Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon Undertekstar Undertekstdiskusjon Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 3794 3663626 3611370 2026-07-26T15:37:22Z Sinatrasona 157291 3663626 wikitext text/x-wiki {{Fakta om Peru}} '''Peru''' (som på språket [[Kikuyu|iGĩkũyũ]] kalles «'''''Gayana ya Hicibania'''''») er ein republikk i [[Sør-Amerika]] som har grense til [[Ecuador]], [[Colombia]], [[Chile]], [[Brasil]] og [[Bolivia]] og kyst mot [[Stillehavet]]. Landet dekkjer ein del av [[Andesfjella]] og [[regnskogen i Amazonas]]. [[Titicacasjøen]] ligg på grensa mot Bolivia. [[Inkariket]] hadde kjerneområde i dagens Peru. == Geografi == Peru er i dag om lag fem gonger så stort som [[Storbritannia]], men då europearane kom, omfatta det i tillegg heile Bolivia og Ecuador, delar av Brasil og Colombia og mykje av [[Argentina]] og Chile. I inkatida hadde riket dobbelt so lang kyst som no, men landet har framleis over 2&nbsp;000&nbsp;km open kystline mot [[Stillehavet]]. [[Fil:Peru-CIA WFB Map.png|mini|venstre|Kart over Peru]] Landet er delt på langs av dei høge [[Andesfjella]]. Mellom parallelle fjellkjeder ligg dalar med busetnader og høgfjellsplatå 3&nbsp;000&nbsp;– 4&nbsp;000 meter over havet. Det høgaste fjellet i Peru er [[Huascarán]], med 6&nbsp;768&nbsp;m. Dei vestlege tørre slettene ved kysten (costa) er skilde frå [[Regnskogen i Amazonas|Amazonasregnskogen]] i aust med [[Andes|Andesfjella]] i midten. På grensa til Bolivia ligg [[Titicaca|Titicacasjøen]], den høgast liggjande seglbare sjøen i verda. Det høgaste fjellet er [[Huascarán]] med 6768 meter. Frå fjella renn store vassmassar mot aust og sluttar seg til [[Amazonaselva]]. Berre nokre få elvar renn vestover mot Stillehavet. === Største byar === Dei største byane er [[Lima]] (9 886 647 innbyggjarar i 2012), [[Arequipa]] (869 351) og [[Trujillo i Peru|Trujillo]] (799 550).<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/indices_tematicos/cap03027.xls Estimaciones y proyecciones de población total de las principales ciudades], Instituto Nacional de Estadística e Informática.</ref> == Klima == Peru er eit tropeland. Frå naturen si side har landet store variasjonar i landskapet, med tørr [[ørken]] ved kysten, tropisk [[regnskog]] i innlandet og [[snø]]- og [[isbre]]dekte Andesfjell imellom. Vestkysten har [[ørkenklima]] med mindre enn 50 mm nedbør i året, og heile kystbeltet er difor ein kjempestor ørken. Austsida av Andesfjella får kring 2000-3000 mm i året. Det er ein umerkeleg overgang mellom den peruanske regnskogen og den brasilianske [[jungel]]en. Middeltemperaturen i jungelstrøka er omkring 27&nbsp;°C året rundt. På kysten er den varmaste tida av året februar-mai med ein middeltemperatur på 20-25&nbsp;°C, medan juli-september er kaldast med temperaturar kring 15-20&nbsp;°C. Dette er relativt låge temperaturar for desse breiddegradene, noko som kjem av den kalde [[Perustraumen]], som påverkar temperaturtilhøva. [[Fil:Ayacucho Region Peru - Altiplano2.jpg|mini|Altiplano i Peru]] År om anna kjem den varme havstraumen [[El Niño]] sørover langs Ecuador-kysten og skapar dramatiske forstyrringar i klimaet i heile landet. Dette skjer med ujamne mellomrom, vanlegvis kvart 2.–8. år, såkalla ''niño-år''. Niño-straumen pressar på sørover og tvingar den nordgåande [[Humboldtstraumen]] med kaldt vatn til å dreia mot vest. Det varme vatnet tek livet av millionvis av fisk. Dette skapar ikkje sjeldan hungersnaud blant fiskarane på nordkysten. El Niño bringar òg med seg skybrott som får storflaumar til å koma ned frå fjella på vanlegvis tørre stader og gjera stor skade på kystlandet. 10234 kilometer i diameter langt == Historie == Fleire utdøydde sivilisasjonar har halde til i Peru. Over tusen år før [[Inka]]-[[indianar]]ane kom ned til kystlandet, hadde [[mochica]]ane og andre sivilisasjonar bygt [[akvedukt]]ar og [[Pyramide|pyramidar]] der. Hovudsetet til inkariket i Peru låg i [[Cuzco]]. Landet vart erobra av [[Spania|spanske]] [[conquistador]]ar i [[1533]]. I [[1821]] vart Peru erklært uavhengig, men dei spanske styrkane vart ikkje overvunne før [[1824]]. === Før-kolumbiansk tid === Peru var heimstad til ulike pre-inkakulturar, mellom dei den eldste kjende kulturen på det amerikanske kontinentet, [[Norte Chico-sivilisasjonen]] som eksisterte mellom 3000 og 1800 f. Kr. Funna frå denne tida omfattar blant anna byen [[Caral]] 200 km nord for Lima, og er den eldste byen som er funnen på kontinentet. Han er datert til cirka 2600 f. Ks. [[Nazcakulturen]] eksisterte frå omtrent 200 f.kr. til 600 e. Kr. [[Inkariket]], som hadde hovudsete i [[Cuzco]], var det største riket på amerikansk jord som spanjolane møtte. === Spansk kolonitid === Pizarro nådde kysten av Peru i [[1527]], men vende tilbake til Spania for å få kongeleg løyve til å erobra området med den rike høgkulturen der. Då han kom tilbake i 1532 var Inkariket i borgarkrig mellom dei to brørne [[Huáscar]] og [[Atahualpa]]. Samstundes hadde sjukdomar som europearane hadde ført med seg, særleg [[koppar]], allereie svekka folkesetnaden. På kort tid lukkast Pizarro i å ta kontroll over heile Inkariket, og heile Peru var i 1538 under kontrollen til «conquistadorane». Landet blei eit [[Visekongedømmet i Peru|visekongedømme]] i [[1542]] med Lima som hovudstad. Inkaene var likevel endå ikkje heilt overvunne; ikkje før i [[1572]] var den opne motstanden nedkjempa i det geografisk uoversiktlege landet. Større eller mindre opprør var likevel hyppige i heile kolonitida. Etterkvart blei Peru til det spanske administrasjonssenteret for det meste av det søramerikanske kontinentet. Ved sida av den administratiive tydinga var landet produsent av [[gull]], [[sølv]] og tekstilar som blei eksporterte til Spania. [[Napoleonskrigane|Napoleonskrigene]] hadde òg innverknad på Sør-Amerika med sjølvstendekrigar i mange land. Peru, med den lange tradisjonen sin som spansk administrativ senter, vart sentrumet til [[Rojalisme|rojalistane]] på kontinentet. Difor byrja sjølvstendekampen i Peru forholdsvis seint, etter 1820. === Sjølvstende === Peru erklærte sjølvstende frå Spania den [[28. juli]] [[1821]] takka vera ein allianse mellom den argentinsk-chilenske hæren til [[José de San Martín]] og den [[Gran Colombia|storkolombianske]] hæren leia av [[Simón Bolívar]]. Det tok tre år før den spanske visekongen endeleg blei overvunnen den 9 desember 1824 i [[slaget ved Ayacucho]]. Dette var endepunktet for den spanske kolonitida i Sør-Amerika. Peru fekk ikkje sin første folkevalde president før i [[1827]]. Frå 1836 til [[1836|1839]] var Peru og [[Bolivia]] sameint i [[Peru-Bolivia-konføderasjonen]], som først blei oppløyst etter ein væpna konflikt med [[Chile]] og [[Argentina]]. I desse åra heldt den politiske uroa fram, og hæren var ein viktig politisk faktor. I [[1879]] gjekk Peru og Bolivia igjen inn i ein allianse i kampen mot Chile i [[Stillehavskrigen|salpeterkrigen]]. Bolivia og Peru tapte krigen i [[1883]], og Peru tapte [[Arica]] til Chile. Først på byrjinga av 1900-talet blei det politiske stabilitet i landet. Stabiliteten varte til den andre presidentperioden til autoritære [[Augusto Leguía]] 1919-1930. Urolege år følgde, der eit svakt demokrati freista å hevda seg mot militæret og oligarkiet. === Militærdiktatur 1948-1979 === I 1948 tok militæret makta i eit kupp leia av Manuel A. Odría. Til trass for enkelte forsøk på å gjenreisa demokratiet ,som i presidentvalet i 1962, blei militæret verande ved makta. Militæret var antikommunistisk og undertrykte meiningsfridom og andre [[borgarrettar]], og korrupsjonen blomstra. På slutten av 1970-talet hadde dårleg økonomisk styring ført landet ut i krise. Militæret var svekka, og det blei laga ein ny demokratisk grunnlov. === Demokrati etter 1979 === Den nye grunnlova blei innført i 1979 og demokratiske val gjennomførte året etter. Peru hadde framleis grunnleggjande problem. Aukande internasjonal gjeld og inflasjon gjorde økonomisk vekst vanskeleg. Dyrking av og handel med narkotika og opprørsrørsler som den [[Maoisme|maoistiske]] [[Sendero Luminoso]] forstyrra ei fredeleg utvikling. Det kom ikkje betring før presidentskapet til [[Alberto Fujimori]] (1990–2000). Til trass for ein autoritær stil, korrupsjon og menneskerettsbrot blei landet stabilisert og byrja ei positiv utvikling under han. Fujimori klarte òg å nøytralisera trusselen frå Sendero Luminoso. Fujimori måtte gå av i samband med presidentvalet 2000 og flykta til Japan. Han har seinare blitt henta tilbake til Peru og dømt for korrupsjon og menneskerettsbrot. Etter Fujimori blei [[Alejandro Toledo]] vald til president som den første i stillinga av urfolksopphav. Han blei følgd i stilllinga av [[Alan García]] i 2006. Under begge presidentane heldt den positive utviklinga i landet fram. Økonomien er blant dei raskast veksande i Sør-Amerika. Presidentane [[Pedro Pablo Kuczynski]] (2016–2018) og [[Martín Vizcarra]] (2018–2020) blei begge avsette etter riksrettsprosessar i kongressen. Grunngjevinga var m.a. korrupsjon.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/mar/21/peru-president-pedro-pablo-kuczynski-resigns-amid-corruption-scandal Peru president Pedro Pablo Kuczynski resigns amid corruption scandal ]. ''The Guardian''. Besøkt 11. november 2020.</ref><ref>[https://text.npr.org/933334195 In Midst Of Pandemic Crisis, Peru's Legislature Impeaches The Nation's President]. npr.org. Besøkt 11. november 2020.</ref> ==Samfunn== === Folkesetnad === Peru har ein folkesetnad på 31,2 millionar menneske (folketeljing 2017).<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/indices_tematicos/pob_01.xls Población total, censada y omitida, según año censal], Instituto Nacional de Estadística e Informática.</ref> Anslegen fødselshyppigheit i 2018 var 17,6 per 1000 innbyggjarar, og døydelegheiten same året var anslått til 6,1 per 1000 innbyggjarar.<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pe.html CIA World Factbook: Peru - avsnitt ''People and Society''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127014227/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pe.html |date=2020-11-27 }} Besøkt 22. oktober 2019</ref> Folketalet er forventa å nå 40 millionar i 2050.<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Perus nasjonale statistikk-institutt (INEI): ''Población estimada y proyectada por sexo y tasa de crecimiento, según años calendarios'' (xls)] Besøkt 22. oktober 2019</ref> I 2019 budde 78,1 % av folkesetnaden i urbane område. Straumen av menneske til byane skapar store sosiale problem i Peru og folk manglar ein plass å bu, utdanning og helsetilbod.{{treng referanse}} Peru er eit multietnisk land som stammar frå ulike menneskegrupper som har vore i landet og kome til i løpet av dei siste 500 åra. Urfolk slo seg ned i dagens Per fleire tusenår før dei spanske conquistadorene kom til. Spanjolar og afrikanarar kom til i store mengder i kolonitida. Etter at Peru fekk sjølvstende frå Spania i 1821 kom europeiske innvandrarar i fleire bølgjer frå [[Italia]], [[Spania]], [[Frankrike]], [[England]] og [[Tyskland]]. Etter 1850 kom [[arabarar]], [[kinesarar]] og [[Japan|japanarar]] til. === Religion === Peru har ikkje nokon offisiell statsreligion, sjølv om konstitusjonen anerkjenner den historiske tydinga til den [[Den katolske kyrkja|katolske]] trusretninga i utviklinga av landet. Religionsfridom er lovfesta, og det er forbode å diskriminera personar på grunn av religiøs overtyding. Den mest utbreidde religionen i Peru er kristendom, der katolisismen er den dominerande med ei tilslutting mellom 70 og 80 %. Andre kristne trussamfunn inkluderer [[Protestantisme|protestantar]], [[Ortodoks kristendom|ortodokse kristne]] og [[Siste dagars heilage|mormonarar]]. Andre religionar som er etablerte i Peru er mellom anna [[Buddhismen|buddhisme]], [[Jødedommen|jødedom]] og [[islam]]. Utøving av tradisjonelle [[Førkolumbisk|førkolumbiske]] religionar finst òg, og mange praktiserer katolisisme blanda med element av tradisjonelle religionar. I 2018 blei krava om minimum 500 vaksne registrerte medlemmar for å kunna registrera eit trossamfunn fjerna.<ref>[https://www.justice.gov/eoir/page/file/1185066/download USA's justisdepartement: Peru 2018 international religious freedom report (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407133049/https://www.justice.gov/eoir/page/file/1185066/download |date=2022-04-07 }} Besøkt 27. oktober 2019</ref> === Administrativ inndeling === Peru er delt inn i 25 regionar (''regiones''; eintal: ''región''). Desse regionane er delte i provinsar, som igjen består av distrikt. Det er 195 provinsar og 1933 distrikt i Peru. Området til houdstaden [[Lima]] blir kalla ''Lima Metropolitana'' og er ein provins, men ikkje del av ein region. Hovudstaden Lima ligg ikkje i regionen Lima. [[Fil:Peru_-_Regions_and_departments_(labeled).svg|mini|Regionane i Peru]] ==Kjelder== {{referansar}} {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Peru|Peru]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 28. april 2021.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} {{commonskat}} {{wikifrasar}} {{Sør-Amerika}} {{UNASUR}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Peru| ]] [[Kategori:Land i Sør-Amerika]] [[Kategori:UNASUR-land]] [[Kategori:Tidlegare spanske koloniar]] l26qkoipu7nqbnt31d62wdel5sw08yw 3663631 3663626 2026-07-26T20:25:06Z Roarjo 183 Rullar attende versjon [[Special:Diff/3663626|3663626]] av [[Special:Contributions/Sinatrasona|Sinatrasona]] ([[User talk:Sinatrasona|diskusjon]]) 3663631 wikitext text/x-wiki {{Fakta om Peru}} '''Peru''' er ein republikk i [[Sør-Amerika]] som har grense til [[Ecuador]], [[Colombia]], [[Chile]], [[Brasil]] og [[Bolivia]] og kyst mot [[Stillehavet]]. Landet dekkjer ein del av [[Andesfjella]] og [[regnskogen i Amazonas]]. [[Titicacasjøen]] ligg på grensa mot Bolivia. [[Inkariket]] hadde kjerneområde i dagens Peru. == Geografi == Peru er i dag om lag fem gonger så stort som [[Storbritannia]], men då europearane kom, omfatta det i tillegg heile Bolivia og Ecuador, delar av Brasil og Colombia og mykje av [[Argentina]] og Chile. I inkatida hadde riket dobbelt so lang kyst som no, men landet har framleis over 2&nbsp;000&nbsp;km open kystline mot [[Stillehavet]]. [[Fil:Peru-CIA WFB Map.png|mini|venstre|Kart over Peru]] Landet er delt på langs av dei høge [[Andesfjella]]. Mellom parallelle fjellkjeder ligg dalar med busetnader og høgfjellsplatå 3&nbsp;000&nbsp;– 4&nbsp;000 meter over havet. Det høgaste fjellet i Peru er [[Huascarán]], med 6&nbsp;768&nbsp;m. Dei vestlege tørre slettene ved kysten (costa) er skilde frå [[Regnskogen i Amazonas|Amazonasregnskogen]] i aust med [[Andes|Andesfjella]] i midten. På grensa til Bolivia ligg [[Titicaca|Titicacasjøen]], den høgast liggjande seglbare sjøen i verda. Det høgaste fjellet er [[Huascarán]] med 6768 meter. Frå fjella renn store vassmassar mot aust og sluttar seg til [[Amazonaselva]]. Berre nokre få elvar renn vestover mot Stillehavet. === Største byar === Dei største byane er [[Lima]] (9 886 647 innbyggjarar i 2012), [[Arequipa]] (869 351) og [[Trujillo i Peru|Trujillo]] (799 550).<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/indices_tematicos/cap03027.xls Estimaciones y proyecciones de población total de las principales ciudades], Instituto Nacional de Estadística e Informática.</ref> == Klima == Peru er eit tropeland. Frå naturen si side har landet store variasjonar i landskapet, med tørr [[ørken]] ved kysten, tropisk [[regnskog]] i innlandet og [[snø]]- og [[isbre]]dekte Andesfjell imellom. Vestkysten har [[ørkenklima]] med mindre enn 50 mm nedbør i året, og heile kystbeltet er difor ein kjempestor ørken. Austsida av Andesfjella får kring 2000-3000 mm i året. Det er ein umerkeleg overgang mellom den peruanske regnskogen og den brasilianske [[jungel]]en. Middeltemperaturen i jungelstrøka er omkring 27&nbsp;°C året rundt. På kysten er den varmaste tida av året februar-mai med ein middeltemperatur på 20-25&nbsp;°C, medan juli-september er kaldast med temperaturar kring 15-20&nbsp;°C. Dette er relativt låge temperaturar for desse breiddegradene, noko som kjem av den kalde [[Perustraumen]], som påverkar temperaturtilhøva. [[Fil:Ayacucho Region Peru - Altiplano2.jpg|mini|Altiplano i Peru]] År om anna kjem den varme havstraumen [[El Niño]] sørover langs Ecuador-kysten og skapar dramatiske forstyrringar i klimaet i heile landet. Dette skjer med ujamne mellomrom, vanlegvis kvart 2.–8. år, såkalla ''niño-år''. Niño-straumen pressar på sørover og tvingar den nordgåande [[Humboldtstraumen]] med kaldt vatn til å dreia mot vest. Det varme vatnet tek livet av millionvis av fisk. Dette skapar ikkje sjeldan hungersnaud blant fiskarane på nordkysten. El Niño bringar òg med seg skybrott som får storflaumar til å koma ned frå fjella på vanlegvis tørre stader og gjera stor skade på kystlandet. 10234 kilometer i diameter langt == Historie == Fleire utdøydde sivilisasjonar har halde til i Peru. Over tusen år før [[Inka]]-[[indianar]]ane kom ned til kystlandet, hadde [[mochica]]ane og andre sivilisasjonar bygt [[akvedukt]]ar og [[Pyramide|pyramidar]] der. Hovudsetet til inkariket i Peru låg i [[Cuzco]]. Landet vart erobra av [[Spania|spanske]] [[conquistador]]ar i [[1533]]. I [[1821]] vart Peru erklært uavhengig, men dei spanske styrkane vart ikkje overvunne før [[1824]]. === Før-kolumbiansk tid === Peru var heimstad til ulike pre-inkakulturar, mellom dei den eldste kjende kulturen på det amerikanske kontinentet, [[Norte Chico-sivilisasjonen]] som eksisterte mellom 3000 og 1800 f. Kr. Funna frå denne tida omfattar blant anna byen [[Caral]] 200 km nord for Lima, og er den eldste byen som er funnen på kontinentet. Han er datert til cirka 2600 f. Ks. [[Nazcakulturen]] eksisterte frå omtrent 200 f.kr. til 600 e. Kr. [[Inkariket]], som hadde hovudsete i [[Cuzco]], var det største riket på amerikansk jord som spanjolane møtte. === Spansk kolonitid === Pizarro nådde kysten av Peru i [[1527]], men vende tilbake til Spania for å få kongeleg løyve til å erobra området med den rike høgkulturen der. Då han kom tilbake i 1532 var Inkariket i borgarkrig mellom dei to brørne [[Huáscar]] og [[Atahualpa]]. Samstundes hadde sjukdomar som europearane hadde ført med seg, særleg [[koppar]], allereie svekka folkesetnaden. På kort tid lukkast Pizarro i å ta kontroll over heile Inkariket, og heile Peru var i 1538 under kontrollen til «conquistadorane». Landet blei eit [[Visekongedømmet i Peru|visekongedømme]] i [[1542]] med Lima som hovudstad. Inkaene var likevel endå ikkje heilt overvunne; ikkje før i [[1572]] var den opne motstanden nedkjempa i det geografisk uoversiktlege landet. Større eller mindre opprør var likevel hyppige i heile kolonitida. Etterkvart blei Peru til det spanske administrasjonssenteret for det meste av det søramerikanske kontinentet. Ved sida av den administratiive tydinga var landet produsent av [[gull]], [[sølv]] og tekstilar som blei eksporterte til Spania. [[Napoleonskrigane|Napoleonskrigene]] hadde òg innverknad på Sør-Amerika med sjølvstendekrigar i mange land. Peru, med den lange tradisjonen sin som spansk administrativ senter, vart sentrumet til [[Rojalisme|rojalistane]] på kontinentet. Difor byrja sjølvstendekampen i Peru forholdsvis seint, etter 1820. === Sjølvstende === Peru erklærte sjølvstende frå Spania den [[28. juli]] [[1821]] takka vera ein allianse mellom den argentinsk-chilenske hæren til [[José de San Martín]] og den [[Gran Colombia|storkolombianske]] hæren leia av [[Simón Bolívar]]. Det tok tre år før den spanske visekongen endeleg blei overvunnen den 9 desember 1824 i [[slaget ved Ayacucho]]. Dette var endepunktet for den spanske kolonitida i Sør-Amerika. Peru fekk ikkje sin første folkevalde president før i [[1827]]. Frå 1836 til [[1836|1839]] var Peru og [[Bolivia]] sameint i [[Peru-Bolivia-konføderasjonen]], som først blei oppløyst etter ein væpna konflikt med [[Chile]] og [[Argentina]]. I desse åra heldt den politiske uroa fram, og hæren var ein viktig politisk faktor. I [[1879]] gjekk Peru og Bolivia igjen inn i ein allianse i kampen mot Chile i [[Stillehavskrigen|salpeterkrigen]]. Bolivia og Peru tapte krigen i [[1883]], og Peru tapte [[Arica]] til Chile. Først på byrjinga av 1900-talet blei det politiske stabilitet i landet. Stabiliteten varte til den andre presidentperioden til autoritære [[Augusto Leguía]] 1919-1930. Urolege år følgde, der eit svakt demokrati freista å hevda seg mot militæret og oligarkiet. === Militærdiktatur 1948-1979 === I 1948 tok militæret makta i eit kupp leia av Manuel A. Odría. Til trass for enkelte forsøk på å gjenreisa demokratiet ,som i presidentvalet i 1962, blei militæret verande ved makta. Militæret var antikommunistisk og undertrykte meiningsfridom og andre [[borgarrettar]], og korrupsjonen blomstra. På slutten av 1970-talet hadde dårleg økonomisk styring ført landet ut i krise. Militæret var svekka, og det blei laga ein ny demokratisk grunnlov. === Demokrati etter 1979 === Den nye grunnlova blei innført i 1979 og demokratiske val gjennomførte året etter. Peru hadde framleis grunnleggjande problem. Aukande internasjonal gjeld og inflasjon gjorde økonomisk vekst vanskeleg. Dyrking av og handel med narkotika og opprørsrørsler som den [[Maoisme|maoistiske]] [[Sendero Luminoso]] forstyrra ei fredeleg utvikling. Det kom ikkje betring før presidentskapet til [[Alberto Fujimori]] (1990–2000). Til trass for ein autoritær stil, korrupsjon og menneskerettsbrot blei landet stabilisert og byrja ei positiv utvikling under han. Fujimori klarte òg å nøytralisera trusselen frå Sendero Luminoso. Fujimori måtte gå av i samband med presidentvalet 2000 og flykta til Japan. Han har seinare blitt henta tilbake til Peru og dømt for korrupsjon og menneskerettsbrot. Etter Fujimori blei [[Alejandro Toledo]] vald til president som den første i stillinga av urfolksopphav. Han blei følgd i stilllinga av [[Alan García]] i 2006. Under begge presidentane heldt den positive utviklinga i landet fram. Økonomien er blant dei raskast veksande i Sør-Amerika. Presidentane [[Pedro Pablo Kuczynski]] (2016–2018) og [[Martín Vizcarra]] (2018–2020) blei begge avsette etter riksrettsprosessar i kongressen. Grunngjevinga var m.a. korrupsjon.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/mar/21/peru-president-pedro-pablo-kuczynski-resigns-amid-corruption-scandal Peru president Pedro Pablo Kuczynski resigns amid corruption scandal ]. ''The Guardian''. Besøkt 11. november 2020.</ref><ref>[https://text.npr.org/933334195 In Midst Of Pandemic Crisis, Peru's Legislature Impeaches The Nation's President]. npr.org. Besøkt 11. november 2020.</ref> ==Samfunn== === Folkesetnad === Peru har ein folkesetnad på 31,2 millionar menneske (folketeljing 2017).<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/indices_tematicos/pob_01.xls Población total, censada y omitida, según año censal], Instituto Nacional de Estadística e Informática.</ref> Anslegen fødselshyppigheit i 2018 var 17,6 per 1000 innbyggjarar, og døydelegheiten same året var anslått til 6,1 per 1000 innbyggjarar.