulike typar oksyd: amorf (metallisk glas) og krystallisert oksyd. Vi ser at den spesifikke kapasitansen <math>\mbox{(}\mu\mbox{F/dm}^2\mbox{)}</math> minkar når tjukkelsen på oksydskjiktet aukar. Dette er grunnen til at elektrolyttar for høge spenningar er større enn lågspenningselektrolyttar. Katodane vert etsa, men ikkje forma i eit elektrobad, så dei er ikkje like ru som anodane, som vist i fig. 66. ===== Elektrolytt ===== Electrolytten er anten ei væske eller ein polymer med ein høg konsentrasjon av ei eller anna for for jarn. I moderne elektrolyttarvert det nytta tre ulike væsker<ref name="Torki"/>: * Elektrolyttar basert på [[borsyre]] eller [[benzosyre]] oppløyst i [[etylenglykol]] eller [[glyserin]] og [[vatn]]. Men i desse elektrolyttane kan det oppstå ein uønska kjemisk reaksjon mellom krystalla og vatnet, som bryt ned elektrolytten. Slike «standardelektrolyttar» har likevel lenge vore i bruk på grunn av låg pris. Dei inneheld mellom 5 og 20 % vatn, og kan brukast med temperaturar opp til 85 °C eller 105 °C og spenningar opp til 500 V. * Elektrolytter utan vatn, basert på organiske løysemidlar, som [[dimetylformamid]], [[γ-butyrolakton]] eller [[dimetyletanamid]]. Denne typen høver for temperaturomrar opp til 150 °C, har liten lekkasjestraum og held betre på ladninga. * Vasbaserte elektrolyttar med opp til 70 % vatn fører til etter måten låg ESR, og høver for bruksområde der kondensatorane vert utsette for høg rippelstraum og spenningar opp til 100 V. Elektrolytten er etsande og ein bør akta seg så ein ikkje får han i augo om det oppstår lekasje. ===== Impedans ===== I ein elektrolytt er ESR sett saman av motstanden i anode, elektrolytt og katode, som illustrert i fig. 76. Storparten av ESR stammar frå motstanden <math>R_{Elyt}</math>elektrolytten, som er ein mykje dårlegare leiar enn metall. I tillegg kjem motstanden i anoden <math>R_{CA}</math> og katoden <math>R_{CK}</math>, plus motstanden i leiarane ut til terminalane. Sidan elektrolyttar ofte er fysisk større enn film og keramiske kondensatorar har dei òg større ESL. For å redusera ESR og ESL vert det nytta fleire foliar mellom anode, katode og terminalane, som illustrert i fig. 77. Elektrolyttar har likevel større ESR enn film og keramiske kondensatorar, så <math>Q</math>-verdiane er mindre, noko ein tydeleg ser frå impeansekurvene i fig. 70. At ESL er større fører òg til at resonansfrekvensane er mykje lågare enn for MLCC-kondensatorane i fig. 70. Impedansen til elektrolyttar varierer òg mykje meir med temperaturen enn foliekondensatorar, som vist i fig. 71. <gallery> Fil:Cathode-forming.png|Fig. 76 Skjematisk framstilling av korleis motstanden til anode, elektrolytt og katode bidreg til ESR. Fil:Al-e-cap-winding-multi-tabs.jpg|Fig. 77 Viklingane til ein aluminiumelektrolytt med mange forbindelsesfoliar. </gallery> ===== Bipolare elektrolyttar ===== Om ein elektrolytt vert utsett for ei reversspenningar på over 1,5 V<ref name="Epcos"/> det gå ein straum på fleire hundre ampere, noko som vil øydelegga komponenten. Når elektrolyttar skal nyttast for [[vekselspenning]] kan ein seriekopla to elektrolyttar som er snudd i kvar si retning, med katodane mot kvarandre. Ein har då to seriekopla kondensatorar, så kapasitansen vert halvert, jfr. ({{EquationNote|30}}). Katodane treng då ikkje å forbindast til ein terminal, så dei vert flytande og kan sløyfast. Elektrolytten vil då fungera som katode for begge kondensatorane. Dei to kondensatorane vil då veksla på å fungera som ein normal elektrolytt, og reversspenninga til den andre vil ikkje overstiga 1 V. Bipolare elektrolyttar vert ofte nytta som startkondensatorar for einfasa [[induksjonsmotor]]ar. Dei har òg vore nytta i passive [[Delefilter|delefiltere]] i billige [[høgtalar]]ar. Men elektrolyttar er i noko grad ulineære og genererer [[forvrengning]], så dei høver dårleg i delefiltere. Før det vart vanleg med [[push-pull-trinn]] i utgangen av [[effektforsterkar]]ar vart dei nytta som koplingskondensatorar for å hindra at høgtalarane vart utsette for likespenning. Men etter som dei er ulineære vil dei generera forvrengning og dette vert i dag rekna som ei utdatert løysing. ===== Andre eigenskapar ===== Fig. 72 og 73 syner døme på variasjon i kapasitansen som funksjon av frekvens respektivt temperatur. Variasjonen er mykje større enn for filmkondensatorar, og det er ofte stor skilnad på ulike typar. Elektrolyttar har større lekasjestraum enn film og keramiske kondensatorar. Kor stor lekasjestraumen er varierer med typen elektrolytt, som illustrert i fig. 74. Lekkasjestraumen aukar på grunn av kjemiske prosessar i dielektrikumet når det ikkje ligg spenning over kondensatoren<ref name="Torki"/>. Lekasjen er difor størt rett etter oppladning, for så å avta. Reduksjonen er størst dei fyrste 10 min, men det kan ta opp til ein time før han er heilt stabil<ref name="Epcos"/>. I polymerelektrolyttkondensatorar avtek lekasjestraumen snøggare enn i dei andre typane, men etter at han har stabilisert seg er han noko høgare enn i dei andre typane. Grunnen til at lekasjestraumen avtek er at oksidfilmen byggjer seg oppat når det vert påført ei spenning over kondensatoren. Elektrolyttar er difor til ein viss grad sjølvlækjande. Elektrolyttar i utstyr som ikkje har vore i bruk på lang tid kan av og til «reparerast» ved å legga på ei gradvis aukande spenning. ===== Stabilitet og levetid ===== Når elektrolyttar vert nytta for [[vekselstraum]], eller i likerettarar med store rippelstraumar vil effekttapet i ESR føra til varmgang. Det er då viktig at kondensatorane er monterte slik at dei vert avkjølte av ein luftstraum, jfr. fig. 75. Elektrolyttkondensatorar varer lengre ved god avkjøling. Levertida kan òg forlengast om spenninga er lågare enn dei er spesifiserte for. Men ein betaler då ein pris i form av større dimensjonar. Om aluminiumelektrolyttar utviklar feil kan elektrolytten ekspandera slik at kapslinga eksploderer. Store elektrolyttar har ein propp i lokket som sprett ut om trykket vert for høgt. Noko av elektrolytten sprutar då ut og komponentet lyt byttast. Små elektrolyttar har ofte ei svekking i botnen i staden, som vist i fig. 78. <gallery> Fil:Elkosobrust.jpg|Fig. 78 Oppgåva til linjene i botnen på kapselen er laga for å svekka kapselen, slik at det er botnen som fyrst gjev etter om trykket vert for stort. Fil:Delta_Electronics_DPS-350FB_A_-_board_1_-_Nippon_Chemi-Con_KMH_470µF,_450V-2809.jpg|Fig. 79 470 <math>\mu</math>F / 450 V aluminiumelektrolytt-kondensator montert på eit krinskort. Fil:Condensador_electrolítico.jpg|Fig. 80 10.000 <math>\mu</math>F / 40 V aluminiumelektrolytt-kondensator. Fil:Screw-terminal-e-caps-IMG_5126.JPG|Fig. 81 Aluminium-elektrolyttar med skruvterminalar. Fil:Kondensator-08_hg.jpg|Fig. 82 2500 <math>\mu</math>F / 50 V elektrolytt med skruvterminalar og monteringsklemme. Fil:Axial_electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 83 10 <math>\mu</math>F / 150 V aksiale aluminiumelektrolytt-kondensatorar. Fil:Polymer-zylindric-Al-e-caps.png|Fig, 84 Polymerelektrolytt for holmontering i krinskort. Fil:Electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 85 Elektrolyttar av ulik storleik. </gallery> ==== Tantalkondensatorar ==== [[Fil:Wet-Ta-e-cap-construction.jpg|mini|Fig. 86 Oppbygging av tantalkondensator med væskeelektrolytt.]] [[Fil:Solid-Ta-Elcap-Construction.png|mini|Fig. 87 Oppbygging av faststoff tantalkondensator.]] [[Fil:Tantal-Pulvergrößen.jpg|mini|Fig. 88 Elektronmikroskopopptak av tantalpulver av ulik kornstorleik.]] [[Fil:Tantalum-Sintered-MnO2-slug.jpg|mini|Fig. 89 Skematisk framstilling av sintra tantalkondensator.]] [[Fil:Ta-face_down_design.jpg|mini|Fig. 90 Konstruksjon for å redusera ESL (venstre) i ein tantalkondensator.]] [[Fil:Multi-Anoden-Konstruktion.jpg|mini|Fig. 91 Multianode konstruksjon.]] Anoden i tantalkondensatorar er laga av tantal og ein tynn oksidfilm (Ta₂O₅) på overflata tener som dielektrikum. Tjukkelsen på oksidfilmen er avhengig av spenning, og er rundt 1,4 nm/V<ref name="Torki"/>. Katoden er vanlegvis laga av mangandioksid, som er ein god leiar. Det finst fleire typar tantalkondensatorar, med dei kan grovt klassifiserast etter elektrolytten, som kan vera ei væske ([[svovelsyre]]) eller eit [[faststoff]]. Faststoffelektrolyttar er anten [[mangandioksid]] (MnP₂) eller eit [[polymer]]. Oppbygginga av tantalkondensatorar med væskebasert og faststoffelektrolytt er vist i fig. 86 respektivt fig. 87. I standen for kjemisk etsing før oksidlaget vert lagt på, som i aluminiumelektrolyttar, vart tantalmetallet gjordt om til eit pulver som så vert sintra til posør plugg. Fig. 88 syner [[elektronmikroskop]]opptak av tantalpulver av ulik kornstorleik. Oksidlaget vert så danna i ein elektrokjemisk prosess. Både dei indre og ytre overflatene av korna får slik eit tynt oksidlag Dei vanlegaste tantalkondensatortypane kan ikkje nyttast for spenningar over 35 V, og sume typar har ei øvre grense på nokre få volt, men det finst òg variantar som tåler opp til 100 V<ref name="Torki"/>. På same vis som aluminiumelektrolyttar er dei polariserte og tåler ikkje reversbias; det hender dei eksploderer om spenninga vert reversert. Dei har mykje mindre ESR enn aluminiumelektrolyttar, så resonansfrekvensen er høgare og dei kan brukast lengre opp i frekvensområdet. Dei er òg mykje mindre enn aluminiumelektrolyttar og tåler temperaturar frå -55 °C til 125 °C. Lekasjestraumen er mindre enn for aluminiumelektrolyttar, men dublar seg for kvar 10 °C temperaturen aukar. Dei vert produserte i storleikar frå 100 nF til 10 mF. At dei har små dimensjonar og tåler høge temperaturar gjer at dei høver godt for overflatemontering. Toleransane er typisk 10 % til 20 %. Tantalkondensatorar vert stadig vidareutvikla og det finst no typar som ikkje tek fyr eller eksploderer ved feil<ref name="Freeman2021"/>. På grunn av stor stabilitet og små dimensjonar vert dei nytta i bærbare datamaskinar, mobiltelefonar, minnepinnar, moderne bilar, etc. Ei ulempe er at prisane er høgere enn for aluminiumelektrolyttar, men for fly- og romfartindustrien er ikkje dette eit problem. Tantalkondensatorar er meir stabile enn aluminiumelektrolyttar og har lengre levetid. Men levetida varierer med typen elektrolytt. ===== Væskebasert elektrolytt ===== Oppbygginga av ein tantalkondensator med væskebasert elektrolytt er vist i fig. 86. Anoden er laga av sintra tantalpulver og er omslutta av elektrolytten. Dielektrikumet er eit tynt oksidlag på overflata av tantalmetallet. Dielektrisitetskonstanten <math>\mu_r=26</math>, som er høgare enn for aluminiumselektrolyttar. Den høge dielektrisitetskonstanten og det tynne dielektrikumet resulterer i små fysiske dimensjonar, som gjer denne typen attraktiv innan kompakt elektronikk. Katoden er laga av eit leiande materiale, som sintra tantal eller mangandioksid. ESR er mykje mindre enn for aluminiumselektrolyttar og ligg i området 0,5 til 3 <math>\Omega</math>. Eit problem med flytande elektrolytt er at den elektriske leieevna går ned ved låge temperaturar. Eit anna problem er at elektrolytten lek ut etter som tida går, noko som påverkar levetida til komponenten. Sjølv om produsentane har lukkast med å forbetra tettinga er levetida til kondensatorar med flytande elektrolytt ikkje like lang som for komponenatr med faststoffelektolytt. ===== Mangandioksid elektrolytt ===== Mangandioksid(MnO₂) er ein type faststoffelektrolytt som vert nytta i nokre tantalkondensatorar. Oppbygginga av ein slik kondensator er illustrert i fig. 89, der det går fram at oksidfilmen dekkjer overflata på korna i den sintra tantalpluggen. Mangandioksid er eit halvleiande materiale og det ligg eit tynt grafittlag på utsida av pluggen for å skapa god kontakt med katoden, som er laga av sølv. Ein viktig eigenskap ved faststoffelektrolytten er at han ikkje tørkar ut, så levetida er lengre enn for kondensatorar med flytande elektrolytt. Dei er dessutan sjølvlækjande, på grunn av at oksygen i dielektrikumet sakte diffunderer inn i det reine tantalsubstratmetallet. Denne tendensen aukar eksponentielt når temperaturen stig og på grunn av det elektrisk feltet i dielektrikumet. Denne oksygendiffusjonen fører i utgangspunktet til at dielektrikumet får dårlegare isolasjonevne, slik at lekasjestraumen aukar, noko som etter ei tid kan føra til gjennomslag av dielektrikumet. Men mangandioksid er eit oksygenrikt materiale som er i stand til å forsyna dielektrikumet med oksygen som erstattar det som går tapt på grunn av didffusjonen. Resultatet er at det ikkje går ut over levetida til komponenten. Denne typen kondensator har har vist seg å fungert problemfritt i over 30 år<ref name="Demcko"/>. Tantalkondensatorar med faststoffelektrolytt har betre elektriske eigenskapane enn versjonar med flytande elektrolytt, men dei er ikkje like gode som film og keramiske kondensatorar. På grunn av den porøse strukturen til tantalkondensatorar lyt ladninga tilført via terminalane leiast til det indre av strukturen gjennom elektrolytten. Elektrolytten har ein viss elektisk motstand, så det oppstår eit spenningsfall på vegen gjennom strukturen. I lågfrekvensområdet har ladninga tid til å trengja inn i kjernen, men kapasitansen og motstanden i elektrolytten dannar ein serie med [[RC-ledd]], som fører til eit spenningsfall ved høge frekvensar, slik at mindre ladning når inn til kjerna i kondensatoren. Dette fører i sin tur til at kapasitansen fell av når frekvensen aukar. I høgfrekvensområdet er ESL eit problem, så produsentane utformar ofte komponentane slik at leiarane mellom terminalane og anoden og katoden vert så stutte som mogleg, som illustrert for ein overflatemontert tantalkondensator i Fig. 90. Fleire anodar, som illustrert i fig. 91, er ein annan metode som vert nytta. ===== Polymer elektrolytt ===== Denne typen nyttar ein leiande polymerelektrolytt, som har omlag 100 gongar betre leievne enn mangandioksid. Dette fører til at ESR ligg i området 10 til 500 m<math>\Omega,</math> noko som gjer at dei tåler etter måten storr rippelstraum når dei vert nytta i [[likerettar]]ar. Men dei kan ta skade ved svært rask opplading. Dei har òg låg lekasjestraum ved normal operasjon<ref name="Freeman2012"/>, men fyrste gongen dei vert opplada kan lekasjestraumen koma opp i mA-området<ref name="Demcko"/>; dette er noko ein lyt ta omsyn til ved val av kondensator. Tantalkondensatorar med polymerelektrolytt har mykje lengre levetid enn aluminiumelektrolyttar, men ikkje like lang som mangandioksid<ref name="Demcko"/>. At dei i nokon grad er følsame for fuktigheit kan i enkelte bruksområder by på problem. Temperaturområdet går frå -55 °C til 125 °C. Ein attraktiv eigenskap er at ved feil vert det brot i standen for kortslutning. <gallery> Fil:Tantal-P1100196c.jpg|Fig. 92 Ulike typar og storleikar av tantalkondensatorar. Fil:Elektrolytkondensator-Tantal-Wiki-P1040343-07-02-18.jpg|Fig. 93 Små tantalkondensatorar for holmontering. Fil:Tantal-Elko-Axial-P1040292c.jpg|Fig. 94 Aksial tantalkondensator. Fil:Kondensator-Ta-Chips-Wiki-07-02-11.jpg|Fig. 95 Ulike storleikar av overflatemonterte tantalkondensatorar. Fil:Ta-Chip-Case-Dimensions.jpg|Fig. 96 Overflatemontert tantalkondensator. </gallery> ==== Niobkondensatorar ==== [[Fil:Niobium-SMD-Chip.png|mini|Fig. 97 Oppbygging av overflatemontert niobkondensatorar.]] Niobelektrolyttar er laga av passivert niobmetall eller monoksid, og ein polymer eller MnO<math>_2</math> faststoffelektrolytt. Niobkondensatorar har stort sett sama type materialar som tantalkondensatorar, og vert framstilte omlag på same måte. Dei kjemiske eigenskapane er difor svært like. Niobpentoksid har større dielektritetskonstant enn tantalpentoksid, men tåler ikkje like høg spenning som tantalkondensatorar. Etter som energien lagra i ein kondensator er proportsjonal med kvadratet av spenninga (jfr. ({{EquationNote|28}})) er energitettleiken noko mindre. Maksimal driftstemperatur er avgrensa til 105 °C, og lekkasjestraummen er 5–10 gong større enn for tantalkondensatorar. Niobkondensatorar vert difor litt større enn tantalkondensator som lagrar same energi ved høgare spenning. I motsetnad til tantal finst det store mengder niob og det er billiage enn tantal. Bruken av niobkondensatorar har difor auka dei siste tiåra. <gallery> Fil:Niobium_sintered_pellet.png|Fig. 98 Kjerna i iein ein niobkondensator består av sinta niob- eller niobmonoksidpulver. Fil:Niobium_sintered_slug.png|Fig. 99 Skjematisk framstilling av strukturen til ein sintra niobkondensator med faststoffelektrolytt. Fil:Nb-SMD-Electrolytic_capacitors.png|Fig. 100 Overflatemonterte niobkondensatorar. </gallery> == Nokre bruksområde == [[Fil:Kondensatoren-Kap-Versus-Spg-English.png|mini|Fig 101 Samanlikning av kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar.]] Fig. 101 gir eit oversyn over kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar. Med så stort utval av ulike kondensatorar er det rimeleg at det finst eit utal av ulike bruksområde. Det er difor ikkje mogleg å lista opp alle. * '''Nettfiltere''': For å hindra [[interference]] frå å trengja inn i elektronikk vert det plassert filere ved inntaket frå [[elnett]]et. Desse vert ofte kalla [[EMI-filter|EMI/RFI-filtere]]. Etter som dei er kopla direkte til elnettet vert dei utsette for overspenningar, som kan oppstå når stor effekt vert svitsja inn/ut i nærmiljøet, til dømes elektriske motorar. Spenningstransientar på grunn av [[lyn]]nedslag er heller ikkje uvanlege. Kondensatorane som vert nytta i EMI-filtere er konstruerte for å handsame spenningar på fleire kV, og vert kalla X- og Y-kondensatorar. X-kondensatoren er kopla mellom fasane og Y-kondensatoren mellom nøytral og jord<ref name="Davis"/>. * '''Glattekondensator''': I elektonisk utstyr står det alltid ein stor kondensator mellom forsyningsspenninga og jord, rett etter [[likerettar]]en, fyrst og fremst for å fjerna [[rippel]], men òg høgfrekvent støy frå likerettarane. Når kondensatorar vert nytta på denne måten, kallar ein dei for glattekondensatorar, eller [[avkoplingskondensator]]ar. Dei lyt ha stor kapasitans, så det vert nytta aliminiumelektrolyttar. På grunn av at elektrolyttar har stor ESR og difor noko låg resonansfrekvensm kan det vera nyttig å setta ein mindre film- eller keramikkkondensator i parallel med elektrolytten, slik at høgfrekvet støy vert kopla til [[Jordpotensiale|jord]]. * '''Lokal avkopling''': Når ein komponent på eit krinskort trekkjer ein pulsstraum vil induktansen i leiarane mellom [[spenningsregulator]]en og komponenten føra til eit spenningsfall, som kan gjera at komponenten fungerer dårleg, eller ikkje i det heile. For å unngå dette vert det plassert små kondensatorar tett på forsyningspinnane på krinsane<ref name="Montrose"/>. Strumpulsane trekker då energi frå dess, og ein unngår spenningsfall. Digital ekektronikk, som [[mikroprosessor]]ar og [[mikrokontroller]]ar treng mange avkoplingskondensatoarar, som vist i Fig. 53. [[Analog til digital-omformar|AD-]] og [[Digital til analog-omformar|DA-omformarar]] er òg svært følsame for lokale spenningsfall og treng avkoplingskondensatoar tett på forsyningspinnane. * '''Koplingskondensator''': Ein kondensator kopla i serie vert ofte nytta for å blokkera likespennings, samstundes som høgfrekvente signal slepp gjennom. Ein slik kondensator vert kalla ein [[kopplingskondensator]]. * '''Analog signalhandsaming''': Innan [[analog signalhandsaming]] vert kondensatorar nytta både i [[Passivt filter|passive-]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]]<ref name="Tomlinson"/><ref name="Valkenburg"/>. Kondensatorar er mindre utsett for å verta påverka av elektrisk støy enn [[spole|spolar]] og vert difor føretrekte i aktive filtere (i passive filtere med orden større enn ein kjem ein ikkje unna spolar). Kondensatorar inngår òg i [[integrator]]ar, [[derivator]]ar, [[timer]]ar, [[S/H.krins]]ar, presisjons[[likerettar]]ar, etc<ref name="Jung"/>. Inann signalhandsaming vert det ofte nytta polypropolyenkondensatoar, men C0G/NPO keramiske kondensatorar høver òg bra når det handlar om små verdiar. == Sjå òg == * [[Kapasitans]] * [[RC-ledd]] * [[Elektrokjemisk kondensator]] * [[Spole]] == Referansar == <references> <ref name="AVX">AVX, ''High voltage ceramic capacitors'', AVX S-HVCC00M108-C.</ref> <ref name="CDE">Cornell, ''Aluminum electrolytic capacitor application guide'', CDM Cornell Dubilier.</ref> <ref name="Davis">N. Davis, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/safety-capacitor-class-x-and-class-y-capacitors/ ''Safety capacitors first: class-X and class-Y capacitors''], All About Circuits, 2019.05.06.</ref> <ref name="Demcko">R. Demcko, ''Solid tantalum vapacitors: MnO2 vs. polymer cathodes for optimal performance in high-reliability military and space applications'', Technocal paper, KYOCERA AVX Components Corporation.</ref> <ref name="Desphande2015">R.P. Desphande, ''Capacitors'', McGraw-Hill, 2015.</ref> <ref name="Desphande2">R.P. Desphande, [https://www.capacitorconnect.com/ceramic-capacitors-construction-and-applications/ ''Ceramic capacitors: construction and applications''], Capacitor Connect. (versjon: 2026.05.04)</ref> <ref name="Doeeet">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/paper-capacitors ''Evolution and applications of paper capacitors''], doEEEt (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Doeeet2">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/leakage-current-characteristics-in-capacitors/ ''Leakage current characteristics in capacitors: A case study''], doEEEt (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Domingos">H. Domingos, J. Scaturro og L. Hayes, ''Breakdown voltage of discrete capacitors under single-pulse conditions'', IEEE Trans. on Components, Hybrids, and Manufacturing Technology, binb CMHT-4, nr 4, des. 1981, ss. 545-553.</ref> <ref name="EEPower">EEPower, [https://eepower.com/capacitor-guide/types/mica-capacitor/ ''Mica capacitor''], EEPower (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Electrocube">[https://www.electrocube.com/pages/capacitors-insulation-resistance-technical-bulletin ''Capacitors...Insulation Resistance (Capacitor IR) Can Be Confusing''], Electrocube, Technical Bulletin No. 04.</ref> <ref name="Epcos">Epcos, ''Aluminum electrolytic capacitors - General technical information'', Epcos AG, des. 2016</ref> <ref name="Freeman2012">E. Freeman, G.F. Alapatt, W.R. Harrell og P. Lessner, ''Electrical characterization of high voltage polymer'', Jou. The Electrochemical Soc., bind 159, nr 10, 2012, ss. A1646-A1651.</ref> Tantalum Capacitors'' <ref name="Freeman2021">E. Freeman, O. Lessner og I, Luzinov, ''Reliability and failure mode in solid tantalum capacitors'', ECS Journal of Solid State Science and Technology, 2021, bind 10.</ref> <ref name="Hayt">W.H. Hayt og J.E. Kemmerly, ''Engineering circuit analysis'', 5. utg., McGraw-Hill, 1993.</ref> <ref name="Jung">W.G. Jung, '' IC op-amp cookbook'', Howard W. Sams & Co., 1974.</ref> <ref name="Keim">R. Keim, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/x7r-x5r-c0g...-a-concise-guide-to-ceramic-capacitor-types/ ''X7R, X5R, C0G…: A concise guide to ceramic capacitor types''], All About Circuits, 2023.09.23.</ref> <ref name="Kundert">K. Kundert, [https://designers-guide.org/modeling/da.pdf ''Modelling dielectric absorption in capacitors''], The Designer's Guide Community.</ref> <ref name="Montrose">M.I. Montrose, ''Printed circuit board design techniques for EMC complicance'', IEEE Press, 1999.</ref> <ref name="Novak">I. Novak, K.B. Williams, J.R. Miller, G. Blando og N. Shannon, ''DC and AC bias dependence of capacitors including temperature dependence'', Proc. DesignCon East 2011.</ref> <ref name="Pease">B. Pease, ''Understand capacitor soakage to optimize analog systems'', EDN, 13. okt. 1982, ss. 125-129.</ref> <ref name="Pan">M.-J. Pan og C.A. Randall, ''A brief introduction to ceramic capacitors'', IEEE Electrical Insulation Magazine, bind 26, nr 3, mai-juni 2010, ss. 44-50.</ref> <ref name="PCBSync">[pcbsync.com/capacitor-voltage-rating/ ''Capacitor voltage ratings: derating & safety margins every PCB engineer must apply''],PCBSync. (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Sangwine">S. Sangwine, ''Electronic components and technology'', 3. utg., CRC Press, 2007.</ref> <ref name="Tomlinson">G.H. Tomlinson, ''Electrical networks and filters: Theory and design'', Prentice Hall, 1991.</ref> <ref name="Torki">J. Torki, C. Joubert og A. Sari, ''Electrolytic capacitor: Properties and operation'', Jou. Energy Storage, Vol. 58, 2023.</ref> <ref name="Valkenburg">M.E. van Valkenburg, '' Analog filter design'', Holt, Rinehart and Winston, 1982.</ref> <ref name="ZhangK">K. Zhang, J. Jao, F. Zhu, Y. Gao, Y. Gu, Y. Gao, Y. Sun and Y. An, ''Recent advances in preparation and application of BOPP film for Energy storage and dielectric capacitors'', Molecules, Vol. 30, 2025, ss. 2-27. </ref> </references> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kondensatorar| ]] [[Kategori:Passive elektriske komponentar]] 7l8p7o0io1gujzutnhm0opgac0yjc59 3654303 3654302 2026-05-23T06:16:40Z Ranveig 39 3654303 wikitext text/x-wiki [[Fil:Capacitors_(7189597135).jpg|mini|Fig. 1 Kondesatorar av ulike typar og storleikar.]] [[Fil:Symbol_Capacitor_(common,_horizontal).svg|mini|100px|Fig. 2 Symbol.]] Ein '''kondensator''' <!