<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pe.html CIA World Factbook: Peru - avsnitt ''People and Society''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127014227/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pe.html |date=2020-11-27 }} Besøkt 22. oktober 2019</ref> Folketalet er forventa å nå 40 millionar i 2050.<ref>[https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Perus nasjonale statistikk-institutt (INEI): ''Población estimada y proyectada por sexo y tasa de crecimiento, según años calendarios'' (xls)] Besøkt 22. oktober 2019</ref> I 2019 budde 78,1 % av folkesetnaden i urbane område. Straumen av menneske til byane skapar store sosiale problem i Peru og folk manglar ein plass å bu, utdanning og helsetilbod.{{treng referanse}} Peru er eit multietnisk land som stammar frå ulike menneskegrupper som har vore i landet og kome til i løpet av dei siste 500 åra. Urfolk slo seg ned i dagens Per fleire tusenår før dei spanske conquistadorene kom til. Spanjolar og afrikanarar kom til i store mengder i kolonitida. Etter at Peru fekk sjølvstende frå Spania i 1821 kom europeiske innvandrarar i fleire bølgjer frå [[Italia]], [[Spania]], [[Frankrike]], [[England]] og [[Tyskland]]. Etter 1850 kom [[arabarar]], [[kinesarar]] og [[Japan|japanarar]] til. === Religion === Peru har ikkje nokon offisiell statsreligion, sjølv om konstitusjonen anerkjenner den historiske tydinga til den [[Den katolske kyrkja|katolske]] trusretninga i utviklinga av landet. Religionsfridom er lovfesta, og det er forbode å diskriminera personar på grunn av religiøs overtyding. Den mest utbreidde religionen i Peru er kristendom, der katolisismen er den dominerande med ei tilslutting mellom 70 og 80 %. Andre kristne trussamfunn inkluderer [[Protestantisme|protestantar]], [[Ortodoks kristendom|ortodokse kristne]] og [[Siste dagars heilage|mormonarar]]. Andre religionar som er etablerte i Peru er mellom anna [[Buddhismen|buddhisme]], [[Jødedommen|jødedom]] og [[islam]]. Utøving av tradisjonelle [[Førkolumbisk|førkolumbiske]] religionar finst òg, og mange praktiserer katolisisme blanda med element av tradisjonelle religionar. I 2018 blei krava om minimum 500 vaksne registrerte medlemmar for å kunna registrera eit trossamfunn fjerna.<ref>[https://www.justice.gov/eoir/page/file/1185066/download USA's justisdepartement: Peru 2018 international religious freedom report (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407133049/https://www.justice.gov/eoir/page/file/1185066/download |date=2022-04-07 }} Besøkt 27. oktober 2019</ref> === Administrativ inndeling === Peru er delt inn i 25 regionar (''regiones''; eintal: ''región''). Desse regionane er delte i provinsar, som igjen består av distrikt. Det er 195 provinsar og 1933 distrikt i Peru. Området til houdstaden [[Lima]] blir kalla ''Lima Metropolitana'' og er ein provins, men ikkje del av ein region. Hovudstaden Lima ligg ikkje i regionen Lima. [[Fil:Peru_-_Regions_and_departments_(labeled).svg|mini|Regionane i Peru]] ==Kjelder== {{referansar}} {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Peru|Peru]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 28. april 2021.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} {{commonskat}} {{wikifrasar}} {{Sør-Amerika}} {{UNASUR}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Peru| ]] [[Kategori:Land i Sør-Amerika]] [[Kategori:UNASUR-land]] [[Kategori:Tidlegare spanske koloniar]] 2a2lar5njp4yxc0hma3yrsqvtpwoye7 0 9784 3663627 3547974 2026-07-26T15:40:43Z HerVal7752 105842 Landboks + kjelder 3663627 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Den hellenske republikken |andre namn = {{ikkjekursiv|{{lang|el|Ελληνική Δημοκρατία}} }}<br />Ellinikí Dimokratía |adjektiv = gresk |riksvåpen = Coat_of_arms_of_Greece.svg |flagg = Flag_of_Greece.svg{{!}}border |motto = Eleftheria i thanatos<br />([[gresk]] 'Fridom eller død') |nasjonaldag = 25. mars |nasjonalsong = [[Hymne til friheten|Ýmnos pros tin Eleftherían]] |kart = EU-Greece (orthographic projection).svg |hovudstad = Athen |styresett = [[Parlamentarisk republikk]]<ref>{{Kjelde www|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/greece_en|tittel=Greece|språk=en|utgjevar=Den europeiske unionen|vitja=2026-07-26}}</ref> |statsoverhovudtype = [[President]] |statsoverhovud = Konstantinos Tasoulas |statsminister = Kyriakos Mitsotakis |grunnlagdtype = [[Gresk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = [[Den greske sjølvstendekrigen|Sjølvstendekrigen]]<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;mot [[Det osmanske riket|Det osmanske<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;riket]] |grunnlagd1 = [[25. mars]] [[1821]] |grunnlagd2type = [[London-protokollen|Anerkjent]] |grunnlagd2 = [[3. februar]] [[1830]] |grunnlagd3type = [[Den tredje greske republikken|Tredje republikken]] |grunnlagd3 = [[24. juli]] [[1974]] |vassareal = 0,86&nbsp;% |valuta = [[Euro]] |tidssone = [[UTC]] +2 |retningsnummer = +30 |domene = .gr }} '''Hellas''',{{mrk|[[gresk]] Ελλάδα, ''Elláda'', eldre form Ελλάς, ''Ellás''}} offisielt '''Den hellenske republikken''',{{mrk|[[gresk]] Ελληνική Δημοκρατία, ''Ellinikí Dimokratía''}} er eit land søraust i [[Europa]] sør på [[Balkan]]halvøya.<ref>{{snl}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Greece|tittel=Greece|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-07-26}}</ref> Landet grensar til [[Albania]], [[Nord-Makedonia]], [[Bulgaria]] og [[Tyrkia]]. [[Egearhavet]] ligg aust og sør for det greske fastlandet, medan [[Det joniske havet]] ligg i vest. Begge havområde er ein del av [[Middelhavet]] og inneheld mange [[øyar i Hellas|greske øyar]]. Hellas ligg i grenseområda mellom Europa, [[Asia]] og [[Afrika]]. [[Antikkens Hellas]], [[Austromarriket]] og nesten fire hundreår under [[Det osmanske riket]] har sett sitt preg på landet. Området er rekna som krybba til [[den vestlege verda]] og opphavet til [[demokrati]]et,<ref>Finley, M. I. Democracy Ancient and Modern. 2d ed., 1985. London: Hogarth.</ref> vestleg [[filosofi]],<ref> History of Philosophy, Volume 1 av Frederick Copleston</ref> [[Dei olympiske leikane]], [[statsvitskap]], mange vitskaplege fag, [[vestleg litteratur]] og [[drama]]<ref>Brockett, Oscar G. History of the Theatre. sixth ed., 1991. Boston; London: Allyn and Bacon.</ref> inkludert både [[tragedie]] og [[komedie]]. Hellas har derfor ei særs lang og rik historie med mange hendigar og ei kulturarv påverka av [[Nord-Afrika]] og [[Midtausten]], som har sett kraftig preg på europeisk kultur og det ein kan kalle Vesten. Det moderne Hellas er eit [[utvikla land]] og har vore medlem av [[EU]] sidan 1981, av [[NATO]] sidan 1952, [[OECD]] sidan 1961, [[WEU]] sidan 1995 og [[ESA]] sidan 2005. Hovudstaden i landet er [[Aten]] og andre store byar er [[Thessaloníki]], [[Pátra]], [[Iráklio]] og [[Lárisa]]. == Geografi == {{detaljar|gresk geografi}} === Topografi === {{Kart over Hellas}} Hellas består av fjell og eit kupert fastland som strekkjer seg sørover på [[Balkan]], [[Peloponnes]]halvøya (skild frå resten av fastlandet via [[Korinteidet]]), fleire tusen øyar, inkludert [[Kreta]], [[Évvia]], [[Lésvos]], [[Khíos]], [[Dodekanesane]] og [[Kykladane]] i [[Egearhavet]] og [[Dei joniske øyane]]. Hellas har den tiande lengste kystlinja i verda med om lag 15&nbsp;000 km. Landegrensene utgjer 1&nbsp;160 km. Om lag 80&nbsp;% av Hellas er dekt av fjell eller kupert terreng, noko som gjer landet til eit av dei mest kuperte i Europa. Vest-Hellas består av fleire innsjøar og våtmarksområde og er dominert av fjellkjeda [[Pindos]]. Pindos er 2&nbsp;636 meter på det høgaste og er ei forlenging av [[Dei dinariske Alpane]]. Fjellkjeda held fram gjennom vestlege område av Peloponnes, kryssar øyane [[Kýthira]] og [[Andikýthira]] og held fram gjennom det sørvestlege Egearhavet til Kreta. Øyane i Egearhavet er toppane på undervassfjell som høyrer til same fjellmassiv. [[Fil:Olympus Litochoro.JPG|mini|venstre|[[Ólymbos]] sett frå [[Litókhoro]].]] Det høgaste fjellet i Hellas er [[Ólymbos]] med ei høgd på 2&nbsp;917 moh. Det ligg i prefekturet [[Piería]], nær [[Thessaloníki]]. I [[gresk mytologi]] vart det rekna som trona til gudane. Nordaust i Hellas ligg fjellkjeda [[Rodopifjella|Rodopi]], som dannar grensa mot Bulgaria. Store sletter dekkjer områda i [[Thessalía]], [[Sentral-Makedonía]] og [[Gresk Thráki|Thráki]]. Dei er særs viktige for økonomien i landet sidan dei er av dei få dyrkbare områda her. <br clear="all" /> === Klima === [[Fil:Egremni Beach (Lefkada, Greece).jpg|mini|Hellas har typisk solrikt og varmt [[middelhavsklima]] (Stranda Porto Katsiki på [[Levkáda]]).]] Det er ikkje så enkelt å skildre klimaet i eit land som har 2&nbsp;000 øyar, høge fjelltoppar og luftmassar som kjem frå både subtropiske og polare strøk. [[Middelhavet]] styrer likevel det meste av klimaet, og den våtaste tida på året er vinteren. Somrane er så godt som heilt tørre, og størst sjans for [[regn]]byger har ein lengst nord, men sjølv [[Thessaloníki]] får berre nokre få våte dagar kvar månad. [[Temperatur]]en i låglandet vert ofte svært høg (30-35&nbsp;°C), og nattetemperaturen i [[Athen]] går normalt ikkje under 22&nbsp;°C i juli og august. Hellas sine varmaste område er det indre låglandet i [[Peloponnes]] og [[Thessalía]]. I kystområda vert som regel varmen dempa av ein lett [[sjøbris]], og mange område får ein vedvarande nordleg [[vind]] kalla ''etesian''. Som dei fleste andre stader i verda minkar temperaturen med høgda, men i Hellas kanskje meir enn andre stader. På ein varm ettermiddag kan temperaturen faktisk søkke med så mykje som 8&nbsp;°C per 1000&nbsp;m. [[Nedbør]]en tek seg litt opp på hausten, og ein kan få enkelte [[torevêr|torebyer]]. Sjølv midtvinters har ein likevel lengre periodar med sol, kalla «dei lykkelege dagane». Mest nedbør får vestsida av [[Pindosfjella|Pindos-]]- og [[Peloponnes]]fjella, ofte i form av [[snø]]. På grunn av alle fjellområda og alle øyane har kaldlufta frå nord problem med å trenge langt sør. Det betyr at kystbyane i nord er mykje kaldare enn Athen og dei sørlege områda om vinteren. Kraftig kulde er sjeldan, men eit par gonger om vinteren kan snøbyene gå så langt sør som til Peloponnes, og ein har ofte frost i enkelte dalstrøk. Om våren minkar nedbøren igjen, men i Thessaloníki byrjar den tørre perioden først i juni. Athen har ein årleg nedbørsnormal på 402 mm, medan Thessaloníki i nord har 470&nbsp;mm. Athen har derimot berre normalt 27&nbsp;mm frå juni og ut august. == Historie == {{detaljar|gresk historie|Hellas i antikken}} I den greske [[bronsealderen]] voks det fram sivilisasjonar kring [[Egearhavet]]. Frå [[-3600|3600 f.Kr.]] til [[-1000|1000 f.Kr.]], var det rike kulturar knytt til det [[minoarane|minoiske]] [[Kreta]] og det [[Mykene|mykenske]] [[Peloponnes]]. Kring [[-800|800 f.Kr.]] oppstod det fleire [[bystat]]ar. [[Polis]]ane grunnla fleire [[koloni]]ar kringom [[Middelhavet]]. Dei stod imot fleire [[Persia|persiske]] invasjonsforsøk og la grunnlaget for den [[Hellenisme|Hellenistike sivilisasjonen]]. [[Aleksander den store]] spreia hellenismen over store delar av den då kjende verda. [[Romarriket]] erobra Hellas i [[-168|168 f.Kr.]] Gresk kultur hadde då lenge hatt innflyting på Romarriket. Dei austlege delane av det romerske imperiet vart dominert av gresk kultur. Då det romerske riket vart delt i to, hamna Hellas i sentrum for dei austlege delane. Med [[Konstantinopel]] som sentrum spreidde [[Austromarriket]] gresk kultur. Konstantinopel fall i 1453, og området vart dominert av [[det osmanske riket]]. Hellas var ein del av det osmanske riket heilt til 1820-talet, då grekarane gjorde opprør. [[Den greske sjølvstendekrigen]] varte frå 1821 til 1829, og enda med at Hellas fekk fullt [[sjølvstende]]. Under [[den andre verdskrigen]] braut [[den greske borgarkrigen]] ut og varte til 1947. I 1967 var det [[militærkupp]]. I 1973 avskaffa militærstyret [[monarki]]et. I 1974, etter å ha stått bak eit [[statskupp]] på [[Kypros]], braut [[militærjunta]]en saman. Året etter vart Hellas erklært som [[republikk]], med eit [[demokrati]]sk styresett. Hellas vart medlem av [[den europeiske unionen|EU]] i 1981. == Administrativ inndeling == === Periferiar === {{detaljar|periferiar i Hellas}} {| class="sortable wikitable" !class="unsortable"|Kart !class="unsortable"|Nr. ![[Periferiar i Hellas|Periferi]] ![[Hovudstad]] ![[Areal]] ![[Folketal]]<ref name=Folketeljing_2021>[https://www.statistics.gr/documents/20181/17286366/MON_PLI_DHM_OIKISN_2021.xlsx Folketeljing 2021]</ref> |---- | rowspan="15" valign="middle" | [[Fil:Peripheries of Greece renumbered.svg|300px|Periferiane i Hellas]] |- | align=right | 1 || [[Aust-Makedonía og Thráki]] || [[Komotiní]] || align=right | {{sorterbar|14157}} km² || align=right | {{sorterbar|562201}} |- | align=right | 2 || [[Sentral-Makedonía]] || [[Thessaloníki]] || align=right | {{sorterbar|18811}} km² || align=right | {{sorterbar|1795669}} |- | align=right | 3 || [[Vest-Makedonía]] || [[Kozáni]] || align=right | {{sorterbar|9451}} km² || align=right | {{sorterbar|254595}} |- | align=right | 4 || [[Ípiros]] || [[Ioánnina]] || align=right | {{sorterbar|9203}} km² || align=right | {{sorterbar|319991}} |- | align=right | 5 || [[Thessalía]] || [[Lárisa]] || align=right | {{sorterbar|14037}} km² || align=right | {{sorterbar|688255}} |- | align=right | 6 || [[Periferien Dei joniske øyane|Dei joniske øyane]] || [[Kérkyra by]] || align=right | {{sorterbar|2307}} km² || align=right | {{sorterbar|204532}} |- | align=right | 7 || [[Vest-Hellas]] || [[Pátra]] || align=right | {{sorterbar|11350}} km² || align=right | {{sorterbar|648220}} |- | align=right | 8 || [[Periferien Sentral-Hellas|Sentral-Hellas]] || [[Lamía]] || align=right | {{sorterbar|15549}} km² || align=right | {{sorterbar|508254}} |- | align=right | 9 || [[Attikí]] || [[Aten]] || align=right | {{sorterbar|3808}} km² || align=right | {{sorterbar|3814064}} |- | align=right | 10 || [[Periferien Peloponnes|Peloponnes]] || [[Trípoli i Hellas|Trípoli]] || align=right | {{sorterbar|15490}} km² || align=right | {{sorterbar|539535}} |- | align=right | 11 || [[Dei nordlege egeiske øyane]] || [[Mytilíni]] || align=right | {{sorterbar|3836}} km² || align=right | {{sorterbar|194943}} |- | align=right | 12 || [[Dei sørlege egeiske øyane]] || [[Ermoúpoli]] || align=right | {{sorterbar|5286}} km² || align=right | {{sorterbar|327820}} |- | align=right | 13 || [[Periferien Kreta|Kreta]] || [[Iráklio]] || align=right | {{sorterbar|8259}} km² || align=right | {{sorterbar|624408}} |- | align=right | (14) || [[Áthos]] (sjølvstyrt) || [[Karyés]] || align=right | {{sorterbar|390}} km² || align=right | {{sorterbar|1746}} |- |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} *{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Gr%C3%A6kenland|tittel=Grækenland|forfattar=Kristensen, Tom T.|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk}} {{Aust-Europa}} {{Balkan}} {{Middelhavsland}} {{EU}} {{EØS}} {{Schengenlanda}} {{OECD}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Hellas| ]] [[Kategori:Land i Europa]] [[Kategori:EU-land]] hcolk2ns1jobnql25w5a8cbfbaqgibz 0 10110 3663634 3564339 2026-07-27T04:54:01Z ~2026-41757-07 157312 Har lagt til mer informasjon om hva Førde i SVeio har å by på. 3663634 wikitext text/x-wiki {{om|staden i Sveio|andre stader med namnet|Førde (fleirtyding)||Førde}} {{Infoboks norsk stad |namn = Førde |bilete = Ved Førde gravplass.jpg |biletstorleik = |bilettekst = Mot stranda ved gravplassen |kommune = Sveio |fylke = Vestland |tettstadnummer = |tekstposisjon = |latd=59 |latm=36 |lats=42 |longd=5 |longm=28 |longs=53 |postnummer = 5555 FØRDE I HORDALAND |ferdselsårer = {{Europaveg|39}} |innbyggjarnemning = |preposisjon = i }} '''Førde''' er ein tettbygd stad i [[Sveio kommune]] i [[Vestland fylke]].<ref>{{Kjelde www |url = https://stadnamn.kartverket.no/fakta/246401|tittel = Førde|vitja = 2018-04-19|utgjevar = Faktaark / Kartverket}}</ref> [[Førde kyrkje i Sveio|Førde kyrkje]] frå [[1938]] ligg på Myklavoll. [[Europaveg 39]] går gjennom Førde. [[Postnummer]] til Førde er 5555. Denne tettstaden har mange fine attraksjoner, som Rex Garden som er en flott park med mange fine trestatuer, Førde stranden som er en veldig fin strand med muligheter til grilling, ta seg en fin tur langs strand kysten. Stranden tilbyr også en fin lekeplass for de mindre. Det er også mange fine turløper i Førde som er verdt å gå. Førde har en Barnehage og Barneskole. Førde har også en Joker butikk med masse utvalg. Førde har tidlegare oppfylt [[Statistisk sentralbyrå|SSB]] sin [[tettstad]]definisjon. == Kjelder == {{refstart}} {{refslutt}}https://no.tripadvisor.com/Attraction_Review-g2416646-d12155004-Reviews-Rex_garden-Sveio_Municipality_Hordaland_Western_Norway.html<nowiki/>{{spire|geografi|Vestland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader i Sveio]] [[Kategori:Bygder i Vestland]] [[Kategori:Utgåtte tettstader]] iyrruekiw3csx97qmyo56y5mxzjlur6 3663649 3663634 2026-07-27T07:44:43Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/~2026-41757-07|~2026-41757-07]] ([[User talk:~2026-41757-07|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Ragnar Ekre|Ragnar Ekre]] 3564339 wikitext text/x-wiki {{om|staden i Sveio|andre stader med namnet|Førde (fleirtyding)||Førde}} {{Infoboks norsk stad |namn = Førde |bilete = Ved Førde gravplass.jpg |biletstorleik = |bilettekst = Mot stranda ved gravplassen |kommune = Sveio |fylke = Vestland |tettstadnummer = |tekstposisjon = |latd=59 |latm=36 |lats=42 |longd=5 |longm=28 |longs=53 |postnummer = 5555 FØRDE I HORDALAND |ferdselsårer = {{Europaveg|39}} |innbyggjarnemning = |preposisjon = i }} '''Førde''' er ein tettbygd stad i [[Sveio kommune]] i [[Vestland fylke]].<ref>{{Kjelde www |url = https://stadnamn.kartverket.no/fakta/246401|tittel = Førde|vitja = 2018-04-19|utgjevar = Faktaark / Kartverket}}</ref> [[Førde kyrkje i Sveio|Førde kyrkje]] frå [[1938]] ligg på Myklavoll. [[Europaveg 39]] går gjennom Førde. [[Postnummer]] til Førde er 5555. Førde har tidlegare oppfylt [[Statistisk sentralbyrå|SSB]] sin [[tettstad]]definisjon. == Kjelder == {{refstart}} {{refslutt}} {{spire|geografi|Vestland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader i Sveio]] [[Kategori:Bygder i Vestland]] [[Kategori:Utgåtte tettstader]] d17r4ht7n04t9x2xe0uxr7ek6gvgz64 0 10570 3663630 3662387 2026-07-26T16:01:27Z HerVal7752 105842 Demograiske -> demografiske 3663630 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Staten Qatar |andre namn = {{ikkjekursiv|{{lang|ar|دولة قطر}} }}<br />Dawlat Qaṭar |adjektiv = qatarsk |riksvåpen = Emblem of Qatar (1976–2022).svg |riksvåpenstorleik = 70 |flagg = Flag of Qatar.svg{{!}}border |motto = Ikkje noko |nasjonaldag = 3. september |nasjonalsong = [[As Salam al Amiri]] |hovudstad = Doha |styresett = [[Monarki]] |statsoverhovudtype = [[Emir]] |statsoverhovud = Tamim bin Hamad Al Thani |statsminister = Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani |grunnlagdtype = Sjølvstende<br />frå [[Storbritannia]] |grunnlagd = [[3. september]] [[1971]] |vassareal = 0&nbsp;% |valuta = [[Qatarsk riyal]] |tidssone = [[UTC]] +3 |retningsnummer = +974 |domene = .qa }} '''Qatar''',{{mrk|{{språk-ar|قطر|Qaṭar}} }} offisielt '''Staten Qatar''',{{mrk|{{språk-ar|دولة قطر|Dawlat Qaṭar}} }} er eit [[suverenitet|suverent]] [[land]] i [[Vest-Asia|Sørvest-Asia]], på den vesle Qatarhalvøya på nordaustkysten av [[Den arabiske halvøya]]. Det einaste grenselandet er [[Saudi-Arabia]] i sør medan resten av landet er omringa av [[Persiabukta]]. Eit sund i Persiabukta skil Qatar frå den nærliggjande øya og kongedømet [[Bahrain]]. I 2013 hadde Qatar 1,8 millionar innbyggjarar: 278&nbsp;000 qatararar og 1,5 millionar utlendingar.<ref name=pop>{{cite web |url=http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar|title=Population of Qatar|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Etter det [[Det osmanske riket|osmanske]] styret vart Qatar eit [[Det britiske imperiet|britisk]] [[protektorat]] tidleg på 1900-talet fram til det fekk sjølvstende i 1971. Qatar har vorte styrt av [[huset Thani|Al Thani]]-familien sidan midten av 1800-talet. Qatar er eit [[absolutt monarki]] og statsleiaren er emir [[sjeik Tamim bin Hamad Al Thani]].<ref name=qat-abs>{{cite web|title=Qatar: regional backwater to global player|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20890765|publisher=BBC News|date=6. januar 2013|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Etter Saudi-Arabia er Qatar det mest konservative samfunnet i [[Golfrådet]]<ref>{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/features/world/asia/qatar/qatar-text/1 |title=Qatar: Revolution From the Top Down |publisher=National Geographic|accessdate=22. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://abcnews.go.com/International/story?id=79539 |title=For Qatari Women, Change Slow in Coming|publisher=ABC News|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> sidan dei fleste qatararane fylgjer den strenge [[Wahhabi-rørsla|wahhabi-tolkinga]] av islam.<ref name="wahh"/><ref name="insom"/><ref name="risingreuters "/> [[Sjaria]] er hovudgrunnlaget for den qatarske grunnlova.<ref name="con" /><ref name="qat1" /> Qatar er ein [[høginntektsøkonomi]] med den tredje største [[naturgass]]- oljereserven i verda.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130112042847/http://hdr.undp.org/en/statistics/|archivedate=12. januar 2013 |title=Indices & Data &#124; Human Development Reports |publisher=Dei sameinte nasjonane Development Programme |date=14. mars 2013 |accessdate=20. oktober 2015}}</ref> Landet har den høgaste [[inntekt per innbyggjar|inntekta per innbyggjar]] i verda. Qatar er ein viktig deltakar i den arabiske verda og støtta fleire opprørsgrupper under [[den arabiske våren]] både økonomisk og gjennom den globalt utvidande mediagruppa [[Al Jazeera Media Network]].<ref>{{cite news|last=Dagher |first=Sam |url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650 |title=Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern |publisher=Online.wsj.com |date=17. oktober 2011 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://politicsandpolicy.org/article/qatar-rise-underdog |title=Qatar: Rise of an Underdog |publisher=Politicsandpolicy.org |date= |accessdate=23. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|author=Ian Black in Tripoli |url=http://www.theguardian.com/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels |publisher=Theguardian.com |date= |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Qatar skal vere vertskap for [[verdsmeisterskapen i fotball 2022]] som det fyrste arabiske landet.<ref>{{cite web|author=Paul Rhys in Doha |url=http://www.aljazeera.com/sport/2010/04/2010424184010305993.html |title=Blatter reaches out to Arabia |publisher=Aljazeera.com |date= |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Trass i storleiken på landet har Qatar stor makt i verda og vert rekna som ei [[mellommakt]].<ref>{{cite web|url=http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|title=Middle Powers: Squeezed out or Adaptive?|publisher=Public Diplomacy Magazine|last=Cooper|first=Andrew F.|accessdate=22. oktober 2016|archive-date=2015-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317144416/http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|url-status=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|title=Mediation and Qatari Foreign Policy|last=Kamrava|first=Mehran|accessdate=22. oktober 2016|archive-date=2013-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183501/http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|url-status=yes}}</ref> ==Namn== Den romerske forfattaren [[Plinius den eldre]] var den fyrste som skreiv om innbyggjarane på halvøya, kring midten av det fyrste hundreåret evt. Han kalla dei ''Catharrei'', som kan ha kome frå namnet på ein viktig lokal busetnad.<ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|publisher=Immel Publishing|year=1992|pages=17}}</ref><ref name="qsahistory">{{cite web|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|title=History of Qatar|publisher=Qatar Statistics Authority|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Eit hundreår seinare teikna [[Klaudios Ptolemaios]] det fyrste kjende, europeiske kartet som synte halvøya, då kalla ''Catara''.<ref name="qsahistory"/><ref>{{cite web|url=http://www.qnl.qa/collections/aihl/maps|title=Maps|publisher=Qatar National Library|accessdate=23. oktober 2016|archive-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606173751/http://qnl.qa/collections/aihl/maps|url-status=yes}}</ref> Kartet synte òg ein by kalla «Cadara» aust på halvøya.<ref name="katara"/> Omgrepet 'Catara' (eller ''Cataraei'')<ref>{{cite book|last=Hazlitt|first=William|title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/classicalgazett02hazlgoog|publisher=Whittaker & co.|year=1851}}</ref> vart mykje nytta fram til 1700-talet, før 'Katara' vart den vanlege stavinga.<ref name="katara">{{cite web|url=http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|title=About us|publisher=Katara|accessdate=23. oktober 2016|archive-date=2015-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722071207/http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|url-status=yes}}</ref> I nyare tid er den moderne avleiinga ''Qatar'' vorten namnet på landet.<ref name="katara"/> ==Historie== ===Antikken=== [[Fil:Dot carvings at Jebel Jassassiyeh.jpg|mini|Prikkutskjeringar ved [[Jebel Jassassiyeh]], datert til kring 4000 fvt.]] Ein har funne spor av menneske i Qatar 50&nbsp;000 år attende.<ref name="cs1"/> Ein har grave fram busetnader og reiskap frå [[steinalderen]] på halvøya.<ref name="cs1">Toth, Anthony. «Qatar: Historical Background.» [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/qatoc.html ''A Country Study: Qatar''] (Helen Chapin Metz, editor). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (January 1993). ''Denne artikkeklen inneheld tekst frå denne kjelda, som er i [[offentleg eige]]''.</ref> Ein har funne [[Mesopotamia|mesopotamiske]] lekamar frå [[Ubaid-perioden]] (ca. 6500–3800 fvt.) i ein fråflytta kystbusetnad.<ref name="haya">{{cite book|last1=Khalifa|first1=Haya|last2=Rice|first2=Michael|title=Bahrain Through the Ages: The Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C|publisher=Routledge|isbn=978-0710301123|year=1986|pages=79, 215}}</ref> [[Al Da'asa]], ein busetnad på nordaustkysten av Qatar, er den viktigaste Ubaid-staden i landet, og ein trur at han har vore ein sesongbasert leir.<ref name="thaiembassy">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.or.th/download/Complete_History_of_Qatar.pdf|title=History of Qatar|website=www.qatarembassy.or.th|publisher=Ministry of Foreign Affairs. Qatar. London: Stacey International, 2000|accessdate=23. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite book|last=Rice|first=Michael|title=Archaeology of the Arabian Gulf|url=https://books.google.com/books?id=0maIAgAAQBAJ|publisher=Routledge|isbn=978-0415032681|pages=206, 232–233|year=1994}}</ref> Ein har funne [[Kassittar|kassitt-]][[Babylonia|babylonske]] stoff daterte attende til det andre tusenåret fvt. på [[Al Khor-øyane]] som syner at det har vore handel mellom Qatar og kassittane i dagens Bahrain.<ref>{{cite book|last=Magee|first=Peter|title=The Archaeology of Prehistoric Arabia|url=https://books.google.com/books?id=FqlkAwAAQBAJ|publisher=Cambridge Press|year=2014|pages=50, 178|isbn=9780521862318}}</ref> Blant funna er 3&nbsp;000&nbsp;000 knuste snigelskal og kassittiske potteskard.<ref name="thaiembassy"/> Ein trur at Qatar kan ha vore ein av dei tidlegare kjende stadene der ein dreiv med farging ved hjelp av skaldyr, sidan det fanst ein kassittisk purpurfargeindustri på kysten her.<ref name="haya"/><ref>{{cite book|last=Sterman|first=Baruch|title=Rarest Blue: The Remarkable Story Of An Ancient Color Lost To History And Rediscovered|url=https://books.google.com/books?id=XGdBBAAAQBAJ|publisher=Lyons Press|year=2012|pages=21–22|isbn=978-0762782222}}</ref> I 224 evt. fekk [[Sasanideriket]] kontroll over områda kring Persiabukta.<ref>{{cite book|last=Cadène|first=Philippe|title=Atlas of the Gulf States|url=https://books.google.com/books?id=fSSzAQAAQBAJ|publisher=BRILL|year=2013|isbn=978-9004245600|page=10}}</ref> Qatar spelte ei rolle i handelsaktiviteten til sasanidane, dit dei kom med to varer: dyrverdige perler og purpurfarge.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/gulf/qatar-history.htm|title=Qatar - Early history|publisher=globalsecurity.org|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Under sasanidane vart mange av innbyggjarane i Aust-Arabia introduserte for [[kristendom]] etter at mesopotamiske kristne spreidde religionen austover.<ref name="gillman">{{cite book|last1=Gillman|first1=Ian|last2=Klimkeit|first2=Hans-Joachim|title=Christians in Asia Before 1500|url=https://books.google.com/books?id=UGpr2KsbS94C|publisher=University of Michigan Press|pages=87, 121|year=1999|isbn=978-0472110407}}</ref> Det vart bygd kloster og busetnader i denne tida.<ref>{{cite book|last=Commins|first=David|title=The Gulf States: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=T56CBAAAQBAJ|publisher=I. B. Tauris|page=16|year=2012|isbn=978-1848852785}}</ref><ref>Habibur Rahman, s. 33</ref> Under den siste delen av den kristne perioden utgjorde Qatar ein region kalla 'Beth Qatraye' ([[gammalsyrisk]] for «Qatar-regionen»).<ref>{{cite web|url=http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/May_2011/grant-syriac-EN.pdf|title=AUB academics awarded $850&nbsp;000 grant for project on the Syriac writers of Qatar in the 5th Century BC|publisher=American University of Beirut|date=31. mai 2011|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Regionen var ikkje avgrensa til Qatar, men omfatta òg [[Bahrain]], [[Taroutøya]], Al-Khatt og [[Al-Hasa]].<ref>{{cite book|last1=Kozah|first1=Mario|last2=Abu-Husayn|first2=Abdulrahim|last3=Al-Murikhi|first3=Saif Shaheen|title=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century|publisher=Gorgias Press LLC|year=2014|page=24|isbn=978-1463203559}}</ref> I 628 sende [[Muhammed]] eit muslimsk sendebod til ein herskar i Aust-Arabia kalla [[Munzir ibn Sawa Al Tamimi]] og bad om at han og undersåttane hans underla seg [[islam]]. Munzir batt seg til dette og dei fleste arabiske stammene i regionen gjekk så over til islam.<ref>{{cite web|url=http://www.maritimeheritage.org/ports/bahrain.html|title=Bahrain|publisher=maritimeheritage.org|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Etter islam kom til området leia arabarane [[den muslimske erobringa av Persia]] som førte til at Sasanideriket fall.<ref name="fromherz">{{cite book |last= Fromherz|first= Allen|date= 28. mai 2016|title= Qatar: A Modern History|publisher= Georgetown University Press|pages= 44, 60, 98|isbn= 978-1-58901-910-2|accessdate= 23. oktober 2016}}</ref> ===Den islamske tida (661–1253)=== [[Fil:Abbasids850.png|mini|[[Abbasidekalifat]] på sitt største, kring år 850.]] Qatar vart skildra som eit kjent avlssenter for hestar og kamelar under [[Omajadekalifatet|omajadane]].<ref name="rahman">{{cite book|last=Rahman|first=Habibur|title=The Emergence Of Qatar|publisher=Routledge|year=2006|page=34|isbn=978-0710312136}}</ref> På 700-talet byrja halvøya å nyte godt av den kommersielt strategiske plasseringa i Persiabukta og vart eit senter for perlehandel.<ref>{{cite book|title=A political chronology of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=eCSOT0_JAnwC|publisher=Routledge / Europa Publications|year=2001|page=192|isbn=978-1857431155}}</ref><ref name="kogan">{{cite book|last=Page|first=Kogan|title=Middle East Review 2003-04: The Economic and Business Report|url=https://books.google.com/books?id=78ACLNgHdf4C|publisher=Kogan Page Ltd|page=169|year=2004|isbn=978-0749440664}}</ref> Det skjedde ei stor utvikling i perleindustrien kring Qatarhalvøya under [[Abbasidekalifatet|abbasidane]].<ref name="rahman"/> Skip frå [[Basra]] til [[India]] og [[Kina]] stoppa i hamnene i Qatar i denne tida. Ein har funne kinesisk porselen, vestafrikanske myntar og lekamar frå Thailand i Qatar.<ref name="fromherz"/> Arkeologiske funn frå 800-talet tyder på at innbyggjarane i Qatar brukte av velstanden sin til å byggje heimar og offentlege bygg av høg kvalitet. Over 100 hus av stein, to moskear og eit [[Abbasidekalifatet|abbasidefort]] vart bygde i Marwab på denne tida.<ref>{{cite book|title=Qatar, 2012 (The Report: Qatar)|url=https://books.google.com/books?id=1JsAZouLOVQC|publisher=Oxford Business Group|year=2012|page=233|isbn=978-1907065682}}</ref><ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|publisher=Immel Publishing|year=1992|pages=184–185}}</ref> Då det gjekk nedover med kalifatet i Irak, skjedde det same i Qatar.<ref>{{cite book|last=Russell|first=Malcolm|title=The Middle East and South Asia 2014|url=https://books.google.com/books?id=v6RjBAAAQBAJ|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|page=151|year=2014|isbn=978-1475812350}}</ref> Qatar er nemnd på 1200-talet i boka ''[[Mu'jam Al-Buldan]]'' av den muslimske lærde [[Yaqut al-Hamawi]], der han nemner dei fine, stripete og vovne kappene og at dei var flinke til å lage spyd.<ref>{{cite web|url=http://www.qatarembassy.net/page/history|title=History|publisher=qatarembassy.net|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Det meste av Aust-Arabia vart kontrollert av [[usfuridane]] i 1253, men prinsen av [[Ormus]] tok over kontrollen av regionen i 1320.<ref>{{cite book|last=Larsen|first=Curtis|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society (Prehistoric Archeology and Ecology series)|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC|publisher=University of Chicago Press|year=1984|isbn=978-0226469065|page=54}}</ref> Perlene til Qatar var ei av dei viktigaste næringane i kongedømet.<ref name="mohamed">{{cite book|last=Althani|first=Mohamed|title=Jassim the Leader: Founder of Qatar|url=https://books.google.com/books?id=X_J9kiBRdIgC|publisher=Profile Books|year=2013|page=16|isbn=978-1781250709}}</ref> I 1515 gjorde [[Manuel I av Portugal]] kongedømet Ormus til ein [[vasall]]. [[Portugal]] hærtok store delar av Aust-Arabia i 1521.<ref name="mohamed"/><ref name="gillespie">{{cite book|last=Gillespie|first=Carol Ann|title=Bahrain (Modern World Nations)|url=https://books.google.com/books?id=OoR1e79B3mAC|publisher=Chelsea House Publications|year=2002|page=31|isbn=978-0791067796}}</ref> I 1550 la innbyggjarane i [[Al-Hasa]] seg friviljug under [[Det osmanske riket|osmanane]], sidan dei føretrekte dei føre portugisarane.<ref>{{cite book|last=Anscombe|first=Frederick|title=The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudia Arabia, and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=og5vjx2V_xoC|publisher=Columbia University Press|year=1997|page=12|isbn=978-0231108393}}</ref> Osmanarane hadde lita militærmakt i området og vart drivne bort av [[Bani Khalid]]-stamma i 1670.<ref>{{cite book|last=Potter|first=Lawrence|title=The Gulf of Persia in History|url=https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|page=262|isbn=978-0230612822}}</ref> ===Al Khalifa og saudiarabisk styre (1783–1868)=== [[Fil:Eastarabiamap1794.jpg|mini|Eit kart over Aust-Arabia i 1794.]] I 1766 flytte [[Utub]]-stamma frå [[huset Khalifa|Al Khalifa]]-familien frå [[Kuwait]] til [[Zubarah]] i Qatar.<ref name="frauke">{{cite book|last=Heard-Bey|first=Frauke|title=From Tribe to State. The Transformation of Political Structure in Five States of the GCC|url=https://books.google.com/books?id=mIqNAwAAQBAJ|page=39|isbn=978-88-8311-602-5|year=2008}}</ref><ref>'Gazetteer of Persiabukta. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782), s. 1001</ref> Då dei kom fram hadde Bani Khalid ei svak makt over halvøya, om ein ser bort frå at den største landsbyen vart styrt av ein fjern slektning av Bani Khalid.<ref>{{cite book|last=Crystal|first=Jill|title=Oil and Politics in the Gulf: Rulers and Merchants in Kuwait and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=D8di8GN_hKsC|publisher=Cambridge University Press|year=1995|page=27|isbn=978-0521466356}}</ref> I 1783 hærtok dei Qatar-baserte [[Bani Utbah]]-klanane og allierte arabiske stammer [[Bahrain]] frå persarane og la Bahrain under seg. Al Khalifa tok makta over Bahrain og strekte området sitt til Qatar.<ref name="frauke"/> [[Fil:Qatar, Zubarah (10), ruined city.JPG|mini|Ein delvis restaurert del av ruinbyen [[Zubarah]].]] Etter at Saud ibn Abd al-Aziz vart teken i eid som kronprinsen av Wahhabi i 1788, utvida han riket sitt austover, til Persiabukta. Etter å ha slege Bani Khalid i 1795, vart wahhabistane åtekne på to frontar. Osmanane og [[egypt]]arane gjekk til åtak i vest, medan Al Khalifa i Bahrain og [[oman|osmanane]] gjekk til åtak i aust.<ref>{{cite book|last=Casey|first=Michael S.|title=The History of Kuwait (The Greenwood Histories of the Modern Nations)|url=https://books.google.com/books?id=AwweY4yYSMIC|publisher=Greenwood|pages=37–38|year=2007|isbn=978-0313340734}}</ref><ref name="qdl1">{{cite web|url=http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575945.0x0000c7|title='Gazetteer of Persiabukta. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [843] (998/1782)|publisher=qdl.qa|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Då han vart klår over at egyptarane rykte fram på vestfronten i 1911, flytte wahhabi-emiren soldatar frå garnisonane sine i Bahrain og [[Zubarah]]. [[Said bin Sultan av Flugat og Oman|Said bin Sultan]] av Flugat nytta dette høvet og gjekk til åtak på wahhabi-garnisonane på austkysten og sette fortet i Zubarah i brann. Al Khalifa tok over makta etter dette.<ref name="qdl1"/> Som straff for sjørøvarverksemd bombarderte eit fartøy frå [[Det britiske austindiske kompaniet]] [[Doha]] i 1821, øydela byen og tvinga hundrevis av innbyggjarar på flukt. Innbyggjarane var ikkje trygge på kva som var årsaka til åtaket, og på grunn av dette dukka det opp qatarske opprørsgrupper som kjempa mot Al-Khalifa og søkte sjølvstende.{{treng kjelde}} I 1825 vart [[huset Thani]] oppretta med sjeik [[Muhammed bin Thani]] som den fyrste leiaren.<ref>{{cite web|url=http://www.teachmideast.org/geography/qatar |title=Qatar |publisher=Teachmideast.org |date= |accessdate=20. oktober 2015}}</ref> Sjølv om Qatar hadde ein offentleg status som [[usjølvstendig territorium|usjølvstendig]], mislikte folket stort sett Al Khalifa. I 1867 sende Al Khalifa, i lag med herskaren av [[Abu Dhabi]], ein stor marinestyrke til [[Al Wakrah]] for å slå ned eit qatarsk opprør. Dette førte til den maritime [[den qatarsk-bahrainske krigen|qatarsk-bahrainske krigen]] i 1867–1868, der bahrainarane og styrkane frå Abu Dhabi plyndra Doha og Al Wakrah.<ref name="Fromhertz2012">{{cite book |title = Katar'da Osmanlilar 1871–1916 |last1= Kursun|first1= Zekeriya|publisher=Turk Tarih Kurumu|year= 2004}}</ref> Dei bahrainske kampane var derimot eit brot på avtala Bahrain hadde med engelskmennene sidan 1820. Det felles åtaket, i tillegg til eit qatarsk motåtak, fekk den britiske politiske agenten [[Lewis Pelly]] til å tvinge fram ein fred i 1868. Oppdraget til Bahrain og Qatar og den påfylgjande freden vart rekna som milepålar fordi dei godtok at Qatar var fråskild Bahrain og godkjende makta til Muhammed bin Thani. I tillegg til at britane kritiserte Bahrain for å ha brote avtala, bad det britiske [[proktektorat]]et om ei tinging med ein representant frå Qatar, ei rolle som Muhammed bin Thani vart vald til. Resultatet av tingingane gjorde at nasjonen fekk ei kjensle av politisk identitet, sjølv om det ikkje fekk ein offisiell status som protektorat før 1916. ===Osmansk styre (1871–1915)=== [[Fil:Qatar in Stielers Handatlas 1891 59.JPG|mini|Qatar på eit kart frå 1891 av [[Adolf Stieler]].]] Under militært og politisk press frå guvernøren i det [[Det osmanske riket|osmanske]] [[vilayetet Bagdad]], [[Midhat Pasha]], underla den regjerande [[huset Thani|Al Thani]]-stamma seg osmansk styre i 1871.<ref name="Rogan1199">{{cite journal |last1 = Rogan|first1 = Eugene|date = November 1999|title = Review of The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudi-Arabia and Qatar by Frederick F. Anscombe; The Blood-Red Arab Flag: An Investigation into Qasimi Piracy, 1797–1820 by Charles E. Davies; The Politics of Regional Trade in Irak, Arabia and the Gulf, 1745–1900 by Hala Fattah | journal = British Journal of Middle Eastern Studies |volume = 26 |issue = 2|pages = 339–342|jstor = 195948 |doi = 10.1080/13530199908705688 |last2 = Murphey |first2 = Rhoads |last3 = Masalha |first3 = Nur |last4 = Durac |first4 = Vincent |last5 = Hinnebusch |first5 = Raymond}}</ref> Den osmanske styresmakta innførte reformer ([[Tanzimat]]) som omhandla skatt og landregistrering for å fullt ut innleme desse områda i riket sitt.<ref name=Rogan1199/> Trass i stor misnøye hjå lokale stammer, støtta Al Thani det osmanske styret. Tilhøvet mellom osmanane og qatararane stagnerte snøgt og i 1882 leid dei nok eit tilbakeslag då osmanane nekta å støtte Al Thani i toktet hans mot det [[Abu Dhabi]]-okkuperte [[Al Khor]]. I tillegg støtta osmanane Muhammed bin Abdul Wahab, som òg var underlagd osmanane, i freistnaden hans på å få bort Al Thani som [[kaymakam]] i Qatar i 1888.<ref>Habibur Rahman, pgs.143–144</ref> Dette førte til slutt at Al Thani gjorde opprør mot osmanane, som meinte han prøvde å rive til seg makta. Han trekte seg som kaymakam og stogga å betale skatt i august 1892.<ref>Habibur Rahman, pgs.150–151</ref> I februar 1893 kom Mehmed Hafiz Pasha til Qatar for å inndra dei ubetalte skattane og stoppe motstanden til Jassim bin Muhammed mot dei framlagde administrative reformene til osmanane. Jassim frykta dødsstraff eller fengsel og trekte seg attende til Al Wajbah (15&nbsp;km vest for [[Doha]]), i lag med fleire stammemedlemer. Kravet til Mehmed om at Jassim skulle oppløyse troppane sine og gje lovnad om lojalitet til osmanane vart blankt avvist. I mars fengsla Mehmed broren til Jassim og 13 viktige, qatarske stammeleiarar på den osmanske [[korvett]]en «Merrikh» som straff for at Jassim ikkje bøygde seg. Etter at Mehmed avslo eit tilbod om å sleppe fri fangane for ei betaling på 10&nbsp;000 [[tyrkiske lire|lire]], gav han 200 soldatar ordre om å rykkje fram til [[Al Wajbah-fortet]], kommandert av Yusuf Effendi, der Jassim var, og signaliserte starten på [[slaget ved Al Wajbah]].<ref name="fromherz"/> Soldatane til Effendi hamna under kraftig kanoneld av ein større tropp med qatarsk infanteri og kavaleri kort tid etter dei kom til Al Wajbah. Dei trekte seg attende til festninga Sjebaka, der dei igjen trekte seg bort frå eit qatarsk åtak. Etter at dei kom til Al Bidda-festninga, klarte Jassim å kringsetje festninga, og osmanane overgav seg og vart samde om å sleppe fangane fri mot at kavaleriet til Mehmed Pasha fekk dra trygt til [[Hofuf]] landvegen.<ref>Habibur Rahman, s. 152</ref> Sjølv om Qatar ikkje fekk fullt sjølvstende frå [[Det osmanske riket]], tvinga slaget fram ei avtale som seinare danna grunnlaget for at Qatar vart eit sjølvstyrt land i riket.<ref>{{cite web|url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=439&pID=1701 |title=slaget ved Al Wajbah |publisher=Qatar Visitor |date=2. juni 2007 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> ===Britisk protektorat (1916–1971)=== Det osmanske riket fall saman etter at dei tapte slag på fleire frontar under den [[fyrste verdskrigen]]. Qatar tok del i [[det arabiske opprøret]] mot osmanane. Opprøret vart ein suksess og det osmanske styret i landet vart endå meir svekt. Storbritannia og Det osmanske riket godtok retten til sjeik [[Abdullah bin Jassim Al Thani]] og etterkomarane hans over heile Qatarhalvøya. Osmanane sa opp alle rettane sine til Qatar og etter [[den fyrste verdskrigen]] braut ut, tvinga [[Abdullah bin Jassim Al Thani]] (som støtta britane) osmanane ut av [[Doha]] i 1915. [[Fil:Olddoha2-771x410.jpg|mini|Gamlebyen i Doha, januar 1904.]] Etter [[delinga av Det osmanske riket]], vart Qatar eit britisk protektorat den 3. november 1916. Denne dagen signerte Storbritannia ei avtale med sjeik Abdullah bin Jassim Al Thani om å føre Qatar under styret til [[Traktatstatane|Traktatstatane]]. Abdullah gjekk med på ikkje å gå inn i avtaler med andre land utan britisk løyve, mot at britane garanterte for forsvaret av Qatar til sjøs. Den 5. mai 1935 signerte Abdullah ei ny avtale med dei britiske styresmaktene som gav Qatar vern mot både indre og ytre trugsmål. Dei fyrste oljereservane vart oppdaga i 1939, men utvinninga vart ikkje starta opp før etter den [[andre verdskrigen]]. Makta til [[Det britiske imperiet]] byrja å verte svekt etter den andre verdskrigen, og særleg etter India og Pakistan fekk sjølvstende i 1947. I 1950-åra erstatta olja perleindustrien og fiske som hovudnæringa i Qatar. Oljeinntektene byrja å drive fram ei utviding og modernisering av infrastrukturen i landet. Det vart auka press i 1950-åra frå arabiske emirar i Persiabukta om at britane skulle trekkje seg ut. Då britane offisielt annonserte i 1968 at dei skulle trekkje seg politisk ut frå Persiabukta i løpet av tre år, gjekk Qatar i lag med Bahrain og sju andre av [[Traktatstatane]] i eit forbund. Regionale stridar gjorde at Qatar snøgt trekte seg ut og sa seg sjølvstendig frå koalisjonen som etter kvart utvikla seg til [[Dei sameinte arabiske emirata]]. ===Sjølvstende (1971)=== Den 3. september 1971 fekk Qatar offisielt sjølvstendet sitt frå Storbritannia og vart ein sjølvstendig stat. Regjeringa valde så å vende seg til Frankrike for våpenforsyning og dette sambandet styrkte seg og franskmennene vart den største våpenleverandøren deira til godt inn på 2000-talet.<ref name=nobs>[http://tempsreel.nouvelobs.com/l-enquete-de-l-obs/20130405.OBS6953/qatar-s-ils-pouvaient-ils-acheteraient-la-tour-eiffel.html nouvelobs.com: «Qatar : S'ils pouvaient, ils achèteraient la Tour Eiffel»], 7 Apr 2013</ref> I 1972 tok [[Khalifa bin Hamad Al Thani]] makta i eit palasskupp på ei tid då det var uro i herskarfamilien. I 1974 tok [[QatarEnergy|Qatar General Petroleum Corporation]] kontroll over all oljedrift i landet, og velstanden i Qatar voks raskt.<ref name=fanarhist>{{cite web|title=History of Qatar|url=http://www.fanar.gov.qa/Qatar.aspx|publisher=Fanar: Qatar islamic Cultural Center|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> [[South Pars/North Dome-feltet|North Field]] naturgassfelt, som då var det største i verda, vart oppdaga kring 1976,<ref name=nobs/> og qatararane vart dei fyrste som bygde [[LNG]]-fartøy.