-- eller ein kapasitans --> er ein [[Passiv komponent|passiv]] elektronisk komponent, med to terminalar, som lagrar [[energi]] i eit [[elektrisk felt]] mellom to vanlegvis elektrisk leiande plater. Ein kondensator vert ofte laga ved å rulla to metallfilmar saman med ein isolator (eit [[dielektrikum]]) mellom platene. Fig. 2 syner krinssymbolet for ein kondensator. Det er ikkje [[galvanisk kontakt]] mellom dei to terminalane, så ein kondensator blokkerer [[likestraum]]. Kondensatorar vert difoe ofte nytta for å fjerna likestraumskomponenten frå elektriske signal. Om spenninga over kondensatoren er tidsvarierande vil ikkje kondensatoren verta heilt opplada mellom kvar gong spenninga endrar polaritet. Om frekvensen er høg nok vil difor kondensatoren soppføra seg som ei [[kortslutning]]. Kondensatorar vert mellom anna nytta i samband med [[analog signalhandsaming]], for å laga filtere, [[Elektronisk forsterkar|forsterkarar]], [[derivator]]ar, [[integrator]]ar, [[oscillator]]ar, [[kurvegenerator]]ar, [[timer]]ar, etc. Dei spelar ein sentral rolle i [[likerettar]]ar og [[spenningsregulator]]ar, der dei vert nytta for å halda spenninga mest mogleg konstant. Eit annan viktig bruksområde er motorstartkondensatorar for enkelfase [[induksjonsmotor]]ar, [[fasekompensasjon]] i [[elnett]]et, etc. Denne artikkelen hanlar om tradisjonelle kondensatorar som lagrar energi eit elektrisk felt. [[Elektrokjemi kondensator|Elektrokjemie kondensatorar]] arbeider etter eit anna prinsopp og vert ikkje omtala her. == Fysiske samanhengar == [[Fil:Parallel plate capacitor.svg|mini|140px|Fig. 3 Plate-kondensator.]] [[Fil:Capacitor_schematic.svg|mini|140px|Fig. 4 Platekondensator uten dielektrikum.]] [[Fil:Capacitor_schematic_with_dielectric.svg|mini|140px|Fig. 5 Platekondensator med dielektrikum.]] Fig. 3 syner ein kondensator bygd opp av to plater, som har forbindelse til kvar sin terminal. Om det blir lagt på ei [[elektrisk spenning]] mellom terminalane får den eine plata ei positiv [[Elektrisk ladning|ladning]] og den andre ei negativ ladning, slik at det oppstår eit elektrisk felt mellom platene. Med ei ladning <math>Q</math> på kondensatoren kan [[kapasitans]]en uttrykkast {{NumBlk|:|<math> C = \frac{Q}{U},</math>|{{EquationRef|1}}}} der <math>U</math> er spenninga mellom platene. Kapasitansen har difor eining [[Coulomb]] per [[Volt]]; som vert kalla [[Farad]]. For ei gitt spenning er ladninga <math>Q</math> avhengig av [[permittivitet]]en til dielektrikumet mellom platene. Fig. 3 syner ein parallellplatekondensator, der <math>A</math> er arealet til platene (i [[Kvadratmeter|m<math>^2</math>]]) og <math>d</math> er avstanden mellom dei (i [[meter]]). Når arealet til platene, distansen mellom dei og [[permittivitet]]en, og kalla ''dielektrisitetskonstanten'', til dielektrikumet er kjent kan kapasitansen uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> C = \frac{\varepsilon A}{d},</math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\varepsilon</math> er permittiviteten til dielektrikumet. Kapasiten kan aukast ved å plassera eit materiale med høg permitivitet mellom platene, som illustrert i fig. 4. Det dielektriske materialet vert polarisert av det elektriske feltet, ved at dei negative ladningane flyttar seg litt i høve til dei positive ladningane, og det oppstår ladningar på kvar side av dielektrikumet. Dette fører til at noko av dei frie ladningae på platene vert nøytraliserte og reduserer potensialdifferansen mellom platene<ref name="Sangwine"/>. Vi ser frå ({{EquationNote|1}}) at ein reduksjon i potensialdifferencen <math>U</math> fører til ei auka i kapasitansen <math>Q</math>. Dette er det same som at permittiviteten til dielektrikumet aukar. Permittiviteten kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \varepsilon = \varepsilon_o \varepsilon_r,</math>|{{EquationRef|3}}}} der <math>\varepsilon_o=8.8541878176...10^{-12}</math> er permittiviteten i [[vakuum]] og <math>\varepsilon_r</math> er den relative permittiviteten til dieletrikumet. I vakuum, og med god tilnærming i luft, er <math>\varepsilon_r=1</math>. Nokre typiske verdiar for <math>\varepsilon_r=1</math> til materialar nytta som dielektrium i kondensatorar er 3 - 6 F/m for [[mica]], 11.68 for [[silisium]], 3.9 for silisiumoksid, 2.4 - 2.7 for [[polystyren]], 3.85 for papir og 80 for vatten ved 20 °C. Vi ser frå ({{EquationNote|2}}) at kapasiteten aukar proporsjonalt med <math>\varepsilon_r</math>, men i tillegg til permitiviten er det mange andre faktorar å ta omsy til, som [[temperaturkoeffisient]], langtidstabilitet, maks spenning, variasjon med spenninga, etc., så det vert nytta ulike dielktrikum for ulike føremål. == Analyse av ideell kondensator == === Straum og spenning i tidsplanet === [[Fil:KondensatorOppladning.png|mini|Fig. 6 Opplading av kondensator frå spenningskjelde.]] [[Fil:RCoppl.png|mini|Fig. 7 Spenninga over ein kondensator ved opplading.]] [[Fil:IcLad.png|mini| Fig. 8 Straumen inn til ein kondensator under opplaing.]] Når ein kondensator vert kopla til ei spenningskjelde, som illustrert i fig. 6, vil det flyta ein straum inn i den positive terminalen, slik at han får ei positiv ladning, og ein tilsvarande straum ut frå den negative terminalen, som får ei negativ ladning. Straumen vil flyta heilt til spenninga mellom platene er den same som over terminalane til spenningsgeneratoren. Ladinga til kondensatoren vert då {{NumBlk|:|<math> q = Cu_C.</math>|{{EquationRef|4}}}} Etter som elektrisk straum er ladning per tidseining, {{NumBlk|:|<math> i = \frac{dq}{dt},</math>|{{EquationRef|5}}}} kan vi setta inn <math>q</math> frå ({{EquationNote|4}}) inn i ({{EquationNote|5}}): {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> i = C \frac{du_C}{dt},</math>}}|{{EquationRef|6}}}} som syner at straumen er proporsjonal med den tidsderiverte av spenninga. Om kondensatorn i fig. 6 er utlada før <math>t=0</math> og brytaren vert stengt ved <math>t=0</math> vil det flyta ein straum inn i kondensatoren som er den same som straumen gjennom motstanden <math>R</math>: {{NumBlk|:|<math> i = i_R = \frac{U_k-u_C}{R}.</math>|{{EquationRef|7}}}} Frå ({{EquationNote|4}}) ser vi at spenninga over kondensatoren er {{NumBlk|:|<math> u_C = \frac{q}{C}.</math>|{{EquationRef|8}}}} Ved å setta ({{EquationNote|8}}) in i ({{EquationNote|7}}) kan vi uttrykka straumen inn til kondensatoren som {{NumBlk|:|<math> i = \frac{U_k - q/C}{R}.</math>|{{EquationRef|9}}}} Etter som spenninga over kondensatoren <math>u_C=q/C</math> aukar, fig. 7, minkar spenninga <math>u_R</math> over motstanden, så straumen <math> i</math> minkar, som illustrert i fig. 8. Vi ser at når spenninga over kondensatoren nærmar seg spenninga over kjelda går straumen mot null. Når kondensatoren er heilt opplada er straumem null, som er det same som at kondensatoren blokkerer likestraum. Ladninga på kondensatoren kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> q = \int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>|{{EquationRef|10}}}} Ved å setta ({{EquationNote|10}}) inn i ({{EquationNote|8}}) kan vi uttrykka spenninga som {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> u_C = \frac{q}{C} = \frac{1}{C}\int_{-\infty}^t i_C d\tau.</math>}}|{{EquationRef|11}}}} Etter som straumen <math>i_C</math> har endeleg verdi ser vi at spenninga over kondensatoren berre kan endra seg gradvis. ==== Tidskonstanten ==== [[Fil:RCoppl tau.png|mini|Fig. 9 Spenning og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:IcLad tau.png|mini|Fig. 10 Straum og tidskonstant ved opplading av kondensator.]] [[Fil:Capacitor-charge-discharge-curves.svg|mini|Fig. 11 Spennings- og straumkurver når inngangsspenninga er ei firkantkurve.]] [[Fil:VI phase (cropped).png|mini|Fig. 12 Faseforskyving mellom straum og spenning i eit RC-ledd.]] Alle spenningskjelder har ein endeleg utgangsimpedans, òg kalla [[kjeldeimpedans]], som begrensar straumen, slik at det tek litt tid å lada opp kondensatoren. Spenninga over kondensatoren kan difor ikkje endrast pluseleg. I fig. 6 utgjer spenningskjelda <math>U_k</math> saman med motstanden <math>R</math> ein [[Thévenin-ekvivalent]], med kjeldemotstand <math>R</math>. Kor snøgt spenninga endrar seg avheng både av kapasitansen til kondensatoren og av kjeldeimpedansen <math>R</math>, og vert uttrykt med tidskonstanten <math>\tau</math>. For å finna tidskonstanten kombinerer vi ({{EquationNote|6}}) og ({{EquationNote|7}}): {{NumBlk|:|<math>\frac{U_k-u_C}{R} = C\frac{du_C}{dt},</math>|{{EquationRef|12}}}} som vi skriv om til {{NumBlk|:|<math>\frac{du_C}{dt} + \frac{u_C}{RC} = \frac{U_k}{RC}.</math>|{{EquationRef|13}}}} Dette er ei 1. ordens [[differensiallikning]]. Når kondensatoren et heilt utlada ved <math>t=0</math> er den generelle løysinga (for <math>t \geq 0</math>) {{NumBlk|:|<math>u(t) = Ae^{1/RC} + V_k \mbox{, } \mbox{ } t \geq 0.</math>|{{EquationRef|14}}}} Ut frå frå startføresetnaden {{NumBlk|:|<math>u_C(0^+) = 0 = A + U_k,</math>|{{EquationRef|15}}}} ser vi at {{NumBlk|:|<math>A=-U_k.</math>|{{EquationRef|16}}}} Så for <math>t \geq 0</math> har vi at {{NumBlk|:|<math>u_C(t) = U_k\left( 1 - e^{-1/RC} \right) = U_k\left( 1 - e^{-1/\tau} \right).</math>|{{EquationRef|17}}}} Ut frå ({{EquationNote|17}}) ser vi at tidskonstanten {{NumBlk|:|{{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math> \tau = RC.</math>}}|{{EquationRef|18}}}} <math>\tau</math> har eininga [[sekund]]. Om vi plottar spenninga <math>u_C</math>, som i fig. 9, og forlengar tangenten til kurva ved <math>t = 0</math> opp til der han kryssar <math>u_C(\infty)</math> er tidskonstanten definert som tida frå null til kryssningspunktet. Vi kan òg finna <math>\tau</math> ut frå grafen til straumen i fig. 10 på same måte. I simuleringa i fig. 9 og 10 er <math>R=1</math> k<math>\Omega</math> og <math>C=10</math> <math>\mu</math>F, så <math>\tau=RC=(1\mbox{ k}\Omega)(10\mbox{ }\mu\mbox{F})=10\mbox{ ms},</math> som vi òg ser ut frå grafane i fig 9 og 10. Om tidskonstanten <math>\tau</math> er stor og spenningskjelda genererer ei firlantkurve endar vi opp med spennings- og straumkurver som vist i fig. 11. Ein kabel har ein viss kapasitans, så for å senda [[Binærkode|binær]] data gjennom kabelen med stor [[bitrate]] må tidskonstanten vera liten. Kapasitansen til kabelen kan ikkje endrast (utan å bytta til ein annan type), så utgangsimpeansen til generatoren lyt vera liten. Om spenninga over ein kondensator er ei sinuskurve, som vist med den raude kurva i fig. 12, vil straumen inn i kondensatoren (blå kurve i fig. 12) ligga 90° framom spenninga. Grunnen til dette er at spenninga over kondensatoren ikkje kan endra seg plutseleg. Denne fasedriinga kan i enkelte samanhengar vera ei ulempe, medan ho i andre samanhengar kan vera ein føremon. Både [[Passivt filter|passive]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]] er tufta på fasedreiinga mellom straum og spenning. === Straum og spenning i frekvensplanet === Om det går ein [[sinus]]-forma straum <math>i(t)=I\sin(\omega t)</math> inn og ut av kondensatoren blir òg spenninga <math>u(t)=U\sin(\omega t)</math> over han sinus-forma; <math>U</math> og <math>I</math> er amplitudane til spenninga respektivt straumen, og <math>\omega</math> er [[vinkelfrekvens]]en i [[radian]]ar per [[sekund]] (rad/s). Samanhengen mellom straumen og spenninga i ({{EquationNote|6}}) blir da {{NumBlk|:|<math> I\sin(\omega t) = C \frac{d}{dt}\left(U\sin(\omega t)\right). </math> |{{EquationRef|19}}}} På [[Polarkoordinatsystem|polar form]] får vi da: {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = C \frac{d}{dt}\left(Ue^{j\omega t}\right), </math> |{{EquationRef|20}}}} der <math>e^j</math> er ein rotasjon med <math>\pi/2</math> [[Radian|rad]], eller 90°; sjå [[Eulerformelen]]. Når vi utfører derivasjonen får vi {{NumBlk|:|<math> Ie^{j\omega t} = j\omega C Ue^{j\omega t}, </math> |{{EquationRef|21}}}} der <math>j</math> syner at straumen ligg 90° framom spenninga. Vi kan forenkla notasjonen ved å skriva uttrykket med [[vinkelnotasjon]]<ref name="Hayt"/>: {{NumBlk|:|<math> I = j\omega C U. </math> |{{EquationRef|22}}}} Tilsvarande kan vi finna spenninga når straumen er kjent: {{NumBlk|:|<math> U = \frac{I}{j\omega C} = -j\frac{I}{\omega C}. </math> |{{EquationRef|23}}}} Desse uttrykka er mykje enklare enn i tidsplanet, men uttrykka i tidsplanet er òg nyttig i mange samanhengar. ==== Impedans ==== [[Fil:ZClin.png|mini|Fig. 13 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, lineære aksar.]] [[Fil:ZClog.png|mini|Fig. 14 Impedansen til ein 10 <math>\mu</math>F kondsensator, logaritmiske aksar.]] [[Elektrisk impedans|Impedansen]] <math>Z_C</math> er tilhøvet mellom spenning og straum: {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>Z_C = \frac{U}{I} = \frac{-j}{\omega C},</math> }} |{{EquationRef|24}}}} der subskriptet <math>_C</math> på <math>Z</math> minner oss om at det er impedansen til ein kondensator. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at impedansen til kondensatoren avtek når frekvensen aukar; dette er visualisert i fig. 13. Om vi plottar impedansen med logaritmiske aksar, som i fig. 14, får vi ei rett avtakande linje. Vi ser frå ({{EquationNote|24}}) at [[reaktans]]en <math>X_C=\frac{1}{\omega C}</math> og fasevinkel <math>-j</math> [[Eininga rad|rad]], eller <math>-90^\circ</math>. === Effekt og energi === Effekta (i [[Watt]]) er produktet av straum og spenning: {{NumBlk|:| <math> p = ui = C\frac{du_C}{dt}u_C. </math> |{{EquationRef|25}}}} Vi kan finna energien lagra i ein kondensator ved å summera (integrera) effekten <math>p</math> over eit tidsinterval <math>[-\infty,t]</math>: {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\infty}^t p d\tau = \int_{\infty}^t u_Ci_C d\tau.</math>|{{EquationRef|26}}}} Vi set ({{EquationNote|6}}) inn i ({{EquationNote|26}}): {{NumBlk|:|<math>W_C(\infty) = \int_{\tau=-\infty}^t u_C C\frac{du_C}{dt} d\tau = C \int_{{u_C(t)}(-\infty)}^{u_C(t)} C \frac{du_C}{dt} du_C = \frac{1}{2}Cu_C^2 \left| _{u_c(-\infty)}^{u_c(t)} \right.</math>|{{EquationRef|27}}}} Om kondensatoren var utlada ved <math>t=-\infty</math>, er <math>u_C(-\infty)=0</math>, så energien lagra i kondensatoren er {{NumBlk|:| {{Likning boks 1 |indent = : |cellpadding = 0 |border = 2 |border colour = black |background colour = transparent |equation = <math>W_C=\frac{1}{2}Cu_C^2.</math>}}|{{EquationRef|28}}}} Energien er proportional med kapasitansen <math>C</math> og med kvadratet av spenninga <math>u_C</math>. === Parallell og seriekopling === [[Fil:Capacitors_in_parallel.svg|mini|Fig. 15 Parallellkopling.]] [[Fil:Capacitors_in_series.svg|mini|Fig. 16 Seriekopling.]] Om vi parallellkoplar fleire kondensatorar, som i fig. 15, finn vi den resulterande kapasitansen ved å addera kapasitansane til all kondensatorane: {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}</math>.|{{EquationRef|29}}}} Seriekopling av fleire kondensatorar, som i fig. 16, resulterer i ein kapasitans {{NumBlk|:|<math display="block">C_\mathrm{eq} = \left(\sum_{i=1}^n\frac{1}{C_i}\right)^{-1} = \left({1\over C_1} + {1\over C_2} + {1\over C_3} + \dots + {1\over C_n}\right)^{-1}.</math>|{{EquationRef|30}}}} == Praktiske kondensatorar == Det vert produsert mange ulike typar kondensatorar, tilpass forskjellige bruksområde, frå små [[Overflatemonterinng|overflatemonterte]] komponentar på nokre [[Piko|p]][[Farad|F]], til store elektrolyttar på nokre Farad. Desse har vidt forskjellige eigenkapar, men det som er felles er at dei alle avvik frå ideelle kondensatorar. === Elektriske eigenskapar === Praktiske kondensatorar avvik frå dei idelle på fleire område. ==== Dielektrikum og permittivitet ==== [[Fil:Dielektrische_Absorption.svg|mini|Fig 17 Modell av dielektrisk absorpsjon.]] [[Fil:Kondensator_Zeigerdiagramm-1-.svg|mini|170px|Fig. 18 Ekvivalentskjema for praktisk kondensator (øvst) og impedans (nedst).]] [[Fil:E-cap-100uF-impedance-ESR-curves.jpg|mini|Fig. 19 Impedanse- og ESR-kurver for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein MLCC-kondensator.]] [[Fil:Film capacitor Ersatzschaltbild.svg|mini|Fig. 20 Ekvivalentskjema som innkluderer isolasjonsmotstanden.]] Permittiviten til dielektrikumet vert bestemt av fleire mekanismar. Desse har alle ulike [[tidskonstant]]ar, slik at permittiviteten, og difor kapasitansen, vert frekvensavhengig<ref name="Sangwine"/>. Permittiviteten er i røynda [[Komplekse tal|kompleks]] (<math>\varepsilon = \varepsilon' + j\varepsilon''</math>), men ofte er ein berre interresert i talverdien. Ved svært høge frekvensar, i [[Røntgenstråling|røntgenområdet]] og oppover har ikkje det elektriske feltet nokon innverknad på dielektrikumet, så permittiviteten er den same som i luft. Litt lengre ned i frekvensområdet, frå nokre titals GHz til rundt <math>10^{18}</math> Hz vil resonansane til elektonane på dei ulike energinivåa i atoma føra til skarpe toppar i permittiviteten<ref name="Kundert"/>. Deretter vil valenselektrona og til slutt atomenane skapa resonanstoppari permittiviteten. Men alle desse resonansane ligg i området over nokre titals [[Giga|G]][[Hertz|Hz]], så dei påverkar ikkje permittiviten i frekvensområdet til praktiske kondensatorar. Lengre nede i frekvensområdet, mellom 1 MHz og 5 GHz, fører feltet til at [[Elektrisk polarisasjon|polariserte molekylar]], og i nokre matarialar [[Elektrisk domene|elektriske domenar]], vert eksiterte, noko som fører til ein vestleg auka av permittiviteten. Dei polariserte molekyla, kalla [[dipolmolekyl]], orienterer seg i same retning som feltet, samstundes som feltet fører til at molekylane vert strekte ut langs feltet. Når det gjeld elektriske domenar talar ein om [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk orientering]], på grunn av at denne mekanismen har noko [[hysterese]] og slik minner om [[ferromagnetisme]]. Det er desse fenomena som fører til energitak i form av frekvensavhengig dielektrisk absopsjon. Denne mekanismen er med på å auka permittiviteten, slik at kapasitansen aukar ved låge frekvensar<ref name="Kundert"/>. Men han fører òg til auka tap i dielektrikumet. I lågfrekvensområdet, under 100 Hz, fører feltet til at det oppstår migrasjon av frie [[elektron]]<ref name="Sangwine"/>, men som ikke rekombinerte ved elektrodane<ref name="Kundert"/>. Ved låge frekvensar vil desse ladningene oppføra seg som makroskopiske [[dipol]]ar som reverserer retning kvar gong spenninga over terminalane endrar polaritet. Desse mekanismane har alle ulike tidskonstantar, noko som kan modellerast som illustrert i fig. 17. ==== ESR og ESL ==== Alle kondensatorar har ein viss motstand, både internt i elektrodar, eksterne terminalar, lodding, kontaktmotstand, etc. Men den dominerande faktoren er reorienteringa av molekylane i dielektriktrikumet når feltet skiftar retning, og i nokre dielektikum ferroelektrisk hysterese. ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 18. At tapa i dielektrikumet er frekvensavhengig heng saman med at I datablada vert summen av desse bidraga oppgjeve i form av ein sokalla «Equivalent Series Resistance» (ESR). ESR varierer med typen dielektrikum, temperatur og frekvens, som vist i fig. 22 og 23. For kondensatorar som arbeider med vekselspenning er det difor viktig at ESR er så liten mogleg. Men glattekondensatorar i [[likerettar]]ar kan òg verta utsette for store rippelstraumar. I svitsja spenningsregulatorar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, bør det nyttast kondensatorar med liten ESR. Interne og eksterne terminalar har òg noko [[induktans]], som avheng av oppbygging og storleik på kondensatoren. Til større kapasitansen er dess større er lengda på leiarane, og difor induktansen. Induktansen vert oppgjeven som «Equivalent Series Induktance» (ESL) i datablada. ESL kan reduserast ved å forbinda dei interne metalleiarane over heile endeflata, slik at tilførselbanane vert så stutte som mogleg. ESR og ESL er seriekopla med kapasitansen <math>C</math>, som illustrert i fig. 20. ==== Modifisert impedans ==== Når ein tek omsyn til ESR og ESL lyt impedansen til ein ideell kondensator, oppgjeven i ({{EquationNote|24}}), modifiserast til {{NumBlk|:|<math>Z'_C = X_C + R_{ESR} + X_{ESL} = \frac{-j}{\omega C} + R_{ESR} + j\omega L_{ESL} </math>|{{EquationRef|31}}}} :<math> = \sqrt{R_{ESR}^2 + ( \omega L_{ESL} - \left(\frac{1}{\omega C}\right)^2}e^{j\phi}, :</math> der <math>\phi = \tan^{-1}\left(\frac{X_{ESL}-X_C}{R_{ESR}}\right) = \tan^{-1}{\left(\frac{\omega L_{ESL}-\frac{1}{\omega C}}{R_{ESR}}\right)}</math>, som illustrert i fig. 17. ==== Resonans ==== Når frekvensen <math>\omega</math> aukar minkar reaktansen <math>X_C=-j\frac{1}{\omega C}</math> og reaktansen <math>X_{ESL}=j\omega L_{ESL}</math> aukar. Når talverdiane er like (når <math>X_C=X_{ESL}</math>) vil dei kansellera kvarandre og vi står att med <math>R_{ESR}</math> i ({{EquationNote|31}}). Kondensatoren har difor in resonans ved frekvensen {{NumBlk|:|<math>\omega_n = \frac{1}{\sqrt{L_{ESL}C}}\mbox{ }\mbox{ rad/s},</math>|{{EquationRef|32}}}} med <math>Q</math>-verdi {{NumBlk|:|<math>Q = \frac {\omega_n L_{ESL}}{R_{ESR}} = \frac {1}{\sqrt{L_{ESL} C}}\frac {L_{ESL}}{R_{ESR}} = \sqrt{\frac {L_{ESL}/C}{R_{ESR}}}.</math>|{{EquationRef|33}}}} Som det går fram av ({{EquationNote|33}}) vil ein stor ESR redusera <math>Q</math>-verdien. Fig. 18 syner korleis ESR og impedansen varierer med frekvensen for ulike 100 <math>\mu</math>F electrolyttkondensatorar og ein fleirlags keramisk kondensator (MLCC). Vi ser at MLCC-kondensatoren har større <math>Q</math>-verdi enn elektrolyttane. Under resonansfrekvensen fell impedansen av omlag som <math>1/f</math>, som predikert av ({{EquationNote|24}}), men over resonansfrekvensen er <math>\omega L > 1/(\omega C)</math>, som er det same som at impedansen er induktiv, og talverdien aukar omlag som <math>\sqrt{f}</math><ref name="Kundert"/>, noko som òg går fram frå fig. 18. Komponenten er med andre ord induktiv i staden for kapasitiv i området over resonansfrekvenen. Ein måte å bøta på dette er å plassera ein, eller fleire, mindre kondensatorar i parallell med ein stor kondensator. Dei mindre ein kondensatora er, di kortare er leiarane mellom platene og dei ytre terminalane, som fører til ein mindre ESL, som i sin tue fører til at resonansfrekvensen gamnar ved ein høgare frekvens. Ein liten kondensator er difor kapasitiv lengre opp i frekvensområdet. ==== Tapsfaktor ==== Fig. 18 syner òg at ESR fall av tilnærma som <math>1/f</math>, noko som kjem av at tapa i permittiviteten er frekvensavhengig. Datablada gjev som oftast opp ein sokalla tapsfaktor <math>\tan \delta</math> i staden for ein <math>Q</math>-verdi. Tapsfaktoren er definert som {{NumBlk|:|<math>\tan \delta = \frac{R_{ESR}}{X_C} = \omega_n C R_{ESR} = 1/Q.</math>|{{EquationRef|34}}}} Fig. 25 og 26 syner døme på korleis <math>\tan \delta</math> varierer med frekvensen respektivt temperaturen for ulike filmkondensatorar. Etter som <math>R_{ESR}</math> og <math>X_C</math> har omlag same frekvensavhegigheit er <math>\tan \delta</math> tilnærma, men ikkje heilt, konstant, som døma i fig. 25 syner. ==== Dielektrisk absorpsjon ==== {| class="wikitable" align="right" width="10%" style="margin-left: 15px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 1 Typiske verdiar for dielektrisk absorpsjon |- style="background:#ABCDEF" ! Kondensatortype ! Dielektrisk absorpsjon |- | Luft, Teflon || ikkje målbar |- | Polypropylen || 0,01...0,05 % |- | Polyester || 0,2...0,25 % |- | Keramisk, X7R || 0,6...1 % |- | Keramisk, Z5U || 2,0...2,5 % |- | Aluminiumelektrolyttar|| 10...15 % |- |} Når kondensator er opplada er dielektrikumet polarisert ved at dei dipolare molekylane er orientere i same retning som det elektriske feltet, og i nokre dielektrikum spelar ferroelektrisk hysterese ein rolle. Nå kondensatoren så vert utlada ved å kortslutta terminalane, vil molekylane i det dielektriske materialet gå attende til den opphavlege ekvilibriumposisjonen, men på grunn av lange tidskonstantar, jfr. fig. 17, tek det noko tid før materialet er attende til den opphavlege tilstanden<ref name="Kundert"/>. Dette fører til at det oppstår ei restspenninga over terminalane etter at kortslutninga er fjerna. For å fjerna restladninga lyt terminalane vera kostslutta over eit vist tidsrom, som avheng av typen dielektrikum. Denne restspenninga kan vera problematisk i samband med pressisjonselektronikk<ref name="Pease"/>, som til dømes intergratoarar, S/H-krinsar, etc. I samband med store høgspenningselektrolyttar kan restspenninga i verste fall føra til pensonskade. Ein kan unngå dette ved å kortslutta store elektrolyttar under lagring, eller når ein arbeider med dei. Tabell 1 syner typiske verdiear for dielektrisk absorption for nokre kondensatortypar. ==== Isolasjonsmotstand og lekasjestraum ==== Alle praktiske kondensatorar har ein liten lekasjestraum, som avheng av dielektrikumet<ref name="Electrocube"/>. I tillegg til Ohmsk lekasje spelar [[Poole–Frenkel-effekta]] og [[kvantemekanisk tunnelering]] ein rolle<ref name="Doeeet2"/>. Lekasjestraumen aukar med arealet til dielektrikumet og spenninga over kondensatoren. For elektrolyttar, som har mykje større lekkasjestarum enn film og keramiske kondensatorar, publiserer produsentane vanlegvis lekkasjestraumen i datablada, i <math>\mu</math>A. Film- og keramiske kondensatorar har så liten lekasjestraum at det er vanskeleg å måla han. Produsentane spesifiserer difor isolasjonsevna i form av ein isolasjonsmotstand <math>R_{isol}</math> i staden for lekkasjestraumen. <math>R_{isol}</math> kan modellerast ved å plassera motstanden <math>R_{isol}</math> i parallel med capasitansen <math>C</math>, som illustret i fig. 20. På grunn av at <math>R_{isol}</math> er proporsjonal med arealet på dielektikumet er han òg proposjonal med kapasitansen. For å sleppa å lista opp <math>R_{isol}</math> for alle verdiane som vert produserte publiserer fleire produsentane produktet <math>R_{isol}C</math>, med einina M<math>\Omega\cdot \mu</math>F, som vist i fig. 29 for ulike filmkondensatorar. Isolasjonsmotstanden avtek eksponensialt med temperaturen, så <math>R_{isol}C</math>-kurvene i fig. 29 krummar nedover. Når ein kondensator er vert opplaga frå utlada tilstand er <math>R_{isol}</math> mindre enn den endelege verdien, og det kan ta fleire minutt før han når den endelege verdien<ref name="Electrocube"/>, Produktet <math>R_{isol}C</math> er eigentleg ein tidskonstant {{NumBlk|:|<math>\tau_{iso} = R_{isol}C,</math>|{{EquationRef|35}}}} så i staden fpr M<math>\Omega\cdot \mu</math>F kan einina sekund, eller minutt, nyttast. For store filmkondensatorar kan <math>\tau_{iso}</math> ha verdiar frå rundt 15 min til over 250 timar. I presisjonskrinsar, som til dømed [[timer]]ar, er det viktig at <math>R_{isol}</math> er stor. ==== Gjennomslagsspenning ==== Gjennomslagsspenning er den minste spenninga som fører til at ein del av dielektrikumet vert elektrisk leiande. Når gjennomslagsspenninga vert overskriden, sviktar isolereingsevna til materialet<ref name="Domingos"/><ref name="Desphande2015"/>, slik at det flyt straum gjennom materialet. Dette kan føra til katastrofal svikt av kondensatoren, men nokre typar er sjølvlækjande, på det viset at aluminiumsfilmen i platene fordampar. Gjennomslagsspenninga er avhengig fleire faktorar, som typen dielektrikum, ureingar i materialet, tjukkelsen, etc. Gjennomslagsspenninga kan aukast ved å auka tjukkleiken på dielektrikumet, men det fører til at dei fysiske dimensjonane til kondensatorane aukar. Så til høgare spenning ein kondensator er dimensjonert for, di meir plasskrevjande vert han. ==== Nominell arbeidsspenning ==== [[Fil:Rated-Category.svg|mini|Fig. 21 Spenningsnedgradering ved auka temperatur.]] Nominell arbeidsspenning er maksimal kontinuerleg likespenning, ved romtemperatur, som kondensatoren er konstruert for. Ved høgere temperatur en romtemperatur lyt spenninga reduserast, som illustrert i fig. 21. De fleste produsentane publiserer òg ei høgare maksimum spenning (toppspenning) som kondensatoren tåler å utsettast for i eit avgrensa tidsrom. For filmkondensatorar ligg denne 1,5 til 2 gongar høgare enn den nominelle spenninga, og for elektrolyttar 1,1 til 1,25 gongar nominelle spenninga<ref name="PCBSync"/>. For å forlenga livslengda til kondensatorane bør ein syta for at nominell arbeidsspenning ligg noko over spenninga dei vert utsette for i krinsane. Om livslenga er oppgjeven til <math>T_{L_0}</math> ved nominell arbeidsspenning <math>U_0</math> kan ein finna livslengda ved den reduserte spenninga <math>U</math> som<ref name="PCBSync"/> {{NumBlk|:|<math>t_{L} = t_{L_0}(U_0/U)^n,</math>|{{EquationRef|36}}}} der <math>n</math> er ein sokalla levetidseksponent, som for aluminiumelektrolyttar bør ligga i området 3 til 5, og for keramiske kondensatorar 7 til 9. Å nytta kondensatorar med høgare nominell arbeidsspenning enn spenninga dei vert utsette for i krinsen er ein effektiv måte å redusera feilraten og auka levetida på. ==== Toleransar ==== {| class="wikitable" align="right" width="20%" style="margin-left: 25px; <span style="font-size:90%"> |+ Tabell 2 Toleransekodar |- style="background:#ABCDEF" ! Kode ! Toleranse |- | B|| <math>\pm 0,1</math> pF |- | C || <math>\pm 0,25</math> pF |- | D || <math>\pm 0,5</math> pF |- | F || <math>\pm 1</math> % |- | G || <math>\pm 2</math> % |- | J || <math>\pm 5</math> % |- | K || <math>\pm 10</math> % |- | M || <math>\pm 20</math> % |- | Z || +80 %, - 20 % |- |} Kapasitansen til kondensatorane varierer noko under produkasjonen, så det er alltid eit lite avvik frå nominell verdi. Maks tilate avvik vert som oftast uttrykt som ein prosentandel. Ein 10 nF kondensator med ±5 % toleranse kan difor ha ein verdi som ligg ein plass mellom 9,95 nF og 10,05 nF, og framleis være innanfor spesifikasjonen. For svært små kondensatorar med verdiar rundt 1 [[Piko|p]][[Farad|F]] vert toleransen av og til oppgjeven som ein absoluttverdi. Det vert ofte nytta ein kode, som i tabell 2, for å syna toleransen. Produsentane sorterer ofte komponentane og sel dei med dei snevraste toleransane til høgare pris. Elektrolyttar har ofte usymmetriske kodar, som +80 %, - 20 %. Den oppgjevne toleransen representerer nominell nøyaktigheit ved romtemperatur under standard måletilhæve, som ofte er ei [[sinus]]forma spenning på 1 [[Kilo|k]][[Hertz|kHz]], utan forspenning ([[likespenning]]), og ein temperatur på <math>23 \mbox{°C ± 2 °C}</math>. Den nominelle toleransen inkluderer ikke den ekstra kapasitansvariasjonen som oppstår på grunn av at temperaturen avvik frå 23 °C. Men produsentane gjev