<ref name=bv>[http://www.fdesouche.com/602953-ils-ont-livre-la-france-au-qatar fdesouche.com: «Ils ont livré la France au Qatar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214205336/http://www.fdesouche.com/602953-ils-ont-livre-la-france-au-qatar |date=2017-02-14 }}, 13 Jan 2013</ref> I 1991 spelte Qatar ei viktig rolle i [[Golfkrigen]], særleg under [[slaget ved Khafji]] der qatarske stridsvogner rulla gjennom gatene i byen og støtta [[den saudiarabiske nasjonalgarden]] som kjempa mot [[den irakiske hæren]]. Qatar lét koalisjonsstyrkar frå Canada få bruke landet som ein flybase og lét òg flystyrkar frå USA og Frankrike få operere i områda sine.<ref name="cs1"/> I 1995 tok emir [[Hamad bin Khalifa|Hamad bin Khalifa Al Thani]] kontroll over landet etter faren [[Khalifa bin Hamad Al Thani]], med støtte frå væpna styrkar og regjeringa, granneland<ref name=resh>{{cite news|title=New Qatari emir sjeik Tamim 'set to announce reshuffle'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23059333|publisher=BBC News|accessdate=23. oktober 2016|date=26. juni 2013}}</ref> og [[Jacques Chirac|Frankrike]].<ref name=nobs/> Under emir Hamad har Qatar hatt ein viss grad av [[liberalisering]], mellom anna med oppstarten av fjernsynsstasjonen [[Al Jazeera]] (1996), [[stemmerett for kvinner]] i kommuneval (1999), dei fyrste utkasta til ei skriftleg [[den qatarske grunnlova|grunnlov]] (2005), og innviinga av ei romersk-katolsk kyrkje (2008). I 2010 vann Qatar konkurransen om å verte vertsland for [[VM i fotball 2022]], og kjem til å verte det fyrste landet i Midtausten som er vertskap for denne turneringa. Emiren kunngjorde planar om å halde dei fyrste nasjonale vala i 2013, men er utsett til minst 2016. I 2003 var Qatar hovudkvarter for den amerikanske sentralkommandoen og ein av basane for [[invasjonen av Irak i 2003|invasjonen av Irak]].<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5437.htm |title=Qatar (01/10) |publisher=State.gov |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> I mars 2005 tok ein [[sjølvmordsåtak|sjølvmordsbombar]] livet av ein britisk lærar ved Doha Players Theatre. Dette var eit stort sjokk i landet som ikkje tidlegare hadde opplevd terrorisme. Åtaket vart utført av Omar Ahmed Abdullah Ali, ein egyptisk innbyggjar i Qatar som ein mistenkte hadde band til [[Al-Qaida på Den arabiske halvøya]].<ref>{{cite news|author=Coman, Julian|title=Egyptian Suicide Bomber Blamed for Attack in Qatar|work=The Independent |date=21. mars 2005}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2005/03/25/cz_0325oxan_qatarattack.html|title=The Advent of Terrorism in Qatar|date=25. mars 2005|work=Forbes|first=Oxford|last=Analytica}}</ref> I 2011 støtta Qatar [[militærintervensjonen i Libya i 2011|NATO-operasjonane i Libya]] og skal ha væpna libyske motstandsgrupper.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702609 |title=Qatar Timeline |publisher=BBC News |date=14. juni 2012 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Qatar har òg støtta med våpen til opprørsgrupper i [[den syriske borgarkrigen]].<ref name="ft-20130516">{{cite news |url = http://www.ft.com/cms/s/0/86e3f28e-be3a-11e2-bb35-00144feab7de.html |title = Qatar bankrolls Syrian revolt with cash and arms |author = Roula Khalaf and Abigail Fielding Smith |newspaper = Financial Times |date = 16. mai 2013 |accessdate = 23. oktober 2016}}</ref> ''The Independent'' rapporterte om at Qatar hadde støtta syriske opprørarar med så mykje som tre milliardar dollar.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/voices/comment/too-late-the-sponsors-of-ideology-find-they-have-made-a-monster-9687723.html |title=Meet the Frankenstein monster of Saudi-Arabia and Qatar. Or as we know them, Isis |author=[[Paul Vallely]] |newspaper=The Independent |date=24. august 2014}}</ref> Qatar har vore meklarar i ei afghansk fredsavtale og i januar 2012 sa afghanske [[Taliban]] at dei sette opp eit politisk kontor i Qatar for å gjere samtalene lettare. [[Fil:Corniche Doha Qatar.jpg|mini|Tradisjonelle [[dhow]]-båtar føre West Bay ved [[Doha-cornichen]].]] I juni 2013 vart sjeik [[Tamim bin Hamad Al Thani]] emir i Qatar etter at faren gav frå seg makta i ei fjernsynstale.<ref>{{cite news|title=In Surprise, Emir of Qatar Plans to Abdicate, Handing Power to Son|url=http://www.nytimes.com/2013/06/25/world/middleeast/qatar-transfer-of-power.html|accessdate=26. juni 2013|newspaper=NYTimes.com|first=Rod|last=Nordland|date=25. juli 2016}}</ref> Sjeik Tamim har prioritet velferd for borgarane, med mellom anna eit avansert helsevesen og utdanningssystem, og utvida infrastrukturen i landet for å førebu verdsmeisterskapen i 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html |title=The World factbook |publisher=CIA.Gov |date=23. oktober 2016 |accessdate=23. oktober 2016 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html |url-status=yes }}</ref> Qatar deltok i [[den saudiarabiske-leia intervensjonen i Jemen]] mot [[houthiar]] og styrkar lojale til den tidlegare presidenten [[Ali Abdullah Saleh]], som vart avsett i 2011 under [[den arabiske våren]].<ref>"[http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ Saudi-led coalition strikes rebels in Jemen, inflaming tensions in region]". [[CNN]]. 27. mars 2015.</ref> ==Politikk== [[Fil:Chuck Hagel meets with Sheikh Tamim bin Hamad, Emir of Qatar, December 2013 (1).jpg|mini|Emir [[Tamim bin Hamad Al Thani]] med den tidlegare amerikanske forsvarsministeren [[Chuck Hagel]].]] Monarkiet i Qatar er [[huset Thani|Al Thani-familien]]. Al Thani-dynastiet har styrt Qatar sidan huset vart oppretta i 1825.<ref name="CIA"/> Det finst ikkje noko sjølvstendig lovgjevingsmakt, og politiske parti er forbodne.<ref name=strangepow /> I 2003 godkjende Qatar ei [[den qatarske grunnlova|grunnlov]] gav løyve til direkte val av 30 av dei 45 medlemene i det rådgjevande organet.<ref name="CIA"/><ref name="Lambert2011a"/><ref name="Reut20111101">{{cite news | title = Qatar to hold advisory council elections i 2013 | url = http://uk.reuters.com/article/2011/11/01/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101 | date = 1. november 2011 | publisher = Reuters | work = Reuters (UK edition) | accessdate = 4. mars 2012 | archive-date = 2015-11-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151120233112/http://uk.reuters.com/article/2011/11/01/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101 | url-status = yes }}</ref> Parlamentsval, som opphavleg vart lova i 2005, er vortne utsett på uviss tid.<ref name=strangepow /> Den åttande emiren av Qatar er [[Tamim bin Hamad Al Thani]], etter at faren [[Hamad bin Khalifa Al Thani]] gav han makta den 25. juni 2013.<ref name="New Emir BBC">{{cite news|title=Qatari emir sjeik Hamad hands power to son Tamim|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23026870|accessdate=23. oktober 2016|newspaper=BBC|date=25. juni 2013}}</ref> Statsleiaren er den einaste som kan utpeike og fjerne statsministeren og regjeringsmedlemer, som i lag dannar regjeringa, den øvste utøvande makta i landet. Regjeringa set òg i gang lovgjevinga. Lovene og påboda som regjeringa legg fram vert sende vidare til Rådgjevingsorganet (Majilis Al Shura) der dei vert diskuterte og så sende til emiren for ratifisering. Rådgjevingsorganet har avgrensa lovgjevande makt til å skissere og godkjenne lover, men emiren har alltid siste ord i laget i alle saker.<ref name="CIA"/> Rådet har berre medlemer som er utpeikte av emiren,<ref name="CIA"/> sidan det ikkje er halde val sidan 1970 då organet delvis vart valt.<ref name="CIA"/> Den qatarske lova forbyd politiske organ, debattforum, profesjonelle syndikat eller handelsunionar.<ref name="kuwari">{{cite web|title=The People Want Reform… In Qatar, Too.|work=Jadaliyya|url=http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.|access-date=2016-10-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092159/http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.|url-status=yes}}</ref> [[Ali Khalifa Al-Kuwari]], ein qatarsk demokratiaktivist, hevdar det ikkje er noko gjennomsiktigheit i store politiske avgjerder og at inntektene, utgiftene og investeringane i offentleg velstand ikkje vert offentleggjorde.<ref name="kuwari"/> Qatararane får høyre om Qatar sine massive internasjonale avtaler, men veit ikkje noko om dette gagnar den offentlege økonomien eller private interesser.<ref name="kuwari"/> Ein kjenner ikkje nasjonalgjelda eller storleiken eller samansetninga av statsgjelda.<ref name="kuwari"/> I tillegg indikerer Det internasjonale pengefondet at ein stor del av inntekta frå olje og gass ikkje dukkar opp i den relevante delen av nasjonalbudsjettet.<ref name="kuwari"/> ===Sharialov=== [[Sharia]] er den viktigaste kjelda til den qatarske grunnlova.<ref name="con">{{cite web|title=The Permanent Constitution of the State of Qatar|url=http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en|publisher=Government of Qatar|access-date=2016-10-23|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075128/http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en|url-status=yes}}</ref><ref name=qat1>{{cite web|title=Constitution of Qatar|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=9626|}}</ref> I praksis er rettssystemet til Qatar ei blanding av [[sivilrett]] og sharia.<ref>{{cite web|title=The World Factbook|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|access-date=2016-10-23|archive-date=2013-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123052127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|url-status=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/documents/organization/171743.pdf|title=Qatar|publisher=[[US Department of State]]}}</ref> Sharialova gjeld [[familierett]], [[arverett]] og fleire [[strafferett|kriminelle handlingar]] (inkludert utruskap, ran og mord). I somme tilfelle i den shariabaserte familieretten er vitnemålet til ei kvinne berre verdt halvparten av vitnemålet til ein mann og stundom vert ikkje kvinnelege vitne godtekne i det heile.<ref>{{cite web|title=Qatar Gender Equality Profile|url=http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf|publisher=UNICEF|access-date=2016-10-23|archive-date=2014-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629121154/http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf|url-status=yes}}</ref> Kodifisert familierett vart innført i 2006. Islamsk polygami er lov i emiratet.<ref name=nobs/> [[Pisking]] vert nytta i Qatar som straff for alkoholbruk eller ulovlege seksuelle hopehav.<ref name="amne" /> Paragraf 88 i straffelova til Qatar seier at straffa for utruskap er 100 piskeslag.<ref name="flog" /> Utruskap vert straffa med dødsstraff når ei muslimsk kvinne er saman med ein ikkje-muslimsk mann.<ref name="flog" /> I 2006 vart ei filippinsk kvinne dømd til 100 piskeslag for utruskap.<ref name="flog">{{cite web|title=Filipino woman gets 100 lashes for giving birth in Qatar|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/9758/news/nation/filipino-woman-gets-100-lashes-for-giving-birth-in-qatar}}</ref> I 2010 vart minst 18 menneske og i 2011 minst 21 (hovudsakleg utlendingar) dømde til mellom 40 og 100 piskeslag for lovbrot innan «ulovlege seksuelle hopehav» eller alkoholbruk.<ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2010|publisher=Amnesty International|access-date=2016-10-23|archive-date=2014-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020022548/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2010|url-status=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2011#section-117-9|publisher=Amnesty International|access-date=2016-10-23|archive-date=2015-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103135911/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2011#section-117-9|url-status=yes}}</ref> I 2012 vart seks utlendingar dømde til pisking.<ref name="amne">{{cite web|title=Amnesty International Annual Report 2012 - Qatar|url=http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6|publisher=Amnesty International|accessdate=23. oktober 2016|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102638/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6|url-status=yes}}</ref> Det er ukjent om domane vart utførte.<ref>{{cite news | url=http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6 | work=Amnesty International | title=Annual Report | date=2014-10-23 | access-date=2016-10-23 | archive-date=2014-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102638/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6 | url-status=yes }}</ref> [[Steining]] er ei lovleg straff i Qatar.<ref>{{cite web|title=Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having a mobile phone|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/special-report-the-punishment-was-death-by-stoning-the-crime-having-a-mobile-phone-8846585.html}}</ref> [[Fråfall]] er eit lovbrot som vert straffa med [[dødsstraff]] i Qatar.<ref name=iheu>{{cite news|author= Jenifer Fenton|url=http://iheu.org/religious-law-prison-for-blasphemy-severe-sexual-inequalilty-qatars-human-rights-review/|title=Religious law, prison for «blasphemy», severe sexual inequalilty: Qatar’s human rights review}}</ref> [[Blasfemi]] er straffbart med opp til sju år i fengsel og [[forkynning]] kan straffast med opp til 10 år i fengsel.<ref name=iheu /> [[Homoseksualitet]] medfører [[dødsstraff]] for muslimar.<ref>{{cite web|title=What are the worst countries in the world to be gay?|url=http://unitedexplanations.org/english/2014/05/20/what-are-the-worst-countries-in-the-world-to-be-gay/}}</ref> Kvinner må ha på seg [[abaya]].<ref name=nobs/> [[Alkohol]]konsum er berre delvis lovleg i Qatar. Somme femstjerners hotell har løyve til å selje alkohol til ikkje-muslimar.<ref name=wsj20120107>{{cite news |author= Alex Delmar-Morgan|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203686204577115923124889872.html |title=Qatar, Unveiling Tensions, Suspends Sale of Alcohol |work=Wall Street Journal |date=7. januar 2012 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref><ref name=arabist20120115>{{cite news|author= Jenifer Fenton|url=http://www.arabist.net/blog/2012/1/15/qatars-impromptu-alcohol-ban.html |title=Qatar's Impromptu Alcohol Ban |publisher=The Arabist|date=16. januar 2012 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Muslimar har ikkje lov å drikke alkohol i Qatar og muslimar som vert tekne i å drikke alkohol kan straffast med [[pisking]] eller verte deporterte. Ikkje-muslimske utlendingar kan skaffe seg løyve til å kjøpe alkohol til privat forbruk. Qatar Distribution Company (eit underselskap av [[Qatar Airways]]) har løyve til å importere alkohol og svin og driv det einaste alkoholutsalet i landet, der ein òg kan selje svin til dei som har alkoholskjøpsløyve.<ref>{{cite web|title=Qatar Distribution Company|url=http://www.qatarloving.com/qatar-distribution-company|publisher=Qatar Loving}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=414&pID=1053 |title=Purchasing Alcohol in Qatar |publisher=Qatar Visitor |date=2. juni 2007 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Qatarske embetsfolk har òg sagt seg viljug til å tillate alkoholservering i spesielle soner under fotball-VM i 2022.<ref>{{cite news |title=Qatar would 'welcome' Israel i 2022 |first=Tamara |last=Walid |url=http://www.thenational.ae/sport/football/qatar-would-welcome-israel-in-2022 |newspaper=[[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=11. november 2009 |accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Fram til nyleg har restaurantar ved [[Pearl-Qatar]] (ei kunstig øy nær Doha) hatt lov til å servere alkohol.<ref name=wsj20120107 /><ref name=arabist20120115 /> I desember 2011 vart restaurantane på Pearl-Qatar bedne om å stogge alkoholsalet.<ref name=wsj20120107 /><ref name="er6012012">{{cite news|author = James M. Dorsey |url = http://www.eurasiareview.com/16012012-debate-questions-emir%E2%80%99s-powers-to-shape-qatar%E2%80%99s-positioning-as-sports-hub-and-sponsor-of-revolts-analysis |title = Debate Questions Emir's Powers To Shape Qatar's Positioning As Sports Hub And Sponsor of Revolts – Analysis |publisher = The Eurasia Review|date = 23. oktober 2016 |accessdate = 23. oktober 2016}}</ref> I 2014 sette Qatar i gang ein sømelegskampanje for å minne turistar på å kle seg sømeleg.<ref name="'Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners">{{cite news|last=Elgot|first=Jessica|title='Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/05/28/qatar-modesty-world-cup_n_5405054.html|newspaper=Huffington Post|date=28. mai 2014}}</ref> Kvinnelege turistar vert rådde til å ikkje gå med korte bukser, miniskjørt, ermelause kjolar og korte eller tronge klede. Menn vert rådde til å ikkje gå med kortbukser og singlet.<ref>{{cite web |url=http://en.tempo.co/read/news/2014/05/29/240581035/Qatar-Bans-Tourists-from-Wearing-Leggings-in-Public |title=Qatar Bans Tourists from Wearing Leggings in Public |author=Aningtias Jatmika |date=29. mai 2014}}</ref> ===Menneskerettar=== Ifylgje [[det amerikanske utanriksdepartementet]] vert utanlandske arbeidarar frå [[Asia]] og delar av [[Afrika]] ofte utsett for [[tvangsarbeid]], og stundom [[prostitusjon]].<ref name="2011narrq">{{cite book |title= Human Trafficking Report 2011|accessdate=2012-01-21 |date= June 2011|chapter= Country Narratives|publisher= Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons, [[United States Department of State]]|url= http://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2011/164233.htm}}</ref> Dei fleste av desse kjem friviljug til Qatar som lågfaglærte arbeidarar eller hushjelper, men vert så sidan utsett for tilhøve som tyder på ufriviljug trældom. Somme av dei vanlegaste brota på arbeidsrettane er juling, løn som vert halden attende, å ta betalt for gode som emiren i utgangspunkt er ansvarleg for, store restriksjonar på kor ein kan flytte seg (som konfiskering av pass, reisedokument eller utreiseløyve), vilkårleg fengsling, trugsmål med søksmål og seksuelt misbruk.<ref name="2011narrq" /> Mange utanlandske arbeidarar som kjem til Qatar har betalt store summar til agentar i heimlandet.<ref name=2011narrq/> [[Fil:Code-pink-Qatari-embassy013.JPG|mini|Den qatarske diktaren [[Muhammed al-Ajami]] vart dømd til 15 år i fengsel for å ha «kritisert emiren».]] Visse delar av den qatarske strafferetten tillèt straffeformer som [[pisking]] og [[steining]]. [[SN-komiteen mot tortur]] fann ut at denne praksisen var eit brot på skyldnader pålagde av [[SN-konvensjonen mot tortur]].<ref>{{cite journal |last1= Kelly|first1= Tobias|year= 2009|title= The UN Committee against Torture: Human Rights Monitoring and the Legal Recognition of Cruelty |journal= Human Rights Quarterly|volume=313 |issue= 3|pages= 777–800 |doi= 10.1353/hrq.0.0094}}</ref><ref>{{Cite report | date = 25. juli 2006 | title = Conclusions and Recommendations: Qatar | url = http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?docid=453776c75 | publisher = UN Committee Against Torture | docket = U.N. Doc. CAT/C/QAT/CO/1 | accessdate =23. oktober 2016}}</ref> Qatar nyttar dødsstraff, hovudsakleg for trugsmål mot nasjonal tryggleik. Dødsstraff vert sjeldan teken i bruk og ingen har vorte avretta i Qatar sidan 2003.<ref>{{cite web |url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/schedastato.php?idstato=18000093&idcontinente=23 |title= Death penalties in the world -Qatar |date=2014}}</ref> Ifylgje ei qatarsk lov kan arbeidsgjevarar avslutte opphaldsløyva til arbeidarar, nekte arbeidarar å byte jobb, rapportere ein arbeidar som «rømd» til politiet og nekte arbeidarar å dra frå landet.<ref name="2011narrq"/> Ein har observert mange døme på mishandling av framandarbeidarar. Den nepalesiske ambassadøren i Qatar, Maya Kumari Sharma, skildra emiratet som eit «ope fengsel».<ref name=Guardian20130925>{{cite news|last=Pattisson|first=Pete|title=Revealed: Qatar's World Cup 'slaves'|url=http://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves|accessdate=26. september 2013|newspaper=The Guardian|date=25. september 2013}}</ref> Qatar har ikkje nasjonale standardar eller retningsliner for bedriftshelseteneste, og arbeidsulukker er den tredje største årsaka til ulukkesdødsfall.<ref name="unions">{{cite web|title=Qatar to allow trade union, scrap 'sponsor' system|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/05/01/211482.html|publisher=Al Arabiya|date=1. mai 2012|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Qatar har annonsert at ein vil kvitte seg med sponsorsystemet der ein framandarbeidar må vere underlagd ein lokal arbeidsgjevar, som i somme tilfelle held attende passa til arbeidarane og nektar dei å byte jobb.<ref name="unions"/> Kvinnerettane i Qatar er i stor grad påverka av [[wahhabisme]]n. Likevel har Qatar eit mindre konservativt syn på wahhabismen enn [[Saudi-Arabia]], og det er difor eit mindre strengt skilje mellom kjønna.<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2485477/Qatar_s_Challenge_to_Saudi_Arabia_An_alternative_view_of_Wahhabism|title=Qatar’s Challenge to Saudi-Arabia: An alternative view of Wahhabism|publisher=academia.edu|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> På grunn av dette kan kvinner køyre bil i Qatar.<ref>{{cite web|url=http://www.theatlantic.com/international/archive/2013/10/-negative-physiological-impacts-why-saudi-women-arent-allowed-to-drive/280343/|title='Negative Physiological Impacts'? Why Saudi Women Aren't Allowed to Drive|publisher=theatlantic.com|date=7. oktober 2013|accessdate=23. oktober 2016}}</ref><ref name="freedomhouse">{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/47387b6fc.html|title=Women's Rights in the Middle East and North Africa - Qatar|publisher=Freedom House|date=14. oktober 2005|accessdate=23. oktober 2016}}</ref> Kvinnene må derimot ha særskild løyve frå ein slektning for å kunne få førarkort.<ref name="freedomhouse"/> I 1999 fekk kvinner stemmerett ved eit sentralt kommuneval.<ref name=Lambert2011a>{{cite journal|first=Jennifer|last=Lambert|year=2011|title=Political Reform in Qatar: Participation, Legitimacy and Security|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/political-reform-qatar-participation-legitimacy-and-security?print|publisher=Middle East Policy Council|volume=19|issue=1}}</ref><ref>{{cite book|first=Hugh|last=Miles|title=Al-Jazeera|year=2005|url=http://www.nytimes.com/2005/03/06/books/chapters/0306-1st-miles.html?pagewanted=all&position=}}</ref> Dette valet vart halde 8. mars 1999, på [[den internasjonale kvinnedagen]].<ref name=Lambert2011a /> Qatar prøver å byggje seg eit godt rykte i internasjonal idrett ved å byggje enorme stadion og andre anlegg ved hjelp av framandarbeidarar frå andre asiatiske land. Mange av desse arbeidarane får særs dårleg betalt og lever i slaveliknande tilhøve.<ref>http://www.huffingtonpost.co.uk/sharan-burrow/the-case-against-qatar_b_4973717.html</ref> ===Utanrikspolitikk=== [[Fil:Secretary Kerry Meets With Amir Hamad bin Khalifa al-Thani.jpg|mini|Tidlegare emir [[Hamad bin Khalifa Al Thani]] og den amerikanske utanriksministeren [[John Kerry]] i 2013.]] Qatar er eit lite land med store granneland og prøver å utøve makt og verne staten sin og det regjerande dynastiet.<ref name=Boghardt>{{cite journal|last1=Boghardt|first1=Lori Plotkin|title=Qatar Is a U.S. Ally. They Also Knowingly Abet Terrorism. What's Going On?|journal=New Republic|date=6. oktober 2014|url=http://www.newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Den aukande internasjonale profilen til Qatar og den aktive rolla i internasjonale saker har gjort at somme analytikarar reknar Qatar som ei [[mellommakt]]. Qatar var tidleg medlem av [[OPEC]] og var med å grunnleggje [[Golfrådet]] (GCC). Det er eit medlem av [[Den arabiske ligaen]]. Landet har ikkje godteke obligatorisk domsmakt frå [[Den internasjonale domstolen]].<ref name="CIA"/> Qatar har òg eit bilateralt tilhøve til fleire land. USA og Storbritannia har i lag [[Al Udeid flybase]] i Qatar, som fungerer som knutepunkt for alle amerikanske og britiske flytokt i Persiabukta.<ref>{{cite web|title=Qatar relies on US base amid Gulf tensions|url=http://www.ft.com/cms/s/0/3240a66a-c756-11df-aeb1-00144feab49a.html|publisher=FT.com|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Herifrå har amerikanske og britiske styrkar sendt forsyningar til Irak og Afghanistan.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/04/world/africa/04iht-letter5.1.10686376.html |title=For Qatar, relations with West are a balancing act |work=New York Times |date=4. mars 2008 |accessdate=24. oktober 2016 |first=Janine |last=Zacharia}}</ref> Trass i at landet har strategiske militærinstallasjonar for andre land, har ikkje Qatar alltid vore ein sterk alliert for Vesten. Qatar har tillate afghanske [[Taliban]] å setje opp eit politisk kontor i landet og har tette band til Iran, mellom anna eit naturgassfelt som dei to landa deler.<ref name=NRPpunch>{{cite news|last1=Siegel|first1=Robert|title=How Tiny Qatar 'Punches Above Its Weight'|url=http://www.npr.org/sections/parallels/2013/12/20/255748469/how-tiny-qatar-punches-above-its-weight|accessdate=24. oktober 2016|work=NPR|date=December 23, 2013}}</ref> Ifylgje lekne dokument som vart publiserte i ''The New York Times'' vert innsatsen til Qatar innan antiterrorisme rekna som «den verste i regionen».<ref name="nyt20130630" /> Dokumentet indikerte at tryggingstenesta i Qatar var «motviljug til å handle mot kjende terroristar i frykt for å verke for USA-støttande og provosere fram hemnaksjonar».<ref name="nyt20130630" /> Qatar har blanda tilhøve til grannelanda i Golfregionen. Qatar har signert ei samarbeidsavtale for forsvaret med Saudi-Arabia,<ref>{{cite web|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=214868 |title=Qatar and Saudi-Arabia sign defense agreement |publisher=Tehrantimes.com |date=25. februar 2010 |accessdate=2. oktober 2010}}</ref> og i lag deler dei det største ikkje-assosierte gassfeltet i verda. Det var det andre landet, etter Frankrike, som offentleg anerkjende [[Det nasjonale overgangsrådet]] frå den libyske motstandsrørsla som den legitime regjeringa i [[Libya]] under [[den libyske borgarkrigen i 2011]].<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132814450241767.html|publisher=Al Jazeera |date=28. mars 2011|accessdate=30. mai 2016|title=Qatar recognizes Libyan rebels after oil deal}}</ref> Qatar sitt tilhøve til [[Bahrain]], [[Saudi-Arabia]] og [[Dei sameinte arabiske emirata]] kom til eit kokepunkt i mars 2014 då den qatarske regjeringa støtta [[Muslimsk brorskap]]<ref name=resh /> og ekstremistgrupper i Syria.<ref>{{cite news|last1=Kirkpatrick|first1=David D.|title=Qatar’s Support of islamists Alienates Allies Near and Far|url=http://www.nytimes.com/2014/09/08/world/middleeast/qatars-support-of-extremists-alienates-allies-near-and-far.html?_r=0|accessdate=24. oktober 2016|work=The New York Times|date=September 7, 2014}}</ref> I mars 2014 gjekk tre medlemsland (Saudi-Arabia, Dei sameinte arabiske emirata og Bahrain) til det steget å trekkje ambassadørane sine ut av Qatar. Qatar svarte med at dei ikkje kom til å trekkje sine eigne ambassadørar heim frå desse tre landa og la vekt på at dei ønskte å oppretthalde broderlege tilhøve til GCC-landa.<ref name="islam Hassan">{{cite web|url=https://www.academia.edu/12696782/GCCs_2014_Crisis_Causes_Issues_and_Solutions|title=GCC's 2014 Crisis: Causes, Issues and Solutions|author=islam Hassan|date=31. mars 2015|publisher=Al Jazeera Research Center |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Då ambassadørane vart trekte attende, var GCC truleg alt på kanten av ei krise etter at det hadde oppstått ulike politiske blokker med motstridande interesser. Saudi-Arabia, UAE og Bahrain hamna i ein politisk kamp med Qatar, medan Oman og Kuwait representerte ei alliansefri blokk i GCC.<ref name="islam Hassan"/> Tilhøva mellom landa kom seg etter at Golfrådet (GCC) kunngjorde at Bahrain, Saudi-Arabia og UAE skulle sende diplomatane sine attende til Qatar.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2014/11/16/us-gulf-summit-ambassadors-idUSKCN0J00Y420141116 |title=Saudi-Arabia, UAE and Bahrain end rift with Qatar, return ambassadors |publisher=Reuters |date=22. oktober 2016 |accessdate=22. oktober 2016 |archive-date=2014-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141116222743/http://www.reuters.com/article/2014/11/16/us-gulf-summit-ambassadors-idUSKCN0J00Y420141116 |url-status=yes }}</ref> Islam Hassan, ein forskar i Golfstudiar ved [[Qatar universitet]], hevda at Qatar med denne saka nådde eit nytt politisk nivå sidan dei klarte å avslutte krisa utan å endre dei utanrikspolitiske prinsippa sine eller forlate sine allierte.<ref name="islam Hassan"/> [[Fil:Flag of Qatar in Libya.jpg|venstre|mini|Det qatarske flagget i [[Libya]] etter [[den libyske borgarkrigen 2011|den libyske borgarkrigen]], Qatar spelte ei viktig rolle under [[den arabiske våren]].]] Qatar var ein av dei viktigaste støttespelarane til [[Muslimsk brorskap]] i Egypt og den demokratisk valde presidenten [[Mohamed Morsi]] før han vart avsett i eit militærkupp.<ref>{{cite web|journal=The Daily Beast|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/04/11/qatar-sends-aid-money-to-help-egypt.html |title=Qatar Sends Aid Money to Help Egypt |publisher=TheDailyBeast.com |date= |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Qatar tilbaud Egypt eit lån på 7,5 milliardar dollar det året han hadde makta.<ref>{{cite web|author=Reuters |url=http://www.voanews.com/content/egypt-returns-two-billion-dollars-to-qatar-tension/1753280.html |title=Egypt Returns $2 Billion to Qatar in Sign of Growing Tensions |publisher=Voanews.com |date= |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> I nyare år har Qatar vorte skulda for å hjelpe islamistiske militante i fleire land.<ref>{{citation|title=U.S.-Qatar Alliance Strains Coalition Against islamic State|author=Jay Solomon |publisher=Wall Street Journal|date=10. oktober 2014}}</ref> Sidan 2011 har Qatar aktivt støtta syriske opprørsgrupper med våpen.<ref name=nyt20130630>{{cite news|publisher=New York Times|author=Mark Mazzetti|author2= C.J. Chivers|author3= Eric Schmitt |url=http://www.nytimes.com/2013/06/30/world/middleeast/sending-missiles-to-syrian-rebels-qatar-muscles-in.html |title=Taking Outsize Role in Syria, Qatar Funnels Arms to Rebels|date=30. juni 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Det finst prov for at Qatar har støtta dei strenge, islamske militantgruppene i Nord-Syria.<ref name="nyt20130630"/>Qatar, Saudi-Arabia og Tyrkia har ope støtta [[Jaish al-Fatah]],<ref>"[http://news.yahoo.com/army-conquest-rebel-alliance-pressures-syria-regime-090529121.html 'Jaish al-Fatah' rebel alliance pressures Syria regime]". Yahoo News. 28. april 2015.</ref><ref>"[http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx Gulf allies and ‘Jaish al-Fatah’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415104015/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |date=2019-04-15 }}". ''[[Al-Ahram Weekly]]''. 28. mai 2015.</ref> ei paraplygruppe av antistatlege styrkar som kjempar i [[den syriske borgarkrigen]] og som visstnok omfattar den [[al-Qaida]]-tilknytte [[al-Nusra-fronten]] og ein annan [[Salafijihadisme|salafi]]-koalisjon kalla [[Ahrar ash-Sham]].<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |title=Tyrkia and Saudi-Arabia alarm the West by backing islamist extremists the Americans had bombed in Syria |author=Kim Sengupta |newspaper=The Independent |date=24. oktober 2016}}</ref> Qatar har òg gjeve 60 millionar dollar i humanitær hjelp til syriske sivile og flyktningar.<ref name=nyt20140116>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2014/01/16/world/middleeast/us-pledges-380-million-in-relief-aid-for-syria.html | work=The New York Times | first=Michael R. | last=Gordon | title=Donors Offer $2.4 Billion to Aid Syrian Civilians, but U.N. Says More Is Needed | date=22. oktober 2016}}</ref> Qatar har støtta [[Hamas]], som det fyrst vart rapportert om i 2012,<ref name=bbchamas>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-17192278 bbc.com: «Hamas political leaders leave Syria for Egypt and Qatar»], 28 Feb 2012</ref> og er vorten kritisert for dette av Israel, USA, Egypt og Saudi-Arabia, «som skuldar Qatar for å undergrave den regionale stabiliteten med å støtte Hamas.»<ref>{{Cite web |url=http://www.algemeiner.com/2014/07/28/gaza-conflict-spotlights-role-of-qatar-the-hamas-funding-u-s-ally/ |title=Gaza conflict spotlights role of Qatar, the Hamas-funding U.S. ally |date=28. juli 2014 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Den qatarske utanriksministeren har nekta for at landet støttar Hamas og sa «Me støttar ikkje Hamas, men me støttar palestinarane.»<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.qa/en/SiteServices/MediaCenter/News/Pages/News20140801131459.aspx |title=Al Attiyah to CNN: Israel doesn't want peace |date=28. juli 2014 |accessdate=24. oktober 2016 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407215427/http://www.mofa.gov.qa/en/SiteServices/MediaCenter/News/Pages/News20140801131459.aspx |url-status=yes }}</ref> Ifylgje ei fredsavtale garanterte Qatar for ein milliard dollar i humanitær hjelp til [[Gaza]].<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2014/10/12/us-gaza-egypt-conference-qatar-idUSKCN0I10HF20141012/ |title=Qatar pledges $1 billion for Gaza rebuilding at Kairo conference |date=12. oktober 2014 |accessdate=24. oktober 2016 |archive-date=2014-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027081826/http://www.reuters.com/article/2014/10/12/us-gaza-egypt-conference-qatar-idUSKCN0I10HF20141012/ |url-status=yes }}</ref> ===Forsvaret=== [[Fil:Dassault Mirage 2000-5 participating in Odyssey Dawn.jpg|mini|Qatar sitt [[Dassault Aviation|Dassault]] Mirage 2000 flyg over [[Libya]].]] Det qatarske forsvaret har ein styrke på kring 11&nbsp;800 mann, medrekna ein hær (8&nbsp;500 mann), marine (1&nbsp;800 mann) og luftforsvar (1&nbsp;500 mann). Forsvarsutgiftene til Qatar utgjorde kring 4,2&nbsp;% av [[bruttonasjonalprodukt]]et i 1993. Qatar har nyleg inngått forsvarsalliansar med USA og Storbritannia, i tillegg til med Frankrike tidlegare i 1994. Qatar speler ei aktiv rolle i det kollektive forsvaret i [[Golfrådet]]; i lag med dei fem andre medlemslanda Saudi-Arabia, Kuwait, Bahrain, Dei sameinte arabiske emirata og Oman. USA og fleire andre SN-land driv ein stor qatarsk flybase, som er ei kjelde til tryggleik for landet. I 2008 brukte Qatar 2,355 milliardar dollar på militære utgifter, som er 2,3&nbsp;% av BNP.<ref>{{cite web |url=http://milexdata.sipri.org |title=The SIPRI Military Expenditure Database |publisher=Stockholm internasjonale fredforskingsinstitutt |accessdate=2. juni 2016}}</ref> Qatarske spesialstyrkar har fått opplæring i [[Frankrike]] og andre vestlege land, og ein meiner dei er særs dugande.<ref name=strangepow>{{cite web|title=The Strange Power of Qatar by Hugh Eakin|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/oct/27/strange-power-qatar/?pagination=false|publisher=The New York Review of Books|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Dei har mellom anna støtta libyske opprørarar under [[slaget ved Tripoli i 2011]].<ref name=strangepow/> [[Stockholm internasjonale fredforskingsinstitutt]], SIPRI, fann i 2010–14 at Qatar var den 46. største våpenimportøren i verda. Dei skriv òg at Qatar har auka dei væpna styrkane sine dei siste åra.<ref>{{cite web|title=Trends in International Arms Transfer, 2014|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|website=www.sipri.org|publisher=Stockholm internasjonale fredforskingsinstitutt|accessdate=18. mars 2015|ref=SIPRI Fact Sheet, March 2015}}</ref> ===Administrativ inndeling=== {{detaljar|kommunar i Qatar}} [[Fil:Qatar, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|mini|Kommunar i Qatar sidan 2004.]] Sidan 2004 har Qatar vore inndelt i sju kommunar (arabisk [[baladiyah]]).<ref>{{cite web | title = Qatar Municipalities | publisher = Qatar Ministry of Municipality and Urban Planning | url = http://www.baladiya.gov.qa/cui/view.dox?id=585&siteID=2 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160118142354/http://www.baladiya.gov.qa/cui/view.dox?id=585&siteID=2 | archivedate = 2016-01-18 | access-date = 2016-10-24 | url-status = yes }}</ref> # [[Madinat ash Shamal]] # [[Al Khor kommune|Al Khor]] # [[Umm Salal]] # [[Al Daayen]] # [[Al Rayyan]] # [[Doha]] # [[Al Wakrah]] For statistiske føremål har kommunane igjen vortne delte inn i 98 soner (i 2010),<ref name=admdiv>{{cite web|title=Administrative Division of the State|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/publication/pdf-file/Social/Population_Households_Establishment_QSA_Census_AE_2010.pdf|work=The General Census of Population and Housing, and Establishment Apr 2010|publisher=State of Qatar Statistics Authority|page=25|access-date=2016-10-24|archive-date=2012-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028225608/http://qsa.gov.qa/eng/publication/pdf-file/Social/Population_Households_Establishment_QSA_Census_AE_2010.pdf|url-status=yes}}</ref> som igjen er delte inn i blokker.<ref>{{cite web|title = Population By Gender, Municipality And Zone, March 2004|url = http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|publisher = General Secretariat for Development Planning|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212202517/http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|archivedate = 12. desember 2006}}</ref> ==Geografi== {{detaljar|qatarsk geografi}} [[Fil:Desert Coast (6996854733).jpg|mini|Ørkenlandskap i Qatar.]] [[Halvøy|Qatarhalvøya]] strekkjer seg 150 km ut i Persiabukta, nord for Saudi-Arabia. Landet ligg mellom [[24. nordlege breiddegrad|24°]] og [[27. nordlege breiddegrad|27° N]], og [[50. austlege lengdegrad|50°]] og [[52. austlege lengdegrad|52° E]]. Det meste av landet er ei låg, naken [[slette]], dekt med [[sand]]. I søraust ligg ''[[Khor al Adaid]]'' («innlandshavet»), eit område med mange sanddyner kring ei [[bukt]] i Persiabukta. Vintrane her er milde og sumrane særs varme med høg [[råme]]. Det høgaste punktet i Qatar er Qurayn Abu al Bawl på 103 meter over havet, <ref name="CIA">{{cite web | title = Qatar | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html | publisher = [[Central Intelligence Agency]] | work = [[CIA World Factbook]] | date = 8. februar 2012 | accessdate = 4. mars 2012 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html | url-status = yes }}</ref> [[Jebel Dukhan]] i vest, ei låg rekkje av [[kalkstein|kalksteinsberg]] som strekkjer seg frå Zikrit nord og gjennom [[Umm Bab]] i sør. Dei viktigaste oljefelta til Qatar på land ligg òg i Jebel Dukhan-området, medan naturgassfelta ligg offshore, nordvest for halvøya. ===Biologisk mangfald og natur=== Qatar har signerte [[konvensjonen for biologisk mangfald]] i Rio den 11. juni 1992, og vart ein del av konvensjonen den 21. august 1996.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties|publisher=konvensjonen for biologisk mangfald|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Det er i alt registrert 142 sopparter i Qatar.<ref>{{cite book|author=A. H. Moubasher|title=Soil Fungi in Qatar and Other Arab Countries|year=1993|publisher=Centre for Scientific and Applied Research, University of Qatar|page=i–xvi, 570 s., 86 plates|isbn=978-99921-21-02-3}}</ref> Ei bok som nyleg kom frå miljødepartementet i landet, dokumenterer alle øglene ein veit eller trur finst i Qatar. I to tiår har Qatar hatt blant dei høgaste utsleppa av [[karbondioksid]] per innbyggjar i verda, med 49,1 tonn per person i 2008.<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC?page=2 |title=CO2 emissions (metric tons per capita) |publisher=Data.worldbank.org |date= |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Qatararane har òg blant den høgaste bruken av vatn per innbyggjar per dag i verda, kring 400&nbsp;liter.<ref>{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jan/14/qatar-biofuels-energy-consumption |title= Qatar to use biofuels? What about the country's energy consumption? |work = The Guardian |first= Fred |last = Pearce |date= 14. januar 2010 |location=London}}</ref> ===Klima=== Qatar har eit heitt klima med lite nedbør. [[Persiabukta]] er det varmaste havvatnet i verda, og Qatar har dimed svært høg luftråme, som i samband med høge [[temperatur]]ar fører til svært trykkjande varme om sumaren. Temperaturen kan om sumaren nå opp i 50&nbsp;°C. I tillegg kjem det ikkje nedbør mellom mai og september, medan ein kan ha somme [[regn|regnskurer]] resten av året. Vinteren er mild eller varm med ein snittemperatur på kring 20&nbsp;°C, og vêret er stort sett solrikt og godt. Qatar får om lag 100 mm [[nedbør]] på eit år. [[Sandstorm]]ar ovrar seg ofte, særleg om våren. {{Vêrboks |metric first=Yes |stad = Qatar |single line = Yes |Jan maks C = 24 |Feb maks C = 25 |Mar maks C = 26.5 |Apr maks C = 35 |Mai maks C = 45 |Jun maks C = 49 |Jul maks C = 50 |Aug maks C = 51 |Sep maks C = 44 |Okt maks C = 39 |Nov maks C = 32 |Des maks C = 27 |Jan min C = 13 |Feb min C = 15 |Mar min C = 16 |Apr min C = 21 |Mai min C = 25 |Jun min C = 27 |Jul min C = 29 |Aug min C = 29 |Sep min C = 26 |Okt min C = 23 |Nov min C = 19 |Des min C = 15 |Jan nedbør mm = 12.7 |Feb nedbør mm = 17.8 |Mar nedbør mm = 15.2 |Apr nedbør mm = 7.6 |Mai nedbør mm = 2.5 |Jun nedbør mm = 0 |Jul nedbør mm = 0 |Aug nedbør mm = 0 |Sep nedbør mm = 0 |Okt nedbør mm = 0 |Nov nedbør mm = 2.5 |Des nedbør mm = 12.7 |kjelde 1 = weather.com<ref name=weatherHiLoPrecipAve>{{cite web |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/QAXX0003?from=36hr_bottomnav_business |title=Monthly Averages for Doha, Qatar |work=weather.com |publisher=The Weather Channel |accessdate=26. oktober 2009}}</ref> |date=August 2011 }} ==Økonomi== [[Fil:Qatar Export Treemap.png|mini|Grafisk skildring av eksporten til Qatar i 28 fargekoda kategoriar.]] Før det vart oppdaga olje, var økonomien i Qatar-regionen basert på fiske og [[perle]]jakt. Rapportar laga av lokale guvernørar i Det osmanske riket i 1892 sa at den totale inntekta frå perlejakta i 1892 var 2&nbsp;450&nbsp;000 kran.<ref name="Fromhertz2012" /> Etter japanarane innførte [[kulturperle]]r på verdsmarknaden i 1920- og 1930-åra, gjekk den qatarske perleindustrien under. Det vart oppdaga olje i Qatar i 1940 på [[Dukhan-feltet]].<ref name=emboil>{{cite web|title=The Qatar Oil Discoveries |author=Rasoul Sorkhabi|journal=GEO ExPro Magazine |volume=7 |issue=1 |date=2010|url=http://www.geoexpro.com/articles/2010/01/the-qatar-oil-discoveries}}</ref> Denne oppdaginga omforma økonomien til landet. I dag har landet ein høg [[levestandard]] for statsborgarane sine. Det er ingen [[inntektsskatt]] og Qatar er i lag med [[Bahrain]] eit av landa med dei lægste skattane i verda. Arbeidsløysa i juni 2013 var 0,1&nbsp;%.<ref name=newhopenyt>{{cite news|title=New Hope for Democracy in a Dynastic Land|url=http://www.nytimes.com/2013/06/26/world/middleeast/emir-of-qatar-abdicates-handing-power-to-his-son.html?pagewanted=all&_r=0|publisher=NYTimes.com|accessdate=26. juni 2013|first=Rod|last=Nordland|date=25. juni 2013}}</ref> Selskapsretten krev at qatarske nasjonale må ha 51&nbsp;% av alle føretak i emiratet.<ref name=nobs/> I 2014 hadde Qatar det høgaste BNP per innbyggjar i verda, ifylgje World Atlas Factbook<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/articles/the-10-richest-nations-in-the-world.htm|title=BNP – per capita (PPP) |publisher=The World Factbook, Central Intelligence Agency |date= |accessdate=25. mai 2014}}</ref> og kring 14&nbsp;% av hushalda er dollarmillionærar.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/news/special-report/21580630-even-rich-arab-countries-cannot-squander-their-resources-indefinitely-haves-and |title=The economy: The haves and the have-nots |work=Economist |date=13. juli 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Landet er særs avhengig av utanlandsk arbeidskraft for å få økonomisk vekst, faktisk i så stor grad at framandarbeidarar utgjer 86&nbsp;% av folketalet og 94&nbsp;% av arbeidsstyrken i landet.<ref>Bill Crane (24. oktober 2016). [https://www.jacobinmag.com/2015/04/gulf-states-slave-labor-migrant-workers/ Gravediggers of the Gulf]. ''[[Jacobin (magazine)|Jacobin]]''. Henta 24. oktober 2016.</ref><ref>{{cite web|title=Qatar: Migrant Construction Workers Face Abuse|url=http://www.hrw.org/news/2012/06/12/qatar-migrant-construction-workers-face-abuse|publisher=Human Rights Watch}}</ref> Qatar er vorten rangert som ein av dei verste stadene i verda for arbeidarar av [[International Trade Union Confederation]].<ref>Robert Tuttle (22. mai 2014). [http://www.bloomberg.com/news/12. april 2016/world-cup-host-qatar-ranked-among-worst-places-to-work-by-unions.html World Cup Host Qatar Ranked Among Worst Places to Work by Unions]. [[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]. Henta 24. oktober 2016.</ref> Den økonomiske veksten i Qatar er nesten utelukkande basert på petroleums- og naturgassindustrien, som byrja i 1940.<ref>{{cite web |url=http://www.onlineqatar.com/info/tourist-info.aspx |title=Qatar tourist guide |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Qatar er den leiande eksportøren av [[flytande naturgass]].<ref name=strangepow /> I 2012 vart det estimert at Qatar skulle investere over 120&nbsp;milliardar dollar i energisektoren dei neste ti åra.<ref>{{cite web |url=http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf |title=Doing Business in Qatar: 2012 Country Commercial Guide for U.S. Companies |publisher=US & Foreign Commercial Service And US Department of State |date= |accessdate=24. oktober 2016 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116235824/http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf |url-status=yes }}</ref> Landet har vore medlem av [[OPEC|Organisasjonen av oljeeksporterande land]] (OPEC) sidan 1961.<ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/168.htm|publisher=OPEC|accessdate=24. oktober 2016|archive-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606105128/http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/168.htm|url-status=yes}}</ref> I 2012 vart Qatar igjen rekna som det rikaste landet i verda (etter inntekt per innbyggjar) for tredje gongen på rad, etter å ha passert [[Luxembourg]] i 2010. Ifylgje ein studie publisert av det [[Washington, D.C.|Washington]]-baserte Institute of International Finance, er Qatar sitt BNP per innbyggjar ved kjøpekraftsparitet (PPP) 106&nbsp;000 dollar (QR387&nbsp;000) i 2012, og gjorde at landet vart rangert som det rikaste landet i verda. Luxembourg kom på andreplass med nesten 80&nbsp;000 dollar og [[Singapore]] på tredje med kring 61&nbsp;000 dollar. Forskinga estimerte at bruttonasjonalproduktet til Qatar 2012 var på 182 milliardar dollar, det høgaste til no, på grunn av høg gasseksport og høge oljeprisar. Folketalet i 2012 var på 1,8 millionar. Den same studien skreiv at Qatar Investment Authority (QIA) med sine 115 milliardar dollar vart rangert på 12. plass blant dei rikaste statlege investeringsfonda i verda.<ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |title=The World's Richest Countries |work=Forbes}}</ref> [[Qatar Investment Authority]] vart skipa i 2005 og er eit [[statleg investeringsfond]] som spesialiserer seg på [[framandinvestering]]ar.<ref>{{cite web|last=Kortekaas |first=Vanessa |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90b2885a-3d85-11e3-9928-00144feab7de.html#axzz2kYginHGM |title=New Qatar emir shakes up sovereign investment fund |work=Financial Times |date=28. oktober 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> På grunn av eit overskot på milliardar av dollar frå olje- og gassindustrien, har den qatarske staten investert direkte i USA, Europa og Aust-Asia. I 2013 var porteføljen verdsett til 100 milliardar i aktiva. [[Qatar Holding]] er den internasjonale investeringsdelen av QIA. Sidan 2009 har Qatar Holding fått 30–40 milliardar dollar i året frå staten. I 2014 hadde dei gjort investeringar verda over i [[Valentino SpA|Valentino]], [[Siemens]], [[Printemps]], [[Harrods]], [[The Shard]], [[Barclays Bank]], [[Heathrow Airport]], [[Paris Saint-Germain F.C.]], [[Volkswagen Group]], [[Royal Dutch Shell]], [[Bank of America]], [[Tiffany & Co.|Tiffany]], [[Agricultural Bank of China]], [[Sainsbury's]], [[BlackBerry]],<ref>{{cite web|url=http://www.berryreview.com/2013/11/06/quatar-holding-llc-among-investors-in-blackberrys-1-billion-convertible-debt/ |title=Qatar Holding LLC Among Investors in BlackBerrys $1 Billion Convertible Debt |publisher=Berryreview.com |date=6. november 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> og [[Santander Brazil]].<ref>{{cite web|last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/2b1628f4-40b3-11e3-ae19-00144feabdc0.html#axzz2kYkTnRz9 |title=Qatar fund quietly builds $1bn Bank of America stake |work=Financial Times |date=30. oktober 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/dc99ef1e-de45-11e2-9b47-00144feab7de.html#slide0 |title=Qatar: what’s next for the world's most aggressive deal hunter? |work=Financial Times |date=4. juli 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> ===Energi=== [[Fil:A7-BCY 787 Qatar OSL.jpg|venstre|mini|[[Qatar Airways]] [[Boeing 787-8]] på [[Oslo Lufthamn]]. Qatar Airways har ruter til over 100 internasjonale destinasjonar frå basen sin i [[Doha]].]] I 2012 hadde Qatar ein oljereserve på 15 milliardar fat og gassfelt som utgjorde meir enn 13&nbsp;% av dei globale ressursane. Som fylgje av dette er landet det rikaste i verda etter inntekt per innbyggjar. Ingen av dei to millionar innbyggjarane lever under fattigdomsgrensa og mindre enn 1&nbsp;% er arbeidslause.<ref name="bdlive.co.za">{{cite web|author=Simon Lincoln Reader |url=http://www.bdlive.co.za/opinion/columnists/2013/11/12/qatar-shows-how-money-can-solve-most-problems |title=Qatar shows how money can solve most problems |publisher=Bdlive.co.za |date=12. november 2013 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Det gjekk nedover med økonomien i Qatar frå 1982 til 1989. Kvotane til OPEC for råoljeproduksjon, lægre oljepris og generelt lite lovande framtidsutsikter i den internasjonale oljemarknaden reduserte oljeinntektene. Den qatarske staten måtte difor kutte kostnader i takt med den lægre inntekta. Dette fekk mange lokale føretak til å unngå framandarbeidarar. Då økonomien kom seg att i 1990-åra, byrja talet på framandarbeidarar å auke igjen, særleg frå [[Egypt]] og Sør-Asia. Oljeproduksjonen er venta å vere over toppen på 500&nbsp;000 fat (80&nbsp;000 m³) per dag, sidan fleire oljefelt er rekna å vere tomme for olje innan 2023. Qatar har derimot store naturgassreservar utanfor nordaustkysten. Gassreservane til Qatar er dei tredje største i verda, og er på meir enn 7&nbsp;000&nbsp;km³. Økonomien auka i 1991 då det fyrste stadiet i utbygginga av North Field-feltet stod ferdig. I 1996 byrja Qatargas å eksportere [[flytande naturgass]] (LNG) til Japan. Av Qatar sine tungindustriprosjekt, alle baserte i Umm Said, omfattar eit raffineri med ein kapasitet på 50&nbsp;000 fat (8&nbsp;000 m³) per dag, eit kunstgjødselsanlegg for urinstoff og ammoniakk, eit stålverk, og ein petrokjemisk fabrikk. Alle desse industriane nyttar gass som brensel. Dei fleste er fellesprosjekt mellom europeiske og japanske selskap og det statsåtte [[QatarEnergy]]. USA er den største utstyrsleverandøren for olje- og gassindustrien i Qatar og amerikanske selskap speler ei stor rolle i utviklinga av North Field-gassfeltet.<ref name="bdlive.co.za" /> ==Folkesetnad== I 2013 var folketalet i Qatar 1,8 millionar. Av dette er berre 278&nbsp;000 qatarske borgarar og 1,5 millionar [[utlending]]ar.<ref name="pop" /> Qatarske nasjonale utgjer berre 13&nbsp;% av folketalet. Ikkje-arabiske utlendingar utgjer mesteparten av innbyggjartalet i Qatar. Indarar utgjer med 545&nbsp;000 menneske den største folkegruppa i 2013.<ref name="pop" /> I tillegg var det 341&nbsp;000 [[nepal]]esarar, 185&nbsp;000 [[Filippinane|filippinarar]], 137&nbsp;000 [[bangladesh]]arar, 100&nbsp;000 [[Sri Lanka|srilankarar]] og 90&nbsp;000 [[pakistan]]arar, i tillegg til mange andre nasjonalitetar.<ref name="pop" /> Dei fyrste demografiske kjeldene i Qatar går attende til 1892 då Det osmanske riket kontrollerte regionen. Då budde det 9&nbsp;830 innbyggjarar i Qatar.<ref name="Fromhertz2012" />{{Historisk folketal |align=right |width=150px |tittel = Folketal |kjelde = Qatar Statistics Authority (1904–2004);<ref name=qsahist/> folketeljinga i 2010;<ref name="census10">{{cite web |url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |title=Populations |publisher=Qsa.gov.qa |accessdate=24. oktober 2016 |archive-date=2010-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709192746/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |url-status=yes }}</ref> 2013 est.<ref name="qsa-jan13">{{cite web|title=Population structure|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/population_census/2013/PopulationStructure_jan.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=31. januar 2013|access-date=2016-10-24|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095212/http://www.qsa.gov.qa/eng/population_census/2013/PopulationStructure_jan.htm|url-status=yes}}</ref> |percentages = |1904 |27000 |1970 |111133 |1986 |369079 |1997 |522023 |2004 |744029 |2010 |1699435 |2013 |1903447 }} I folketeljinga i 2010 var det samla folketalet på 1&nbsp;699&nbsp;435.<ref name="census10" /> I januar 2013 estimerte Qatar Statistics Authority at landet hadde 1&nbsp;903&nbsp;447, innbyggjarar, av dette 1&nbsp;405&nbsp;164 menn og 498&nbsp;283 kvinner.<ref name="qsa-jan13" /> Under den fyrste folketeljinga, i 1970, var folketalet 111&nbsp;133.<ref name=qsahist>{{cite web|title=History of Census in Qatar|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx|publisher=Qatar Statistics Authority|accessdate=24. oktober 2016|archive-date=2017-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311180211/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx|url-status=yes}}</ref> Folketalet har tredobla seg i tiåret fram til 2011, frå like over 600&nbsp;000 menneske i 2001.<ref name="balancing">{{cite news|title=Qatar's delicate balancing act|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21029018|publisher=BBC News|accessdate=23. mai 2013|date=16. januar 2013}}</ref> Det store inntoget av mannlege arbeidarar har gjort fordelinga mellom menn og kvinner veldig skeiv, og kvinner utgjer no berre ein firedel av folkesetnaden.<ref name="balancing"/> Estimat indikerer at Qatar passerte 2,8 millionar innbyggjarar i 2020.<ref>{{cite web|title=Population rise will push up rents|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/220686-population-rise-will-push-up-rents.html|publisher=The Peninsula Qatar|date=5. januar 2013|last=Pandit|first=Mobin|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029212225/http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/220686-population-rise-will-push-up-rents.html|archive-date=22. oktober 2016}}</ref> {{panoramabilete|Doha Qatar skyline at night Sept 2012.jpg|600px|[[Doha]] på kveldsstid.}} ===Religion=== [[Fil:Alwakhra Masjid.jpg|mini|Moské i Qatar.]] [[Islam]] er den dominerande religionen i landet. [[Statsreligion]]en til Qatar er [[wahhabi-islam]].<ref>{{cite web|title=Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://m.state.gov/md14011.htm|publisher=US Department of State|quote=The official state religion follows the conservative Wahhabi tradition of the Hanbali school of islam}}</ref> Dei fleste qatararane høyrer til den strenge [[Salafirørsla|salafi-sekta]] av islam.<ref name=wahh>{{cite web|title=Tiny Qatar's growing global clout|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-13229852|publisher=BBC|date=30. april 2011|accessdate=22. oktober 2016}}</ref><ref name=insom>{{cite news|title=Qatar's modern future rubs up against conservative traditions|url=http://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|publisher=Reuters|date=27. september 2012|access-date=2016-10-24|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924170941/http://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|url-status=yes}}</ref><ref name=risingreuters>{{cite news|title=Rising power Qatar stirs unease among some Mideast neighbors|url=http://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|publisher=Reuters|accessdate=124. oktober 2016|date=12. februar 2013|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002041309/http://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|url-status=yes}}</ref> Dei fleste qatararane er [[sunniislam|sunni]]-muslimar, og berre 10-20&nbsp;% er [[sjiaislam|sjia]]-muslimar.<ref>{{cite web|title=2011 Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://www.refworld.org/docid/50210591c.html|publisher=US Department of State}}</ref> Ifylgje ei folketeljing i 2004, var 71,5&nbsp;% av innbyggjarane sunnimuslimar og kring 10-20&nbsp;% sjiamuslimar, 8,5&nbsp;% er kristne og 10&nbsp;% er «andre».<ref name="CIA"/><ref>{{cite web|title=Population By Religion, Gender And Municipality March 2004|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|publisher=Qatar Statistics Authority}}</ref> [[Sjarialov]]a er hovudgrunnlaget for den qatarske lovgjevinga.<ref name="con" /><ref name="qat1" /> Den kristne folkesetnaden er nesten berre utlendingar. ===Språk=== Arabisk er det offisielle språket i Qatar, der qatararabisk er eit heimleg målføre. Engelsk er det nest mest vanlege språket,<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Colin|last2=Jones|first2=Sylvia Prys|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC|publisher=Multilingual Matters|year=1998|page=429|isbn=978-1853593628}}</ref> og er eit aukande [[fellesspråk]], særleg innan handel. Faktisk aukar bruken av engelsk så mykje at ein må gå til steg for å verne arabisk frå engelsk inntrenging.<ref>{{cite news|last=Guttenplan|first=D. D.|title=Battling to Preserve arabisk From English's Onslaught|url=http://www.nytimes.com/2012/06/11/world/middleeast/11iht-educlede11.html|work=The New York Times|accessdate=6. juni 2016|date=24. oktober 2016}}</ref> I 2012 vart Qatar med i den internasjonale, fransktalande organisasjonen [[Organisation internationale de la Francophonie|La Francophonie]] som eit nytt, tilknytt medlem,<ref>{{cite web|author=EurActiv.com |url=http://www.euractiv.com/culture/oif-defends-qatars-admission-fre-news-515703 |title=OIF defends Qatar's admission to French-speaking club |publisher=EurActiv |date=29. oktober 2012 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> fordi kring 10&nbsp;% av innbyggjarane i Qatar var fransktalande.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/afrique/20130315-900-millions-personnes-celebrent-francophonie-france-monde-afrique-rdc-quebec-haiti-qatar/|title=900 millions de personnes célèbrent la francophonie|publisher=Radio Frankrike International|language=fr|date=16. mars 2013|accessdate=22. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euractiv.com/culture/oif-defends-qatars-admission-fre-news-515703|title=OIF defends Qatar's admission to French-speaking club|publisher=EurActiv|date=29. oktober 2012|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Andre språk som vert talte i landet er [[hindi]], [[malayalam]], [[urdu]], [[pashto]] [[tamilsk]], [[nepalsk]], [[singhala]] og [[tagalog]].<ref>{{cite web|title=Qatar Facts|url=http://fqoc.hamad.qa/en/venue/about_qatar/about_qatar.aspx|publisher=First Qatar Orthodontic Conference}}</ref> ==Kultur== Kulturen i Qatar er mykje den same som i andre land i [[Aust-Arabia]]. Kulturen er kraftig påverka av islam. [[Den qatarske nasjonaldagen]], som vert feira 18. desember kvart år, har hatt ei viktig rolle i å utvikle ei kjensle av nasjonalidentitet.<ref>{{cite book|last=Kamrava|first=Mehran|title=Qatar: Small State, Big Politics|url=https://books.google.com/books?id=oT_3XpqlgQoC|publisher=Cornell University Press|year=2013|isbn=978-0801452093}}</ref> Dagen er til minne om då [[Jassim bin Muhammed Al Thani]] tok over trona og den påfylgjande samlinga av dei ulike stammene i landet.<ref>{{cite web |title=Qatar National Day 2011 |url=http://www.timeoutdoha.com/gallery/28438-qatar-national-day-2011#.ULXViaysiSo |publisher=Time Out Doha|date=2. august 2016|accessdate=22. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/everything-you-need-to-know-about-qatar-national-day/|title=Everything you need to know about Qatar National Day 2012|publisher=Doha News|date=10. desember 2012|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> ===Kunst og museum=== Fleire eldre medlemer av Al Thani-familien i Qatar er kjende samlarar av islamsk og moderne kunst. [[Museum for islamsk kunst i Doha|Museum for islamsk kunst]] opna i 2008 og vert rekna som eit av dei beste musea i regionen.<ref name=sandsmith>{{cite news|title=Art in Qatar: A Smithsonian in the sand|url=http://www.economist.com/node/17797006|publisher=The Economist|accessdate=24. oktober 2016|date=1. januar 2011}}</ref> Dette og fleire andre museum i Qatar, som [[Mathaf: arabisk museum for moderne kunst|Arabisk museum for moderne kunst]], er underlagde [[Qatar Museums Authority]] (''QMA'') som er leia av sjeik [[Al-Mayassa bint Hamad bin Khalifa Al-Thani]], systera til den regjerande emiren i Qatar, og den aktive samlaren og kunstelskaren sjeik [[Hassan bin Mohamed bin Ali Al Thani|Hassan bin Muhammed Al Thani]].<ref>{{cite web|title=QMA Board of Trustees|url=http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees|publisher=Qatar Museums Authority|accessdate=22. oktober 2016|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092712/http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees|url-status=yes}}</ref> Qatar er den største kjøparen i verda av dyr kunst.<ref name=theart>{{cite web|title=Qatar revealed as the world's biggest contemporary art buyer|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185|publisher=The Art Newspaper|accessdate=24. oktober 2016|archive-date=2015-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307065133/http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185|url-status=yes}}</ref> ===Media=== Media i Qatar vart klassifisert som «ikkje frie» i 2014 av [[Freedom of the Press]]-rapporten til [[Freedom House]].<ref name="freedomhouse1"/> Qatar byrja med TV-sendingar i 1970.<ref>{{cite book|author1=Barrie Gunter|author2=Roger Dickinson|title=News Media in the Arab World: A Study of 10 Arab and Muslim Countries|url=https://books.google.com/books?id=89pMZd0JhDsC&pg=PA33|accessdate=8. februar 2014|date=6. juni 2013|publisher=A&C Black|isbn=1-4411-0239-6|page=33}}</ref> [[Al Jazeera]] er det viktigaste TV-nettverket i landet og har hovudkvarter i [[Doha]]. Al Jazeera byrja sendingane sine i 1996 med [[arabisk|arabiske]] nyhende for den arabiske verda, men har sidan utvida til å verta eit globalt nettverk med fleire spesialkanalar i det som i lag vert kalla [[Al Jazeera Media Network]]. [[Fil:Al Jazeera English Newsdesk.jpg|mini|Nyhendedesken til [[Al Jazeera English]], ein qatarsk nyhendekanal.]] Det har vorte rapportert at journalistar driv sjølvsensur, særleg i høve som gjeld regjeringa og [[huset Thani|emirfamilien]] i Qatar.<ref name="blanchard">{{cite book|last=Blanchard|first=Christoper|title=Qatar: Background and U.S. Relations|url=https://books.google.com/books?id=Y7GCvg2eCx4C|publisher=Congressional Research Service|year=2014|page=17}}</ref> Kritikk av regjeringa, emiren og familien hans i media er ulovleg. Ifylgje paragraf 46 i presselova «Skal emiren av staten Qatar ikkje kritiserast og ingen utsegner kan tilskrivast han utan skriftleg løyve».<ref>{{cite news|title=Awaiting a Modern Press Law in Qatar|url=http://www.nytimes.com/2013/05/09/opinion/global/Awaiting-a-Modern-Press-Law-in-Qatar.html|work=New York Times|accessdate=24. oktober 2016|first=Richard J.|last=Roth|date=8. mai 2013}}</ref> Journalistar kan òg verte forfylgde for å krenkje [[islam]].<ref name="freedomhouse1">{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a|title=Qatar Freedom of the Press|publisher=Freedom House|accessdate=24. oktober 2016|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170221/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a|url-status=yes}}</ref> I 2014 vart det vedteken ei lov for [[nettkriminalitet]]. Lova er sagt å hindre pressefridom og kan gje fengselsstraff eller bøter for vide årsaker som å setje den lokale freden i fare eller publisere falske nyhende.<ref>{{cite web|url=https://cpj.org/2014/09/new-cybercrime-law-could-have-serious-consequences.php|title=New cybercrime law could have serious consequences for press freedom in Qatar|publisher=cpj.org|date=27. september 2014|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Gulf Center for Human Rights har sagt at lova er eit trugsmål for ytringsfridomen og har bede om at somme av paragrafane i lova vert fjerna.<ref>{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/747|title=Qatar: New Cyber Crime Law poses real threat to Freedom of Expression|publisher=gc4hr.org|date=17. september 2014|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Pressemedia har vorte utvida i dei seinaste åra. Det finst i dag sju aviser i Qatar, fire av dei på arabisk og tre på engelsk.<ref>{{cite book|title=The Report: Qatar 2010|url=https://books.google.com/books?id=BT1gIeuQq6wC|publisher=Oxford Business Group|year=2010|page=237}}</ref> Når det gjeld infrastruktur kring telekommunikasjon er Qatar rangert høgast av landa i Midtausten på World Economic Forum's Network Readiness Index (NRI) – ein indikator for å finne nivået på informasjon- og kommunikasjonsteknologi i eit land. Qatar var rangert på 23. plass totalt i 2013 og 2014.<ref>{{cite web |url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf |title=NRI Overall Ranking 2014 |publisher=World Economic Forum |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> ===Musikk=== [[Fil:TraditionalQatariDancers.jpg|mini|Qatarske dansarar og musikarar]] Musikken i Qatar er basert på [[beduin]]-poesi, song og dans. Tradisjonelle dansar i Doha vert framførte kvar fredag ettermidag. Ein av desse dansane er [[ardah]], ein stilisert krigsdans framført av to rekkjer av dansarar til ei rekkje [[perkusjonsinstrument]], som [[al-ras]] (ei stor tromme der lêret vert varma opp over open eld), [[tamburin]]ar og [[cymbal]]ar med små trommer.<ref name="qatarembassy1"/> Andre perkusjonsinstrument nytta i folkemusikken er ''galahs'' (ei høg keramikkrukke) og drikkekar i tinn kalla ''tus'' eller ''tasat'', vanlegvis i lag med ein ''tabl'', ei lang tromme ein slår på med ei stikke.<ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Tourism,+Culture+and+Leisure/heritageandcultural|title=Heritage and Culture|publisher=Qatar e-Gov|accessdate=26. april 2015}}</ref> [[Strykeinstrument]] ,som [[oud]] og [[rebaba]], er òg vanleg i qatarsk musikk.<ref name="qatarembassy1">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.info/index.php?option=com_content&view=article&id=61:arts-and-culture&catid=12:turisme-culture-and-leisure&Itemid=4|title=Arts and Culture|publisher=Embassy of Qatar in London|accessdate=25. juni 2015}}{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Idrett=== [[Fotball]] er den mest populære idretten i Qatar, både for utøvarar og tilskodarar.<ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Healthcare+and+Well-being/qatarasportingnation|title=Qatar – a Sporting Nation|publisher=Qatar e-Government|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> U20-laget til Qatar tapte 4-0 i finalen i U20-VM i fotball i 1981 mot Vest-Tyskland. I 1988 og 2011 vart Asiameisterskapen i fotball halde i Qatar.<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|title=Fox Sports brings you everything you need to know - and a few things you don't - about the Asian Cup|publisher=Fox Sports|last1=Gibbes|first1=Martin|last2=Schiller|first2=Emma|date=4. januar 2011|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Den 24. oktober 2016 vart det klårt at Qatar skulle vere vertskap for [[fotball-VM 2022]], trass i at landet aldri tidlegare har kvalifisert seg for sluttspelet.<ref>{{cite news |title=Russland, Qatar win 2018 and 2022 World Cups|author=Paul Radford|newspaper=Reuters|date=24. oktober 2016|url=http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE6B10FA20101202|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Det er planlagt å byggje ni nye stadium og utvide tre andre for denne hendinga. Avgjerda vart rekna som særs kontroversiell med skuldingar om muting. I tillegg er det vorte klaga på at det er altfor varmt til at det er forsvarleg å gjennomføre kampane og at å halde konkurransen om vinteren ville skiple fotballsesongen i mange land.