som oftast opp ein [[temperaturkoeffisient]] som kan nyttast for å finna avviket ved endra temperatur. Mange datablad syner avviket grafisk, som vist i fig. 26. Den nominelle toleransen innkluderer heller ikkje avvik som oppstår når det ligg ei forspenning over kondensatoren, men datablada inneheld ofte denne informasjonen i form av ein koeffisient eller ein graf. For å finna totalavviket tek ein utgangspunkt i den nominelle toleransen og legg til dei andre avvika. ==== Standardverdiar ==== Kondensatorar vert produserte med kapasitansar som fylgjer standardiserte verdiar baserte på ei [[geometrisk rekkje]], kjend som [[E-serie]]n. Dei vanlegaste rekkjene er: E6 (10 %): 10, 15, 22, 33, 47, 68 E12 (5 %): 10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82 Talet etter E er antal verdiar i rekkja: E6-rekkja har 6 verdiar, E12 rekkja har 12, etc. Til finare toleransen er dess fleire verdiar har rekkja. E48 (2 %) og E96 (1 %) har difor 48 respektivt 96 verdiar. Det vert òg produsert verdiar som ligg ein eller fleire faktorar på 10 under og over desse verdiane. Standardiserte verdiar forenklar både produksjonen og lagerføringa av kondensatorar. === Ikkjepolariserte typar === Det vert produsert fleire typar ikkjepolarisert kondensatorar, der det vanlegaste dielektrikum er ein eller anna plastikk eller keramikk. Men det vert òg i nokon grad nytta [[glimmer]], papir og [[glas]] som dielektrikum. ==== Filmkondensatorar ==== [[Fil:Film_caps_HV_construction_2.png|mini|Fig. 22 Oppbygging av ein holmontert tosidig metallisert filmkondensator.]] [[Fil:SMD-Film-Cap.png|mini|Fig. 23 Overflatemontert filmkondensator.]] [[Fil:Filmcaps-Construction-Versions.png|mini|Fig. 24 Oppbygging av metallfilm og metallisert kondensator.]] [[Fil:Folko-Kurve-C-f-Frequenz-4.png|mini|Fig. 25 Variasjon av kapasitansen som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurven-tan-d-4 (cropped).png|mini|Fig 26 Variasjon av kapasitansen som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Frequenz-3.png|mini|Fig 27 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av frekvens.]] [[Fil:Folko-Kurve-tand-f-Temperatur.png|mini|Fig 28 Variasjon i tapsfaktor som funksjon av temperatur.]] [[Fil:Folko-Kurven-Isolationswiderstand.png|mini|Fig. 29 Variasjon i isolasjonsmotstand som funksjon av temperatur,]] [[Fil:Folko-U-von-T-Normung.svg|mini|Fig. 30 Spenningsnedgradering på grunn av stigande temperatur for ulike filmkondensatorar.]] Filmkondensatorar er bygd opp av fleire lag med leiande materiala, som oftast [[aluminium]], med isolerande lag (dielektrikum) mellom, som illustrert i fig. 22, 23 og 24. Metallfolien er forbunde med terminalane på kvar ende, noko som fører til liten induktans (ESL) og gjer at resonanfrekvensen hamnar lengre opp i frekvensområdet. Filmkondensatorar kan grovt sett delast i to typar: metallfolie og metallisert film. I metallfoliekondensatorar er ein tynn metallfilm lagt på dielektrikumet. Metallfilmen gir større tverrsnitt en den metallisert typen, så dei tåler større pulsstraumar. I den metalliserte typen er eit tynt metallskikt dampa på dielektrikumet. Dette fører mindre avstand <math>d</math> mellom platene for eit gitt areal <math>A</math>, som i sin tur fører til mindre volum per Farad. Denne typen tåler mindre spenningar enn metallfoliekondensatorar, men om det oppstår eit gjennomslag vil metallet fordampa, slik at kondensatoren er sjølvreparerande. Tabell 2 gir eit oversyn over betegnelsane for dei vanlegaste filmkondensatorane. Men nokre produsentar nyttar andre betegnelsar. Det er difor naudsynt å studera datablada nøye når ein skal velgja kondensatortype. Filmkondensatorar er ikkje polariserte, så ein kan bytta om på polane. Men i følsame krinsar kan det likevel vera ein føremon å forbinda den ytre metallfilmen til jord, slik at han funderer som eit [[faraday-bur]]. Sume typar har difor eit merke på den enden som er forbunden med det ytre laget. Filmkondensatorar har verdiar frå 100 pF til rundt 100 μF, avhengig av dielektrikum og produsent. Toleransane er ofte 20 &, 10 % og 5 %, men nokre typar er tilgjengeleg med toleransane 2% og 1 %. Til finare toleransener til høgare er prisen, og nokre typar er berre tilgjengelege på bestilling. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Vanlege typebetegnelsar for filmkondensatorar |- class="hintergrundfarbe6" ! rowspan="1"| Dielektrikum ! rowspan="1"| Akronym ! colspan="1"| Metallfolie ! colspan="1"| Metallisert |- | Polyethylene terephthalate (Polyester) || PET || (F)KT || MKT; MKS |- | Polypropylen || PP || (F)KP || MKP |- | Polyethylennaftalat || PEN || (F)KN || MKN |- | Polyfenylensulfid || PPS || (F)KI || MKI |- | Polytetrafluoreten || PTFE || – || – |- | Polystyren || PS || KS || |- | Polykarbonat || PC || (F)KC || MKC |- | Papir || (P) || – || (MP) |} ===== Polyester (PET) ===== Polyester er ein kategori [[polymer]]ar med ein eller to [[ester]]bindingar i kvar repeterande eining i hovedkjeda. Typen som vert nytta i filmkondensatorar er Polyethylene TerePhthalate (PET). [[DuPont]] sitt [[varemerke]] «Mylar» vert av og til nytta. Polyesterkondensatorar har relativt stor dielektrisitetskonstant (<math>\mu_r</math> = 3,2), så dei har mindre fysiske dimensjonane enn for mange andre filmkondensatorar. Men dei har etter måten stor tapsfaktor, så dei høver best for likespenning og låge frekvensar. Dei har òg moderat pris, vert produserte for spenningar opp til 16 kV<ref name="Desphande2015"/> og tåler temperaturar opp til 125 C<math>^{\circ}</math>. Dei er mykje nytta for mindre kritiske bruksområde. Men kapasitansen varier både med temperaturen og frekvensen, som vist i fig. 25 og 26, så dei høver ikkje for meir krevjande bruksområde som [[Elektrisk filter|filter]]e, [[S/H-krins]]ar, etc. ===== Polypropylene (PP) ===== [[Polypropylene]] er eit materiale som med eigenskapar som gjer at det høver godt som dielektrikum i filmkondensatorar. Tapsfaktor er mykje mindre enn for polyesterkondensatorar, noko som gjer dei attraktive i høgfrekvenskrinsar. Dei vert produsert med kapasitansar frå ca. 1 nF til 4,5 mF og for spenningar opp til 900 V<ref name="Desphande2015"/> og toler temperaturar opp mot <math>100 \mbox{ C}^{\circ}</math>. Polypropylenekondensatorar er stabile og kapasitansen varierer lite med frekvensen, temperatur og spenning. Dielektrisitetskonstanten til polypropylene (<math>\mu_r</math> = 2,22 - 2,25) er mindre enn for polyester, så dei fysiske dimensjonane er noko større. Polypropylene har mykje mindre variasjon i kapasitansen med temperatur og frekvens enn polyester, og dei er tilgjengelege med toleransar ned til 1 %, så denne typen høver bra i prosisjonselektronikk som filtere, S/H-krinsar, etc. På grunn av at dei har liten tapsfaktor og tåler høge spenningar vert dei ofte nytta for [[fasekorreksjon]] i samband med [[Elektrisk motor|elektriske motorar]]. «Biaksialt Orienterte Polypropylene» (BOPP) er en variant der polymerfilmen vert framstilt ved å strekkja han i to forskjellige retninger – langs maskinretninga og i tverrretningen – noko som fører til at polymerkjedene orienterer seg på en måte som resulterer i at filmen har svært låg tapsfaktor over eit stort frekvens- og temperaturområde<ref name="ZhangK"/>, som vist i fig. 27 og 28. Isolasjonsmotstanden er høg og syner mindre variasjon med temperaturen enn andre dieletrikum kutta i filmkondensatorar, som vist i fig. 29. ===== Polyethylennaphthalat (PEN) ===== Polyethylennaphthalat vert produsert av DuPont og har eit temperaturområde som strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math>. Materialet har liten [[termisk motstand]] og høg gjennomslagsspenning, som gjer det mogleg å produsera kondensatorar med etter måten små dimensjonar. Men som det går fram frå fig. 25 og 26 varierer kapasitansen meir med frekvensen og temperaturen enn polypropolyen, men ikkje like mykje som PPS. På grunn av at PEN tåler høge temperaturar vert denne typen i stor grad nytta for omerflatemonterte kondensatorar. ===== Polyphenylenesulfide (PPS) ===== Den einaste produsenten a polyphenylenesulfide er det japanske føretaket Torayo<ref name="Desphande2015"/>. Som det går fram frå fig. 22 har PPS omtrent same variasjon av kapasitansen med frekvens som polypropolyen, men variasjon med temperaturen er svært liten og mindre enn for polypropolyen. Variasjonen av tapsfaktoren med frekvens og temperatur er ikkje så ulik polypropolyen, fig. 23 og 24. Isolasjonsmotstanden er høg, men har noko variasjon med temperaturen, fig. 26. Materialet tåler spenningar opp til 400 V og temperaturområdet strekkjer seg frå -55 C<math>^{\circ}</math> til 150 C<math>^{\circ}</math><ref name="Desphande2015"/>. Kostnaden er omlag som for polyester, så PPS-kondensatorar er attraktive i mange samanhengar. ===== Polykarbonat (PC) ===== [[Polykarbonat]] har mange attraktive eienskapar, som liten tapsfaktor, stort temperaturområde (-55 C<math>^{\circ}</math> til 125 C<math>^{\circ}</math>) og liten variasjon i kapasitans med frekvens og temperatur. Dielektrisitetskonstanten til polycarbonate (<math>\mu_r</math> = 3,0, så dimensjonare er ikkje så mykje større enn polyester. På trass av desse eigenskapane la den største produsenten av polycarbonate (Bayer) ned produksjone rundt år 2000<ref name="Desphande2015"/>. Så polycarbonate er i dag erstatta av andre materialar, som PPS. ===== Polyetylentereftalat (PTP) ===== Polyetylentereftalat vert produsert av biaksialt orientert polyetylentereftalatfilm. Berre metallisert typar er i produksjon. Dei har omlag same variasjon av kapasitans og tapsfaktor som PEN. Dei tåler høge nok temperaturar og vert nytta for overflatemonterte kondensatorar. ===== Polystyren (PS) ===== [[Polystyren]], òg kalla «Styroflex», har svært låg tapsfaktor, låg lekasjestraum og liten variasjon i kapasitansen over eit stort temperaturområde. Polysterene høver svært godt for kritiske bruksområder, som filtere, S/H-krinsar, o.l., men dei dei tåler ikkje temperaturar over 85 °C og har for det meste vorte erstatta av polypropolyene. Polysterenekondensatorar har vore så godt som umulege å få tak i etter 2010. ===== Polytetrafluoreten (PTFE) ===== [[Polytetrafluoreten]], kalla Teflon av produsenten DuPont, har svært høg isolasjonsmotstand og låg tapsfaktor (<math>\tan \delta < 5\cdot 10^{-2}</math>). Men dieletrisiteskonstanten er låg (rundt 2,1), så teflonkondensatorar har større volum enn andre filmkondensatorar. Materialet tåler temperaturar opp mot 250 <math>^\circ</math>C, men PTFT er vanskeleg å framstilla med konstant tjukkleik<ref name="Desphande2"/> og prisen er høg. Det vert likevel produsert PTF-kondensatorar med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu\mbox{F}</math><ref name="Desphande2"/>. Overflatemonterte PTFT-kondensatorar vert berre produserte med kapasitans under 10 pF<ref name="Desphande2"/>. På grunn av høg pris vert dei berre nytta i kritiske krinsar. ===== Papir (P) ===== [[Fil:MP-Power-Kondensator-Prinzip-1.png|mini|Fig. 31 Papirkondensator med enkeltsidig metallisert papir, impregnert med isolerande olje.]] Papir er ein god isolator og vert i nokon grad nytta som dielektrimum i kondensatorar for høge spenninar og store rippelstraumar. Som andre filmkondensatorar kan dei verta byggde opp ved å plassera papir mellom aluminiumselektrodar (papirarkkondensatorar), men det vanlegaste er metallisert papir, der papiret vert pådampa eit tynt metallskjikt (MP). Av di papir er porøst lyt det impregnerast for å hindre [[korona]]effekt og gjennomslag. Dette vert gjordt med smelta voks eller ulike typar olje, som mineralolje og silisiumolje. Fettstoffa aukar strekkstabiliteten, men reduserer til en viss grad dielektrisitskonstanten. Papir har <math>\varepsilon_r=6.6</math> og mineralolje har <math>\varepsilon_r=2.3</math>. Den resulterande dielektrisitetskinstanten ligg i området 3,1 til 4,5<ref name="Doeeet"/>. Papirarkkondensatorar er bygd opp av to aluminiumsfoliar og eit papirark, som illustrert i fig. 31. Papirarket og dei to aluminiumsarka vert rulla saman til ei sylindrisk form. For å beskytte dielektrikumet mot det ytre miljøet vert papirarket dekt med voks eller dynka med olje, og heile sylinderen vert belagt med voks eller plastharpiks for å beskytte han mot fuktighet i lufa<ref name="Doeeet"/>. Dei to aluminiumsarka vert forbunne med kvar sin endeterminal. På grunn av at papiret er dynka med olje vert denne typen av og til kalla «papir i olje-kondensatorar». I en metallisert papirkondensator er papiret belagt med eit tynt lag [[sink]] eller aluminium og rulla saman i form av en sylinder. Metalliserte papirkondensatorar er er mykje mindre enn papirarkkondensatorar. Dette er difor den mest brukte typen og reine papirarkkondensatorar vert skjeldan nytta i moderne utstyr. Men kombinert papir- og plastikkdielektrikum er vanleg. Papirkondensatorar vert produserte med kapasitans frå 1 nF til 2 <math>\mu</math>F. Dei vert nytta der ein treng kondensatorar som kan hansama store pulsforma spenning/straumar som X- og Y-kondensatorane i [[nettstøyfilter]]e. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 3 Eigenskapar til ulike dielektrikum nytta i dei vanlegaste filmkondensatorane. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Material |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! PET ! PP ! PEN ! PPS |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 3,3 || 2,22...2,25 || 3,0 || 2,2 |- | colspan="2"| Minimum filmtjukkleik (μm) || 0,7...0,9 || 1,9...3,0 || 0,9...1,4 || 1,2 |- | colspan="2"| Fuktigheitsabsorbsjon (%) || låg || <0,1 || 0,4 || 0,05 |- | colspan="2"| Dielektrisk strength (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 || ~470 |- | colspan="2"| Maks spenning (V/μm) || 280 || 400 || 300 || 220 |- | colspan="2"| Likespenningsområde (V) || 50—1000 || 40—2000 || 16—250 || 16—100 |- | colspan="2"| Kapasitansområde || 100&nbsp;pF—10&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—22&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—1&nbsp;μF || 100&nbsp;pF—0.47&nbsp;μF |- | colspan="2"| Temperaturområde (°C) || -55 — +125 /+150 || -55 — +105 || -55 — +160 || -55 — +150 |- | colspan="2"| ΔC/C variasjon med temperatur (%) || ±5 || ±2,5 || ±5 || ±1,5 |- | rowspan="5"| Tapsfaktor (<math>\cdot</math>10⁻⁴) |- | ved 1&nbsp;kHz || 50—200 || 0,5—5 || 42—80 || 2—15 |- | ved 10&nbsp;kHz || 110—150 || 2—8 || 54—150 || 2.5—25 |- | ved 100&nbsp;kHz || 170—300 || 2—25 || 120—300 || 12—60 |- | ved 1&nbsp;MHz || 200—350 || 4—40 || – || 18—70 |- | rowspan="2"| Tidskonstant R_Iso•C (s) || ved 25&nbsp;°C || ≥100000 || ≥10000 || ≥10000 || ≥10000 |- | ved 85&nbsp;°C || 1.000 || 10.000 || 1.000 || 1.000 |- | colspan="2"|Dielektrisk absobsjon ( %) || 0,2—0,5 || 0,01—0,1 || 1—1,2 || 0,05—0,1 |- | colspan="2"|Spesifikk kapasitans (nF<math>\cdot</math>V/mm³) || 400 || 50 || 250 || 140 |} <gallery> Fil:Cpoli.JPG|Fig. 32 PET-kondensator. Fil:IPRS_PMP09XX_Capacitors.jpg|Fig. 33 PET-kondensatorar. Fil:IPRS_PMP03XX_Film_Capacitors.jpg|Fig. 34 Ymse PET-kondensatorar. Fil:Mullard_C280_capacitors.jpg|Fig. 35 Polyesterkondensatorar frå 1960-/ 1970-talet. Fil:Nedap_ESD1_-_power_supply_board_1_-_WIMA_FKP_1-91667.jpg|Fig. 36 WIMA FKP 1 polypropolyenkondensatorar. Fil:Sprague_715P_'orange_drop'_polypropylene_film_and_foil_capacitor_(14292874689).jpg|Fig. 37 Sprague 715P polypropolyen. Fil:IPRS_Styroflex_(polysterene)_capacitor.jpg|Fig. 38 Ein 10 nF polysterenkondensator frå 1970-talet. Fil:MP3-X2-P1180582b.JPG|Fig. 39 WIMA metalliserte papirkondensatorar. </gallery> ==== Glimmerkondensatorar ==== [[Fil:Silver_mica_capacitors.jpg|mini|Fig. 40 1 nF, 500 V glimmerkondensatorar.]] [[Glimmer]], òg kalla kråkesølv, eller «silver mica», er bygd opp av glimmerskiver. Materialet vert splitta opp i tynne skiver av tjukkleis rundt 25 <math>\mu</math>m, som vert belagt med sølv på begge sider<ref name="Sangwine"/>. Komponenten vert deretter innkapsla i [[epoksy]] for å beskytta han mot miljøet<ref name="EEPower"/>. Glimmerskivene kan ikkje rullast saman, så komponentane vert bygd opp av ei eller fleire skiver. Glimmerkondensatorer vert vanlegvis nytta der ein treng stabile, pålitelige kondensatorar med relativt små verdier, opp til 100 nF. Dei har liten tapsfaktorar og har difor høge <math>Q</math>-verdiar, som gjer at dei høver bra for høge frekvensar. Glimmerkondensatorar vert stort sett nytta i krinsar som arbeider med [[radiofrekvens]]ar. Dei har den føremonen at kapasitanen er stabil over tid<ref name="EEPower"/>. ==== Keramiske kondensatorar ==== [[Fil:Ceramic_Disc_Capaictor.svg|mini|Fig. 41 Oppbygging av keramisk skivekondensator. 1) terminalar, 2) fenolomslag, 3) lodding. 4) sølvelektrode, 6) keramisk dielektikum.]] [[Fil:MLCC-Principle.svg|mini|Fig. 42 Oppbygging av MLCC-kondensator. 1) metallelektrodar, 2) keramisk dielektrikum, 3) metallkontaktar.]] [[Fil:Keramikkondensator roehrchen IMGP5376 (cropped).jpg|mini|Fig. 43 Eldre røyrforma keramisk kondensator, produsert frå 1950- til 1970-talet.]] [[Fil:MLCC-Klasse_1-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 44 Variasjon av kapasitansen med spenninga for ulike MLCC-kondensatorar. ]] [[Fil:MLCC-Cap-Temp-Klasse-2-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 45 Variasjon av kapasitansen med temperaturen for ulike keramiske kondensatorar .]] [[Fil:MLCC-Max-Kap-Kurven-engl.svg|mini|Fig. 46 Samanheng mellom maks spenning og kapasitans for ulike keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Delta-Cap-versus-Zeit-engl.png|mini|Fig. 47 Aldring av keramiske kondensatorar.]] [[Fil:Sperrschichtkondensator-Aufbau.png|mini|Fig. 48 Oppbygging av diffusjonsbarrierekondensator.]] Keramiske kondensatorar er bygd opp med mange ulike keramiske dielektrikum, som har det til felles at dei har svært høge dielektrisitetskonstantar (20 til 20.000)<ref name="Desphande2"/>. Dei fysiske dimensjonar er difor små, noko som gjer at dei høver gødt for kompakt elektronikk. Dei kan grovt delast i to typar: skivekondensatorar og multilags kondensatorar (MLCC). Kapasitansen til dei fleste keramiske kondensatorane ligg i området 0,5 pF til 1 <math>\mu</math>F, men det finst nokre med kapasitans heilt opp i 100 <math>\mu</math>F. Maks spenning varierer frå 2,5 V til 20 kV<ref name="Desphande2"/>. ===== Skivekondensatorar ===== Skivekondensatorar er bygd opp på eit keramiske dielektrikum utforma som ei sirkulær eller firkanta skive, med elektrodar på kvar side. Dielektrikum er ofte [[bariumtitanat]]pulver, som vert pressa til skiver og herda ved høg temperatur. Elektrodane vert laga av eit pulverforma materiale som inneheld sølv og glas, plus eit organisk bindemateriale. Dette materialet vert plassert på det keramiske dielktrikumet ved hjelp av [[silketrykk]]. Komponentane vert deretter varma opp til glaset smeltar og elektrodematerialet festar seg til den keramiske skiva. Metalltrådar vert så lodda til elektrodane. Skivekondensatorar er billige i produksjon, og bert nytta der pris er viktigare enn kvalitet. Dei siste åra har dei i stort mon vorte erstatta av overflatemonterte fleirlagskondensatorar av MLCC-typen. ===== Multilag keramiske kondensatorar (MLCC) ===== «Multilayer Ceramic Capacitors» (MLCC) er bygd opp av fleire lag med keramisk dielektrikum, med metallfilmelektrodar mellom, som vekslesvis er forbundne med dei to eksterne terminalane. Tidlege MLCC-kondensatorar hadde ofte frå 20 til 30 lag, men i dag vert det nytta heilt opp i 500 lag<ref name="Desphande2"/>. Desse stablane vert så [[Sintring|sintra]] til harde blokker. Endane på blokkene vert påført eit sølv-glass-materiale, som fungerer som terminalar, som illustrert i fig. 42. Dei små dimensjonane til overflatemonterte MLCC-kondensatorar gjer dei attraktive for kompakt elektronikk, som til dømes i [[mobiltelefon]], [[Minnepinne|minnepinnar]], [[øyrekanalhøgtalar]]ar, [[høreapparat]], etc. Dei blir òg nytta på [[hovudkort]]et både til stasjonære og bærbare [[datamaskin]]ar, [[medisinsk elektronikk]], etc. Andre viktige bruksområde er [[bil]]-, [[fly]]- og [[romfart]]industrien. Det vert årleg produsert over <math>10^{12}</math> MLCC-kondensatorar, noko som utgjer 80 % av alle kondensatorar som vert produserte<ref name="Desphande2"/>. ===== Røyrkondensatorar ===== I røyrkondensatorar er dielektrikumet utforma som eit røyr av keramisk materiale, som vist i fig. 43. Den indre og ytre overflata er belagt med sølvblekk, som fungerer som elektrodar. Denne typen er no forelda, men var tidlegare vanleg i mellom anna [[røyrforsterkar]]ar. ===== Kvalitetsklassar ===== [[Electronic Industries Association|EIA]] har definert fire klassar (I, II, II og IV) for keramiske kondensatorar, basert på typen dielektrikum og eigenskapar, men klasse IV er skjeldan i bruk. ====== Klasse I (C0G/NPO) ====== Klasse I C0G (C-Zero-G) eller NPO (Negative-Positive-Zero) vert kalla ultrastabil, og er den klassen som har best kvalitet. Dei vert produserte med kapasitansar i området 1 pF til 100 nF og toleransane er typisk 5 %. Som dielektrikum vert det nytta [[magnesiom]][[titanat]], som har ein positiv [[temperaturkoeffisient]] og [[kalsium]]titanat, som har negativ temperaturkoeffisient. Ved å kombinera desse kan oppnår ein ein dielektrisitetskontant på 5 til 150, og ein temperaturkoeffisient mellom +50 og -5000 ppm/°C. Andre dielektrikum er [[rutil]], [[perovskitt]] og [[ritanitt]], i ulike blandingar<ref name="Pan"/>. Som fig. 44 og 45 syner er kapasitansen uavhengig av spenninga over komponenten og temperaturen. Fig. 46 syner at komponentar med liten kapasitans tåler høgare spenningar enn stor kondensatorar. C0G/NPO-kondensatorar er svært stabile over tid, som vist i fig. 47. COG/NPO har mykje av dei same eigenspane som polypropolyenlondensatorar, men etter som dielektrisitetskonstanten er større og av di dei vert produserte som overflatemonterte komponentar er dei fysiske dimensjonane mindre. Av den grunn har dei har fått stor utbreiing der ein har lite plass til rådvelde. Tapsfaktoren <math>\tan \delta \ll 0.01</math><ref name="Pan"/>. ====== Klasse II (X7R) ====== Klassse II og III har typebetegnelsar sett saman av tre siffer (bokstavar eller tal). Det fyrste sifferet syner til den lågaste temperaturem kondensatoren tåler; til dømes står bokstaven X (som i X7R, X5R) –55 °C. Det andre sifferet syner til maksimumstemperaturen; til dømes står 5 (som i X5R) for 85 °C, og 7 (som i X7R) svarar til 125 °C<ref name="Keim"/>. X7R nyttar eit [[Ferroelektrisitet|ferroelektrisk]] dielektrikum, som kan ha dielektrisitskonstant frå 20 til 20.000<ref name="Desphande2"/>, so dei har svært små dimensjonar. Tapsfaktoren varierer frå 0.01 til 0.03<ref name="Pan"/>. Men kapasitansen og tapsfaktoren varierer meir med temperaturen enn C0G/NPO. Det tredje sifferet syner kor mykje kapasitansen kan endra seg over temperaturområdet til komponenten. Spesifikasjonen for R-kondensatorer (som X5R og X7R) er ±15 %. Fig. 45 syner at kapasitansen til X7R har liten variasjon når temperaturen endrar seg, men dei er ikkje like bra som C0G. Ei ulempe med denne typen er at dei er [[Piezoelektrisitet|piezoelektriske]], så om ei er plasserte på eit krinskort som vibrerer kan dei generera elektrisk [[støy]]. Tilsvarande kan ei tidsvarierande elektrisk spenning over komponenten genera akustisk støy. ====== Klasse III (Z5U, Y5V) ====== Z5U/Y5V har svært stor variasjon i kapasitansen med temperaturen. Kapasitansen til komponentar med ein kode som sluttar på V kan verta redusert med så mykje som 82 %! Så Y5V-kondensatorer ikke er så populære. Dei vert som oftast berre nytta i utstyr som arbeider med konstant romtemperatur. Diffusjonsbarrierkondensatorar, eller halvleiarkondensatorar, fig. 48, er døme på klasse III-kondensatorar. Dielektrikumet er eit dopa ferroelektriske materialer som [[bariumtitanat]]. Dielektrisiteskonstanten kan vera opp mot 50.000, så kondensatorane har svært små dimensjonar. Men dei er ulineære og har stor variasjon i kapasitansen når spenninga<ref name="Novak"/> eller temperaturen varierer. På grunn av dei dårlege eigenskapane er dei stort sett erstatta av MLCC-kondensatorar. <gallery> Fil:Capacitor_class_y_example_2.jpg|Fig. 40 To keramiske platekondensatorar. Fil:Big_SMD_capacitor_2.jpg|mini|Fig. 50 Overflatemontert MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:SMD-chip-soldering.svg|mini|Fig. 51 Overflatemontert MLCC-kondensator på eit krinskort. Den grøne klumpen mellom komponenten og kortet er lim, som held komponenten på plass under lodding. Dei mørkgrå felta er [[loddetinn]]. Fil:Ceramic_capacitors_mounted_on_a_PCB.jpg|Fig. 52 Overflatemonterte MLCC-kondensatorar på eit krinskort. Fil:PPC-970fx.jpg|Fig. 53 MLCC-kondensatorar nytta for [[lokal avkopling]] for ein [[mikroprosessor]]. Fil:Kerko-Durchführungskondensator.svg|Fig. 54 Keramisk høgfrekvens gjennomførings-kondensator. </gallery> ===== Keramiske effektkondensatorar ===== Keramiske kondensatorar som skal handsama stor effekt (over 200 [[Kompleks effekt|VA]]) har i grove trekk same type dielektrikum som småsignalkondensatorane. Maks spenning for slike kondensatorar går frå 2 kV opp til 100 kV<ref name="AVX"/>. Men av historiske grunnar har dei ein eigen klassifisering. Effektkondensatorane vert nytta i til dømes [[radiosendar]]ar, [[radar]] etc. Fig. 55 til 58 syner nokre døme. <gallery> Fil:Kerko-HV-Scheibenkondensator.png|Fig. 55 Dørknoppforma høgspennings keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080451b.jpg|Fig. 56 Skiveforma keramisk kondensator. Fil:Kerko-Leistung-P1080446b.jpg|Fig. 57 Moderne røyrforma keramisk kondensator. Fil:Kondensatoren_in_dobl.jpg|Fig. 58 Skiveforma keramiske effektkondensatorar i ein radiosendarstasjon. </gallery> ==== Variable kondensatorar ==== [[Fil:Forgokondenzator_rajz_en.svg|mini|Fig. 59 Prinsippskisse for ein variabel kondensator.]] Kondensatorar med variabel kapasitans vert nytta når ein treng å endra kapasitansen. Dei er bygde opp av ei statisk plate og ei plate som kan roterast og slik endra arealet som overlappar den statiske plata, som illustrert i fig. 59. Eit døme på bruk er når ein ynskjer å justera kapasitansen, til dømes for å endra inn resonansfrekvenen til ein svingekrins. I eldre [[radiomottakar]]ar vart det nytta variable kondensatorar av typen vist i fig. 60. Når ein berre treng ei lita endreing vert det nytta sokalla trimkondensatorar, som vist i fig. 61. Etter som variable konensatorar nyttar luft som dielekrikum er kapasitansen liten. For å auka kapasitansen vert det som oftast nytta fleire plater, som vist i fig. 60 og 61. I modene elektronikk har variable kondensatorar vorte skjeldne. <gallery> Fil:Variable_Capacitor.jpg|Fig. 60 Variabel kondensator. Fil:Variable_capacitors-1.jpg|Fig. 61 Trim-kondensatorar. Fil:Variable-capacitors.agr.jpg|Fig. 62 Eit utval eldre variable kondensatorar. </gallery> === Polariserte typar === [[Fil:Elko-Schaltzeichen-Wiki-07-02-25.jpg|mini|venstre|Fig. 63 Krinssymbol for polariserte kondensatorar. Venstre: polarisert, høgre: bipolar.]] [[Fil:E-cap-family-14-02-02.jpg|mini|Fig. 64 Klassifisering av elektrolyttar.]] Polarisert kondensatorar har ein positiv og ein negativ terminal og det er viktig at dei vert koplet med rett polaritet. For å skilja dei frå upolarisert kondensatorar i eit krinskjema nyttar ein symbolet til venstre i fig. 63. Det er tre hovetypar: * Aluminiumelektrolyttar * Tantalelektrolyttar * Niobiumoksid Innan kvar av desse hovudgruppene er det fleire variantar, som vist i fig. 64, tilpassa ulike bruksområde. Som andre kondensatorar lagrar dei energi i eit elektriks felt. Tabell 4 samanfattar nokre eigenskapar for polariserte kondensatorar. {| class="wikitable centered" style="margin:1em auto;" |+ Tabell 4 Eigenskapar til ulike polariserte kondensatorar. |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2"| ! colspan="4"| Dielektrikum |- class="hintergrundfarbe6" ! colspan="2" | Parameter ! Aluminiumoksid ! Tantaloxid ! Niobiumoksid |- | colspan="2"| Relativ dielektrisitetskonstant at 1&nbsp;kHz || 8...10|| 