<ref>{{cite web |url= http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ |title= Europa's Top Leagues protest against 2022 winter World Cup in Qatar |work= Qatar Chronicle |date= 12. august 2013 |accessdate= 21. august 2013 |archive-date= 2013-08-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130817110819/http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ |url-status= yes }}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/|title = Fifa wants Qatar 2022 postponed to Winter|publisher = Qatar Chronicle|date = 20. juli 2013|accessdate = 21. august 2013|archive-date = 2014-11-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20141110211907/http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/|url-status = yes}}</ref> ''[[The Guardian]]'', ei britisk nasjonal dagsavis, laga ein kort dokumentar kalla «Abuse and exploitation of migrant workers preparing emirate for 2022».<ref name=Guardian20130925/> Her viste dei at utanlandske arbeidarar som bygde anlegga for fotball-VM ikkje hadde vorte betalt på eitt år og levde under særs vanskelege kår.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/28/qatar-world-cup-migrants-not-paid-building-office|title=Qatar World Cup: migrants wait a year to be paid for building offices|publisher=''[[The Guardian]]''|last1=Booth|first1=Robert|last2=Pattisson|first2=Pete|date=28. juli 2014|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> I 2014 skal nepalske arbeidarar på anlegga for fotball-VM ha omkome omtrent annankvar dag.<ref>Owen Gibson and Pete Pattisson (23. desember 2014). [http://www.theguardian.com/world/2014/dec/23/qatar-nepal-workers-world-cup-2022-death-toll-doha Death toll among Qatar’s 2022 World Cup workers revealed]. ''The Guardian.'' Henta 29. mai 2015.</ref> Organisasjonskomiteen for Qatar 2022 har svart på dei ulike skuldingane med å hevde at sidan dei skulle vere vertsland så ville det «drive fram endringar» i regionen.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2014/jun/15/qatar-world-cup-bid-2022|title=Qatar hits back at allegations of bribery over 2022 World Cup|last=Gibson|first=Owen|publisher=''[[The Guardian]].''|date=14. juni 2014|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Sjølv om fotball er den klårt mest populære idretten er det andre populære idrettar òg. I 2015 kom det [[Det qatarske herrelandslaget i handball|qatarske landslaget]] i handball på andreplass bak [[Det franske herrelandslaget i handball|Frankrike]] under [[Handball-VM 2015 for menn|handball-VM]].<ref>{{cite web|url=http://www.ihf.info/files/CompetitionData/153/pdf/88OMR.pdf|title=Match report|publisher=International Handball Federation|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> [[Khalifa internasjonale tennis og squash-kompleks]] i Doha har vore vertskap for [[WTA Tour Championships]] i kvinnetennis i 2008 og 2010. Doha held WTA-turneringa [[Qatar Ladies Open]] kvart år. Sidan 2002 har Qatar halde den årlege [[Tour of Qatar]], eit sykkelløp i seks etappar.<ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/us/homepage_courseTQA.html |title=The homepage of Tour of Qatar |publisher=Letour.fr |date=1. desember 1994 |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> ==Utdanning== [[Fil:QatarUniversityEastView.jpg|mini|[[Qatar universitet]],]] Qatar hyrte [[RAND Corporation]] til å reformere utdanningssystemet sitt.<ref name=strangepow /> Gjennom [[Qatar Foundation]] har landet bygd [[Education City]], eit universitetsområde med lokale avdelingar av [[Weill Cornell Medical College i Qatar|Weill Cornell Medical College]], [[Georgetown University School of Foreign Service i Qatar|Georgetown University School of Foreign Service]], [[Northwestern University i Qatar|Northwestern's Medill School of Journalism]], [[Texas A&M University i Qatar|Texas A&M's School of Engineering]] og andre vestlege institusjonar.<ref name=strangepow /> Lesekunna i Qatar er på 96,9&nbsp;% for menn og 95,8&nbsp;% for kvinner i 2012, det høgaste i den arabisktalande verda, men eit stykke ned på lista for heile verda.<ref>{{cite web|title=In the occasion of Literacy Arab Day, Qatar has the Lowest Illiteracy Rates i 2012|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=8. januar 2013|access-date=2016-10-24|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083746/http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm|url-status=yes}}</ref> Skulegangen er obligatorisk for alle innbyggjarane frå barnehage til vidaregåande skule. [[Qatar universitet]] vart skipa i 1973 og er den eldste og største institusjonen for høgare utdanning i landet.<ref>{{cite web|url=http://www.qu.edu.qa/theuniversity/history.php|title=Our history|publisher=Qatar University|accessdate=22. oktober 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yourmiddleeast.com/special-reports/article/the-middle-east-university-list_672|title=SPECIAL REPORT: UNIVERSITY STUDIES IN THE MIDDLE EAST|last=Hendengren|first=Adam|publisher=Your Middle East|date=25. juni 2013|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> I 2012 rangerte Qatar nær botnen av lista til OECD-land i PISA sin test innan matte, lesing og dugleik for 15- til 16-åringar, samanliknande med Colombia eller Albania, trass i at landet har den høgaste inntekta per innbyggjar i verda.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results.htm |title=Key findings – Organisation for Economic Co-operation and Development |publisher=Oecd.org |date= |accessdate=24. oktober 2016}}</ref> Qatar har ein nasjonal tiårsplan for å betre utdanningsnivået i landet.<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf |accessdate=2016-10-24 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417151339/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf |url-status=yes }}</ref> ==Helse== [[Fil:Al Wakrah - hospital under construction.jpg|mini|Eit sjukehus under bygging i [[Al Wakrah]].]] I 2010 utgjorde helsevesenet 2,2&nbsp;% av BNP, det høgaste i [[Midtausten]].<ref>{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-is-mideast-s-biggest-healthcare-spender-467863.html|title=Qatar is MidEast’s biggest healthcare spender|publisher=arabianbusiness.com|author=Shane McGinley|date=30. juli 2012|accessdate=3. juli 2015}}</ref> I 2006 var det 23,12 lækjarar og 61,81 sjukepleiarar per 10&nbsp;000 innbyggjarar.<ref>{{cite web|title=Health report|url=http://www.who.int/countries/qat/en|publisher=World Health Organization|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Venta levealder var 82,08 år i 2014, eller 83,27 for menn og 77,95 for kvinner. Dette er den høgaste venta levealderen i Midtausten.<ref>{{cite web|title=Life expectancy in the Middle East|url=http://www.worldlifeexpectancy.com/life-expectancy-middle-east |publisher=World Life Expectancy|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Qatar har lågt dødstal blant spedbarn, 7 av 100&nbsp;000.<ref>{{cite web|title=Mortality rate, infant (per 1&nbsp;000 live births)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |publisher=The World Bank|accessdate=22. oktober 2016}}</ref> Landet har blant den høgaste raten av [[fedme]], [[diabetes]] og [[genetiske sjukdommar|genetiske sjukdomar]] i verda.<ref name="theatlantic">{{cite web|url=http://www.theatlantic.com/health/archive/2011/11/the-richest-fattest-nation-on-earth-its-not-the-united-states/248366/|title=The Richest, Fattest Nation on Earth (It's Not the United States)|publisher=The Atlantic|date=16. november 2011|accessdate=3. juli 2015}}</ref> Ifylgje [[March of Dimes]] er Qatar rangert på 16. plass globalt i talet på fødselsfeil per 1000 fødslar;<ref name="theatlantic"/> dette kjem av dei mange tilfella av blodslektskap i ekteskapa.<ref name=nobs/> Qatar har som mål å få eit helsevesen i verdsklasse innan 2030.<ref name="Qatar National Vision 2030">{{cite web|title=Qatar National Vision 2030 |url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |publisher=Ministry of Development Planning and Statistics |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113150935/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |archivedate=13 November 2012 }}</ref> Det fyrste statlege sjukehuset i Qatar opna i 1957.<ref name="fentonft">{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/987e283c-e53e-11e1-b758-00144feab49a.html#axzz3erAnyvt7|title=Qatar rolls out universal healthcare plan|publisher=Financial Times|author=Jennifer Fenton|date=13 August 2012|accessdate=24. oktober 2016}}</ref> [[Hamad Medical Corporation]] (HMC), som er knytt til [[Cornell University]], er det fremste ålmennyttige sjukehuset i landet. Det vart skipa i Doha i 1979.<ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/!ut/p/a0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjy5NzrQoSSzJUDY0dVQ08SrPz83MzVQ2NDMJTk0CUc35eSWpeCULKICS_IDO5GCiQmphTkpGcWJQKUpeYlwLRlZOjm5SamZeuX5DtqAgAQhD-Vw!!/|title=الرعاية الصحية والرفاهية (Health care and well-being)|publisher=Qatar e-Government|accessdate=3. juli 2015}}</ref> Det finst òg fleire private sjukehus i landet.<ref name="oxford">{{cite book|title=The Report: Qatar 2014|url=https://books.google.com/books?id=BhppCQAAQBAJ&pg=PA270|publisher=Oxford Business Group|page=270|year=2014|isbn=978-1910068007}}</ref> == Samferdsle og infrastruktur == Qatar har eit godt utbygd vegnett. [[Doha internasjonale lufthamn]] ligg rett utanfor hovedstaden og det vert for tida bygd ein ny og større flyplass rett bortanfor den gamle. Qatar har korkje [[jarnbane]] eller [[sporveg]]ar. Planar om ei togbane frå industribyen [[Mesaieed]] til [[Wakra]] og Doha er likevel kunngjorde, men det er ikkje vorte stadfest av Mowasalat, kollektivfirmaet i Qatar, at det hender i næraste framtida. [[Kollektivtrafikk|Kollektivtransport]] er avgrensa. Det har dei siste åra vorte oppretta bussruter over heile landet, men [[drosje]] er framleis det viktigaste fargreia for dei som ikkje har eige køyretøy. Kvinner kan køyre bil – i motsetnad til i [[Saudi Arabia]]. Telekommunikasjonane er moderne med internasjonale samband via både landkabel, sjøkabel og satellitt. Det nasjonal teleselskapet, [[Qtel]], dominerer marknaden, men dei siste åra har det kome fleire aktørar på mobilmarknaden. ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Qatar|Qatar]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. oktober 2016.'' </div> {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{wikivoyage|vQatar}} *[http://www.diwan.gov.qa/ Amiri Diwan] (offisiell statleg nettstad). * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702226 Qatar] på [[BBC News]]. * {{wikiatlas|Qatar}} * [http://www.lifeinqatar.com/ Qatar Guide] {{Vest-Asia}} {{Midtausten}} {{Den arabiske ligaen}} {{Organisasjonen for islamsk samarbeid}} {{OPEC}} {{Golfrådet}} {{Monarki}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Qatar| ]] [[Kategori:Den arabiske halvøya]] [[Kategori:Arabisktalande land]] [[Kategori:Emirat]] [[Kategori:Islamske statar]] [[Kategori:OPEC-medlemmar]] [[Kategori:Medlemsland i Den arabiske ligaen]] [[Kategori:Medlemsland i Golfrådet]] [[Kategori:Medlemsland i Organisasjonen for islamsk samarbeid]] [[Kategori:Medlemsland i Dei sameinte nasjonane]] [[Kategori:Land i Midtausten]] [[Kategori:Halvøyar i Asia]] [[Kategori:Statar og territorium skipa i 1971]] [[Kategori:Land i Vest-Asia]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2022]] gb09rt1b3pk5buaouc44wk3e1sv8349 10 10733 3663628 3547975 2026-07-26T15:41:14Z HerVal7752 105842 [[Kategori:Utgåtte malar]] 3663628 wikitext text/x-wiki <div align=right>{{endre|Mal:Fakta om Hellas}}</div> {{Infoboks_land| lokalt_namn = Ελληνική Δημοκρατία <br /> Elliniki Dhimokratia| norsk_namn = Hellas| adjektiv = gresk| bilete_riksvåpen = Coat_of_arms_of_Greece.svg| bilete_flagg = Flag_of_Greece.svg| bilete_kart = LocationGreece.png| nasjonale_motto = [[Gresk språk|gresk]]: Eleftheria i thanatos <br /> (Fridom eller død)| nasjonaldag = [[25. mars]]| nasjonalsong = [[Hymne til friheten|Ýmnos pros tin Eleftherían]]| hovudstad = [[Athen]]| offisielle_språk = [[Gresk språk|Gresk]]| styresett = [[Republikk]]| leiar_titlar = [[President]] <br /> [[Statsminister]]| leiar_namn = [[Katerina Sakellaropoulou]] <br /> [[Kyriakos Mitsotakis]]| sjølvstende_type = Sjølvstende| sjølvstende_hendingar = &nbsp; - Erklært <br /> &nbsp; - Anerkjent| sjølvstende_datoar = Frå [[Det osmanske riket]] <br /> 25. mars 1821 <br /> 1829| flatevidd_andel_vatn = 0,86 %| folketal_teljing = 10 482 487 | folketal_teljing_år = 2021 | folketal_tettleik_rangering = 86| valuta = [[Euro]]| tidssone = [[UTC]] +2| internasjonal_telefonkode = 30| nasjonale_toppdomene = .gr| fotnotar =| }}<noinclude> [[Kategori:Utgåtte malar]] </noinclude> cqoworwrhqv0edcyor2vlqtxi63rn9u 10 17502 3663635 3653025 2026-07-27T06:39:48Z Ranveig 39 <i> 3663635 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Utvald artikkel/Veke {{ #expr: {{#time: W }}}}, {{#time: o }} }} <div align="right" style="font-size:90%"> ''Førre tre vekene:'' <small><i>{{Utvald artikkeltittel|{{VEKENRNO}}|neste=-1}} — {{Utvald artikkeltittel|{{VEKENRNO}}|neste=-2}} — {{Utvald artikkeltittel|{{VEKENRNO}}|neste=-3}}</i></small> </div> <div align="right" class="noprint" style="font-size:90%"><small>'''[[Wikipedia:Utvald artikkel/{{ÅRNO}}|Arkiv]] &ndash; [[Wikipedia:Utvald artikkel/Kandidatar|Føreslå artiklar]] '''</small></div><br clear="all"><noinclude>[[kategori:Utvald artikkel-malar]]</noinclude> 1wsu1pe0sxdttj4mqyo97hkzbw6ls9o 0 18572 3663610 3649331 2026-07-26T13:09:16Z Ranveig 39 Flikk 3663610 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tampere destroyed in Civil War.jpg|thumb|Øydelegging i [[Tammerfors]] i samband med borgarkrigen.]] [[Fil:LeafletToTampere1918.jpg|thumb|Flygeblad frå øvstkommanderande for dei kvite styrkane, [[Carl Gustaf Mannerheim]]: <small>«'''Til innbyggjarar og troppar i Tammerfors!''' Motstand er nyttelaus. Heis det kvite flagget og overgje dykk. Det har runne nok blod frå borgarane. Vi drep ikkje fangane våre, slik som dei raude gjer. Send ein representant med kvitt flagg. MANNERHEIM.»</small>]] [[Fil:Jaakarit_vaasan_torilla.jpg|thumb|Militærparade i [[Vasa]] i [[1918]], med tyske styrkar]] '''Den finske borgarkrigen''' varte frå [[28. januar]] [[1918]] til [[5. mai]] same året. Krigen vart ført med blodig villskap frå begge sider. Fleire tusen fall i krigshandlingane, men enda fleire vart drepne etterpå, gjennom avrettingar og mishandling og svolt i fangeleirane som vart oppretta. Krigen enda med at «dei kvite», under leiing av [[Carl Gustaf Mannerheim|C.G: Mannerheim]], med tysk hjelp slo ned den «raude» oppreisten. == Opptakt == [[Finland]] hadde frå [[1809]] vore underlagt [[Russland]]. I førstninga av [[1917]] hadde [[Finlands sosialdemokratiske parti]] fleirtal i [[Finlands landdagar|landdagen]], det finske [[parlament]]et. I juli vedtok det [[sosialist]]iske fleirtalet i landdagen, saman med nokre [[borgarleg]]e representantar, den såkalla «maktlova», som gav den finske landdagen all makt over politikken unntatt i utanriks- og forsvarssaker. Den borgarlege regjeringa i [[Russland]] under ''Kerenskij'' godtok ikkje dette, og svarte med å oppløyse den finske landdagen. Fleirtalet av dei finske borgarlege godtok dette, og sosialdemokratane gjekk også med på det til slutt. Ved nyvalet som følgde, vart det borgarleg fleirtal. [[Bolsjevik]]revolusjonen i Russland i november fekk dei borgarlege i Finland til å krevje sjølvstende frå Russland straks. Den borgarlege samlingsregjeringa innleidde eit nært samarbeid med det keisarlege [[Tyskland]] for å nå dette målet. Finland vart erklært sjølvstendig [[6. desember]] [[1917]], og vart anerkjent av bolsjevikane, som lenge hadde gått inn for retten til nasjonalt sjølvstende. Dei finske sosialistane frykta at dei borgarlege sitt samarbeid med Tyskland hadde andre formål, indre finske formål. Dei meinte at dei borgarlege begynte å førebu seg på å knuse den sterke finske arbeidarrørsla. Den økonomiske og sosiale stoda var svært vanskeleg, og vart stadig forverra. Den finske [[arbeidarklassen]] var [[radikal]]isert, og [[fagorganisasjon|fagforbunda]] hadde vakse kraftig. I denne situasjonen vart det finske samfunnet splitta i to leirar, so kvar for seg danna væpna organisasjonar. Det vart oppretta væpna «raude gardar» som òg fekk tilslutning frå restar av dei desorganiserte russiske styrkane i landet. På den borgarlege sida vart det skipa tilsvarande «kvite gardar», dei såkalla «skyddskårer». == Krig == Da desse kvite gardane vart utnemnde til regjeringstroppar den [[26. januar]] 1918 syntest det klart for [[arbeidarrørsla]] at den borgarlege regjeringa førebudde seg på å slå dei ned med makt. Den [[27. januar]] gav kommanderande offiser for den raude garden i [[Helsingfors]] ordre om at regjeringa skulle arresterast. Regjeringa flykta då frå Helsingfors til [[Vasa]]. Den [[28. januar]] begynte dei kvite sin offensiv i Österbotten, samtidig som dei raude tok makta i Helsingfors. Den finske borgarkrigen var i gang. I februar var det viktigast for partane å tryggje dei områda dei kontrollerte. Dei kvite styrkane i sør vart utmanøvrerte av dei raude, eller flykta på isen over [[Finskebukta]] til [[Estland]], der dei sidan vart stilte under tysk kommando. På begge sider var størstedelen av soldatane utrente amatørar med dårleg disiplin. Krigen mobiliserte store delar av folket. I dei raude gardane deltok både kvinner og menn. På den kvite sida vart [[Lotta Svärd]] stifta, ein paramilitær hjelpeorganisasjon for kvinner. Lotta Svärd vart opphavet til [[Norges Lotteforbund]]. Dei raude heldt Sør-Finland, medan dei kvite heldt Nord-Finland. Dei kvite var leidde av yrkesoffiserar, med generalløytnant [[Carl Gustaf Mannerheim]] i spissen. 3. - 5. april vann dei kvite ein avgjerande siger ved [[Slaget om Tammerfors]] i industribyen [[Tammerfors]]. Samstundes fekk dei støtte frå eit tysk ekspedisjonskorps som gjekk til åtak i sør. Dei kvite inntok Helsingfors [[13. april]] etter at den tyske flåten hadde bombardert byen. Det raude regjeringa flykta til [[Viborg]]. Ei veke seinare fekk tyske og kvite troppar kontakt etter å ha erobra [[Lahtis]]. Dei kvite sette då i gang ein offensiv på [[Det karelske neset]] mot Viborg. 25. april flykta den raude regjeringa til Russland, og 5. mai kapitulerte dei siste revolusjonære i [[Pyttis]]. <gallery> Fil:FinnishCivilWarMapBegin.svg|Frontlinene ved utbrotet av borgarkrigen. De raude områda vart kontrollert av «dei raude», dei blå av «dei kvite». Fil:FinnishCivilWarMapMiddle.svg|Frontane ved i slutten av mars før den kvite offensiven mot [[Tammerfors]] Fil:FinnishCivilWarMapEnd.svg|Den tyske intervensjonen (grå piler) og dei siste offensivane Fil:Punaisten ruumiita Kalevankankaan hautausmaalla Tampereen taistelun jälkeen (26365985413).jpg|Falne soldatar etter [[slaget om Tammerfors]] Fil:Red officers.jpg|Raude offiserar til hest Fil:Suojeluskunta.jpg|Kvite styrkar Fil:SaksalaisiaHelsingissa.jpg|Tyske soldatar med maskingevær i [[Helsingfors]]. Fil:Civil_War_Prison_Camp_in_Helsinki.png|Fangeleir på [[Sveaborg]] </gallery> == Den kvite terroren == Den kvite [[terror]]en vart grufull. Mange tusen raude vart anten avretta eller svalt i hel i [[konsentrasjonsleir|fangeleirar]] etter kampane var over. {| border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="text-align: right;" |- ! colspan="5" style="background-color: #cfcfcf; text-align: center;" | Krigens ofre |- style="background-color: #dfdfdf;" ! style="text-align: left;" | Dødsmåte !! Raude !! Kvite !! Andre !! Til saman |- | style="text-align: left;" | Falne | 5 199 | 3 414 | 790 | 9 403 |- | style="text-align: left;" | Avretta, myrda, skotne | 7 370 | 1 424 | 926 | 9 720 |- | style="text-align: left;" | Daude i fangeleir | 11 652 | 4 | 1 790 | 13 446 |- | style="text-align: left;" | Daude etter at dei slapp ut | 607 | - | 6 | 613 |- | style="text-align: left;" | Forsvunne | 1 767 | 46 | 380 | 2 193 |- | style="text-align: left;" | Daude på andre måtar | 443 | 291 | 531 | 1 265 |- ! style="text-align: left;" | Alle til saman ! 27 038 ! 5 179 ! 4 423 ! 36 640 |- | colspan=5 style="text-align: left;" | <small>''Kjelde:<br />http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2''</small> |} På grunn av krigen døydde det ca. 37 000 menneske [http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310022523/http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 |date=2015-03-10 }}. Etter at krigen var slutt vart mange raude avretta, ca. 75 000 raude hamna i fangeleir, og mange av dei døydde av underernæring. Handsaminga av fangane førte til mykje bitterheit. [[Finske vinterkrigen|Vinterkrigen]], og [[Väinö Linna]] sine romanar var sentrale faktorar i å samle Finland til ein nasjon i løpet av den neste generasjonen. == Perioden etter borgarkrigen == Etter borgarkrigen vart [[Pehr Evind Svinhufvud|P.E: Svinhufvud]] innsett til riksforstandar. Landdagen valde den tyske prinsen [[Fredrik Karl av Hessen]] til finsk [[konge]] under namnet Väinö 1. Samanbrotet for det tyske keisarriket etter nederlaget i [[første verdskrigen]] gjorde valet umogleg. Vestmaktene kravde nyval. Den [[17. juli]] [[1919]] vedtok den nye [[Den finske riksdagen|Riksdagen]] skipinga av [[Republikken Finland]], og [[Kaarlo Juho Ståhlberg|K.J. Ståhlberg]] vart vald til landet sin første president. Dei republikanske sentrumspartia fekk makta i riksdagen, og mange [[sosialdemokrat]]ar vart òg valde. Det gamle sosialdemokratiske partiet hadde no vorte kløyvd i eit sosialdemokratisk og eit [[kommunist]]isk parti, og sosialdemokratane fekk stille til val. Kommunistpartiet vart forbode. Det finske agrarpartiet, som seinare utvikla seg til partiet [[Centern i Finland|Centern]], skjønte at dei mange [[husmann|husmennene]] i landet måtte få bli sjølvstendige, og det offentlege begynte aktivt å støtte nydyrking for å skaffe jord til dei tidlegare jordlause. Det skjedde såleis ei gradvis normalisering i finsk politikk utover [[1920-åra]], jamvel kommunistpartiet fekk stille til val under ulike namn bortsett frå det eigentlege, og fekk ganske stor støtte frå veljarane trass i motarbeiding frå styresmaktene. Men på [[1930-talet]] skulle den finske høgresida prøve seg igjen, da den såkalla [[Lapporørsla]] inspirert av [[Benito Mussolini|Mussolini]] og [[Adolf Hitler|Hitler]] prøvde å innføre eit [[fascisme|fascistisk]] styresett i landet. Dette lukkast ikkje, men fridomen til arbeidarrørsla vart igjen avgrensa som resultat av presset frå høgresida. ==Kjelder== <references/> {{Kjelder manglar|dato=2026}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *[[Morten Jentoft]]. ''[[Finland 1918]]''. 2018 * [http://www.uta.fi/suomi80/ Suomi80 - itsenäistymisen vuodet 1917-1918] - Nettublikasjon frå historisk institutt ved [[Universitetet i Tammerfors]] * [http://www.kansanarkisto.fi/kanssota/ Kansalaissodan kuvia - Nettutstilling frå ''Kansan Arkisto'' "Folkets arkiv"] * [http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/main Prosjektet "Finske falne i krig 1914-22 -projekti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002140759/http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/main |date=2016-10-02 }} * [http://www.vapaussota.fi/ Vapaussota.fi] – Sidene til ''Vapaussodan Invalidien Muistosäätiö'' "Minnefondet for dei falne i Fridomskrigen * [http://212.246.191.91/pm_etusivu.htm Prosjektet ''Punaisten muistomerkit'' "Minnesmerke for dei raude] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910045850/http://212.246.191.91/pm_etusivu.htm |date=2006-09-10 }} – ''Työväen keskusmuseo'' "Arbeidarane sitt sentralmuseum {{Autoritetsdata}} {{SORTERINGSNYKEL:Finske borgarkrigen}} [[Kategori:Finske krigar|Borgarkrigen]] [[Kategori:Arbeidarhistorie]] [[Kategori:Europeiske borgarkrigar]] [[Kategori:Konfliktar i 1918]] kxj1vkb8wpn1kiphu8vibdv2psc2t2x 0 20080 3663620 3663401 2026-07-26T15:10:06Z HerVal7752 105842 Småfiks 3663620 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Kieren Aedogan Ankwong Keke''' ({{datoar}})<ref>{{cite web |title=Hon Kieren Keke MP - Member for Constituency of Yaren - The Government of the Republic of Nauru |url=http://www.naurugov.nr/parliament-of-nauru/members/members-21st-parliament/hon-kieren-keke-mp-member-for-constituency-of-yaren.