10...27 || 41 |- | colspan="2"| Feltstyrke (kV/cm) || 6.600...7700 || 6.250...10.000 || 4000 |- | colspan="2"| Feltstyrke (V/μm) || ~580 || ~650 || ~500 |- | colspan="2"| Feltstyrke (nm/V) || 1,1...1,5 || 1m4 || 2,5 |- |} ==== Aluminiumelektrtolyttar ==== [[Fil:E-cap-winding.tif|mini|Fig. 65 Oppbygging av ein aliminiumelektrolytt.]] [[Fil:Elko-Aufbauprinzip-1-2-Elko-nass.png|mini|Fig. 66 Oppbygging av anode-elektrolytt-katode i ein aluminiumelektrolytt.]] [[Fil:Al-Elko-Formier-Prinzip-Wiki-07-02-18.jpg|mini|Fig. 67 Oksidsjiktet på anoden vert danna ved å påføra ei spenning med ei strømkjelde.]] [[Fil:Cross-section-anode foil.jpg|mini|Fig. 68 Anodeoverflate til aluminiumelektrolytt når forminga av overflata er utført med låg spenning (venstre) og høg spenning (høgre).]] [[Fil:Formierspanng_und_Oxidschichtdicke.tif|mini|Fig. 69 Samanhengen mellom tjukkelsen til oksydfilmen og formasjonsspenninga for amorf- og krystallanalode.]] [[Fil:Kondensator-Impedanzverläufe-Wiki-1.jpg|mini|Fig. 70 Samanlikning av impedansane til aliminiumelektrolyttar og MLCC-kondensatorar.]] [[Fil:E-cap-impedance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 71 Typisk variasjon av impedansen med temperaturen.]] [[Fil:Capacitance versus frequency.tiff|mini|Fig. 72 Typisk variasjon av kapasitansen med frekvensen.]] [[Fil:E-cap-capacitance_versus_temperature.jpg|mini|Fig. 73 Typisk variasjon av kapasitansen til aluminiumelektrolyttar med temperaturen.]] [[Fil:Leakage_current_curves.png|mini|Fig. 74 Lekasjestraum som funksjon av tid for ulike elektrolyttypar.]] [[Fil:E-cap-ESR-heat_dissipation.jpg|mini|Fig. 75 Rippelstraum fører til varmgang i kondensatoren. Den termisk energien vert redusert via [[konveksjon]] og [[Varmestråling|stråling]].]] Aluminiumelektrokyttkondensatorar (ofte berre kalla elektrolyttar) er som andre kondensatorar sett saman av to elektrisk leiande materialar (aluminium) med eit dielektrikum mellom. Kondensatorane er polariserte, med ein positiv pol kalla anoden og ein negativ pol kalla katoden. Anoden er ein <math>\mbox{80-130 }\mu\mbox{m}</math> tjukk<ref name="CDE"/> aluminiumsfolie, med ein tynn aluminiumoksydfilm (Al₂O₃) på overflata. Det er denne oksydfilmen som tener som dielektrikum. Fig. 65 syner korleis dei ulike laga vert rulla saman til ein sylindrisk komponent. Likning ({{EquationNote|2}}) syner at kapasitansen er proportional med arealet til platene (folien). For å auka det effektive arealet til anoden er han sintra, eller etsa, for å skapa ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. For å danna kontakt med den ru overflata på anoden vert det nytta ei leiande væske, kalla [[elektrolytt]]. Det er denne elektrolytten som er opphavet til betegnelsen «elektrolyttkondensator». Ein annan aluminiumsfolie, kalla katoden, tener til å skapa kontakt mellom elektrolytten og den negative terminalen. Katodefolien har ein tjukkleik på 15 til 120 <math>\mu</math>m, avhengig av kva spenning og straum kondenatoren er dimensjonert for. Som anoden har han ei ru overflate, som illustrert i fig. 66. Den flytande elektrolytten vert heldt på plass av eit tynt porøst papirark, plassert mellom anoden og katoden, som illustrert i fig. 60 og 61. Papirarket har òg som oppgåve å hindra at anoden og katoden kjem i galvanisk kontakt med kvarandre. Det går vidare fram frå ({{EquationNote|2}}) at kapasitansen er invers proportional med distansen <math>d</math> mellom metallplatene, som her er aluminiumsfoliane til anoden og katoden. Distansen, som er tjukkelsen til oksidskjiktet er berre nokre [[Nanometer|nm]], så sjølv om diekektrisitetskonstanten <math>\mu_r</math> til aluminiumoksyd berre er 8,5 (som er mykje mindre enn for mange keramiske dielektrikum) fører det tynne oksydskiktet til at elektrolyttar har stor kapasitans i høve til volumet. Anodenfolien vert laga av ekstremt reint aluminium. Det effektive arealet til folien kan aukast med ein faktor på opptil 200 ved elektrokjemisk etsing<ref name="Epcos"/><ref name="Torki"/>. Dei aller fleste aluminiumelekrolyttane har difor etsa anodar. Sjølv om dei elektriske egenskapene til glatte (ikke-etsa) anodar kan vera betre fører det til at kondensatorane vert større, så glatte anodar vert berre nytta i spesialkondensatorar. Dielektrikumet vert danna ved anodisk oksidasjon som bygger opp et aluminiumoksidlag på folien, ved at anoden vert valsa i eit elektrolyttbad, samstundes som det går ein likestraum gjennom filmen og badet, som illustrert i fig. 67. Straumen vert nøye kontrollert, og prosessen vert gjenteken til formasjonsspenninga <math>U_f</math> når opp til eit nivå noko over maks arbeidsspenning<ref name="Desphande2015"/>. Prosessen er i praksis komplisert og vert berre utført av nokre få folieprodusentar, som leverer foile til kondensatorprodusentane. Fig. 68 syner korleis overflata ser ut etter forming med låg respektivt høg spenning. Fig. 69 syner korleis tjukkelsen på oksydskiktet vert kontroller med formasjonsspenninga <math>U_f</math>, for to ulike typar oksyd: amorf (metallisk glas) og krystallisert oksyd. Vi ser at den spesifikke kapasitansen <math>\mbox{(}\mu\mbox{F/dm}^2\mbox{)}</math> minkar når tjukkelsen på oksydskjiktet aukar. Dette er grunnen til at elektrolyttar for høge spenningar er større enn lågspenningselektrolyttar. Katodane vert etsa, men ikkje forma i eit elektrobad, så dei er ikkje like ru som anodane, som vist i fig. 66. ===== Elektrolytt ===== Electrolytten er anten ei væske eller ein polymer med ein høg konsentrasjon av ei eller anna for for jarn. I moderne elektrolyttarvert det nytta tre ulike væsker<ref name="Torki"/>: * Elektrolyttar basert på [[borsyre]] eller [[benzosyre]] oppløyst i [[etylenglykol]] eller [[glyserin]] og [[vatn]]. Men i desse elektrolyttane kan det oppstå ein uønska kjemisk reaksjon mellom krystalla og vatnet, som bryt ned elektrolytten. Slike «standardelektrolyttar» har likevel lenge vore i bruk på grunn av låg pris. Dei inneheld mellom 5 og 20 % vatn, og kan brukast med temperaturar opp til 85 °C eller 105 °C og spenningar opp til 500 V. * Elektrolytter utan vatn, basert på organiske løysemidlar, som [[dimetylformamid]], [[γ-butyrolakton]] eller [[dimetyletanamid]]. Denne typen høver for temperaturomrar opp til 150 °C, har liten lekkasjestraum og held betre på ladninga. * Vasbaserte elektrolyttar med opp til 70 % vatn fører til etter måten låg ESR, og høver for bruksområde der kondensatorane vert utsette for høg rippelstraum og spenningar opp til 100 V. Elektrolytten er etsande og ein bør akta seg så ein ikkje får han i augo om det oppstår lekasje. ===== Impedans ===== I ein elektrolytt er ESR sett saman av motstanden i anode, elektrolytt og katode, som illustrert i fig. 76. Storparten av ESR stammar frå motstanden <math>R_{Elyt}</math>elektrolytten, som er ein mykje dårlegare leiar enn metall. I tillegg kjem motstanden i anoden <math>R_{CA}</math> og katoden <math>R_{CK}</math>, plus motstanden i leiarane ut til terminalane. Sidan elektrolyttar ofte er fysisk større enn film og keramiske kondensatorar har dei òg større ESL. For å redusera ESR og ESL vert det nytta fleire foliar mellom anode, katode og terminalane, som illustrert i fig. 77. Elektrolyttar har likevel større ESR enn film og keramiske kondensatorar, så <math>Q</math>-verdiane er mindre, noko ein tydeleg ser frå impeansekurvene i fig. 70. At ESL er større fører òg til at resonansfrekvensane er mykje lågare enn for MLCC-kondensatorane i fig. 70. Impedansen til elektrolyttar varierer òg mykje meir med temperaturen enn foliekondensatorar, som vist i fig. 71. <gallery> Fil:Cathode-forming.png|Fig. 76 Skjematisk framstilling av korleis motstanden til anode, elektrolytt og katode bidreg til ESR. Fil:Al-e-cap-winding-multi-tabs.jpg|Fig. 77 Viklingane til ein aluminiumelektrolytt med mange forbindelsesfoliar. </gallery> ===== Bipolare elektrolyttar ===== Om ein elektrolytt vert utsett for ei reversspenningar på over 1,5 V<ref name="Epcos"/> det gå ein straum på fleire hundre ampere, noko som vil øydelegga komponenten. Når elektrolyttar skal nyttast for [[vekselspenning]] kan ein seriekopla to elektrolyttar som er snudd i kvar si retning, med katodane mot kvarandre. Ein har då to seriekopla kondensatorar, så kapasitansen vert halvert, jfr. ({{EquationNote|30}}). Katodane treng då ikkje å forbindast til ein terminal, så dei vert flytande og kan sløyfast. Elektrolytten vil då fungera som katode for begge kondensatorane. Dei to kondensatorane vil då veksla på å fungera som ein normal elektrolytt, og reversspenninga til den andre vil ikkje overstiga 1 V. Bipolare elektrolyttar vert ofte nytta som startkondensatorar for einfasa [[induksjonsmotor]]ar. Dei har òg vore nytta i passive [[Delefilter|delefiltere]] i billige [[høgtalar]]ar. Men elektrolyttar er i noko grad ulineære og genererer [[forvrengning]], så dei høver dårleg i delefiltere. Før det vart vanleg med [[push-pull-trinn]] i utgangen av [[effektforsterkar]]ar vart dei nytta som koplingskondensatorar for å hindra at høgtalarane vart utsette for likespenning. Men etter som dei er ulineære vil dei generera forvrengning og dette vert i dag rekna som ei utdatert løysing. ===== Andre eigenskapar ===== Fig. 72 og 73 syner døme på variasjon i kapasitansen som funksjon av frekvens respektivt temperatur. Variasjonen er mykje større enn for filmkondensatorar, og det er ofte stor skilnad på ulike typar. Elektrolyttar har større lekasjestraum enn film og keramiske kondensatorar. Kor stor lekasjestraumen er varierer med typen elektrolytt, som illustrert i fig. 74. Lekkasjestraumen aukar på grunn av kjemiske prosessar i dielektrikumet når det ikkje ligg spenning over kondensatoren<ref name="Torki"/>. Lekasjen er difor størt rett etter oppladning, for så å avta. Reduksjonen er størst dei fyrste 10 min, men det kan ta opp til ein time før han er heilt stabil<ref name="Epcos"/>. I polymerelektrolyttkondensatorar avtek lekasjestraumen snøggare enn i dei andre typane, men etter at han har stabilisert seg er han noko høgare enn i dei andre typane. Grunnen til at lekasjestraumen avtek er at oksidfilmen byggjer seg oppat når det vert påført ei spenning over kondensatoren. Elektrolyttar er difor til ein viss grad sjølvlækjande. Elektrolyttar i utstyr som ikkje har vore i bruk på lang tid kan av og til «reparerast» ved å legga på ei gradvis aukande spenning. ===== Stabilitet og levetid ===== Når elektrolyttar vert nytta for [[vekselstraum]], eller i likerettarar med store rippelstraumar vil effekttapet i ESR føra til varmgang. Det er då viktig at kondensatorane er monterte slik at dei vert avkjølte av ein luftstraum, jfr. fig. 75. Elektrolyttkondensatorar varer lengre ved god avkjøling. Levertida kan òg forlengast om spenninga er lågare enn dei er spesifiserte for. Men ein betaler då ein pris i form av større dimensjonar. Om aluminiumelektrolyttar utviklar feil kan elektrolytten ekspandera slik at kapslinga eksploderer. Store elektrolyttar har ein propp i lokket som sprett ut om trykket vert for høgt. Noko av elektrolytten sprutar då ut og komponentet lyt byttast. Små elektrolyttar har ofte ei svekking i botnen i staden, som vist i fig. 78. <gallery> Fil:Elkosobrust.jpg|Fig. 78 Oppgåva til linjene i botnen på kapselen er laga for å svekka kapselen, slik at det er botnen som fyrst gjev etter om trykket vert for stort. Fil:Delta_Electronics_DPS-350FB_A_-_board_1_-_Nippon_Chemi-Con_KMH_470µF,_450V-2809.jpg|Fig. 79 470 <math>\mu</math>F / 450 V aluminiumelektrolytt-kondensator montert på eit krinskort. Fil:Condensador_electrolítico.jpg|Fig. 80 10.000 <math>\mu</math>F / 40 V aluminiumelektrolytt-kondensator. Fil:Screw-terminal-e-caps-IMG_5126.JPG|Fig. 81 Aluminium-elektrolyttar med skruvterminalar. Fil:Kondensator-08_hg.jpg|Fig. 82 2500 <math>\mu</math>F / 50 V elektrolytt med skruvterminalar og monteringsklemme. Fil:Axial_electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 83 10 <math>\mu</math>F / 150 V aksiale aluminiumelektrolytt-kondensatorar. Fil:Polymer-zylindric-Al-e-caps.png|Fig, 84 Polymerelektrolytt for holmontering i krinskort. Fil:Electrolytic_capacitors.jpg|Fig. 85 Elektrolyttar av ulik storleik. </gallery> ==== Tantalkondensatorar ==== [[Fil:Wet-Ta-e-cap-construction.jpg|mini|Fig. 86 Oppbygging av tantalkondensator med væskeelektrolytt.]] [[Fil:Solid-Ta-Elcap-Construction.png|mini|Fig. 87 Oppbygging av faststoff tantalkondensator.]] [[Fil:Tantal-Pulvergrößen.jpg|mini|Fig. 88 Elektronmikroskopopptak av tantalpulver av ulik kornstorleik.]] [[Fil:Tantalum-Sintered-MnO2-slug.jpg|mini|Fig. 89 Skematisk framstilling av sintra tantalkondensator.]] [[Fil:Ta-face_down_design.jpg|mini|Fig. 90 Konstruksjon for å redusera ESL (venstre) i ein tantalkondensator.]] [[Fil:Multi-Anoden-Konstruktion.jpg|mini|Fig. 91 Multianode konstruksjon.]] Anoden i tantalkondensatorar er laga av tantal og ein tynn oksidfilm (Ta₂O₅) på overflata tener som dielektrikum. Tjukkelsen på oksidfilmen er avhengig av spenning, og er rundt 1,4 nm/V<ref name="Torki"/>. Katoden er vanlegvis laga av mangandioksid, som er ein god leiar. Det finst fleire typar tantalkondensatorar, med dei kan grovt klassifiserast etter elektrolytten, som kan vera ei væske ([[svovelsyre]]) eller eit [[faststoff]]. Faststoffelektrolyttar er anten [[mangandioksid]] (MnP₂) eller eit [[polymer]]. Oppbygginga av tantalkondensatorar med væskebasert og faststoffelektrolytt er vist i fig. 86 respektivt fig. 87. I standen for kjemisk etsing før oksidlaget vert lagt på, som i aluminiumelektrolyttar, vart tantalmetallet gjordt om til eit pulver som så vert sintra til posør plugg. Fig. 88 syner [[elektronmikroskop]]opptak av tantalpulver av ulik kornstorleik. Oksidlaget vert så danna i ein elektrokjemisk prosess. Både dei indre og ytre overflatene av korna får slik eit tynt oksidlag Dei vanlegaste tantalkondensatortypane kan ikkje nyttast for spenningar over 35 V, og sume typar har ei øvre grense på nokre få volt, men det finst òg variantar som tåler opp til 100 V<ref name="Torki"/>. På same vis som aluminiumelektrolyttar er dei polariserte og tåler ikkje reversbias; det hender dei eksploderer om spenninga vert reversert. Dei har mykje mindre ESR enn aluminiumelektrolyttar, så resonansfrekvensen er høgare og dei kan brukast lengre opp i frekvensområdet. Dei er òg mykje mindre enn aluminiumelektrolyttar og tåler temperaturar frå -55 °C til 125 °C. Lekasjestraumen er mindre enn for aluminiumelektrolyttar, men dublar seg for kvar 10 °C temperaturen aukar. Dei vert produserte i storleikar frå 100 nF til 10 mF. At dei har små dimensjonar og tåler høge temperaturar gjer at dei høver godt for overflatemontering. Toleransane er typisk 10 % til 20 %. Tantalkondensatorar vert stadig vidareutvikla og det finst no typar som ikkje tek fyr eller eksploderer ved feil<ref name="Freeman2021"/>. På grunn av stor stabilitet og små dimensjonar vert dei nytta i bærbare datamaskinar, mobiltelefonar, minnepinnar, moderne bilar, etc. Ei ulempe er at prisane er høgere enn for aluminiumelektrolyttar, men for fly- og romfartindustrien er ikkje dette eit problem. Tantalkondensatorar er meir stabile enn aluminiumelektrolyttar og har lengre levetid. Men levetida varierer med typen elektrolytt. ===== Væskebasert elektrolytt ===== Oppbygginga av ein tantalkondensator med væskebasert elektrolytt er vist i fig. 86. Anoden er laga av sintra tantalpulver og er omslutta av elektrolytten. Dielektrikumet er eit tynt oksidlag på overflata av tantalmetallet. Dielektrisitetskonstanten <math>\mu_r=26</math>, som er høgare enn for aluminiumselektrolyttar. Den høge dielektrisitetskonstanten og det tynne dielektrikumet resulterer i små fysiske dimensjonar, som gjer denne typen attraktiv innan kompakt elektronikk. Katoden er laga av eit leiande materiale, som sintra tantal eller mangandioksid. ESR er mykje mindre enn for aluminiumselektrolyttar og ligg i området 0,5 til 3 <math>\Omega</math>. Eit problem med flytande elektrolytt er at den elektriske leieevna går ned ved låge temperaturar. Eit anna problem er at elektrolytten lek ut etter som tida går, noko som påverkar levetida til komponenten. Sjølv om produsentane har lukkast med å forbetra tettinga er levetida til kondensatorar med flytande elektrolytt ikkje like lang som for komponenatr med faststoffelektolytt. ===== Mangandioksid elektrolytt ===== Mangandioksid(MnO₂) er ein type faststoffelektrolytt som vert nytta i nokre tantalkondensatorar. Oppbygginga av ein slik kondensator er illustrert i fig. 89, der det går fram at oksidfilmen dekkjer overflata på korna i den sintra tantalpluggen. Mangandioksid er eit halvleiande materiale og det ligg eit tynt grafittlag på utsida av pluggen for å skapa god kontakt med katoden, som er laga av sølv. Ein viktig eigenskap ved faststoffelektrolytten er at han ikkje tørkar ut, så levetida er lengre enn for kondensatorar med flytande elektrolytt. Dei er dessutan sjølvlækjande, på grunn av at oksygen i dielektrikumet sakte diffunderer inn i det reine tantalsubstratmetallet. Denne tendensen aukar eksponentielt når temperaturen stig og på grunn av det elektrisk feltet i dielektrikumet. Denne oksygendiffusjonen fører i utgangspunktet til at dielektrikumet får dårlegare isolasjonevne, slik at lekasjestraumen aukar, noko som etter ei tid kan føra til gjennomslag av dielektrikumet. Men mangandioksid er eit oksygenrikt materiale som er i stand til å forsyna dielektrikumet med oksygen som erstattar det som går tapt på grunn av didffusjonen. Resultatet er at det ikkje går ut over levetida til komponenten. Denne typen kondensator har har vist seg å fungert problemfritt i over 30 år<ref name="Demcko"/>. Tantalkondensatorar med faststoffelektrolytt har betre elektriske eigenskapane enn versjonar med flytande elektrolytt, men dei er ikkje like gode som film og keramiske kondensatorar. På grunn av den porøse strukturen til tantalkondensatorar lyt ladninga tilført via terminalane leiast til det indre av strukturen gjennom elektrolytten. Elektrolytten har ein viss elektisk motstand, så det oppstår eit spenningsfall på vegen gjennom strukturen. I lågfrekvensområdet har ladninga tid til å trengja inn i kjernen, men kapasitansen og motstanden i elektrolytten dannar ein serie med [[RC-ledd]], som fører til eit spenningsfall ved høge frekvensar, slik at mindre ladning når inn til kjerna i kondensatoren. Dette fører i sin tur til at kapasitansen fell av når frekvensen aukar. I høgfrekvensområdet er ESL eit problem, så produsentane utformar ofte komponentane slik at leiarane mellom terminalane og anoden og katoden vert så stutte som mogleg, som illustrert for ein overflatemontert tantalkondensator i Fig. 90. Fleire anodar, som illustrert i fig. 91, er ein annan metode som vert nytta. ===== Polymer elektrolytt ===== Denne typen nyttar ein leiande polymerelektrolytt, som har omlag 100 gongar betre leievne enn mangandioksid. Dette fører til at ESR ligg i området 10 til 500 m<math>\Omega,</math> noko som gjer at dei tåler etter måten storr rippelstraum når dei vert nytta i [[likerettar]]ar. Men dei kan ta skade ved svært rask opplading. Dei har òg låg lekasjestraum ved normal operasjon<ref name="Freeman2012"/>, men fyrste gongen dei vert opplada kan lekasjestraumen koma opp i mA-området<ref name="Demcko"/>; dette er noko ein lyt ta omsyn til ved val av kondensator. Tantalkondensatorar med polymerelektrolytt har mykje lengre levetid enn aluminiumelektrolyttar, men ikkje like lang som mangandioksid<ref name="Demcko"/>. At dei i nokon grad er følsame for fuktigheit kan i enkelte bruksområder by på problem. Temperaturområdet går frå -55 °C til 125 °C. Ein attraktiv eigenskap er at ved feil vert det brot i standen for kortslutning. <gallery> Fil:Tantal-P1100196c.jpg|Fig. 92 Ulike typar og storleikar av tantalkondensatorar. Fil:Elektrolytkondensator-Tantal-Wiki-P1040343-07-02-18.jpg|Fig. 93 Små tantalkondensatorar for holmontering. Fil:Tantal-Elko-Axial-P1040292c.jpg|Fig. 94 Aksial tantalkondensator. Fil:Kondensator-Ta-Chips-Wiki-07-02-11.jpg|Fig. 95 Ulike storleikar av overflatemonterte tantalkondensatorar. Fil:Ta-Chip-Case-Dimensions.jpg|Fig. 96 Overflatemontert tantalkondensator. </gallery> ==== Niobkondensatorar ==== [[Fil:Niobium-SMD-Chip.png|mini|Fig. 97 Oppbygging av overflatemontert niobkondensatorar.]] Niobelektrolyttar er laga av passivert niobmetall eller monoksid, og ein polymer eller MnO<math>_2</math> faststoffelektrolytt. Niobkondensatorar har stort sett sama type materialar som tantalkondensatorar, og vert framstilte omlag på same måte. Dei kjemiske eigenskapane er difor svært like. Niobpentoksid har større dielektritetskonstant enn tantalpentoksid, men tåler ikkje like høg spenning som tantalkondensatorar. Etter som energien lagra i ein kondensator er proportsjonal med kvadratet av spenninga (jfr. ({{EquationNote|28}})) er energitettleiken noko mindre. Maksimal driftstemperatur er avgrensa til 105 °C, og lekkasjestraummen er 5–10 gong større enn for tantalkondensatorar. Niobkondensatorar vert difor litt større enn tantalkondensator som lagrar same energi ved høgare spenning. I motsetnad til tantal finst det store mengder niob og det er billiage enn tantal. Bruken av niobkondensatorar har difor auka dei siste tiåra. <gallery> Fil:Niobium_sintered_pellet.png|Fig. 98 Kjerna i iein ein niobkondensator består av sinta niob- eller niobmonoksidpulver. Fil:Niobium_sintered_slug.png|Fig. 99 Skjematisk framstilling av strukturen til ein sintra niobkondensator med faststoffelektrolytt. Fil:Nb-SMD-Electrolytic_capacitors.png|Fig. 100 Overflatemonterte niobkondensatorar. </gallery> == Nokre bruksområde == [[Fil:Kondensatoren-Kap-Versus-Spg-English.png|mini|Fig 101 Samanlikning av kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar.]] Fig. 101 gir eit oversyn over kapasitansområde i høve til spenningsområde for ulike kondensatortypar. Med så stort utval av ulike kondensatorar er det rimeleg at det finst eit utal av ulike bruksområde. Det er difor ikkje mogleg å lista opp alle. * '''Nettfiltere''': For å hindra [[interference]] frå å trengja inn i elektronikk vert det plassert filere ved inntaket frå [[elnett]]et. Desse vert ofte kalla [[EMI-filter|EMI/RFI-filtere]]. Etter som dei er kopla direkte til elnettet vert dei utsette for overspenningar, som kan oppstå når stor effekt vert svitsja inn/ut i nærmiljøet, til dømes elektriske motorar. Spenningstransientar på grunn av [[lyn]]nedslag er heller ikkje uvanlege. Kondensatorane som vert nytta i EMI-filtere er konstruerte for å handsame spenningar på fleire kV, og vert kalla X- og Y-kondensatorar. X-kondensatoren er kopla mellom fasane og Y-kondensatoren mellom nøytral og jord<ref name="Davis"/>. * '''Glattekondensator''': I elektonisk utstyr står det alltid ein stor kondensator mellom forsyningsspenninga og jord, rett etter [[likerettar]]en, fyrst og fremst for å fjerna [[rippel]], men òg høgfrekvent støy frå likerettarane. Når kondensatorar vert nytta på denne måten, kallar ein dei for glattekondensatorar, eller [[avkoplingskondensator]]ar. Dei lyt ha stor kapasitans, så det vert nytta aliminiumelektrolyttar. På grunn av at elektrolyttar har stor ESR og difor noko låg resonansfrekvensm kan det vera nyttig å setta ein mindre film- eller keramikkkondensator i parallel med elektrolytten, slik at høgfrekvet støy vert kopla til [[Jordpotensiale|jord]]. * '''Lokal avkopling''': Når ein komponent på eit krinskort trekkjer ein pulsstraum vil induktansen i leiarane mellom [[spenningsregulator]]en og komponenten føra til eit spenningsfall, som kan gjera at komponenten fungerer dårleg, eller ikkje i det heile. For å unngå dette vert det plassert små kondensatorar tett på forsyningspinnane på krinsane<ref name="Montrose"/>. Strumpulsane trekker då energi frå dess, og ein unngår spenningsfall. Digital ekektronikk, som [[mikroprosessor]]ar og [[mikrokontroller]]ar treng mange avkoplingskondensatoarar, som vist i Fig. 53. [[Analog til digital-omformar|AD-]] og [[Digital til analog-omformar|DA-omformarar]] er òg svært følsame for lokale spenningsfall og treng avkoplingskondensatoar tett på forsyningspinnane. * '''Koplingskondensator''': Ein kondensator kopla i serie vert ofte nytta for å blokkera likespennings, samstundes som høgfrekvente signal slepp gjennom. Ein slik kondensator vert kalla ein [[kopplingskondensator]]. * '''Analog signalhandsaming''': Innan [[analog signalhandsaming]] vert kondensatorar nytta både i [[Passivt filter|passive-]] og [[Aktivt filter|aktive filtere]]<ref name="Tomlinson"/><ref name="Valkenburg"/>. Kondensatorar er mindre utsett for å verta påverka av elektrisk støy enn [[spole|spolar]] og vert difor føretrekte i aktive filtere (i passive filtere med orden større enn ein kjem ein ikkje unna spolar). Kondensatorar inngår òg i [[integrator]]ar, [[derivator]]ar, [[timer]]ar, [[S/H.krins]]ar, presisjons[[likerettar]]ar, etc<ref name="Jung"/>. Inann signalhandsaming vert det ofte nytta polypropolyenkondensatoar, men C0G/NPO keramiske kondensatorar høver òg bra når det handlar om små verdiar. == Sjå òg == * [[Kapasitans]] * [[RC-ledd]] * [[Elektrokjemisk kondensator]] * [[Spole]] == Referansar == <references> <ref name="AVX">AVX, ''High voltage ceramic capacitors'', AVX S-HVCC00M108-C.</ref> <ref name="CDE">Cornell, ''Aluminum electrolytic capacitor application guide'', CDM Cornell Dubilier.</ref> <ref name="Davis">N. Davis, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/safety-capacitor-class-x-and-class-y-capacitors/ ''Safety capacitors first: class-X and class-Y capacitors''], All About Circuits, 2019.05.06.</ref> <ref name="Demcko">R. Demcko, ''Solid tantalum vapacitors: MnO2 vs. polymer cathodes for optimal performance in high-reliability military and space applications'', Technocal paper, KYOCERA AVX Components Corporation.</ref> <ref name="Desphande2015">R.P. Desphande, ''Capacitors'', McGraw-Hill, 2015.</ref> <ref name="Desphande2">R.P. Desphande, [https://www.capacitorconnect.com/ceramic-capacitors-construction-and-applications/ ''Ceramic capacitors: construction and applications''], Capacitor Connect. (versjon: 2026.05.04)</ref> <ref name="Doeeet">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/paper-capacitors ''Evolution and applications of paper capacitors''], doEEEt (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Doeeet2">doEEEt, [https://www.doeeet.com/content/eee-components/passive-components/leakage-current-characteristics-in-capacitors/ ''Leakage current characteristics in capacitors: A case study''], doEEEt (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Domingos">H. Domingos, J. Scaturro og L. Hayes, ''Breakdown voltage of discrete capacitors under single-pulse conditions'', IEEE Trans. on Components, Hybrids, and Manufacturing Technology, binb CMHT-4, nr 4, des. 1981, ss. 545-553.</ref> <ref name="EEPower">EEPower, [https://eepower.com/capacitor-guide/types/mica-capacitor/ ''Mica capacitor''], EEPower (versjon: 2026.05.03)</ref> <ref name="Electrocube">[https://www.electrocube.com/pages/capacitors-insulation-resistance-technical-bulletin ''Capacitors...Insulation Resistance (Capacitor IR) Can Be Confusing''], Electrocube, Technical Bulletin No. 04.</ref> <ref name="Epcos">Epcos, ''Aluminum electrolytic capacitors - General technical information'', Epcos AG, des. 2016</ref> <ref name="Freeman2012">E. Freeman, G.F. Alapatt, W.R. Harrell og P. Lessner, ''Electrical characterization of high voltage polymer'', Jou. The Electrochemical Soc., bind 159, nr 10, 2012, ss. A1646-A1651.</ref> Tantalum Capacitors'' <ref name="Freeman2021">E. Freeman, O. Lessner og I, Luzinov, ''Reliability and failure mode in solid tantalum capacitors'', ECS Journal of Solid State Science and Technology, 2021, bind 10.</ref> <ref name="Hayt">W.H. Hayt og J.E. Kemmerly, ''Engineering circuit analysis'', 5. utg., McGraw-Hill, 1993.</ref> <ref name="Jung">W.G. Jung, '' IC op-amp cookbook'', Howard W. Sams & Co., 1974.</ref> <ref name="Keim">R. Keim, [https://www.allaboutcircuits.com/technical-articles/x7r-x5r-c0g...-a-concise-guide-to-ceramic-capacitor-types/ ''X7R, X5R, C0G…: A concise guide to ceramic capacitor types''], All About Circuits, 2023.09.23.</ref> <ref name="Kundert">K. Kundert, [https://designers-guide.org/modeling/da.pdf ''Modelling dielectric absorption in capacitors''], The Designer's Guide Community.</ref> <ref name="Montrose">M.I. Montrose, ''Printed circuit board design techniques for EMC complicance'', IEEE Press, 1999.</ref> <ref name="Novak">I. Novak, K.B. Williams, J.R. Miller, G. Blando og N. Shannon, ''DC and AC bias dependence of capacitors including temperature dependence'', Proc. DesignCon East 2011.</ref> <ref name="Pease">B. Pease, ''Understand capacitor soakage to optimize analog systems'', EDN, 13. okt. 1982, ss. 125-129.</ref> <ref name="Pan">M.-J. Pan og C.A. Randall, ''A brief introduction to ceramic capacitors'', IEEE Electrical Insulation Magazine, bind 26, nr 3, mai-juni 2010, ss. 44-50.</ref> <ref name="PCBSync">[pcbsync.com/capacitor-voltage-rating/ ''Capacitor voltage ratings: derating & safety margins every PCB engineer must apply''],PCBSync. (versjon: 2026.05.18)</ref> <ref name="Sangwine">S. Sangwine, ''Electronic components and technology'', 3. utg., CRC Press, 2007.</ref> <ref name="Tomlinson">G.H. Tomlinson, ''Electrical networks and filters: Theory and design'', Prentice Hall, 1991.</ref> <ref name="Torki">J. Torki, C. Joubert og A. Sari, ''Electrolytic capacitor: Properties and operation'', Jou. Energy Storage, Vol. 58, 2023.</ref> <ref name="Valkenburg">M.E. van Valkenburg, '' Analog filter design'', Holt, Rinehart and Winston, 1982.</ref> <ref name="ZhangK">K. Zhang, J. Jao, F. Zhu, Y. Gao, Y. Gu, Y. Gao, Y. Sun and Y. An, ''Recent advances in preparation and application of BOPP film for Energy storage and dielectric capacitors'', Molecules, Vol. 30, 2025, ss. 2-27. </ref> </references> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kondensatorar| ]] [[Kategori:Passive elektriske komponentar]] gegedk2bin8q4sz4auzc4z9auvzky93 0 55552 3654313 2969792 2026-05-23T06:22:01Z Ranveig 39 Fmt. 3654313 wikitext text/x-wiki '''Stormen''' kan visa til: * [[Stormen kulturkvartal]] i Bodø: Stormen Teater og Konserthus - Stormen Bibliotek og Litteraturhus * [[Supportarklubben Stormen]], heiagjengen til [[Aalesunds fotballklubb]] * [[Stormen av William Shakespeare|Stormen]], eit skodespel av [[William Shakespeare]] som har resultert i ei lang rekkje omarbeidingar: * [[Stormen av John Dryden|Stormen]], eit skodespel av [[John Dryden]] og [[William D'Avenant]] frå 1667 * [[Stormen av Arthur Sullivan|Stormen]], eit musikkstykke av [[Arthur Sullivan]] frå 1861, sett til skodespelet * [[Stormen av Pjotr Tsjajkovskij|Stormen]], eit musikkstykke av [[Pjotr Tsjajkovskij]] frå 1873, sett til skodespelet * [[Stormen av Jean Sibelius|Stormen]], eit musikkstykke av [[Jean Sibelius]] frå 1925-26, sett til skodespelet * [[Filmen Stormen (1979)]], regissert av [[Derek Jarman]]. * [[Stormen av Arne Nordheim|Stormen]], ein ballett av [[Arne Nordheim]] frå 1979 * [[Filmen Stormen (1982)]], regissert av [[Paul Mazursky]]. * [[Operaen Stormen]], komponert av britiske [[Thomas Adés]] i 2004. :''Sjå òg [[Storm (fleirtyding)]]'' {{fleirtyding}} avfiuonz7q5sv4b7pehfj3d0mt5k08p 0 70487 3654293 3559829 2026-05-22T15:18:03Z TU-nor 12071 region2, region3 fungerte ikkje 3654293 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region|lokalt namn=Μακεδονία |flagg=Flag of Greek Macedonia.svg|110px]] |symbol=Vergina Sun WIPO.svg |nasjonalsong=''[[Nasjonalsong|Regionalsong]]: Μακεδονία ξακουστή (‘[[Vidkjende Makedonia]]’)'' |kart=Macedonia actualised overview.png |karttekst=Plasseringa til Makedonia i Hellas. |hovudstad= [[Thessaloníki]] |regiontype= [[Periferi i Hellas|Periferiar]] |region= [[Vest-Makedonía]]<br/>[[Sentral-Makedonía]]<br/>[[Aust-Makedonía og Thráki|Aust-Makedonía]] |folketal= 2&nbsp;267&nbsp;952<ref name=Folketeljing_rev>[http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls Folketeljing 2011, revidert]</ref> |areal= 34&nbsp;177&nbsp;km² |folketettleik= 66,4/km² }} '''Makedonia''' ([[gresk]] Μακεδονία) eller '''Gresk Makedonia''' er den største og nest mest folkerike av dei [[Tradisjonelle regionar i Hellas|tradisjonelle regionane]] i [[Hellas]]. I lag med regionane [[Thessalía]] og [[Gresk Thráki|Thráki]] vert det ofte uoffisielt kalla Nord-Hellas. Området dekkjer det meste av det gamle [[Kongedømet Makedonia]], fødestaden til [[Aleksander den store]]. Namnet har seinare vorte nytta om ein større del av [[Balkan]] berre kalla [[Regionen Makedonia|Makedonia]], der Gresk Makedonia utgjer 52,4 % av arealet og 52,9 % av folketalet. Det var ein del av [[Det osmanske riket]] fram til 1912. I 1913 vart det meste av dei osmanske områda i Europa (inkludert Makedonia) delt mellom dei omliggande landa [[Hellas]], [[Serbia]], [[Bulgaria]], [[Albania]] og [[Montenegro]]. == Historie == [[Fil:MacedonEmpire.jpg|mini|venstre|Kart over Aleksander den store sitt rike.]] ''Utdjupande artiklar: [[Antikkens Hellas]], [[Makedonia i antikken|Antikkens Makedonia]], [[Aleksander den store]] og [[Provinsen Makedonia|Den romerske provinsen Makedonia]]'' === Namn === Makedonia er eit [[gresk]] namn. == Geografi == Makedonia dekkjer eit areal på 34&nbsp;177&nbsp;km² og utgjer den nordlege delen av det greske fastlandet. Hovudstaden i Makedonia er [[Thessaloníki]]. Makedonia grensar til [[Albania]], [[Nord-Makedonia]] og [[Bulgaria]] i nord, til [[Gresk Thráki|Thráki]] i aust, [[Ípiros]] i vest og [[Thessalía]] i sør. == Byar == <!-- [[Fil:White_Tower_of_Thessaloniki_(2007-06-15).jpg|mini|Det kvite tårnet i Thessaloníki]] --> {| class="wikitable" | style="color:black; background: #99CCCC; color: #000080" align="center" colspan="2" height="17" | Dei største byane i Makedonia (2021) er:<ref name=Folketeljing_rev /> |----- | | 1. [[Thessaloníki]] (hovudstad)|| | 784&nbsp;695 |----- | | 2. [[Sérres]] || | 59&nbsp;260 |----- | | 3. [[Kateríni]] || | 56&nbsp;961 |----- | | 4. [[Kavála]] || | 51&nbsp;947 |----- | | 5. [[Dráma i Hellas|Drama]] || | 43&nbsp;445 |----- | | 6. [[Véria]] || | 42&nbsp;508 |----- | | 7. [[Kozáni]] || | 42&nbsp;140 |----- | | 8. [[Ptolemaída]] || | 31&nbsp;537 |----- | | 9. [[Jannitsá]] || | 28&nbsp;759 |----- | |10. [[Kilkís]] || | 23&nbsp;182 |----- | |11. [[Náousa i Imathía|Náousa]] || | 17&nbsp;830 |----- | |12. [[Flórina]] || | 17&nbsp;188 |----- | |13. [[Édessa i Hellas|Edessa]] || | 17&nbsp;168 |----- | |14. [[Alexándria]] || | 15&nbsp;042 |----- | |15. [[Kastoriá]] || | 12&nbsp;548 |----- | |16. [[Grevená]] || | 12&nbsp;293 |----- | |17. [[Néa Moudaniá]] || | 10&nbsp;042 |} == Periferiane og periferieiningane == Dei tre makedonske periferiane og periferieiningane deira er: {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:90%" |- style="font-size:90%; text-align:left" !width="40px" bgcolor="#6495ED"| <big>'''Kart over Makedonia'''</big> !! [[Tal]] !!width="220px" bgcolor="#6495ED"| [[Periferi i Hellas|Periferi]] !!width="90px" bgcolor="#6495ED"| [[Hovudstad]] !!width="80px" bgcolor="#6495ED" | [[Areal]] !!width="80px" bgcolor="#6495ED" | [[Folketal]] 2021<ref name=Folketeljing_rev /> </tr> | rowspan=20 | [[Fil:Greek Macedonia map with subdivisions.svg|350px]] |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | || width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | <big>'''[[Vest-Makedonía]]'''</big> <br /><small> består av: </small> || width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | '''[[Kozáni]]''' || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |'''9&nbsp;451&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |'''254&nbsp;595''' |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 1 || [[Periferieininga Kastoriá]] || [[Kastoriá]] || style="text-align:right" |1&nbsp;720&nbsp;km²|| style="text-align:right" |45&nbsp;929 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 2 || [[Periferieininga Flórina]] || [[Flórina]] || style="text-align:right" |1&nbsp;924&nbsp;km²|| style="text-align:right" |44&nbsp;880 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |3 || [[Periferieininga Kozáni]] || [[Kozáni]] ||style="text-align:right" |3&nbsp;516&nbsp;km²|| style="text-align:right" |137&nbsp;210 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 4 || [[Periferieininga Grevená]] || [[Grevená]] || style="text-align:right" |2&nbsp;291&nbsp;km²|| style="text-align:right" |26&nbsp;576 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | || width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | <big>'''[[Sentral-Makedonía]]'''</big> <br /><small> består av: </small> || width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | '''[[Thessaloníki]]''' ||style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#B9FFC5" |'''18&nbsp;811&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#B9FFC5" |'''1&nbsp;795&nbsp;669''' |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 5 || [[Periferieininga Pélla]] || [[Édessa i Hellas|Édessa]] || style="text-align:right"|2&nbsp;506&nbsp;km²|| style="text-align:right"|126&nbsp;740 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 6 || [[Imathía|Periferieininga Imathía]] || [[Véria]] ||style="text-align:right"|1&nbsp;701&nbsp;km²|| style="text-align:right"|131&nbsp;001 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 7 || [[Piería|Periferieininga Piería]] || [[Kateríni]] || style="text-align:right"|1&nbsp;516&nbsp;km²|| style="text-align:right"|119&nbsp;384 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 8 || [[Periferieininga Kilkís]] || [[Kilkís]] || style="text-align:right"|2&nbsp;519&nbsp;km²|| style="text-align:right"|70&nbsp;477 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 9 || [[Periferieininga Thessaloníki]] || [[Thessaloníki]] || style="text-align:right"|3&nbsp;683&nbsp;km²|| style="text-align:right"| 1&nbsp;092&nbsp;919 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 10 || [[Khalkidikí|Periferieininga Khalkidikí]] || [[Polýjyros]] || style="text-align:right"|2&nbsp;918&nbsp;km²|| style="text-align:right"|102&nbsp;085 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 11 || [[Periferieininga Sérres]] || [[Sérres]] || style="text-align:right"|3.968&nbsp;km²|| style="text-align:right"|151&nbsp;317 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | || width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | <big>'''[[Aust-Makedonía og Thráki|Aust-Makedonía]]'''</big> <br /><small> Del av [[Aust-Makedonía og Thráki]]&nbsp; består av: </small> || width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | '''[[Kavála]]''' || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#CCCCFF" |'''5&nbsp;579&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#CCCCFF" |'''215&nbsp;942''' |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 12 || [[Periferieininga Dráma]] || [[Dráma i Hellas|Drama]] || style="text-align:right"|3&nbsp;468&nbsp;km²|| style="text-align:right"|86&nbsp;643 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 13 || [[Periferieininga Kavála]] || [[Kavála]] || style="text-align:right"|1&nbsp;728&nbsp;km²|| style="text-align:right"|116&nbsp;195 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 14 || [[Thásos|Periferieininga Thásos]] || [[Thásos]] || style="text-align:right"|379&nbsp;km²|| style="text-align:right"|13&nbsp;104 |- | 15 || [[Áthos]] (Sjølvstyrt) || [[Karyés]] || style="text-align:right"|336&nbsp;km²|| style="text-align:right"|1&nbsp;746 |- | width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''Totalt'''</big> || width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''Makedonia'''</big> || width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''[[Thessaloníki]]'''</big> || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFDB58" |<big>'''34&nbsp;177&nbsp;km²'''</big>|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFDB58" |<big>'''2&nbsp;267&nbsp;952'''</big> |} == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Macedonia (Greece)|Macedonia (Greece)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} {{Tradisjonelle regionar i Hellas}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Gresk Makedonia| ]] [[Kategori:Tradisjonelle regionar i Hellas|Makedonia]] f5uv7w4td46mi5e1as6ctkzwvvucdva 3654294 3654293 2026-05-22T15:18:50Z TU-nor 12071 3654294 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region|lokalt namn=Μακεδονία |flagg=Flag of Greek Macedonia.svg|110px]] |symbol=Vergina Sun WIPO.svg |nasjonalsong=''[[Nasjonalsong|Regionalsong]]: Μακεδονία ξακουστή (‘[[Vidkjende Makedonia]]’)'' |kart=Macedonia actualised overview.png |karttekst=Plasseringa til Makedonia i Hellas. |hovudstad= [[Thessaloníki]] |regiontype= [[Periferi i Hellas|Periferiar]] |region= [[Vest-Makedonía]]<br/>[[Sentral-Makedonía]]<br/>[[Aust-Makedonía og Thráki|Aust-Makedonía og Thráki]] |folketal= 2&nbsp;267&nbsp;952<ref name=Folketeljing_rev>[http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls Folketeljing 2011, revidert]</ref> |areal= 34&nbsp;177&nbsp;km² |folketettleik= 66,4/km² }} '''Makedonia''' ([[gresk]] Μακεδονία) eller '''Gresk Makedonia''' er den største og nest mest folkerike av dei [[Tradisjonelle regionar i Hellas|tradisjonelle regionane]] i [[Hellas]]. I lag med regionane [[Thessalía]] og [[Gresk Thráki|Thráki]] vert det ofte uoffisielt kalla Nord-Hellas. Området dekkjer det meste av det gamle [[Kongedømet Makedonia]], fødestaden til [[Aleksander den store]]. Namnet har seinare vorte nytta om ein større del av [[Balkan]] berre kalla [[Regionen Makedonia|Makedonia]], der Gresk Makedonia utgjer 52,4 % av arealet og 52,9 % av folketalet. Det var ein del av [[Det osmanske riket]] fram til 1912. I 1913 vart det meste av dei osmanske områda i Europa (inkludert Makedonia) delt mellom dei omliggande landa [[Hellas]], [[Serbia]], [[Bulgaria]], [[Albania]] og [[Montenegro]]. == Historie == [[Fil:MacedonEmpire.jpg|mini|venstre|Kart over Aleksander den store sitt rike.]] ''Utdjupande artiklar: [[Antikkens Hellas]], [[Makedonia i antikken|Antikkens Makedonia]], [[Aleksander den store]] og [[Provinsen Makedonia|Den romerske provinsen Makedonia]]'' === Namn === Makedonia er eit [[gresk]] namn. == Geografi == Makedonia dekkjer eit areal på 34&nbsp;177&nbsp;km² og utgjer den nordlege delen av det greske fastlandet. Hovudstaden i Makedonia er [[Thessaloníki]]. Makedonia grensar til [[Albania]], [[Nord-Makedonia]] og [[Bulgaria]] i nord, til [[Gresk Thráki|Thráki]] i aust, [[Ípiros]] i vest og [[Thessalía]] i sør. == Byar == <!-- [[Fil:White_Tower_of_Thessaloniki_(2007-06-15).jpg|mini|Det kvite tårnet i Thessaloníki]] --> {| class="wikitable" | style="color:black; background: #99CCCC; color: #000080" align="center" colspan="2" height="17" | Dei største byane i Makedonia (2021) er:<ref name=Folketeljing_rev /> |----- | | 1. [[Thessaloníki]] (hovudstad)|| | 784&nbsp;695 |----- | | 2. [[Sérres]] || | 59&nbsp;260 |----- | | 3. [[Kateríni]] || | 56&nbsp;961 |----- | | 4. [[Kavála]] || | 51&nbsp;947 |----- | | 5. [[Dráma i Hellas|Drama]] || | 43&nbsp;445 |----- | | 6. [[Véria]] || | 42&nbsp;508 |----- | | 7. [[Kozáni]] || | 42&nbsp;140 |----- | | 8. [[Ptolemaída]] || | 31&nbsp;537 |----- | | 9. [[Jannitsá]] || | 28&nbsp;759 |----- | |10. [[Kilkís]] || | 23&nbsp;182 |----- | |11. [[Náousa i Imathía|Náousa]] || | 17&nbsp;830 |----- | |12. [[Flórina]] || | 17&nbsp;188 |----- | |13. [[Édessa i Hellas|Edessa]] || | 17&nbsp;168 |----- | |14. [[Alexándria]] || | 15&nbsp;042 |----- | |15. [[Kastoriá]] || | 12&nbsp;548 |----- | |16. [[Grevená]] || | 12&nbsp;293 |----- | |17. [[Néa Moudaniá]] || | 10&nbsp;042 |} == Periferiane og periferieiningane == Dei tre makedonske periferiane og periferieiningane deira er: {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:90%" |- style="font-size:90%; text-align:left" !width="40px" bgcolor="#6495ED"| <big>'''Kart over Makedonia'''</big> !! [[Tal]] !!width="220px" bgcolor="#6495ED"| [[Periferi i Hellas|Periferi]] !!width="90px" bgcolor="#6495ED"| [[Hovudstad]] !!width="80px" bgcolor="#6495ED" | [[Areal]] !!width="80px" bgcolor="#6495ED" | [[Folketal]] 2021<ref name=Folketeljing_rev /> </tr> | rowspan=20 | [[Fil:Greek Macedonia map with subdivisions.svg|350px]] |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | || width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | <big>'''[[Vest-Makedonía]]'''</big> <br /><small> består av: </small> || width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | '''[[Kozáni]]''' || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |'''9&nbsp;451&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |'''254&nbsp;595''' |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 1 || [[Periferieininga Kastoriá]] || [[Kastoriá]] || style="text-align:right" |1&nbsp;720&nbsp;km²|| style="text-align:right" |45&nbsp;929 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 2 || [[Periferieininga Flórina]] || [[Flórina]] || style="text-align:right" |1&nbsp;924&nbsp;km²|| style="text-align:right" |44&nbsp;880 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" |3 || [[Periferieininga Kozáni]] || [[Kozáni]] ||style="text-align:right" |3&nbsp;516&nbsp;km²|| style="text-align:right" |137&nbsp;210 |- | width="32px" bgcolor="#FFCBCB" | 4 || [[Periferieininga Grevená]] || [[Grevená]] || style="text-align:right" |2&nbsp;291&nbsp;km²|| style="text-align:right" |26&nbsp;576 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | || width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | <big>'''[[Sentral-Makedonía]]'''</big> <br /><small> består av: </small> || width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | '''[[Thessaloníki]]''' ||style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#B9FFC5" |'''18&nbsp;811&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#B9FFC5" |'''1&nbsp;795&nbsp;669''' |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 5 || [[Periferieininga Pélla]] || [[Édessa i Hellas|Édessa]] || style="text-align:right"|2&nbsp;506&nbsp;km²|| style="text-align:right"|126&nbsp;740 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 6 || [[Imathía|Periferieininga Imathía]] || [[Véria]] ||style="text-align:right"|1&nbsp;701&nbsp;km²|| style="text-align:right"|131&nbsp;001 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 7 || [[Piería|Periferieininga Piería]] || [[Kateríni]] || style="text-align:right"|1&nbsp;516&nbsp;km²|| style="text-align:right"|119&nbsp;384 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 8 || [[Periferieininga Kilkís]] || [[Kilkís]] || style="text-align:right"|2&nbsp;519&nbsp;km²|| style="text-align:right"|70&nbsp;477 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 9 || [[Periferieininga Thessaloníki]] || [[Thessaloníki]] || style="text-align:right"|3&nbsp;683&nbsp;km²|| style="text-align:right"| 1&nbsp;092&nbsp;919 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 10 || [[Khalkidikí|Periferieininga Khalkidikí]] || [[Polýjyros]] || style="text-align:right"|2&nbsp;918&nbsp;km²|| style="text-align:right"|102&nbsp;085 |- | width="32px" bgcolor="#B9FFC5" | 11 || [[Periferieininga Sérres]] || [[Sérres]] || style="text-align:right"|3.968&nbsp;km²|| style="text-align:right"|151&nbsp;317 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | || width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | <big>'''[[Aust-Makedonía og Thráki|Aust-Makedonía]]'''</big> <br /><small> Del av [[Aust-Makedonía og Thráki]]&nbsp; består av: </small> || width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | '''[[Kavála]]''' || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#CCCCFF" |'''5&nbsp;579&nbsp;km²'''|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#CCCCFF" |'''215&nbsp;942''' |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 12 || [[Periferieininga Dráma]] || [[Dráma i Hellas|Drama]] || style="text-align:right"|3&nbsp;468&nbsp;km²|| style="text-align:right"|86&nbsp;643 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 13 || [[Periferieininga Kavála]] || [[Kavála]] || style="text-align:right"|1&nbsp;728&nbsp;km²|| style="text-align:right"|116&nbsp;195 |- | width="32px" bgcolor="#CCCCFF" | 14 || [[Thásos|Periferieininga Thásos]] || [[Thásos]] || style="text-align:right"|379&nbsp;km²|| style="text-align:right"|13&nbsp;104 |- | 15 || [[Áthos]] (Sjølvstyrt) || [[Karyés]] || style="text-align:right"|336&nbsp;km²|| style="text-align:right"|1&nbsp;746 |- | width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''Totalt'''</big> || width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''Makedonia'''</big> || width="32px" bgcolor="#FFDB58" | <big>'''[[Thessaloníki]]'''</big> || style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFDB58" |<big>'''34&nbsp;177&nbsp;km²'''</big>|| style="text-align:right" width="32px" bgcolor="#FFDB58" |<big>'''2&nbsp;267&nbsp;952'''</big> |} == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Macedonia (Greece)|Macedonia (Greece)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. februar 2008.'' {{refslutt}} {{Tradisjonelle regionar i Hellas}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Gresk Makedonia| ]] [[Kategori:Tradisjonelle regionar i Hellas|Makedonia]] 9rr4zukm4beyg3ybdl2y6xdvqhe5on9 0 122401 3654296 3611578 2026-05-22T16:41:48Z Spokiyny 148155 /* */ 3654296 wikitext text/x-wiki {{om||}} {{geoboks|by |andre namn = Чулым |regiontype = Føderasjonssubjekt |region = Novosibirsk oblast |utc_skilnad =+6 |grunnlagd = 1762 |grunnlagd1type = Bystatus |grunnlagd1 = 1947 |retningsnummer = +7 38350 }} '''Tsjulym''' ([[russisk]] Чулым) er ein by i [[Novosibirsk oblast]] i [[Russland]] med om lag 10&nbsp;827 innbyggjarar<ref>http://www.mojgorod.ru/novosib_obl/chulym/index.html</ref>. Han ligg ved elva [[Tsjulym i Novosibirsk oblast|Tsjulym]], rundt 131&nbsp;km vest for [[Novosibirsk]]. Tsjulym vart grunnlagd i 1762 som busetnaden ''Tsjulymskoje'' (russisk: Чулымское) i samband med bygginga av [[Sibirvegen]] (russisk: Сибирский тракт&ndash;''sibirskij trakt''). I 1898 vart det bygd ein jernbane forbi busetnaden. Tsjulym fekk bystatus i 1947. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tsjulym (by)|Tsjulym (by)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. februar 2009.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Byar i Novosibirsk oblast}} {{spire|geografi|Russland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader grunnlagde i 1762]] 61g2j2cu7zwfkcnotof4jywlw3i7toj 3654300 3654296 2026-05-23T06:08:55Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/Spokiyny|Spokiyny]] ([[User talk:Spokiyny|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:HerVal7752|HerVal7752]] 3611578 wikitext text/x-wiki {{om||}} {{geoboks|by |andre namn = Чулым |regiontype = Føderasjonssubjekt |region = Novosibirsk oblast |utc_skilnad =+6 |grunnlagd = 1762 |grunnlagd1type = Bystatus |grunnlagd1 = 1947 |retningsnummer = +7 38350 }} '''Tsjulym''' ([[russisk]] Чулым) er ein by i [[Novosibirsk oblast]] i [[Russland]] med om lag 11&nbsp;000 innbyggjarar. Han ligg ved elva [[Tsjulym i Novosibirsk oblast|Tsjulym]], rundt 131&nbsp;km vest for [[Novosibirsk]]. Tsjulym vart grunnlagd i 1762 som busetnaden ''Tsjulymskoje'' (russisk: Чулымское) i samband med bygginga av [[Sibirvegen]] (russisk: Сибирский тракт&ndash;''sibirskij trakt''). I 1898 vart det bygd ein jernbane forbi busetnaden. Tsjulym fekk bystatus i 1947. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Tsjulym (by)|Tsjulym (by)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. februar 2009.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Byar i Novosibirsk oblast}} {{spire|geografi|Russland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader grunnlagde i 1762]] 1q5iy7og7lr7mxpizzicn7jzummmje2 0 139421 3654305 2521118 2026-05-23T06:17:45Z Ranveig 39 Fmt. 3654305 wikitext text/x-wiki {{TOC right}} Dette er ei liste over '''gardar i tidlegare Fana kommune'''. Desse gardane ligg i dag i [[Bergen]] kommune og omfattar bydelane [[Fana]], [[Ytrebygda]] og [[Fyllingsdalen]], som tidlegare var ein del av Fana kommune. {{kolonnar| col1= '''Gardar kring {{ikkjeraud|Grimevatnet}} og {{ikkjeraud|Søylevatnet}}''' 1. [[Øvre Brattland]] <br /> 2. [[Nedre Brattland]]<br /> 3. [[Søylen]]<br /> 4. [[Erdal]]<br /> 5. [[Grimen]]<br /> 6. [[Helldal]]<br /> '''Gardane nordaust for {{ikkjeraud|Nesttunvatnet}}''' 7. [[Sædal]]<br /> 8. [[Sandal]]<br /> 9. [[Tveitarås]]<br /> 10. [[Nedre Nattland]]<br /> 11. [[Øvre Nattland]]<br /> '''Gardane kring nordlege delen av [[Nordåsvatnet]]''' 12. [[Fantoft]]<br /> 13. [[Storetveit]]<br /> 14. [[Gamlehaugen]]<br /> 15. [[Nyhaugen]]<br /> 16. [[Fjøsanger]]<br /> 17. [[Nygård i Fana|Nygård]]<br /> 18. [[Grønnestølen]]<br /> 19. [[Kråkenes]]<br /> '''Gardar i og ved [[Fyllingsdalen]]''' 20. [[Bønes]]<br /> 21. [[Straume i Fana|Straume]]<br /> 22. [[Sælen]]<br /> 23. [[Nedre Fyllingen]]<br /> 24. [[Lynghaugen]]<br /> 25. [[Øvre Fyllingen]]<br /> 26. [[Helgeplassen]]<br /> 27. [[Tjønnen]]<br /> 28. [[Knappen]]<br /> 29. [[Bjørge]]<br /> '''Gardane på sørsida av [[Grimstadfjorden]]''' 30. [[Grimstad i Bergen|Grimstad]]<br /> 31. [[Festerviken]]<br /> 32. [[Hope i Bergen|Hope]]<br /> 33. [[Hammarsland]]<br /> 34. [[Dolvik]]<br /> |col2= '''Gardane mellom [[Nordåsvatnet]] og [[Steinsvik]]''' 35. [[Søreide]]<br /> 36. [[Nordeide]]<br /> 37. [[Haukeland]]<br /> 38. [[Søvik]]<br /> 39. [[Steinsvik]]<br /> '''Gardane aust for [[Nordåsvatnet]]''' 40. [[Skjold]]<br /> 41. [[Hop]]<br /> 42. [[Nesttun]]<br /> 43. [[Midtun]]<br /> 44. [[Øvsttun]]<br /> 45. [[Nordrevoll]]<br /> 46. [[Ulsmåg]]<br /> '''Gardane kring [[Kirkebirkeland]]''' 47. [[Lilletveit]]<br /> 48. [[Smørås]]<br /> 49. [[Valle i Bergen|Valle]]<br /> 50. [[Kirkebirkeland]]<br /> 51. [[Milleshaug]]<br /> 52. [[Øvre Dyngeland]]<br /> 53. [[Nedre Dyngeland]]<br /> '''Fjellgardane frå Myrdal til Gimmesland''' 54. [[Myrdal]]<br /> 55. [[Ljosvoll]]<br /> 56. [[Fjellbirkeland]]<br /> 57. [[Nedre Totland]]<br /> 58. [[Øvre Totland]]<br /> 59. [[Riple]]<br /> 60. [[Henne]]<br /> 61. [[Gimmeland]]<br /> '''Gardane i Samdalen''' 62. [[Frotveit]]<br /> 63. [[Bontveit]]<br /> 64. [[Øvstebø]]<br /> 65. [[Lund i Bergen|Lund]]<br /> 66. [[Haugsdal]]<br /> 67. [[Samdal]]<br /> 68. [[Håland i Bergen|Håland]]<br /> 69. [[Fjelltveit]]<br /> |col3= '''Gardane kring Kalandsvatnet''' 70. [[Haugland i Bergen|Haugland]]<br /> 71. [[Engevik i Bergen|Engevik]]<br /> 72. [[Lyngbø]]<br /> 73. [[Bahus]]<br /> 74. [[Fortunet]]<br /> 75. [[Austevoll i Bergen|Austevoll]]<br /> 76. [[Almeland]]<br /> 77. [[Kaland i Bergen|Kaland]]<br /> 78. [[Smådalen i Bergen|Smådalen]]<br /> 79. [[Nedre Sandven]]<br /> 80. [[Stigen i Bergen|Stigen]]<br /> 81. [[Øvre Sandven]]<br /> 82. [[Hatlestad]]<br /> 83. [[Indre Hamre]]<br /> 84. [[Ytre Hamre]]<br /> 85. [[Kismul]]<br /> 86. [[Sæle]]<br /> 87. [[Apeltun]]<br /> 88. [[Nøttveit]]<br /> 89. [[Øvre Titlestad]]<br /> 90. [[Nedre Titlestad]]<br /> 91. [[Sagstad]]<br /> 92. [[Nordvik i Bergen|Nordvik]]<br /> 93. [[Krokeide]]<br /> 94. [[Rød i Bergen|Rød]]<br /> 95. [[Salbu]]<br /> 96. [[Fana prestegard]]<br /> 97. [[Stend]]<br /> 98. [[Hordnes]]<br /> 99. [[Grimseid]]<br /> 100. [[Mildestveit]]<br /> 101. [[Vågsbø]]<br /> 102. [[Store Milde]]<br /> 103. [[Lille Milde]]<br /> 104. [[Skipeneset]]<br /> 105. [[Søre Hjellestad]]<br /> 106. [[Nore Hjellestad]]<br /> 107. [[Espeland]]<br /> 108. [[Sletten i Bergen|Sletten]]<br /> 109. [[Flesland]]<br /> 110. [[Lønningen]]<br /> 111. [[Liland]]<br /> 112. [[Ådland]]<br /> 113. [[Nedre Birkeland]]<br /> 114. [[Øvre Birkeland]]<br /> 115. [[Skage]]<br /> 116. [[Håvardstun]]<br /> 117. [[Ytre Midttun]]<br /> 118. [[Skeie i Bergen|Skeie]]<br /> 119. [[Rå]]<br /> 120. [[Sørås]]<br /> 121. [[Nordås]]<br /> }} [[Kategori:Gardar i Fana| ]] [[Kategori:Gardar i Ytrebygda]] [[Kategori:Gardar i Fyllingsdalen]] l6m0wzljyz7wbnohw8z8mn64d13jeuz 0 142123 3654308 2965562 2026-05-23T06:19:30Z Ranveig 39 Fmt. 3654308 wikitext text/x-wiki '''Maude''' er ein [[matrikkelgard|gard]] i [[Norangsfjorden]] i [[Hjørundfjorden]], [[gardsnummer]] 124 i [[Ørsta kommune]]. Før kommunesamanslåinga 1. januar 1964 var den gardsnummer 14 i Hjørundfjord. Garden ligg ved [[Riksveg 655|Rv 655]] mellom [[Urke]] og [[Øye i Hjørundfjord|Øye]], om lag 2 km frå Urke, og har blitt rekna som ein del av Urke-bygda. Det kom køyreveg frå Urke til Maude i 1939, og i 1946 var det køyrande vidare til Øye. Garden hadde eitt bruk til 1888, då vart den delt i to like store bruk. Mellom ca 1840 og ca 1910 var her også ein husmannsplass. Garden ligg under bratte fjell nede ved fjorden, der det er eit slakkare terreng. Garden hadde ikkje seter. Levebrødet var allsidig gardsdrift og fiske på fjorden. [[Oluf Rygh]] i [[Norske Gaardnavne]] hallar til at namnet kan kome av ''Modvin''.<ref>[http://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS204842%4045594=on «Maude»] i ''Norske Gaardnavne''</ref> Garden er nemnd i skriftlege kjelder i 1590. Denne gamle namneforma og den høge skylda i 1626 (1 våg) gjer Maude til ein sikker mellomaldergard, truleg langt eldre. Her er ikkje gjort fornfunn. == Kjelder == {{fotnoteliste}} * Lars Strømme og Ragnar Standal: ''Hjørundfjordboka Band III Gard og ætt'', Ørsta 1988 ISBN 82-991200-2-0, side 206–215 {{autoritetsdata}} [[Kategori:Matrikkelgardar i Ørsta]] kkxlkuype5csy7d758gmdagvpf6rrus 0 151066 3654314 3446172 2026-05-23T06:23:00Z Ranveig 39 Infoboksflikk 3654314 wikitext text/x-wiki {{infoboks monark |tittel=Konge av [[Persia]], [[Anshan]], [[Mediariket|Media]], [[Babylon]], [[Sumer]] og [[Akkad]] |føregangar=[[Kambyses I av Persia|Kambyses&nbsp;I]] |etterfylgjar=[[Kambyses II av Persia|Kambyses&nbsp;II]] |regjeringstid=[[-559|559]]-[[-530|530&nbsp;f.Kr]] }} '''Kyros den store''' (fødd ca. 600-575 f.Kr., død desember 530 f.Kr.) var ein persisk keisar og erobrar, rekna som grunnleggjaren av [[Persarriket]]. Under hans leiing voks riket til det dekte det meste av Sørvest-Asia og mykje av Sentral-Asia, frå [[Hellespont]] til [[Indus]], og blei det største riket i verda til då. Kyros var kjend for militær dugleik og miskunn, mellom anna religiøs [[toleranse]]. Han var truleg den første persiske herskaren som høyrde til [[parsismen]]. Herskaren høyrde til [[Akamenide-dynastiet]] og som konge har han ordenstalet Kyros II av Persia. == Namn == Namnet «Kyros» ([[det greske alfabetet|gresk]] ''Κῦρος'') er ein gresk versjon av det [[persisk]]e ''Kuruš''. Tydinga av namnet er ukjend, det er blitt tolka til 'som ei sol' av forfattarar i [[antikken]], seinare som 'ungdom' eller 'veltalande'. I [[Iran]] i dag blir Kyros omtala som ''Kūrošé Bozorg'' og ''Kūrošé [[Kabir|Kabīr]]'', der begge tilnamna tyder 'den store'. I Bibelen blir Kyros kalla «[[Koresh]]». Det engelske namnet hans er «[[Cyrus]]». == Slekt == Kyros sine forfedrar i [[Akamenide]]-dynastiet hadde i fleire generasjonar herska over kongedømmet [[Anshan]] i det som no er det sørvestlege [[Iran]]. Kyros hadde to søner, [[Kambyses II]] og [[Smerdis]], i tillegg til fleire døtrer. Av desse er [[Atossa]] i ettertid sett på som viktig, sidan ho gifta seg med [[Dareios I]] og var mor til [[Xerxes I]]. == Vegen til trona == I 559 f.Kr. etterfølgde Kyros faren sin, [[Kambyses I av Anshan|Kambyses den eldre]], som konge av Anshan. Han etterfølgde Arsames på trona i Persia medan denne enno var i live. Arsames var far til [[Hystaspes]] og levde lenge nok til å sjå barnebarnet sitt bli kong [[Dareios I av Persarriket]]. Men på dette tidspunktet var Kyros II enno ikkje ein uavhengig herskar. Som forgjengarane sine måtte Kyros akseptere [[Mediariket|mediansk]] overherredømme. Kyros sjølv var, om vi skal tru [[Herodotos]] og [[Xenophon]], delvis persar og delvis medar, og overherren hans var hans eigen bestefar Astyages som hadde erobra alle assyriske kongedømme bortsett frå [[Babylonia]]. I 553 f.Kr. gjorde Kyros og Harpagus opprør mot Astyages, og vann [[Ecbatana]] og [[Mediariket|Media]]. I 546 f.Kr. hadde Kyros offisielt teke tittelen «konge av Persia». På denne måten fekk persarane kontrollen over det iranske platået. == Erobringar == [[Fil:The Conquests of Cyrus the Great.png|mini|Vest-Asia under Kyros.]] Krigane til Kyros hadde berre såvidt byrja. Astyages hadde vore i allianse med svigerbroren sin, [[Krøsus]] av [[Lydia]], [[Nabonidus]] av [[Babylon]] og [[Amasis II]] av [[Egypt]]. Dei skal ha freista å sameine arméane sine mot Kyros og perserane hans. Før alliansen kunne sameinast, hadde Kyros slått Krøsus ved Pterium, okkupert [[Sardis]], kasta det lydiske kongedømmet og teke Krøsus til fange ([[546 f.Kr.]]). Ifølgje Herodotus sparte Kyros livet til kong Krøsus og heldt han som rådgjevar resten av livet hans. I 538 nedkjempa Kyros Nabonidus ved Opis og okkuperte Babylon. Ifølgje babylonske inskripsjonar var dette i alle tilfelle ein blodlaus siger. Kyros tok tittelen «konge av Babylon, konge av Sumer og Akad, konge av dei fire sidene av verda». Frå lista over land som var underlagd persisk styre ifølgje det første tavla i [[Behistun-inskripsjonen]] til [[Dareios I]], skriven før nye erobringar vart gjort med unntak av Egypt, var områdd til Kyros ha vore det største imperiet verda hadde sett og strekte seg frå [[Vesleasia]] og [[Palestina]] i vest til [[Indus]]-dalen i aust. == Styret til Kyros == [[Fil:Cyrus Cylinder.jpg|mini|I [[Kyros-sylinderen]] uttrykker herskaren respekt for den babylonske kulturen etter å ha hærteke Babylon.]] Kyros organiserte imperiet i provinsielle administrasjonar kalla [[satrap]]ier. Dei blei styrte av satrapar, som hadde betydeleg sjølvstyre frå keisaren. Frå mange delar av riket kravde Kyros ikkje meir enn skatt og soldatar. == Kjelder om Kyros == [[Kyros-sylinderen]] er eitt av få dokument som overlever frå regjeringstida til Kyros. Leirsylinderen med [[kileskrift]] var blitt plassert i grunnmuren av [[Marduk]]-tempelet i Babylon, og blei funnen i 1879. Han er i dag i [[Det britiske museet]]. Teksten på sylinderen fortel korleis Kyros har forbetra livet til babylonarane, tilbakeført fangar til heimlanda sine (t.d. jødane) og gjenreist tempel og heilagdommar. Han rakkar ned på den avsette kong [[Nabonidus]]. Kyros er omtalt fleire stader i [[Det gamle testamentet]].<ref>[http://www.bibel.no/nn-NO/Hovedmeny/Nettbibelen.aspx?submit=Vis&parse=Kyros&type=naive&book2=-1&searchtrans= Søk ved bibel.no]{{Død lenkje|date=november 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Den greske historikaren [[Herodotos]] fortel fleire legender om Kyros. Ei av dei gjev bakgrunnen for at han og Harpagus reiste seg mot Astyarges: Etter Kyros' fødsel, hadde Astyarges ein draum som vart tolka som eit teikn på at barneborna hans skulle kaste han. Han gav tenaren sin, Harpagus, ordre om å drepe barnet Kyros. Harpagus klarte ikkje å drepe eit nyfødt barn og bytte om babyen med eit dødfødt barn og rapporterte Kyros død. Mange år seinare, då Astyages oppdaga at sonesonen hans enno levde, gav han ordre om at son til Harpagus skulle halshoggast, og at Harpagus skulle få hovudet servert på ein middagstallerken. Harpagus søkte hemn og overtydde Kyros til å samle det persiske folket. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cyrus the Great|Cyrus the Great]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. juni 2010.'' * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kyros den store|Kyros den store]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, og «[[:en:Cyrus the Great|Cyrus the Great]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}} den 2. mars 2010.'' ---- * {{cite encyclopaedia|last=Boyce|first=Mary|title=Achaemenid Religion|url=http://www.iranica.com/articles/achaemenid-religion|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|volume=vol. 2|publisher=Routledge & Kegan Paul}}; "The Religion of Cyrus the Great" in A. Kuhrt and H. Sancisi-Weerdenburg, eds., ''Achaemenid History III. Method and Theory'', Leiden, 1988. * {{cite encyclopedia | last1 = Schmitt | first1 = Rüdiger | last2= Shahbazi | first2= A. Shapur| last3=Dandamayev | first3=Muhammad A.| last4= Zournatzi| first4=Antigoni | authorlink = | coauthors = | editor = | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | title = Cyrus | url = http://www.iranica.com/articles/cyrus | volume = 6 | isbn =0939214784 }} {{refslutt}} {{fotnotar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{spire|historie}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Akamenidane]] [[Kategori:Persarriket]] tbzamox430w3umf3cw13abglgdaqmnq 0 168813 3654311 3250595 2026-05-23T06:21:37Z Ranveig 39 Fmt. 3654311 wikitext text/x-wiki {{infoboks skodespelar}} '''Gudrun Waadeland''' ({{fødd|3. august|1937|fødestad = i [[Oslo]]|Wådeland, Gudrun}}) er ein norsk [[skodespelar]], teaterinstruktør og tidlegare sjef for [[Riksteatret]], ei stilling ho hadde i tolv år, frå 1975 til 1987. I 1971 gifta ho seg med skodespelar, teatersjef og [[forfattar]] [[Svein Erik Brodal]]. [[Per Ung]] laga i 1987 ei [[byste]] av henne som står hos Riksteatret i Oslo. ==Biografi== Gudrun Waadeland fullførte [[examen artium]] i 1956 og studerte deretter [[jus]] eit år før ho kom inn på [[Statens teaterskole]] i 1957. Alt medan ho studerte debuterte ho på [[Nationaltheatret]]. Det skjedde i 1959 i ei rolle i skodespelet [[Tornerose]] av [[Hans Wiers-Jenssen]]. I 1964 tok ho [[mellomfag]] i [[teatervitskap]] og i 1966 [[grunnfag]] i [[kunsthistorie]]. I 1960 byrja ho som skodespelar i [[Fjernsynsteatret]]. Deretter hadde ho rollar på Riksteatret og [[Edderkoppen Teater]] før ho kom til [[Det Norske Teatret]]. Frå 1970 vart ho fast knytt til Riksteatret og var i tillegg til å vere skodespelar òg kunstnarisk konsulent og instruktør. Då Gudrun Waadeland i 1975 vart utnemnd til teatersjef for Riksteatret, var det mange tiår sidan det hadde vore kvinneleg teatersjef i Noreg. Dramatikarverkstaden Askeladden vart etablert i 1977 etter hennar initiativ, det same vart [[dukketeater]]avdelinga med ein [[dukkespelar]]utdanning (treårig) på nivå med skodespelarutdanninga på Teaterhøgskolen. Ho sette opp mykje samtidsdramatikk og spelte sjølv òg i mange stykke i tida ho var sjef på Riksteatret. Frå 1999 har ho vore leiar for stiftinga [[Akershus Festning for Kunst og Kultur]]. Året etter opna ho [[Nordens litterære teater]] på [[Akershus festning]]. Der samarbeider ho med den danske regissøren [[Sam Besekow]]. Med han og Svein Erik Brodal har ho òg drive salongteateret [[Henrik Ibsens Teater]], der ein spelar Henrik Ibsens ''[[Når vi døde vågner]]'' i ein versjon for to personar. Denne har òg turnert i utlandet. ==Verv== *Formann i Norsk Teaterlederforening, 1983–88 *Formann i Nordisk Teaterlederråd *Formann i Norsk Filmproduksjonsutvalg 1985–88 ==Heider== *[[Kongens fortenestmedalje i gull]] 2000 *Riddar av 1. klasse av den svensken [[Nordstjärneorden]] 2002 *Riddar av 1. klasse av [[Finlands løves orden]] 2005 ==Verk== *''Bakvendtland''. Barnekomedie basert på [[Alf Prøysen]]s tekster, 1972 *''Bubabei – vil du leke med meg?'', barnekomedie, 1973 (ny utg. Bestefarsfjernsynet, 1974) *''Amalie og Bjørnstjerne: Brevene'' 1982 *''DD. MM. Kongen og Dronningen – Oscar og Sophie'' 2003 ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gudrun Waadeland|Gudrun Waadeland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 6. november 2010.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' **[[Hvem Hva Hvor]] 1976 side 86 **''[[Norsk Biografisk Leksikon]]'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *[http://www.imdb.com/name/nm0905086/bio Gudrun Waadeland hos imdb.com] *[http://nbl.snl.no/Gudrun_Waadeland Gudrun Waadeland i NBL] *[http://www.finland.no/public/default.aspx?contentid=128649&nodeid=39579&contentlan=10&culture=nb-NO ''Finsk orden til Gudrun Waadeland'' Artikkel hos Finlands ambassade] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske skodespelarar]] [[Kategori:Norske teatersjefar]] [[Kategori:Norske dramatikarar]] [[Kategori:Kongens fortenestmedalje i gull]] [[Kategori:Nordstjerneordenen]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] [[Kategori:Finlands løves orden]] fz65mdtpxl7ou9obx8oxu85daentw18 0 207548 3654312 1996156 2026-05-23T06:21:49Z Ranveig 39 Fmt. 3654312 wikitext text/x-wiki '''Aktiv effekt''' er den [[reell]]e delen av effekten i ein [[elektrisk krins]] eller [[Elektrisk komponent|komponent]]. Når [[impedans]]en er [[Kompleks tal|kompleks]] vert [[Elektrisk straum|straum]] og [[spenning]] [[faseforskyving|faseforskyvd]] i høve til kvarandre. Omgrepet er mykje nytta i samband med [[vekselstraum]] med fast [[frekvens]], som til dømes innan [[elnett]]et, men det vert òg nytta for vilkårlege [[kurveform]]er, som til dømes den aktive delen av straumen til ein [[høgtalar]] frå ein [[effektforsterkar]]. == Døme == Om ein påtrykkjer ei spenning ''V'' på ein last med kompleks impedans :<math>Z=R + jX</math>, der ''R'' er reelldelen av impedansen, <math>j=\sqrt{-1}</math> og ''X'' er den reaktive delen av impedansen ([[Induktans|induktiv]] eller [[Kapasitans|kapasitiv]]), vil den aktive delen av lasten absorbera ei effekt :<math>P=V_{eff}^2 /R</math> der <math>V_{{eff}}</math> er effektivverdien til spenninga. [[Energi]]en som vert absorbert vert konvertert til [[termisk energi]]. Dette er grunnen til at [[elektrisk motstand]]ar vert varme når det går straum i dei. == Bibliografi == * Carter, G.W. og Richardson, A., ''Techniques of circuit analysis'', Cambridge Univ. Press, 1972. * Clement, P.R. og Johnson, W.C., ''Electrical engineering science'', McGrew-Hill, 1960. * Dorf, R.C. og Svoboda, J.A., ''Introduction to electric circuits'', 5. utg., John Wiley & Sons, 2001. * Edminister, J.A., ''Electric circuits'', 1. utg., McGrew-Hill, 1965. * Hayt, W.H. og Kemmerley, J.E., 5. utg., McGrew-Hill.1993. * Ivison, J.M., ''Electric circuit theory'', Van Norstrand Reinhold Australia, 1977. == Sjå òg == * [[Reaktiv effekt]] * [[Elektrisk motstand]] [[Kategori:Elektrisk effekt]] 9c3ey6lc0mzi5l9sk4bn7vsw4gccsqh 3654321 3654312 2026-05-23T10:31:07Z Sigmundg 835 3654321 wikitext text/x-wiki '''Aktiv effekt''' er den [[Reelle tal|reell]]e delen av effekten i ein [[elektrisk krins]] eller [[Elektronisk komponent|komponent]]. Når [[impedans]]en er [[Komplekse tal|kompleks]] vert [[Elektrisk straum|straum]] og [[spenning]] [[faseforskyving|faseforskyvd]] i høve til kvarandre. Omgrepet er mykje nytta i samband med [[vekselstraum]] med fast [[frekvens]], som til dømes innan [[elnett]]et, men det vert òg nytta for vilkårlege kurveformer, som til dømes den aktive delen av straumen til ein [[høgtalar]] frå ein [[effektforsterkar]]. == Døme == Om ein påtrykkjer ei spenning ''V'' på ein last med kompleks impedans :<math>Z=R + jX</math>, der ''R'' er reelldelen av impedansen, <math>j=\sqrt{-1}</math> og ''X'' er den reaktive delen av impedansen ([[Induktans|induktiv]] eller [[Kapasitans|kapasitiv]]), vil den aktive delen av lasten absorbera ei effekt :<math>P=V_{eff}^2 /R</math> der <math>V_{{eff}}</math> er effektivverdien til spenninga. [[Energi]]en som vert absorbert vert konvertert til [[termisk energi]]. Dette er grunnen til at [[elektrisk motstand]]ar vert varme når det går straum i dei. == Bibliografi == * Carter, G.W. og Richardson, A., ''Techniques of circuit analysis'', Cambridge Univ. Press, 1972. * Clement, P.R. og Johnson, W.C., ''Electrical engineering science'', McGrew-Hill, 1960. * Dorf, R.C. og Svoboda, J.A., ''Introduction to electric circuits'', 5. utg., John Wiley & Sons, 2001. * Edminister, J.A., ''Electric circuits'', 1. utg., McGrew-Hill, 1965. * Hayt, W.H. og Kemmerley, J.E., 5. utg., McGrew-Hill.1993. * Ivison, J.M., ''Electric circuit theory'', Van Norstrand Reinhold Australia, 1977. == Sjå òg == * [[Reaktiv effekt]] * [[Elektrisk motstand]] [[Kategori:Elektrisk effekt]] t44xl66tcy2cjtsx2tzlarckt0svjct 0 223658 3654319 3565637 2026-05-23T08:22:57Z Migne 2086 3654319 wikitext text/x-wiki {{Infoboks biografi}} '''Primož Kozmus''' ({{fødd|30. september|1979|Kozmus}}) er ein [[Slovenia|slovensk]] tidlegare [[friidrett]]sutøvar som tevla i [[sleggjekast]]ing. Under [[Sommar-OL 2008|OL 2008]] i [[Beijing]] vann han gullmedaljen i øvinga. Dette var Slovenias første olympiske gullmedalje i friidrett. Året etter vart han verdsmeister i [[Berlin]]. ==Aktiv== Kozmus sette i 2000 ein personleg rekord på 76,84 meter. Den store framgangen kom i 2003-sesongen med di han forbetra sitt personbeste til 81,21 m i Zagreb. Han tok seg til finalen i dei komande store meisterskapane, utan han evna å melde seg på i medaljestrid. Åra 2007, 2008 og 2009 nådde han toppen, kasta alle sesongane årsbeste over 82 meter. 10. juni 2007 flytta han sitt personbeste til 82,30 m i polske Bydgoszcz. To månader seinare kasta han tett på like langt under VM-finalen i Osaka og sikra seg sølvmedaljen. Den 17. august 2008 i Beijing kasta han årsbeste 82,02 m og vart olympisk meister. Ved verdsmeisterskapen 2009 i Berlin var han den einaste som kasta over 80 meter. Han leia tevlinga frå 2. omgang, men vinnarkaste kom i den sjette og siste omgangen. 2. september 2009 nådde Kozmus 82,58 meter i Celje, hans livs lengste sleggjekast. Seinare i september sigra han i IAAF-finalen med 79,80 m. Etter å ha stått over 2010-sesongen, kom han han tilbake i 2011 og nådde som best 80,28 m. Med bestekast litt over 79 meter vann VM-bronsen i 2011, OL-sølv i 2012, medan det vart fjerdeplass i VM 2013. Han la opp etter 2014-sesongen. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[Sommar-OL 2000|OL 2000]] i [[Sydney]]: Utslått i kvalifiseringa (68,83 m=nr 38) *[[EM i friidrett 2002|EM 2002]] i [[München]]: Utslått i kvalifiseringa (72,60 m=nr 25) *[[VM i friidrett 2003|VM i 2003]] i [[Paris]]: Nr 5 – 79,68 m *[[Sommar-OL 2004|OL 2004]] i [[Athen]]: Nr 6 – 78,56 m *[[EM i friidrett 2006|EM 2006]] i [[Göteborg]]: Nr 7 – 78,18 m *[[VM i friidrett 2007|VM 2007]] i [[Osaka]]: Sølvmedalje – 82,29, m bakom [[Ivan Tsikhan]] (83,63 m) *[[Sommar-OL 2008|OL 2008]] i [[Beijing]]: Gullmedalje – 82,02 m, framom [[Vadzim Dzevjatoŭski]] (81,61 m) og Ivan Tsikhan (81,51 m) *[[VM i friidrett 2009|VM 2009]] i [[Berlin]]: Gullmedalje – 80,84 m, framom [[Szymon Ziółkowski]] (79,30 m) *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Bronsemedalje – 79,39 m *[[Sommar-OL 2012|OL 2012]] i London: Sølvmedalje – 79,37 m, bakom [[Krisztián Pars]] (80,59 m) *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Nr 4 – 79,22 m *[[EM i friidrett 2014|EM 2014]] i [[Zürich]]: Nr 6 – 77,46 m Kozmus sin personlege rekord er 82,59 m og vart oppnådd under eit stemne i Celje i 2. september 2009. ==Bakgrunnsstoff== *[https://worldathletics.org/athletes/slovenia/primoz-kozmus-14225094 World Athletics] ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Primož Kozmus|Primož Kozmus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. august 2012.'' </div> {{Olympiske meistrar i sleggekast, menn}} {{Verdsmeistrar i sleggekast, menn}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slovenske sleggekastarar]] [[Kategori:Verdsmeistrar i sleggekast]] [[Kategori:Olympiske meistrar for Slovenia]] [[Kategori:Olympiske meistrar i sleggekast]] [[Kategori:Olympiske sølvmedaljevinnarar for Slovenia]] [[Kategori:Slovenske deltakarar under sommar-OL 2000]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2000]] [[Kategori:Slovenske deltakarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Slovenske deltakarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Slovenske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] 1x5u534qf5k1mhbe28vtfcxhyjg9qai 0 231628 3654295 3293227 2026-05-22T15:24:27Z Spokiyny 148155 Barvinkove is a city in Kharkiv Oblast, Ukraine. The population in Barvinkove was 6,400 in 2025. 3654295 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by| andre namn = [[ukrainsk]] Барвінкове | flagg =Barven1.png |symboltype=våpen|symbol =Герб_Барвенково.png | kartposisjon = Ukraina | kart = Ukraine location map.svg | regiontype = Oblast | region = Kharkiv oblast | grunnlagd = [[1653]] | land = Ukraina | grunnlagd2type =Bystatus | grunnlagd2 = [[1938]] | folketal_i_år = 2011<ref>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2011/chnas.zip Державний комітет статистики України. Чисельність наявного folketal України на 1 січня 2011 року, Київ-2011 (doc)]</ref> | folketal = 10205 | folketettleik = auto | areal = 22.1 | postnummer = 64700-64703 | retningsnummer = 5757 | lat_NS = N | | long_EW =E | lat_d = 48 || lat_m = 54 || lat_s = 36 | long_d = 37 || long_m = 1 || long_s = 23 | høgdenivå = 98 | nettstad = [http://www.barvinkove-mrada.com.ua/index.htm Барвінківська міськрада] }} '''Barvinkove''' ([[ukrainsk]] Барвінкове) eller '''Barvenkovo''' ([[russisk]] Барве́нково) er ein by i [[Kharkiv oblast]] ([[oblast|provins]]) i [[Ukraina]]. Byen har kring 6&nbsp;400 innbyggjarar ([[2024]]). ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barvinkove|Barvinkove]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. oktober 2012.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{Kharkiv oblast}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Kharkiv oblast]] [[Kategori:Busetnader grunnlagde i 1653]] lugqx9dz0rbgkvql3eeynkfvsspjo5i 3654301 3654295 2026-05-23T06:08:58Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/Spokiyny|Spokiyny]] ([[User talk:Spokiyny|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Ranveig|Ranveig]] 3293227 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by| andre namn = [[ukrainsk]] Барвінкове | flagg =Barven1.png |symboltype=våpen|symbol =Герб_Барвенково.png | kartposisjon = Ukraina | kart = Ukraine location map.svg | regiontype = Oblast | region = Kharkiv oblast | grunnlagd = [[1653]] | land = Ukraina | grunnlagd2type =Bystatus | grunnlagd2 = [[1938]] | folketal_i_år = 2011<ref>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2011/chnas.zip Державний комітет статистики України. Чисельність наявного folketal України на 1 січня 2011 року, Київ-2011 (doc)]</ref> | folketal = 10205 | folketettleik = auto | areal = 22.1 | postnummer = 64700-64703 | retningsnummer = 5757 | lat_NS = N | | long_EW =E | lat_d = 48 || lat_m = 54 || lat_s = 36 | long_d = 37 || long_m = 1 || long_s = 23 | høgdenivå = 98 | nettstad = [http://www.barvinkove-mrada.com.ua/index.htm Барвінківська міськрада] }} '''Barvinkove''' ([[ukrainsk]] Барвінкове) eller '''Barvenkovo''' ([[russisk]] Барве́нково) er ein by i [[Kharkiv oblast]] ([[oblast|provins]]) i [[Ukraina]]. Byen har kring 10&nbsp;000 innbyggjarar (2011). ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Barvinkove|Barvinkove]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. oktober 2012.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{Kharkiv oblast}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Kharkiv oblast]] [[Kategori:Busetnader grunnlagde i 1653]] 7tpb79jlgr0zs7h7g02l6qvk1qtp087 0 231907 3654276 3654256 2026-05-22T12:54:18Z Ranveig 39 Flikk, la inn gammalt folketal. 3654276 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by | andre namn = {{lang|uk|Святогірськ}} | flagg = Флаг Святогорска.svg |symboltype=våpen|symbol =COA of Sviatohirsk.png | kartposisjon = Ukraina | kart = Ukraine location map.svg | regiontype = Oblast | region = Donetsk oblast | grunnlagd =[[1571]] | land = Ukraina | grunnlagd2type =Bystatus | grunnlagd2 =[[1964]] | folketal_i_år = 2011<ref>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2011/chnas.zip Державний комітет статистики України. Чисельність наявного folketal України на 1. januar 2011 року, Київ-2011 (doc)]</ref> | folketal = 4692 | folketettleik = auto | areal = 8.4 | postnummer = 84130-84135 | retningsnummer = 6262 | lat_d = 49 | lat_m = 2 | lat_s = 27 | lat_NS = N | long_d = 37 | long_m = 34 | long_s = 11 | long_EW =E | høgdenivå = 66 }} '''Svjatohirsk''' ([[ukrainsk]] Святогі́рськ, [[russisk]] Святого́рск, ''Svjatogorsk'') er ein liten by i [[Donetsk oblast]] ([[oblast|provins]]) i [[Ukraina]]. Før 2003 heitte byen '''Slovjanohirsk''' ([[ukrainsk]] Слов'яногірськ) eller '''Slavjanogorsk''' ([[russisk]] Славяного́рск) og før 1964 vart han kalla '''Bannovsky''' (russisk Ба́нновский) eller '''Bannovskoje''' (russisk Ба́нновское). Byen hadde kring 5 000 innbyggjarar i 2011. I 2026, etter [[krigen i Ukraina]], hadde han kring 500 innbyggjarar.<ref>{{Citation|title=У Святогірську залишаються 500 мешканців попри постійні обстріли|url=https://cxid.media/news/u-pryfrontovomu-sviatohirsku-dosi-zhyvut-piv-tysiachi-liudey/|website=Точка Сходу|date=2026-05-11|accessdate=2026-05-22|language=uk|first=Ірина|last=Сагалаєва}}</ref>. == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sviatohirsk|Sviatohirsk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. oktober 2012.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} {{Donetsk oblast}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Donetsk oblast]] [[Kategori:Busetnader grunnlagde i 1571]] hf6acpe89ul5ughzbxq3w6ftkf4zqbf 0 340328 3654306 3467166 2026-05-23T06:18:37Z Ranveig 39 3654306 wikitext text/x-wiki {{infoboks militær}} '''Giovanni Biagio Luppis von Rammer''' ({{levde-lua|27. august 1813, daud 11. januar 1875}}), også kjend under den kroatiske forma av namnet sitt, '''Ivan Vukić''', var ein offiser i [[den austerriksk-ungargske marinen]] som utvikla dei første [[prototyp]]ane for den sjølvdrivne [[torpedo]]en. ==Bakgrunn== Giovanni Luppis (eller Ivan Lupis) vart fødd i [[Fiume]] (noverande [[Rijeka]]) i 1813. Byen var då ein del av i [[Dei illyriske provinsane]], men gjekk snart tilbake til Austerrike. Foreldra hans var Ferdinando Carlo, ein adelsmann av [[Poreč]] og [[øya Vis|Vis]], og Giovanna Parich (''Parić'', ''Perić''), ei adelskvinne frå [[Republikken Dubrovnik]]. Den blanda italienske og kroatiske bakgrunnen gjorde at familien hans tidvis var kjend som Luppis eller Lupis, som er latin for 'ulv', og tidvis som Vukić, ei kroatisk form av namnet. Han sjølv er tidvis blitt kalla Ivan Vukić, særleg av kroatar.<ref>Luppis stamma frå ei grein av den italienske adelsfamilien Lupis som flytta til [[Dalmatia]] frå [[Giovinazzo]] i [[Apulia]]. Greina slo seg først ned i [[Republikken Dubrovnik]] og seinare på halvøya [[Pelješac]] i [[Kroatia]]), der han slavifiserte namnet sitt til ''Vuk, Vukić'' eller ''Vukašinovic''. Då ein av forfedrane til Luppis flytta til Rijeka, ein by i [[Istria]] som på den tida hadde hovudsakleg italiensk folkesetnad, endra han namnet tilbake til Luppis. Sjå [[Libro d'Oro|Libro d'Oro della Nobiltà Italiana]] [http://www.lupis.it/Lupis%20Libro%20d'oro.pdf PDF]; og [http://www.lupis.it/rami%20vitali.htm#Le_Linee_di_Dalmazia_e_Fiume Historia til de Lupis-familien] (italiensk) og [http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letteral/Lupis/Lupis%20di%20Dalmazia.htm#12.44 stamtre for Giovanni Luppi]</ref> I Rijeka hadde familien til Giovanni Luppis lenge vore mektige reiarar.<ref>[http://www.genmarenostrum.com/pagine-lettere/letteral/Lupis/Lupis%20di%20Dalmazia.htm#12.44 Giovanni Luppis genealogy]</ref> Luppis utdanna seg ved eit gymnas i byen og deretter ''Collegio di marina'', det austerrikske marineakademiet i [[Venezia]]. Han blei gift med baronesse Elisa de Zotti. Luppis tente i den austerriksk-ungarske marinen (''Venezianisch-Österreichische Kriegsmarine'', etter 1849 K.u.K Kriegsmarine<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://www.geocities.com/kukmarine/offiziere.html |accessdate=2009-10-26 |archive-date=2009-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091025195035/http://geocities.com/kukmarine/offiziere.html |url-status=yes }}</ref> ) og steig i gradene til han fekk stilling som frigattkaptein (''Fregattenkapitan''). I 1848/1849 var han offiser på ei av skipa som opprettheldt [[blokkade]]n mot Venezia.<ref>[[La Voce del Popolo]] (Fiume), Sabato 3 marzo 2007: [http://www.edit.hr/lavoce/2007/inpiu/storia070303.pdf Storia del silurificio di Fiume e biografia di Giovanni Luppis] (pp.6-7)</ref> == «Salvacoste» == Rundt midten av 1700-talet hadde ein ukjend austerriksk marienoffiser fram ein idé om å bruka ein liten båt med ei stor last av eksplosiv og styrt på avstand mot fiendtlege skip. Då han døydde hadde han ikkje finpussa eller publisert oppfinninga si. Kaptein Luppis fekk dei etterlatne papira hans.<ref>{{cite web | url = http://www.history.navy.mil/museums/keyport/html/part1.htm | publisher = Naval Undersea Museum | title = Origin of the Whitehead torpedo, p. 6 | work = Torpedo History - Part 1 - Historical Background | date = 28 June 2010 | accessdate = 30 June 2013 | quote = About the middle of the nineteenth century, an officer of the Austrian Marine Artillery conceived the idea of employing a small boat carrying a large charge of explosives, powered by a steam or an air engine and remotely steered by cables to be used against enemy ships. Upon his death, before he had perfected his invention or made it public, the papers of this anonymous officer came into the possession of Capt. Giovanni Luppis | archive-date = 2014-09-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140915044815/http://www.history.navy.mil/museums/keyport/html/part1.htm | url-status = yes }}</ref> Luppis såg for seg eit umanna flytande fartøy ein kunne styra frå land, med eksplosivar som eksploderte når dei traff målet. Han fekk laga ein prototyp med glasvengjer som ein styrte frå land ved hjelp av lange tau. Første forsøk verka ikkje. Den andre modellen hadde ein klokkemekanisme som dreiv propellen. Eksplosiva låg [[akter]], og blei tende av ein pistol-liknande kontroll. Fartøyet hadde to ror, eit end mot høgre og eit mot venstre, som blei styrte med tau eller vaierar frå land. Etter ei rekkje eksperiment oppnådde Luppis eit design som verka godt nok, modell «6 m». Han kalla det «Salvacoste», italiensk for 'kystvernar'.<ref>{{Citation |title=1st international Conference on the occasion of 150th anniversary of torpedo factory in Rijeka and preservation of industrial heritage |url=http://www.torpedo150rijeka.org/I-konferencija/povijest.asp?lang=en |accessdate=2017-06-28 |archive-date=2008-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221072821/http://www.torpedo150rijeka.org/I-konferencija/povijest.asp?lang=en |url-status=yes }}</ref> In 1860, etter at Luppis hadde gått av med pensjon frå marinen, demonstrerte han '6 m' for keisar [[Frans Josef I av Austerrike-Ungarn|Frans Josef]]. Demonstrasjonen var ein suksess, men marinekommisjonen nekta å ta systemet i bruk utan betre framdrift og kontrollsystem. [[Fil:Robert Whitehead with battered test torpedo Fiume c1875.jpg|mini|Robert Whitehead med ein test-torpedo i Fiume ca. 1875.]] I 1864 introduserte [[Giovanni de Ciotta]] Luppis for den britiske maskiningeniøren [[Robert Whitehead]], som leia den lokale fabrikken Stabilimento Tecnico Fiumano. Dei to skreiv ein kontrakt om å utvikla oppfinninga vidare. Whitehead bygde ein modell, men kom fram til at ideen ikkje kom til å fungera. Han byrja i staden å tenka på å få eksplosiva til å gå av under vasslinja til skipet, noko som ville vera mykje meir effektivt enn ein eksplosjon over henne. Whitehead fekk laga eit fartøy som gjekk under vatn og installerte ein motor som brukte komprimert luft, saman med automatiske kontrollar for retning og djupne. Denne første sjølvgåande torpedoen og seinare versjonar av han blei seinare kjend som [[Whitehead-torpedoen]]. 21. desember 1866 blei torpedoen, no kalla «Minenschiff», offisielt demonstrert for den austerriksk-ungarske statlege kommisjonen. Denne modellen var 355&nbsp;mm i diameter og 3,35 m lang. Han vog 136&nbsp;kg og hadde 8&nbsp;kg eksplosiv. Marinekommisjonen godtok designet, og 6. mars 1867 skreiv staten ein kontrakt med oppfinnarane for testproduksjon der dei tok på seg alle produksjonskostnadane. Sjølv om designet vart sett på som lovande, fekk ikkje fabrikken nok bestillingar og gjekk konkurs i 1873. Whitehead tok han over og og endra han til eit privat selskap, Torpedo-Fabrik von Robert Whitehead, i 1875. Giovanni Luppis blei gjeven adelstittelen Baron von Rammer ('søkkaren') den 1. august 1869. Han døydde i bydelen Torriggia i [[Laglio]], nær [[Como]], 11. januar 1875. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Giovanni Luppis|Giovanni Luppis]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 28. juni 2017.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{referansar}} ==Bakgrunnsstoff== * [[Edwyn Gray|Gray, Edwin]]. ''The Devil's Device: Robert Whitehead and the History of the Torpedo'', Annapolis: Naval Institute Press, 1991 310 s., ISBN 0-87021-245-1 * [[Herbert Wrigley Wilson|Wilson, H. W]]. ''Ironclads in action;: A sketch of naval warfare from 1855 to 1895'', London: Sampson Low, Marston and Company, 1895, Fourth Edition 1896 (Two Volumes), pre ISBN {{autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Rijeka]] [[Kategori:Italienske oppfinnarar]] [[Kategori:Kroatiske oppfinnarar]] [[Kategori:Austerriksk-ungaraske militære]] [[Kategori:Våpenmakarar]] 081w5i0v7cykk36rcdw0e7yf2glt5aa 0 344183 3654304 3316817 2026-05-23T06:17:17Z Ranveig 39 Avslutta </small> 3654304 wikitext text/x-wiki '''Noregsmeisterskapen i skiskyting 1990''', den 32. i rekka, vart avvikla på [[Voss]] i [[Hordaland]] dagane 1.-3. mars 1990. Juniormeisterskapen fann stad same staden til same tid. ==Menn== ===20 km=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="40%" | Utøvar ! width="28%" | Lag ! width="22%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| [[Frode Løberg]] | align=left| Elverum | align=right| 59.43,2 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| [[Eirik Kvalfoss]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 59.56,5 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| [[Gisle Fenne]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 1.00.31,2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4. | align=left| [[Geir Einang]] | align=left| Vestre Slidre | align=right| 1.00.44,5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5. | align=left| [[Ivar Ulekleiv]] | align=left| Dovre | align=right| 1.01.00,0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6. | align=left| Svein Ludvigsen | align=left| Tingelstad | align=right| 1.01.13,7 |} </div> Dato: 1. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ===10 km=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="40%" | Utøvar ! width="30%" | Lag ! width="20%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| [[Sverre Istad]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 28.37,4 (2) |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| [[Eirik Kvalfoss]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 29.00,7 (3) |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| [[Gisle Fenne]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 29.06,4 (2) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4. | align=left| [[Frode Løberg]] | align=left| Elverum | align=right| 29.07,9 (1) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5. | align=left| [[Geir Einang]] | align=left| Vestre Slidre | align=right| 29.36,4 (2) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6. | align=left| [[Jon Åge Tyldum]] | align=left| Snåsa | align=right| 29.51,9 (3) |} </div> Dato: 2. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ===4 x 7,5 km stafett=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="30%" | Lag ! width="40%" | Utøvarar ! width="20%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| Hordaland | align=left| <small>Frank Herheim<br />[[Sverre Istad]]<br />[[Gisle Fenne]]<br />[[Eirik Kvalfoss]]</small> | align=right | 1.33.24 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| Nord-Trøndelag | align=left| <small>Einar Lund<br />Tom Erik Henden<br />Arild Larsen<br />[[Jon Åge Tyldum]]</small> | align=right | 1.33.55 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| Oppland | align=left| <small>Ola Staxrud<br />[[Sylfest Glimsdal]]<br />Svein Ludvigsen<br />[[Geir Einang]]</small> | align=right | 1.34.33 |} </div> Dato: 3. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ==Kvinner== ===15 km=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="40%" | Utøvar ! width="30%" | Lag ! width="20%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| [[Elin Kristiansen]] | align=left| Vestre Trysil | align=right| 51.46,5 (1) |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| Gunn Fossum | align=left| Simostranda IL | align=right| 54.48,7 (4) |- style="backround-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| [[Synnøve Thoresen]] | align=left| Simostranda IL | align=right| 55.02,7 (2) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4. | align=left| Helga Øvsthus Fenne | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 56.34,3 (5) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5. | align=left| Unni Kristiansen | align=left| Vestre Trysil | align=right| 57.27,6 (5) |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6. | align=left| Synnøve Berntsen | align=left| | align=right| 58.20,8 (3) |} </div> Dato: 1. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ===7,5 km=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="40%" | Utøvar ! width="30%" | Lag ! width="20%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| [[Grete Ingeborg Nykkelmo]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 24.44,6 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| [[Elin Kristiansen]] | align=left| Vestre Trysil | align=right| 26.29,7 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| [[Synnøve Thoresen]] | align=left| Simostranda IL | align=right| 26.34,3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4. | align=left| [[Hildegunn Fossen]] | align=left| Simostranda IL | align=right| 26.39,2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5. | align=left| [[Annette Sikveland]] | align=left| Figgjo IL | align=right| 27.07,2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6. | align=left| [[Anne Elvebakk]] | align=left| Voss Skiskyttarlag | align=right| 27.30,0 |} </div> Dato: 2. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ===3 x 7,5 km stafett=== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" style="background-color:#FFFFFF; width: 450px;" |- style="background-color:#EFEFEF; text-align:left;" ! width="10%" | Plass ! width="30%" | Lag ! width="38%" | Utøvarar ! width="22%" | Tid |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Gold medal with cup.svg|20px|Gull]] | align=left| Hordaland | align=left| <small>[[Grete Ingeborg Nykkelmo]]<br />Helga Øvsthus Fenne<br />[[Anne Elvebakk]]</small> | align=right | 1.23.47 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Silver medal with cup.svg|20px|Sølv]] | align=left| Buskerud | align=left| <small>[[Synnøve Thoresen]]<br />Mona Bollerud<br />[[Hildegunn Fossen]]</small> | align=right | 1.24.06 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | [[Fil:Bronze medal with cup.svg|20px|Bronse]] | align=left| Hedmark | align=left| <small>Lene Teksum<br />Unni Kristiansen<br />[[Elin Kristiansen]]</small> | align=right | 1.27.18 |} </div> Dato: 3. mars 1990<br /> <br style="clear:both;" /> ==Kjelder== *''Sportsboken 90-91''. Sportsboken As/VG. 1990. [[Kategori:Noregsmeisterskap i skiskyting]] [[Kategori:Skiskyting i 1990]] [[Kategori:Noregsmeisterskap i 1990|Skiskyting]] [[Kategori:Idrett i Voss]] [[Kategori:Idrettstilskipingar i Vestland]] 0nijrto1ke4rsi4g2w5d9fj8azz4kv8 0 369375 3654315 3156345 2026-05-23T06:23:17Z Ranveig 39 Fmt. 3654315 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Infoboks musikkalbum| | tittel = Contra | format = Studioalbum | gruppe = [[Vampire Weekend]] | utgjeve = 11. januar 2010 | sjanger = [[Indiepop]] | lengd = 36.40 | selskap = [[XL Recordings|XL]] | produsent = [[Rostam Batmanglij]] | kronologi = ja | førre = ''[[2008-albumet Vampire Weekend|Vampire Weekend]]'' <br /> (2008) | neste = ''[[Modern Vampires of the City]]'' <br /> (2013) }} '''''Contra''''' er eit studioalbum av den amerikanske musikkgruppa [[Vampire Weekend]], som var utgjeve 11. januar 2010 av [[XL Recordings]]. Det vart produsert av bandmedlemmen [[Rostam Batmanglij]]. Biletet på plateomslaget er eit polaroidfoto av ei ukjend ung kvinne frå 1983, som vart funne av Rostam då han søkte etter «New York City 1983» på internett. 15. juli 2010 vart gruppa, XL Recordings og fotografen Tod Scott Brody saksøkte av Ann Kirsten Kennis, som identifiserte seg sjølv som den mystiske kvinna på omslaget, for å ha brukt biletet av henne utan hennar samtykke.{{treng kjelde}} ''Contra'' har avla fleire singlar, mellom anna «Giving Up the Gun», «Holiday» og «Run». == Innhald == {{sporliste | total lengd = 36.40 | tittel1 = Horchata | note1 = lyrics by Batmanglij and Koenig | lengd1 = 3.26 | tittel2 = White Sky | lengd2 = 2.58 | tittel3 = Holiday | lengd3 = 2.18 | tittel4 = California English | lengd4 = 2.30 | tittel5 = Taxi Cab | lengd5 = 3.55 | tittel6 = Run | lengd6 = 3.52 | tittel7 = Cousins | lengd7 = 2.25 | tittel8 = Giving Up the Gun | lengd8 = 4.46 | tittel9 = Diplomat's Son | lengd9 = 6.01 | tittel10 = I Think Ur a Contra | lengd10 = 4.29 }} == Referansar == {{spire|musikk}} {{manglar kjelder}} [[Kategori:Musikkalbum frå 2010]] [[Kategori:Vampire Weekend-album]] ehu8zxbgdrapu98wwja63bsg5l3jlvq 0 413250 3654267 3523602 2026-05-22T12:47:38Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654267 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = Biserica de lemn Sf Voievozi-Sihastria01.jpg |bilettekst = Gammal trekyrkje i Vânători-Neamț |fylke = [[Neamț fylke|Neamț]] |borgarmeister = Maria Petrariu |høgd=400 |postnummer = 617500 }} '''Vânători-Neamț''', tidlegare ''Vânători'', er ein kommune i [[Neamț fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Vânători-Neamț in the Neamț County.svg|mini|Kommunen Vânători-Neamț innanfor Neamț fylke]] Vânători-Neamț er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Vânători-Neamț || 4 726 || 4 635 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Lunca}} || 1 112 || 1 176 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mânăstirea Neamț}} || 294 || 202 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Nemțișor}} || 1 463 || 1 257 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Vânători-Neamț, Neamț|Comuna Vânători-Neamț, Neamț]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 10. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Neamț fylke|Vanatori-Neamt]] bk375xod4glelk5uni1jbw5dboyvm84 0 413252 3654269 3523613 2026-05-22T12:48:30Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654269 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |namn = Caracal |bilete = RO OT Caracal national theatre.jpg |bilettekst = Nasjonalteatret i Caracal |våpen = ROU OT Caracal CoA.png |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Ion Doldurea |høgd = 95 |postnummer = 235200 }} '''Caracal''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Caracal jud Olt.png|mini|Kommunen Caracal innanfor Olt fylke]] Caracal er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Caracal || 30 954 || 27 403 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Caracal|Caracal]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 10. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Olt fylke|Caracal]] 1icuqnv8s22wq3q3mokcc1f8ajnub5m 0 413253 3654270 3523621 2026-05-22T12:49:19Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654270 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = RO OT Bals library.jpg |bilettekst = Historisk biblioteksbygning i Balș |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Cătălin-Ștefan Rotea |longs=55 |postnummer = 235100 }} '''Balș''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Bals jud Olt.png|mini|Kommunen Balș innanfor Olt fylke]] Balș er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Balș || 16 317 || 14 721 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Corbeni i Balș|Corbeni}} || 511 || 443 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Româna}} || 555 || 424 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Teiș}} || 781 || 526 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Balș|Balș]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 10. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Bals]] 5uw4nvp1zmo5usms4rdmuu9k0aktt1j 0 413265 3654271 3523757 2026-05-22T12:50:19Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654271 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = RO OT Corabia 1877 war monument.jpg |bilettekst = Monument over [[den rumenske sjølvstendekrigen]] i Corabia |våpen = ROU OT Corabia CoA.PNG |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Iulică Oane |høgd=35 |postnummer = 235300 }} '''Corabia'''{{mrk|[[bulgarsk]] Корабия, ''Korabija''; [[tyrkisk]] ''Korab''}} er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Corabia jud Olt.png|mini|Kommunen Corabia innanfor Olt fylke]] Corabia er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Corabia || 15 418 || 12 804 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tudor Vladimirescu}} || 598 || 446 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Vârtopu}} || 425 || 277 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Corabia|Corabia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Corabia]] 8o2wndyvxem21ppjh0il0ng09527ld9 0 413266 3654272 3523762 2026-05-22T12:51:09Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654272 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |våpen = ROU OT Draganesti-Olt CoA.jpg |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Marian-Viorel Tudorică }} '''Drăgănești-Olt''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Draganesti Olt jud Olt.png|mini|Kommunen Drăgănești-Olt innanfor Olt fylke]] Drăgănești-Olt er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Drăgănești-Olt || 7 883 || 7 190 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Comani}} || 3 011 || 2 531 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Drăgănești-Olt|Drăgănești-Olt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Draganesti-Olt]] np8g87nnmkopra3a8fse38dd6cnifyo 0 413267 3654273 3580283 2026-05-22T12:52:03Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654273 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Conacul Argeșanu - detaliu (SV).JPG |bilettekst = Herskapshus i Piatra-Olt |våpen = ROU OT Piatra-Olt CoA.jpg |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Nicușor Rada |postnummer = 235500 }} '''Piatra-Olt''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Piatra Olt jud Olt.png|mini|Kommunen Piatra-Olt innanfor Olt fylke]] Piatra-Olt er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Piatra-Olt || 2 392 || 2 176 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bistrița Nouă}} || 516 || 502 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Criva de Jos}} || 547 || 496 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Criva de Sus}} || 645 || 592 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Enoșești}} || 317 || 318 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Piatra i Piatra-Olt|Piatra}} || 1 882 || 1 916 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Piatra-Olt|Piatra-Olt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Piatra-Olt]] 7liif4l6iqfhlum9xvnpj5aqbkos99n 0 413268 3654274 3567533 2026-05-22T12:52:57Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654274 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |våpen = ROU OT Potcoava CoA.PNG |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Nicușor Manuel Enăchioaia |postnummer = 237355 }} '''Potcoava''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. Han vart oppretta som bykommune (''oraș'') i 2004.<ref name="bystatus"/> == Busetnader == [[Fil:Potcoava jud Olt.png|mini|Kommunen Potcoava innanfor Olt fylke]] Potcoava er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Potcoava || 2 467 || 2 521 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Potcoava-Fălcoeni}} || 1 043 || 855 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sinești}} || 953 || 826 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Trufinești}} || 219 || 207 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Merilor}} || 1 061 || 820 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="bystatus">{{Kjelde www |url=https://legislatie.just.ro/Public/DetaliiDocumentAfis/51035 |tittel=LEGE nr. 83 din 5 aprilie 2004 |utgjevar=Portal legislativ |vitja=8 september 2024 }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Potcoava|Potcoava]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Potcoava]] s7yxdxpq0azmj1iqxboyket5i1jh33x 0 413269 3654275 3523770 2026-05-22T12:53:46Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654275 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Scornicesti 2013 (2).jpg |bilettekst = Stadion i Scornicești |våpen = ROU OT Scornicesti CoA.png |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Daniel Tudor |postnummer = 235600 }} '''Scornicești''' er ein by i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Scornicesti jud Olt.png|mini|Kommunen Scornicești innanfor Olt fylke]] Scornicești er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Scornicești || 3 891 || 3 711 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bălțați}} || 401 || 536 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bircii}} || 1 179 || 1 027 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Chițeasca}} || 504 || 465 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Constantinești}} || 565 || 485 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Jitaru}} || 710 || 685 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mărgineni-Slobozia}} || 1 220 || 928 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mihăilești-Popești}} || 358 || 273 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mogoșești i Scornicești|Mogoșești}} || 551 || 465 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Negreni}} || 1 241 || 1 196 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Piscani}} || 314 || 273 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Rusciori}} || 284 || 288 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Șuica}} || 255 || 215 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Teiuș i Scornicești|Teiuș}} || 293 || 248 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Scornicești|Scornicești]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Olt fylke|Scornicesti]] pa997d3mjetadqg7qq6js8a93ffepqq 0 413270 3654277 3566764 2026-05-22T12:54:34Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654277 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = RO OT DN64 Osica de Sus.jpg |bilettekst = Innkøyring til Osica de Sus |fylke = [[Olt fylke|Olt]] |borgarmeister = Cezar Filip |postnummer = 237310 }} '''Osica de Sus''' er ein kommune i [[Olt fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Osica de Sus jud Olt.png|mini|Kommunen Osica de Sus innanfor Olt fylke]] Osica de Sus er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Vlăduleni}} || 492 || 322 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Greci}} || 837 || 628 |- | style=text-align:left; | Osica de Sus || 3 059 || 2 574 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ostrov i Osica de Sus|Ostrov}} || 125 || 121 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Peretu i Osica de Sus|Peretu}} || 234 || 182 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tomeni}} || 468 || 320 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Osica de Sus, Olt|Comuna Osica de Sus, Olt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 11. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Olt fylke|Osica de Sus]] 7kitxd1dfm2otlap0m6vvovb5vyiv5d 0 413273 3654278 3523778 2026-05-22T12:55:40Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654278 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Romania Campina city hall.jpg |bilettekst = Rådhuset i Câmpina |våpen = ROU PH Campina CoA.png |fylke = [[Prahova fylke|Prahova]] |borgarmeister = Ioan-Alin Moldoveanu |høgd = 435 |postnummer = 105600 }} '''Câmpina''' er ein by i [[Prahova fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Campina jud Prahova.png|mini|Kommunen Câmpina innanfor Prahova fylke]] Câmpina er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Câmpina || 32 935 || 28 993 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Câmpina|Câmpina]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 10. januar 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Prahova fylke|Campina]] th0x9dsvvlotdtdlzorncg7xgc03vt1 0 415854 3654279 3552473 2026-05-22T12:56:25Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654279 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Valea Azuga 1.jpg |bilettekst = Elva i Azuga vinterstid |våpen = ROU PH Azuga CoA1.png |fylke = [[Prahova fylke|Prahova]] |borgarmeister = Ciprian-George Barbu |høgd = 930 |postnummer = 105100 }} '''Azuga''' er ein by i [[Prahova fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Azuga jud Prahova.png|mini|Kommunen Azuga innanfor Prahova fylke]] Azuga er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Azuga || 4 440 || 3 901 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Azuga|Azuga]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 27. mai 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Prahova fylke| Azuga]] ejluug7m9v2l0gpzj4j14gec2ydif8w 0 415856 3654280 3552477 2026-05-22T12:57:24Z HerVal7752 105842 Geoboks 3654280 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Schela Băicoi.JPG |bilettekst = Oljebrønn i Băicoi, 1907 |våpen = ROU PH Baicoi CoA.png |fylke = [[Prahova fylke|Prahova]] |borgarmeister = Marius Constantin |høgd = 310 |postnummer = 105200 }} '''Băicoi''' er ein by i [[Prahova fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Baicoi jud Prahova.png|mini|Kommunen Băicoi innanfor Prahova fylke]] Băicoi er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Băicoi || 11 047 || 10 558 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dâmbu}} || 732 || 687 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Lilieşti}} || 3 438 || 2 848 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Schela}} || 438 || 435 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ţintea}} || 1 396 || 1 321 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tufeni}} || 930 || 873 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 16. oktober 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Băicoi|Băicoi]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 27. mai 2024.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Prahova fylke|Baicoi]] 3hq822r5yrpye21uwbvmkigepsh62d7 0 422363 3654318 3591183 2026-05-23T07:56:48Z Njardarlogar 3022 3654318 wikitext text/x-wiki [[Fil:Finselappenhond_louhi-no_watermark.jpg|mini|Finsk lapphund]] [[Fil:Suomenlapinkoirauros Lenni-Kalle 01 IMG 6241.jpg|mini|To år gammal finsk lapphund i snøen.]] [[Fil:Kvelp av finsk lapphund.jpg|mini|Kvelp]] '''Finsk lapphund''' ([[Fédération Cynologique Internationale|FCI]] #189) er ein mellomstor [[Spisshund|spisshundrase]] som kjem frå [[Finland]] og har lange tradisjonar som reingjetande vaktarhund. På finsk heiter han ''suomenlapinkoira''. == Opphav og alder == Opphavleg fanst det to variantar av denne [[Hund|hunden]]: ein korthåra og ein langhåra. [[Lapsk vallhund]] blei anerkjend som eigen rase i Finland i 1966, samtidig som ein forstod at variantane var så vidt ulike at ein allereie i 1970 bestemde seg for å dela rasen. Dette gav opphavet til finsk lapphund, som altså har lengre pels og elles skil seg på nokre andre punkt. Finsk lapphund har lange samiske tradisjonar som reingjetande vaktarhund, men hundane vaktar også reinflokken mot [[ulv]], [[jerv]] og [[bjørn]]. Typen er truleg svært gammal, men kor gamle dagens hundar kan hevdast å vera veit ein ikkje nok om nett no. Det har vore antyda at finsk lapphund kan vera ein direkte etterkommar av den opphavlege lapphunden. Dette manglar likevel dokumentasjon. Ifølgje den finske kennelklubben var finsk lapphund den femte mest populære rasen i Finland i 2008. == Utsjånad, anatomi og fysikk == Finsk lapphund er ein middels stor og noko rektangulær spisshund, med kraftig beinstamme og muskulatur. Han har sterk rett rygg og djupt bryst, og svakt opptrekt buklinje. Hovudet er relativt kort og kileforma, med tydeleg markert stopp, strame lepper og breitt tilsette mørke auge som gjev han eit livleg uttrykk. Han har relativt korte spisse ståande øyre, som lutar litt framover og er breitt tilsette. Halen blir boren ringla over ryggen, men fell ofte ned når hunden står roleg. Pelsen er relativt lang, rett, litt grov og står litt ut frå kroppen. Denne hunden skal ha såkalla ''bukser'' på bakbeina. Han skal vera funksjonell for arktisk klima. Pelsen har mjuk og tett underull. Alle fargar er tillatne, men grunnfargen skal dominera. Hannane blir ca. 46–52 cm i skulderhøgd og veg gjerne rundt 18–20 kg. Tispene blir ca. 41–47 cm i skulderhøgd og veg gjerne 3–5 kg mindre. == Bruksområde == Finsk lapphund er ein utprega [[brukshund]], som eignar seg ypparleg som gjetarhund i utmark, gardshund. Han har stor arbeidskapasitet og toler godt nordiske klimaforhold. Rasen er også ein god [[Hund|familiehund]], og kan nyttast i ei rekkje former for [[hundesport]] == Lynne og veremåte == Finsk lapphund er ein energisk og modig hund, men også roleg, avbalansert og triveleg. Han er veldig sosial og glad i menneske. Hunden treng mykje mosjon og aktivisering, og trivst best når han kan vera mykje ute, der han kan få utløp for energien sin. Rasen er svært lærenæm og aktiv. Han er snill i høve til barn og dyr. == Anna == Finsk lapphund er ein sunn rase. Til å vera såpass langhåra treng han forholdsvis lite pelsstell. Om sommaren er det svært viktig at han har tilgang til skugge og kaldt vatn; det kan bli svært varmt for ein hund som trivst best i snø og kulde. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Finsk lapphund|Finsk lapphund]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 7. februar 2025.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Finske husdyr]] [[Kategori:Spisshundar]] iv10d4qvwyn1xqzp3840ubzggzwcx41 0 430072 3654322 3653315 2026-05-23T10:37:22Z Roarjo 183 /* Skildring */ om storleik 3654322 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''Chileflamingo''' (''Phoenicopterus chilensis''), [[spansk]] ''flamenco chileno'', er ein art i [[flamingofamilien]] ([[Phoenicopteridae]]), med ei høgd på om lag 110–130 cm. Arten er den mest vanlege av dei [[søramerikansk]]e flamingoane, han lever frå [[Ecuador]] og [[Peru]] i nord til [[Eldlandet]] i [[Chile]] og [[Argentina]] i sør, og austover til [[Uruguay]] og sørlegaste [[Brasil]]. Som alle flamingoar legg han eitt einskilt kritkvitt egg i eit reir av leire. Desse flamingoane er hovudsakleg knytte til [[saltsjø]]ar, som er sårbare for tap av leveområde og vassforureining, særleg frå gruvedrift og vatning, noko som kan føre til rask forringing av habitatet.<ref name=Grinfeld/> == Skildring == [[Fil:Chilean Flamingo at Los Flamencos National Reserve, Chile.jpg|mini|venstre|Frå Los Flamencos-reservatet, [[Antofagasta-regionen]], Chile]] Chileflamingo er ca. 105 cm i kroppslengd og har kroppsmasse på ca. 1,7–2,5 kg. Fjørdrakta hos chileflamingoen er gjennomgåande noko mindre intenst rosafarga enn hos dei andre søramerikanske artane. Arten kan best skiljast frå desse ved dei grålege beina med rosa hælledd. Den delen av nebbet som ikkje er svart er bleikare enn hos dei to andre artane.<ref name=bow/> Ungane har ofte ingen rosa fargetone i starten, men er i staden grå eller ferskenfarga. Dei får gradvis den rosa vaksenfarga etter kvart som [[karotenoid]] frå kosten hopar seg opp i fjørene. Chileflamingoen blir kjønnsmoden ved om lag seks års alder og har ei av dei lengste levetidene blant fuglar: opptil 50 år i naturen og om lag 40 år i fangenskap.<ref name=Grinfeld/> === Utbreiing === Chileflamingoar hekkar vanlegvis i [[saltsjøar]] i [[Andes]] frå sørlege Peru gjennom [[Altiplano]] i Bolivia og Chile, opp til 4500 meter over havnivå, aust og ned til [[Córdobaprovinsen i Argentina]].<ref name=bow/> Den nordlegaste hekkelokaliteten er i [[Juninsjøen]] aust for [[Lima]] i Peru.<ref name=dinesen/> Nokre fuglar vil streife nord til lagunar på [[Santa Elena-halvøya]] i sørlege Ecuador og andre sør til [[Tierra del Fuego]]. Arten finst òg i kystnære område i Uruguay og sørlegaste Brasil. Med det har chileflamingoen det største utbreiingsområdet av alle flamingoartar i Sør-Amerika. === Føde === [[Fil:Flamingo Lago Argentino (34240717936).jpg|mini|Chileflamingo i Argentina.]] Nebbet hos chileflamingoen er utstyrt med kamliknande strukturar som gjer det mogleg å filtrere føde – hovudsakleg [[dyreplankton]], små [[krepsdyr]], [[insekt]], [[blautdyr]] og andre [[virvellause dyr]] – frå vatn i mudderflater, estuar, lagunar og saltsjøar. Vanlegvis vadar dei i grunne område, mindre enn ein meter djupe, men nokre gongar kan dei symje og filtrere små insekt, Cladocera, frå vassoverflata.<ref name=bow/> Arten filtrerer føda med hovudet vendt opp-ned i grunt vatn. Den kraftige tunga pressar vatn inn og ut gjennom lamellane i nebbet, slik at føde av ulik storleik blir skild ut. Sidan fuglen et med hovudet nedover, er det berre overnebbet som rører seg. Chileflamingoen kan ete opptil 10 % av kroppsvekta si kvar dag.<ref name=Grinfeld/> Arten er òg kjend for å stå på eitt bein medan han søkjer føde i vatn, noko som truleg reduserer varmetapet. Dei lange beina hjelper dessutan til med å røre opp botnsediment og frigjere små organismar.<ref name=Grinfeld/> === Åtferd === Chileflamingoar er sosiale fuglar som lever i flokkar som kan telje titusenvis av individ. Dei kan beite i same sjøar som [[punaflamingo]] og [[andesflamingo]], men skil seg frå dei to andre artane med snøggare rørslar, dei vil vade dobbelt så snøggt som dei andre flamingoane under beiting. Dei kommuniserer gjennom lydar og kroppsrørsler. Ropa omfattar trompetliknande, gryntande eller gåseliknande lydar, særleg under flyging. Kvar fugl har eit individuelt rop, og foreldra kan kjenne att sine eigne ungar blant tusenvis av andre. Dei kommuniserer òg gjennom fjørstell. Kvar fugl brukar mellom 3,5 og 7 timar dagleg på å stelle fjørene for å halde dei vassavstøytande og flygedyktige.<ref name=Grinfeld/> === Hekking === [[Fil:Chilenischer Flamingo Tiergarten Bernburg 2007.jpg|mini|Chileflamingo med egg i Tiergarten Bernburg i Tyskland.]] Chileflamingoar lever i store flokkar i naturen. I hekketida utfører hannar og hoer ulike kurtiserørsler, mellom anna hovudvifting, der dei svingar hovudet frå side til side, og vengesalutt, der vengene blir opna og lukka fleire gonger. Begge kjønn samarbeider om å byggje eit søyleforma reir av leire, og begge rugar på egget etter tur.<ref name=Farrell/> Ved klekking har ungen grå fjørdrakt. Han får ikkje den typiske rosa vaksenfarga før etter 2–3 år. Både hann og hoe produserer ei næringsrik væske, såkalla [[kromjølk|«kromjølk»]], som blir brukt til å mate ungane. På grunn av kosten har denne mjølka ei raudleg farge. == Vernestatus == Det største trugsmålet mot chileflamingopopulasjonar er øydelegging og uro i leveområda. Gruvedrift og vatningsanlegg påverkar leveområda sterkt. Innsamling av egg og jakt er òg ein trussel. På grunn av låg reproduksjonsrate er bestandane særleg sårbare for menneskeleg påverknad.<ref name=Grinfeld/> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Chilean flamingo|Chilean flamingo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 25. april 2026'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|refs= <ref name=Grinfeld>{{Cite web |last=Grinfeld |first=Sonja |title=Phoenicopterus chilensis (Chilean flamingo) |url=https://animaldiversity.org/accounts/Phoenicopterus_chilensis/ |access-date=2025-04-08 |website=Animal Diversity Web |language=en}}</ref> <ref name=bow>{{cite BOW |citation=del Hoyo, J., P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2024). Chilean Flamingo (Phoenicopterus chilensis), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.chifla1.01.1 }}</ref> <ref name=dinesen>{{cite journal |title=Long-term declines in waterbirds abundance at Lake Junín, Andean Peru |authors=Dinesen, Lars and Chamorro, Alan and Fjeldså, Jon and Aucca, Constantino |journal=Bird Conservation International |volume=29 |number=1 |pages=83--99 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/3641C551E7273EB5D809774C59218936/S0959270918000230a.pdf/div-class-title-long-term-declines-in-waterbirds-abundance-at-lake-junin-andean-peru-div.pdf }}</ref> <ref name=Farrell>{{Cite journal|last=Farrell|first=Barry|title=Breeding behavior in a flock of Chilean flamingos (Phoenicopterus chilensis) at Dublin zoo|url=https://www.researchgate.net/publication/247940581|journal=Zoo Biology}}</ref>}} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}}<!-- {{Infoboks namn på andre språk | engelsk = Chilean flamingo | svensk = Chileflamingo | dansk = Chileflamingo | fransk = Flamant du Chili | spansk = Flamenco chileno | tysk = Chileflamingo | vidd = 242px }}--> {{autoritetsdata}} [[Kategori:Flamingofamilien]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] 44schf7v8r4y1qtn81vw56lj9lju3cm 0 430434 3654291 3654226 2026-05-22T14:54:34Z Ranveig 39 Malar 3654291 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Jens Peter Gløersen Debes''' ({{levde|23. august|1776|1. august|1832|Debes, Jens}}) var ein norsk jurist frå [[Christiania]]. Han var høgsterettsassessor 1814-32. Debes studerte til [[cand.jur.]] i 1796. Frå 1799 var han auditør ved sønnafjeldske gevorbne [[infanteri]]regiment, sidan 1806 assessor ved stiftsoverretten for Akershus. 1814 vart han assessor ved [[Høgsterett]]en, året etter også medlem i overkriminalretten. Han var 3. varamann til [[Stortinget]] 1815–16, møtte i 1816 frå 1. april og var med i komiteen om [[Kristiansand]] som frihamn. Debes deltok i [[riksrett]]ane 1815–16, 1821–22 og 1827 som medlem av Høgsteretten. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske juristar]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] isxfa7o4bzbqtipdy5tfasuuts3wdmc 0 430435 3654290 3654231 2026-05-22T14:54:12Z Ranveig 39 Malar 3654290 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Conrad Emil Andersen''' ({{levde|24. desember|1854|6. august|1920|Andersen, Conrad}}) var ein norsk boktrykkar og politikar frå [[Våle i Vestfold]], busett i [[Horten]]. Snikkarsonen Andersen tok til som boktrykkar i Horten før 1875. Etterkvart byrja han gje ut avis i tillegg til trykkeriverksemda. Han var i mange år medlem i [[formannskap]]et i Horten. 1895–97 møtte han i [[Stortinget]] som 2. representant [[Vestfold|frå Jarlsberg og Larvik amt]], og var medlem i Næringskomite nr. 2. Han var i 1896 permittert frå 29. juni og i 12 dagar i juli 1897. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Norske boktrykkarar]] [[Kategori:Folk frå Horten]] 4lojc96jsndsdh3ksek6hq44gfyxyez 0 430436 3654285 3654238 2026-05-22T14:51:03Z Ranveig 39 Malar 3654285 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Olaus Sigvard Caspersen''' ({{levde|23. desember|1845|31. mars|1901|Caspersen, Olaus}}) var ein norsk kjøpmann og politikar frå [[Risør]]. Caspersen var frå 1871 kjøpmann og seinare skipsreiar i Risør. Til sist administrerande direktør i Risør Sparebank. Han var medlem i Risør bystyre frå 1877 til han døydde, varaordførar i mange år. 3. februar 1894 og ut sesjonen møtte han på [[Stortinget]] som varamann frå Risør. Valbolken 1895–97 hadde han fast sete i [[Stortinget]] frå same valkrinsen, både då og i 1894 var han medlem i Gasje- og pensjonskomiteen. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. *[https://www.nb.no/items/ef24710dde52f985949a4064e2a59483?page=0&searchText=caspersen Nedenæs Amtstidende, 3. april 1901] {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1892-1894]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1895-1897]] [[Kategori:Folk frå Risør]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Norske skipsreiarar]] 3vlyeyvryap0ummg07d83hllmj89fuu 0 430437 3654286 3654243 2026-05-22T14:51:16Z Ranveig 39 Malar 3654286 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Simen Olsson Kolstad''' ({{levde|12. februar|1852|15. januar|1934|Kolstad, Simen}}) var ein norsk gardbrukar og politikar frå [[Ringebu]] i [[Oppland]]. Kolstad tok over og dreiv farsgarden i Ringebu. Frå 1892 var han i fleire tiår medlem i heradsstyret, på ein periode nær. I tida 1894 til 1910 var han [[ordførar]]. Også mangeårig medlem i skulestyret, ei tid formann. Frå 1910 medlem i tilsynsnemnda for [[Otta]]banen. Både åstadskommissær og [[Forliksråd|forlikskommissær]]. Valperioden 1913–15 var han varamann frå Søndre [[Gudbrandsdalen]]s krins til [[Stortinget]]. Han møtte i 1913 frå 4. februar og heile 1914-sesjonen, of var medlem i Justiskomite nr. 1. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1913-1915]] [[Kategori:Norske gardbrukarar]] [[Kategori:Folk frå Ringebu]] 5val8nvzw3ew28f92hotianb3pskfqw 0 430438 3654283 3654245 2026-05-22T14:14:58Z Egil Arne 2624 Eg klarer ikkje dy meg: Eg arbeidde i dette firmaet 1989-1990, så eg la til litt 3654283 wikitext text/x-wiki [[Fil:Johan Bredal.jpg|mini|]] '''Johan Olaf Bredal''' ({{levde|10. mars|1862|26. april|1948|Bredal, J}}) var ein jurist og politikar frå [[Larvik]], busett i [[Oslo]]. Han var justisminister i [[Løvland-regjeringa]]. Etter å ha vore tilsett 1877–80 i ei forretning, studerte han til [[cand.jur.]] Han avla eksamen i 1885 og var frå 1887 til -94 sakførar i [[Sandefjord]]. I 1894 flytta han til Kristiania der han arbeidde som høgsterettsadvokat til 1933. Advokatfirmaet han starta er no ein del av Arntzen Grette.<ref>Oscar Smith (1973, 1987) Fra et advokatfirmas historie</ref> 1903–04 og på ny 1922–26 var Bredal formann i Den norske advokat- og sakførerforening. 1904–09 var han sensor og eksaminator ved den juridiske eksamen. I 1906 vart han utnemnd til formann for den departementale konsesjonskomiteen. Seinare leia han ein kommisjon for skattelegging av skipsreiarlag, samt ein sjølovkommisjon. Frå 28. oktober 1907 til 19. mars 1908 var Bredal statsråd og sjef for [[Justisdepartementet]]. 27. mai til 4. juni 1913 møtte han som varamann til [[Stortinget]] frå einmannskrinsen Aker. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. *[[Oscar Smith|Smith, Oscar]]: ''Fra et advokatfirmas historie'', Oslo, 1973/1987. bfplrxoq6pa6rhyeh9fzlaw2ilbur5s 3654284 3654283 2026-05-22T14:48:23Z Ranveig 39 Malar, kat. 3654284 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Johan Olaf Bredal''' ({{levde|10. mars|1862|26. april|1948|Bredal, Johan}}) var ein norsk jurist og politikar frå [[Larvik]], busett i [[Oslo]]. Han var justisminister i [[Løvland-regjeringa]]. Etter å ha vore tilsett 1877–80 i ei forretning, studerte han til [[cand.jur.]] Han avla eksamen i 1885 og var frå 1887 til -94 sakførar i [[Sandefjord]]. I 1894 flytta han til Kristiania der han arbeidde som høgsterettsadvokat til 1933. Advokatfirmaet han starta er no ein del av Arntzen Grette.<ref>Oscar Smith (1973, 1987) Fra et advokatfirmas historie</ref> 1903–04 og på ny 1922–26 var Bredal formann i Den norske advokat- og sakførerforening. 1904–09 var han sensor og eksaminator ved den juridiske eksamen. I 1906 vart han utnemnd til formann for den departementale konsesjonskomiteen. Seinare leia han ein kommisjon for skattelegging av skipsreiarlag, og ein sjølovkommisjon. Frå 28. oktober 1907 til 19. mars 1908 var Bredal statsråd og sjef for [[Justisdepartementet]]. 27. mai til 4. juni 1913 møtte han som varamann til [[Stortinget]] frå einmannskrinsen Aker. ==Kjelder== {{refstart}} *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. *[[Oscar Smith|Smith, Oscar]]: ''Fra et advokatfirmas historie'', Oslo, 1973/1987. {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Larvik]] [[Kategori:Frisinnede Venstre-statsrådar]] [[Kategori:Norske advokatar]] [[Kategori:Norske justisministrar]] [[Kategori:Statsrådar i Regjeringa Løvland]] ovd22o75sm53wc5arrjr7f5uv10cxxw 0 430442 3654288 2026-05-22T14:53:15Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Jens Peter Debes]] 3654288 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Jens Peter Debes]] 74tp634lejm63v8q2xqknf8fxbnylor 0 430443 3654289 2026-05-22T14:53:21Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Conrad Andersen]] 3654289 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Conrad Andersen]] c34vrckvsdbbi8rgi7ojcbpho9twdy7 2 430444 3654297 2026-05-22T16:56:09Z Li4Seroy 151992 Oppretta sida med «Hedvig, Hedevig, Hedvik, and Hedviga is the germanic and norse originated name that means "war" or "strife" the name is commonly used in Germany and Scandinavian countries and is pretty rare. Hedvig is a girl's name.» 3654297 wikitext text/x-wiki Hedvig, Hedevig, Hedvik, and Hedviga is the germanic and norse originated name that means "war" or "strife" the name is commonly used in Germany and Scandinavian countries and is pretty rare. Hedvig is a girl's name. di4t8l8a74is9q7am7byqo611ykzjoe 3654298 3654297 2026-05-22T17:05:04Z Li4Seroy 151992 3654298 wikitext text/x-wiki == European core belief == '''The European core belief''' is the willing belief of people residing in Europe that gives creation an explanation that consists of figures from their book portraying certain individuals representing certain aspects of existence like the angel of life Leliel and the angel of death Azrael, and the creator of the earth being Bohu (Hebrew: בוהו, English translation: formless, void) kkytol6eeokv1hkt800gm7r7tjiehet 3654299 3654298 2026-05-22T17:09:20Z Li4Seroy 151992 Tømde sida 3654299 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 430445 3654316 2026-05-23T07:55:04Z Roarjo 183 flamingoart som lever i høgtliggjande område i [[Andes]] 3654316 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''Punaflamingo''' (''Phoenicoparrus jamesi'') er ein [[Flamingoar|flamingoart]] som lever i høgtliggjande område i [[Andes]] i [[Peru]], [[Chile]], [[Bolivia]] og nordvestlege [[Argentina]]. Punaflamingo er nært i slekt med [[andesflamingo]], og dei to er dei einaste artane i slekta ''[[Phoenicoparrus]]''. Punaflamingo, andesflamingo og [[chileflamingo]] lever [[sympatri]]sk og hekkar ofte i felles koloniar. == Skildring == Punaflamingo er mindre enn andesflamingo og blir vanlegvis kring 90-110 cm lang med ei vekt på om lag 2-2,5 kg. Han har bleikrosa fjørdrakt med sterke karminraudlege parti på halsen og ryggen. Nebbet er sterkt gult med svart spiss, medan beina er raudlege. Rundt auga har han berr, raud hud, og dei vaksne fuglane har gule auge. Arten skil seg frå andre søramerikanske flamingoar ved den lysare fjørdrakta og det gule nebbet. Som hos andesflamingo manglar føtene baktå (''hallux''), noko som skil dei frå alle andre flamingoartar. Nyklekte ungar er grå eller kvite, men får etter kvart rosa fjørdrakt på grunn av karoten i kosten. Dei svarte flygefjørene er dei einaste svarte fjørene hos arten. Flamingoar inkludert punaflamingo er gode flygarar. Før han tar av spring fuglen raskt nokre steg medan han slår med vengene og får løft av farta, og ved landing skjer prosessen motsett. Under trekk kan flamingoar flyge i flokkar med fart opp mot 60 km/t.<ref name=bow/> === Utbreiing === Punaflamingoar hekkar ved saltsjøar i tilgrensande høgtliggande område i Andes, innanfor Chile, Bolivia og Argentina. Dei kan leve enda høgare enn dei andre søramerikanske flamingoar, opp mot 4800 meter over havnivå. Når dei ikke hekkar er dei vidare spreidd; nordover inn i Peru, og akkurat som for andesflamingoar finst nokre i lågare område, i sentrale delar av Argentina, som ved [[Laguna Mar Chiquita]] i [[Córdobaprovinsen i Argentina|Córdobaprovinsen]]. Punaflamingoar kan spontant vitje kysten av sørlege Peru og norlege Chile.<ref name=bow/> === Føde og beiting === Arten er ein høgt spesialisert filtreringsetar og lever hovudsakleg av [[kiselalgar]] og mikroskopiske algar. Det smale, djupt kjølforma nebbet inneheld tette lamellar som filtrerer næring frå store mengder gjørme. Han er i stand til å filtrere mindre algar enn andesflamingoen, mindre enn 60 µm i storleik. Flamingoen søkjer næring i grunne innsjøar i Andes, der han går ute i vatnet på lange bein medan halsen blir bøygd i S-form slik at nebbet kan senkast ned i vatnet. Han rører seg gjerne langs kantar av innsjøane og individa spreier seg under beiting. Med føtene kan fuglen virvle opp sediment og algar frå botnen. Arten kan òg skilje ut overskot av salt gjennom saltkjertlar ved naseopningane. Som andre flamingoartar matar punaflamingo ungane med næringsrikt sekret ([[kromjølk|«kromjølk»]]) som blir gulpa opp frå [[Kro i zoologien|kroa]].<ref name=bow/> === Hekking === Punaflamingoar blir kjønnsmodne kring seksårsalderen. Hekkinga skjer i koloniar, der mange fuglar tar del i synkroniserte paringsspel med rop, hovudrørsler og utstrekte halsar. Hoa legg årleg eitt egg i eit kjegleforma reir av leire og plantedelar. Begge foreldra rugar egget i 27–31 dagar.<ref name=bow/> <!-- Nyklekte ungar har rett, raudt nebb, kvitgrå fjørdrakt og rosa bein. Nebbet bøyer seg gradvis nedover etter kvart som fuglen veks. Foreldra kjenner att ungane sine ved både utsjånad og lyd. --> == Status, trugsmål og vern == Punaflamingo er rekna som [[nær truga]] med ein populasjon på totalt meir enn 150&nbsp;000 inkludert [[juvenile]], ca. 100&nbsp;000 vaksne, modne fuglar i følgje teljingar i 2020. Bestanden er trudd å vere stabil. Tidlegare var eggsanking for matauk og sal samt gruvedrift sterkaste trugsmål mot flamingoane, i dag går det føre seg [[litium]]utvinning i saltsjøar som innskrenkar og fragmenterer habitata.<ref name=iucnjamesi/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Rivas, C. E., V. Pantoja-Maggi, E. Mardones Muñoz, R. Tapia, J. Cabezas, N. Olmos-Moya, and M. Cortés-Norambuena (2024). James's Flamingo (Phoenicoparrus jamesi), version 2.0. In Birds of the World (F. Medrano and G. M. Kirwan, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.jamfla1.02 }}</ref> <ref name=iucnjamesi>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2025 |title=''Phoenicoparrus jamesi'' |doi=10.2305/IUCN.UK.2025-2.RLTS.T22697398A275207078.en|access-date=14.05.2026}}</ref> }} {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer dels på «[[:en:James's flamingo|James's flamingo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. mai 2026'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Flamingofamilien]] 70zmjshv9t1thk80a0tfazzp3mft2pg 3654323 3654316 2026-05-23T10:47:17Z Roarjo 183 /* Skildring */ flikk + eit bilete 3654323 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''Punaflamingo''' (''Phoenicoparrus jamesi'') er ein [[Flamingoar|flamingoart]] som lever i høgtliggjande område i [[Andes]] i [[Peru]], [[Chile]], [[Bolivia]] og nordvestlege [[Argentina]]. Punaflamingo er nært i slekt med [[andesflamingo]], og dei to er dei einaste artane i slekta ''[[Phoenicoparrus]]''. Punaflamingo, andesflamingo og [[chileflamingo]] lever [[sympatri]]sk og hekkar ofte i felles koloniar. == Skildring == [[fil:James Flamingos cropped MC.jpg|mini|venstre|Punaflamingoar ved Laguna Hedionda, Bolivia]] Punaflamingo er mindre enn andesflamingo og blir vanlegvis kring 90-110 cm lang med ei vekt på om lag 2-2,5 kg. Han har bleikrosa fjørdrakt med sterke karminraudlege parti på halsen og ryggen. Nebbet er sterkt gult med svart spiss, medan beina er raudlege. Rundt auga har han berr, raud hud, og dei vaksne fuglane har gule auge. Arten skil seg frå andre søramerikanske flamingoar ved den lysare fjørdrakta og det gule nebbet. Som hos andesflamingo manglar føtene baktå (''hallux''), noko som skil dei frå alle andre flamingoartar. Nyklekte ungar er grå eller kvite, men får etter kvart rosa fjørdrakt på grunn av karoten i kosten. Dei svarte flygefjørene er dei einaste svarte fjørene hos arten. Flamingoar inkludert punaflamingo er gode flygarar. Før han tar av spring fuglen raskt nokre steg medan han slår med vengene og får løft av farta, og ved landing skjer prosessen motsett. Under trekk kan flamingoar flyge i flokkar med fart opp mot 60 km/t.<ref name=bow/> === Utbreiing === Punaflamingoar hekkar ved saltsjøar i tilgrensande høgtliggande område i Andes, innanfor Chile, Bolivia og Argentina. Dei kan leve enda høgare enn dei andre søramerikanske flamingoar, opp mot 4800 meter over havnivå. Når dei ikkje hekkar er dei vidare spreidd; nordover inn i Peru, og akkurat som for andesflamingoar finst nokre i lågare område i sentrale delar av Argentina, som ved [[Laguna Mar Chiquita]] i [[Córdobaprovinsen i Argentina|Córdobaprovinsen]]. Punaflamingoar kan spontant vitje kysten av sørlege Peru og nordlege Chile.<ref name=bow/> === Føde og beiting === Arten er ein høgt spesialisert filtreringsetar og lever hovudsakleg av [[kiselalgar]] og mikroskopiske algar. Det smale, djupt kjølforma nebbet inneheld tette lamellar som filtrerer næring frå store mengder gjørme. Han er i stand til å filtrere mindre algar enn andesflamingoen, mindre enn 60 µm i storleik. Flamingoen søkjer næring i grunne innsjøar i Andes, der han går ute i vatnet på lange bein medan halsen blir bøygd i S-form slik at nebbet kan senkast ned i vatnet. Han rører seg gjerne langs kantar av innsjøane og individa spreier seg under beiting. Med føtene kan fuglen virvle opp sediment og algar frå botnen. Arten kan òg skilje ut overskot av salt gjennom saltkjertlar ved naseopningane. Som andre flamingoartar matar punaflamingo ungane med næringsrikt sekret ([[kromjølk|«kromjølk»]]) som blir gulpa opp frå [[Kro i zoologien|kroa]].<ref name=bow/> === Hekking === Punaflamingoar blir kjønnsmodne kring seksårsalderen. Hekkinga skjer i koloniar, der mange fuglar tar del i synkroniserte paringsspel med rop, hovudrørsler og utstrekte halsar. Hoa legg årleg eitt egg i eit kjegleforma reir av leire og plantedelar. Begge foreldra rugar egget i 27–31 dagar.<ref name=bow/> <!-- Nyklekte ungar har rett, raudt nebb, kvitgrå fjørdrakt og rosa bein. Nebbet bøyer seg gradvis nedover etter kvart som fuglen veks. Foreldra kjenner att ungane sine ved både utsjånad og lyd. --> == Status, trugsmål og vern == Punaflamingo er rekna som [[nær truga]] med ein populasjon på totalt meir enn 150&nbsp;000 inkludert [[juvenile]], ca. 100&nbsp;000 vaksne, modne fuglar i følgje teljingar i 2020. Bestanden er trudd å vere stabil. Tidlegare var eggsanking for matauk og sal samt gruvedrift sterkaste trugsmål mot flamingoane, i dag går det føre seg [[litium]]utvinning i saltsjøar som innskrenkar og fragmenterer habitata.<ref name=iucnjamesi/> == Kjelder == {{reflist|2|refs= <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Rivas, C. E., V. Pantoja-Maggi, E. Mardones Muñoz, R. Tapia, J. Cabezas, N. Olmos-Moya, and M. Cortés-Norambuena (2024). James's Flamingo (Phoenicoparrus jamesi), version 2.0. In Birds of the World (F. Medrano and G. M. Kirwan, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.jamfla1.02 }}</ref> <ref name=iucnjamesi>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2025 |title=''Phoenicoparrus jamesi'' |doi=10.2305/IUCN.UK.2025-2.RLTS.T22697398A275207078.en|access-date=14.05.2026}}</ref> }} {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer dels på «[[:en:James's flamingo|James's flamingo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. mai 2026'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Flamingofamilien]] 6pmtfgqyfvlvai2zaq0xpmh344x8mgv 0 430446 3654317 2026-05-23T07:55:31Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Punaflamingo]] 3654317 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Punaflamingo]] 1svntspdw3z3y47s5narim7xbneoykl