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193742/http://www.naurugov.nr/parliament-of-nauru/members/members-21st-parliament/hon-kieren-keke-mp-member-for-constituency-of-yaren.aspx |archive-date=2014-04-04 |date=4. april 2014}}</ref> er ein [[Nauru|naurisk]] [[politikar]] og [[lege]]. Han er medlem av det nauriske parlamentet og har tidlegare vore finansminister og utanriksminister. == Bakgrunn == Keke er ein leiande skikkelse i partiet {{ikkjeraud|Naoero Amo}}<ref name=naurufirst>{{cite news|title=Campaign kicks off for Nauru elections|url=http://www.abc.net.au/news/2003-04-23/campaign-kicks-off-for-nauru-elections/1842088|accessdate=23 March 2013|newspaper=ABC News|date=23. april 2003}}</ref> og ein av dei få legane på øya. Mellom dei andre medisinske fagpersonane er dr. Mark Kun, dr. Ludwig Keke – far til Kieren og tannlege – dr. Godfrey Waidabu, som no bur på [[Marshalløyane]], og dr. Kiki Thoma. I 2003 var Keke finansminister i regjeringa til Ludwig Scotty.<ref>{{cite web |publisher=Nauru Government Gazette |title=Assignment of Responsibility for the Business of Government : June 2003 |url=http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/gazettes/955c4aa5493679117727fe0c291fd6fa.pdf |website=Ronlaw.gov.nr}}</ref> I 2004 fekk han ikkje ta sete i parlamentet. Parlamentspresident Russell Kun hevda at Keke, som hadde både australsk og naurisk statsborgarskap, ikkje kunne vere medlem av parlamentet.<ref>{{Cite news |date=2004-10-01 |title=Constitutional crisis hits Nauru |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3706518.stm |access-date=2024-01-16 |language=en-GB}}</ref> Same året vart Keke arrestert saman med Baron Waqa, David Adeang og Fabian Ribauw etter ein protest ved flyplassen på Nauru og sikta for oppvigleri. Siktingane vart likevel snart fråfalne. Dette skjedde etter at parlamentet vedtok eit framlegg, fremja av Keke og fleire av dei sikta, om å fråfalle skuldingane. Påtalemakta vart ikkje rådspurd, og det vart seinare hevda at vedtaket var i strid med grunnlova og rettsstatsprinsippet. Keke vart attvald til parlamentet i oktober 2004 og heldt fram som helseminister. Mot slutten av 2007 trekte Keke seg frå regjeringa saman med Frederick Pitcher og Roland Kun. Bakgrunnen var skuldingar om kritikkverdig åtferd frå David Adeang og at statsminister Ludwig Scotty ikkje ville gripe inn. Keke leia deretter opposisjonen i eit mistillitsframlegg mot Scotty 13. november 2007. Sjølv om eit fleirtal av dei røystande støtta framlegget (åtte for og sju mot), mangla det éi røyst for å oppnå det nødvendige fleirtalet på ni røyster.<ref>{{Cite web |date=2007-11-14 |title=Rebel faction fails to oust Nauru govt |url=https://www.smh.com.au/world/rebel-faction-fails-to-oust-nauru-govt-20071115-gdrlku.html |access-date=2024-01-16 |website=[[The Sydney Morning Herald]] |language=en}}</ref> == Stephen-regjeringa == === 2007 === Etter at Ludwig Scotty vart avsett i ei ny avrøysting 19. desember 2007, og Marcus Stephen – som er syskenbarnet til Kieren Keke – vart vald til president, vart Keke utnemnd til utanriksminister og minister for telekommunikasjon og transport.<ref>[http://www.mvariety.com/?module=displaystory&story_id=4331&format=html "Six new ministers named in Nauru cabinet line up"], Pacnews (''Marianas Variety''), 21. desember 2007.</ref> Han vart òg minister med ansvar for å bistå presidenten.<ref>[http://www.radioaustralia.net.au/news/stories/s2124520.htm "Nauru's new cabinet has been named"], ABC Radio Australia, 20. desember 2007.</ref> Keke hadde tidlegare vorte rekna som ein reformpolitikar, både gjennom arbeidet sitt i regjeringa til Ludwig Scotty og gjennom reformprofilen til partiet Naoero Amo, der han var ein sentral skikkelse. Scotty-regjeringa, som berre nokre veker tidlegare hadde vunne ein overveldande valsiger før Keke og andre trekte seg og deltok i fleire [[mistillitsframlegg]], hadde brei støtte i folket. Perioden mellom 2004 og 2007 vart av mange oppfatta som meir politisk stabil enn åra før, då regjeringar ofte fall etter mistillitsframlegg som stundom var prega av personlege motsetnader heller enn nasjonale omsyn. Andre meinte derimot at skuldingane mot den tidlegare ministeren David Adeang var alvorlege nok til å rettferdiggjere bruken av mistillitsinstituttet, trass i dei vidtrekkjande politiske følgjene. === 2008 === I 2008 førebudde Utanriksdepartementet under Keke møtet i [[Den internasjonale kvalfangstkommisjonen]] (IWC), som skulle haldast i [[Santiago]] i [[Chile]] i juni same året. Nauru hadde interesse av kvalfangstspørsmål som ein maritim stillehavsnasjon, og òg av forvaltninga av tunfiskbestandane, sidan landet har ei viktig [[makrellstørje|makrellstørjenæring]]. Den endra haldninga til [[kvalfangst]] frå den [[Australia|australske]] regjeringa kunne difor få innverknad på departementet til Keke. I februar 2008 kunngjorde Keke at regjeringa vurderte å utvikle service- og vedlikehaldsanlegg for fiskefartøy frå landa i regionen.<ref name="RNZI_38317">{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=38317 |title=Nauru eyes becoming a fishing trawler service centre |date=29. februar 2008 |work=[[Radio New Zealand International]] |accessdate=12. oktober 2011}}</ref> I mars 2008 freista parlamentspresident David Adeang å få Keke utestengd frå parlamentet ved å kalle inn til eit parlamentsmøte utan etter det som vart hevda å ha varsla regjeringsmedlemmene. Møtet enda med vedtak av ei lov som forbaud parlamentsmedlemmer å ha dobbelt statsborgarskap. President Marcus Stephen hevda at lova var grunnlovsstridig, medan Adeang meinte det motsette.<ref name="RNZI_38778">{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=38778 |title=Nauru government rejects citizenship ruling |date=26. mars 2008 |work=[[Radio New Zealand International]] |accessdate=12. oktober 2011}}</ref> Den 28. mars gav Adeang Keke og minister Frederick Pitcher ordre om å forlate plassane sine i parlamentet fordi begge hadde både naurisk og australsk statsborgarskap.<ref>[http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200803/s2203109.htm?tab=latest "Nauru braces for more political uncertainty"], ABC Radio Australia, 31. mars 2008</ref> Dei nekta å etterkome ordren, og Adeang suspenderte deretter møtet.<ref name="RNZI_38840">{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=38840 |title=Nauru Speaker fails to stop two ministers from entering Parliament |date=29 March 2008 |work=[[Radio New Zealand International]] |accessdate=12. oktober 2011}}</ref> I april 2008 vart Keke attvald til parlamentet og heldt fram som ein leiande minister i regjeringa til Marcus Stephen.<ref name="RNZI_39441,">{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=39441, |title=Nauru president broadens support following snap election |date=29. april 2008 |work=[[Radio New Zealand International]] |accessdate=12. oktober 2011}}</ref> Han vart òg attvald ved vala i 2010.<ref>{{cite web|url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=53201|title=Nauru election returns previous parliament unchanged|date=26. april 2010|publisher=Radio New Zealand International|accessdate=26. april 2010}}</ref><ref>{{cite news|agency=AFP |url=https://bdnews24.com/world/2010/06/21/nauru-still-deadlocked-after-second-election |title=Nauru still deadlocked after second election |date=2010-06-21 |accessdate=2010-06-22}}</ref> Den 10. november 2011 vart Keke avløyst som utanriksminister av Matthew Batsiua.<ref name=abc>{{cite news |title=Asylum plan on course despite Nauru power shift |url=http://www.abc.net.au/news/2011-11-10/nauru-president-resigns/3658114/?site=sydney |work=[[ABC News (Australia)]] |date=10. november 2011 |accessdate=2011-11-10}}</ref> == Dabwido-regjeringa == Sprent Dabwido vart vald til president i november 2011 etter at Marcus Stephen hadde gått av og Freddie Pitcher var avsett. Keke stod først i opposisjon til den nye regjeringa, men i mai 2012 avsette Dabwido heile regjeringa og erstatta ministrane med medlemmer frå opposisjonen. Keke vart då utnemnd til utanriksminister på nytt. Keke representerte [[Alliansen av små øystatar]] (AOSIS) under SNs klimakonferanse i 2012. Etter konferansen uttrykte han skuffing over resultatet og skildra det som «ord» utan «handling».<ref>{{Cite news |date=2012-12-08 |title=Climat : le Qatar arrache un accord à Doha, Moscou dénonce la méthode |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2012/12/08/climat-le-qatar-propose-un-compromis-au-sommet-de-doha_1801861_3244.html |access-date=2024-01-16 |work=Le Monde.fr |language=fr}}</ref> Den 7. februar 2013 trekte Keke seg frå alle ministerpostane sine – utanriks-, handels-, helse- og idrettsminister – utan å gje nokon offentleg forklaring.<ref>[http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=73885 "Nauru foreign minister Keke resigns"], Radio New Zealand International, 8. februar 2013</ref> Ved parlamentsvalet i 2013 vart Keke attvald til parlamentet. == Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kieren Keke|Kieren Keke]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 24. juli 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *[https://web.archive.org/web/20130327115311/http://www.naurugov.nr/parliament-of-nauru/members-your-representatives/hon-kieren-keke-mp-member-for-yaren.aspx Biografi hos det nauriske parlamentet] {{autoritetsdata}} [[Kategori:Nauriske politikarar|Keke, Kieren]] 3bo8rkzllfeh5g2h22eyoj8jvhijkj8 0 21412 3663662 3240610 2026-07-27T08:05:49Z Ranveig 39 Typ. 3663662 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Ole Torvalds''' ({{levde|4. august|1916|8. februar|1995|Torvalds, Ole}}) var ein [[finlandssvenskar|finlandssvensk]] [[diktar]] og [[journalist]]. Torvalds debuterte litterært i 1939. Frå tradisjonell versform utvikla diktinga seg i [[modernisme|modernistisk]] retning. Torvalds var far til journalisten [[Nils Torvalds]] og farfar til [[Linux]]-oppfinnaren [[Linus Torvalds]]. == Diktsamlingar == * ''Strängar av aska'', 1954 * ''Mellan is och eld'', 1956 {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Finlandssvenske forfattarar|Torvalds,Ole]] [[Kategori:Finske forfattarar|Torvalds,Ole]] [[Kategori:Finske journalistar]] ge06i8qjj3ow2rhmfn6psgnyjrequ43 0 52017 3663650 3241467 2026-07-27T07:46:14Z Ranveig 39 Flikk, treng kjelder. 3663650 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''Édith Piaf''' ({{levde|19. desember|1915|10. oktober|1963|Piaf}}), fødd '''Édith Giovanna Gassion''', er ei av dei mest kjente franske [[songarinne]]ne nokonsinne, og hadde stor suksess i tida rundt [[andre verdskrigen]]. ==Bakgrunn== Piaf var fødd i [[Paris]]. Ho vart forlaten av mor si, og oppdregen av farmora, som dreiv eit [[bordell]] i [[Normandie]]. Frå ho var tre til ho var sju var ho blind. Det vert sagt at ho vart kurert då ho vart teken med av dei prostituerte som arbeidde for bestemora på ei pilegrimsreise til den heilage [[Teresa av Lisieux]]. Seinare budde ho ei tid hos den alkoholiserte far sin, som ho så forlét då ho var 15 og reiste til Paris og byrja som gatesongar der. ==Karriere== [[Fil:Piaf.grave.600pix.jpg|mini|venstre|Grav til Édith Piaf i [[Père Lachaise]]]] [[Fil:Popiersie Edith Piaf ssj 20060914.jpg|mini|Byste av Édith Piaf]] I 1935 vart Édith oppdaga av nattklubbeigaren Louis Leplée. Klubben var populær blant høg og låg. Han fekk ho til å syngje der, og gav ho tilnamnet ''La Môme Piaf'' ('[[sporv]]ungen'), som skulle fylgje ho igjennom heile livet. Hennar fyrste plate vart produsert same år. Kort tid etter vart Leplée myrda. Piaf vart skulda for å ha vore medverkande, men blei frikjend. I 1940 skreiv [[Jean Cocteau]] det populære stykket ''Le Bel Indifférent'' og gjorde ho til stjerne i det. Dette bidrog sterkt til Piaf sitt gjennombrot; ho kom i kontakt med og vart venn med berømte folk som skodespelaren [[Maurice Chevalier]] og diktaren [[Jacques Borgeat]]. Musikken hennar reflekterte det tragiske livet hennar, og spesialiteten var balladane hennar som vart framført med ei sorgtung stemme. Dei mest kjende songane hennar er «La Vie en Rose», «Milord» og «Non, je ne regrette rien». Édith døydde 10. oktober 1963 i Plascassier, ein forstad til [[Grasse]], nord for [[Cannes]]. Ho er gravlagd på kyrkjegarden [[Père Lachaise]] i Paris. ==Kjelder== <references/> {{manglar kjelder|dato=2026}} {{spire|musikk|Frankrike}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Franske songarar]] [[Kategori:Folk frå Paris]] [[Kategori:Gravlagde ved Père Lachaise]] [[Kategori:Musikarar frå 1900-talet]] mp9fen4oqbc31s7oghvq84fv4gxr4qh 3663651 3663650 2026-07-27T07:46:32Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Musikarar frå 1900-talet]]; la til [[Kategori:Songarar frå 1900-talet]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3663651 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''Édith Piaf''' ({{levde|19. desember|1915|10. oktober|1963|Piaf}}), fødd '''Édith Giovanna Gassion''', er ei av dei mest kjente franske [[songarinne]]ne nokonsinne, og hadde stor suksess i tida rundt [[andre verdskrigen]]. ==Bakgrunn== Piaf var fødd i [[Paris]]. Ho vart forlaten av mor si, og oppdregen av farmora, som dreiv eit [[bordell]] i [[Normandie]]. Frå ho var tre til ho var sju var ho blind. Det vert sagt at ho vart kurert då ho vart teken med av dei prostituerte som arbeidde for bestemora på ei pilegrimsreise til den heilage [[Teresa av Lisieux]]. Seinare budde ho ei tid hos den alkoholiserte far sin, som ho så forlét då ho var 15 og reiste til Paris og byrja som gatesongar der. ==Karriere== [[Fil:Piaf.grave.600pix.jpg|mini|venstre|Grav til Édith Piaf i [[Père Lachaise]]]] [[Fil:Popiersie Edith Piaf ssj 20060914.jpg|mini|Byste av Édith Piaf]] I 1935 vart Édith oppdaga av nattklubbeigaren Louis Leplée. Klubben var populær blant høg og låg. Han fekk ho til å syngje der, og gav ho tilnamnet ''La Môme Piaf'' ('[[sporv]]ungen'), som skulle fylgje ho igjennom heile livet. Hennar fyrste plate vart produsert same år. Kort tid etter vart Leplée myrda. Piaf vart skulda for å ha vore medverkande, men blei frikjend. I 1940 skreiv [[Jean Cocteau]] det populære stykket ''Le Bel Indifférent'' og gjorde ho til stjerne i det. Dette bidrog sterkt til Piaf sitt gjennombrot; ho kom i kontakt med og vart venn med berømte folk som skodespelaren [[Maurice Chevalier]] og diktaren [[Jacques Borgeat]]. Musikken hennar reflekterte det tragiske livet hennar, og spesialiteten var balladane hennar som vart framført med ei sorgtung stemme. Dei mest kjende songane hennar er «La Vie en Rose», «Milord» og «Non, je ne regrette rien». Édith døydde 10. oktober 1963 i Plascassier, ein forstad til [[Grasse]], nord for [[Cannes]]. Ho er gravlagd på kyrkjegarden [[Père Lachaise]] i Paris. ==Kjelder== <references/> {{manglar kjelder|dato=2026}} {{spire|musikk|Frankrike}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Franske songarar]] [[Kategori:Folk frå Paris]] [[Kategori:Gravlagde ved Père Lachaise]] [[Kategori:Songarar frå 1900-talet]] ktbfk0rxq9f4kcyipmkwvd9y2d9u5xa 0 55883 3663648 2972153 2026-07-27T07:44:25Z Ranveig 39 Daterte oms. 3663648 wikitext text/x-wiki {{Infoboks elv |bilete = IskaratGerman.JPG |biletstorleik = |bilettekst = Iskar ved German i [[provinsen Sofia]] |utspring = Ved fjelltoppen Damga i [[Rila]] i [[Bulgaria]]. |munning = [[Donau]], nord for [[Gigen]] i [[provinsen Pleven]] |land = Bulgaria |lengd = 368 |høgd_utspring = 2500 |høgd_munning = |middelvassføring = |nedslagsfelt = 8646 |sideelvar = |byar = }} '''Iskăr''' ([[bulgarsk]] {{lang|bg|Искър}}; [[latinsk]] ''{{lang|la|Oescus}}'') er den lengste elva som berre renn innanfor [[Bulgaria]], og er ei av sideelvane til [[Donau]]. Ho har ei lengd på 368 km. Iskăr oppstår frå tre elvar, Tsjerni Iskăr (Svarte Iskăr), Beli Iskăr (Kvite Iskăr) og Levi Iskăr (som i lag går under namnet ''Iskrove''). Kjelda til Iskăr vert rekna som Prav Iskăr, ei av sideelvane til Tsjerni Iskăr. Etter ho har kome ned frå den nordlege sida av [[Rila]] renn ho ut i [[Iskăr-reservoaret]], det største i Bulgaria. Elva renn nær [[Sofia]], og passerer gjennom eit juv i [[Balkanfjella]]. Ho munnar så ut i Donau nær landsbyen [[Gigen]] i [[provinsen Pleven]]. Iskăr er den einaste elva med utspring sør i Bulgaria som renn gjennom Balkanfjella og ut i Donau. [[Fil:Iskargorge-krassiu.jpg|mini|venstre|Iskar-juvet i Balkanfjella]] Iskăr renn gjennom sju provinsar i Bulgaria: Hovudstaden [[Sofia]], [[provinsen Sofia]], [[provinsen Pernik]], [[provinsen Vratsa]], [[provinsen Pleven]] og [[provinsen Lovetsj]]. Elva er hovudvasskjelda for Sofia. Geologisk sett er Iskăr den eldste elva på [[Balkan]], og den einaste elva som har halde på den opphavlege retninga si, trass i fleire geologiske endringar i området. == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Iskar|Iskar]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. mars 2007.'' {{refslutt}} {{Donau}} {{Autoritetsdata}} {{STANDARDSORTERING:Iskar}} [[Kategori:Elvar i Bulgaria]] [[Kategori:Sideelvar til Donau]] agqtmxoczrudoxedc8cvkrrgrhhnw5f 0 71991 3663643 3236622 2026-07-27T06:58:28Z Ranveig 39 Flikk, litt meir frå no: 3663643 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Per Karstensen''' ({{datoar}}) var ein [[Noreg|norsk]] politikar for [[Arbeidarpartiet]] frå [[Mo i Rana]]. Han vart innvald på [[Stortinget]] frå [[Nordland]] i 1965. Karstensen var fødd i [[Mosjøen]]. Frå 1944 til 1971 var han lektor og inspektør ved Rana gymnas. Han var [[skuledirektør]] i Nordland i to år 1971-1973.<ref>''95 år – Per Karstensen'' Fødselsdagsomtale i [[Aftenposten|Aftenposten Kultur]] 22. oktober 2010 side 13</ref> Karstenson var varaordførar i [[Nord-Rana]] i periodane 1945&ndash;1947 og 1959&ndash;1963, og [[ordførar]] i 1963&ndash;1964 og 1964&ndash;1965. 4. juni 2010 vart det avduka ein byste av Per Karstensen ved rådhuset i Mo i Rana. Bysten var laga av bilethoggaren [[Marit Wiklund]].<ref>Klaus Solbakken: [http://www.ranablad.no/kultur/article5147713.ece På sokkel på Per Karstensen plass], Rana Blad, 6. juni 2010</ref> == Stortingets presidentskap == * 9. oktober&nbsp;1973&ndash;30. september&nbsp;1977: Varapresident i Stortinget * 11. oktober&nbsp;1977&ndash;30. september&nbsp;1981: Visepresident i Odelstinget == Stortingskomitear == * 1965&ndash;1969 medlem i [[Kyrkje- og undervisningskomitéen]] * 1969&ndash;1973 formann i Kyrkje- og undervisningskomitéen * 1973&ndash;1977 nestformann i Kyrkje- og undervisningskomitéen * 1973&ndash;1977 varamedlem i [[Den utvida utanriks- og konstitusjonskomitéen]] * 1977&ndash;1981 medlem i Utanriks- og konstitusjonskomitéen * 1977&ndash;1981 medlem i Den utvida utanriks- og konstitusjonskomitéen ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == * [http://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representantfordeling/Representant/?perid=PEKA Stortinget.no - Biografi] {{politikkspire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1965-1969|Karstensen, Per]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1969-1973|Karstensen, Per]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1973-1977|Karstensen, Per]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1977-1981|Karstensen, Per]] [[Kategori:Ordførarar i Rana|Karstensen, Per]] [[Kategori:Folk frå Vefsn|Karstensen, Per]] 3bakl91co24da7q18suewqfg5x04cs6 0 73802 3663604 3191663 2026-07-26T12:45:16Z Carsten Steger 112648 Aerial image of Esterházy Palace replaced with an aerial image of significantly higher resolution. 3663604 wikitext text/x-wiki [[Fil:Wappen der Esterházys.JPG|mini|Esterházy-våpenet.]] [[Fil:Family Tree House Esterhazy.svg|mini|upright|Familietreet til slekta Esterházy.]] '''Esterházy''' (tysk, på ungarsk '''Eszterházy''', slovakisk '''Esterházi''') er ei [[ungarn|ungarsk]] adelsslekt. Esterházy var ein gong mellom dei største landeigarane i Ungarn. Opphavleg var familien små landeigarar frå den litle staden [[Esteráza]], som ikkje finst lenger. Esterháza låg i nærleiken av [[Dunajská Streda]] og ville no ha vore ein del av det sørvestlege [[Slovakia]], men som då låg i Ungarn. Frå [[1421]] hadde dei ein eigedom i [[Galanta]]. Grev Nikolaus Esterhàzy (1583–1645) og sonen hans, fyrst Paul Esterházy (1635–1712) gjorde slekta betydningsfull. Familien vart delt i fire linjer: * den eldre [[Forchenstein]]-lina, grunnlagd av Nikolaus Esterházy, med sete i [[Eisenstadt]] (ungarsk Kismarton) * den yngre Forchtenstein-lina * [[Zvolen]]-lina, grunnlagd av Paul Esterházy (død [[1641]]) * [[Csesznek]]-lina, grunnlagd av Dániel Esterházy I [[1626]] vart Esterházy-familien teke opp i [[greve]]standen, og [[1712]] vart Forchtenstein-lina teke opp i [[fyrste]]standen av dei [[austerrike|austerrikske habsburgarane]]. Suksessen familien hadde, bygde på erobring av land, og lojalitet mot den [[Katolisisme|katolske]] kyrkja og særleg den austerrikske herskaren. På byrjinga av [[1900-talet]], var dei mellom dei største landeigarane i Habsburg-imperiet. Brorparten av eigedomane deira låg i det som no er Slovakia. Eit anna viktig sete for familien var i [[Eisenstadt]], der dei hadde eit slott frå [[1300-talet]], som vart gjenoppbygd [[1663]]-[[1672|72]]. Eisenstadt ligg i dag i den austlege delen av Austerrike, men fram til [[1920]] var det innanfor kongeriket Ungarn. [[Fil:Aerial image of Esterházy Palace and park, Fertőd (view from the south).jpg|mini|Esterházy-slottet i [[Fertőd]], tidlegare Esterháza.]] Slekta hadde elles bustadar i hele kongeriket og i [[Transilvania]], og mange av familielemene budde i [[Wien]]. På 1770-talet reiste fyrst Nikolaus Esterházy, som mislikte Wien, eit imponerande slott ved Eszterháza. Mange meiner slottet er den finaste av esterházyboligane, og det vert ofte kalla «det ungarske [[Versailles]]». Hovudlina til familien (den gamle Forchstein-lina) var stort sett [[tospråkleg]]—ungarsk som etniske ungarar og tysk som aristokratar. Dei familielemen som budde i andre område av Ungarn, med andre (hovudsakleg [[slavisk]]e) hovudspråk, meistra òg desse. Det var vanleg å nytta både dei tyske og dei ungarske versjonane av namna deira, i høve til kvar dei var. Slekta er kanskje best kjend i samband med [[Joseph Haydn]], som var kapellmeisteren deira. Han vart tilsett av fyrst Paul Anton i [[1761]]. Det noverande overhovudet for hovudlinar til familien, er fyrst Anton Rudolv Maria Georg Cristoph Hubertus Johannes Aglaë Esterházy von Galanta (fødd [[1936]]). Sonen og arvingen hans, prins Paul-Anton Nikolaus Maximilian, vart fødde i [[München]] i [[1986]]. Forfattaren [[Péter Estrházy]] er òg medlem av familien. == Bakgrunnsstoff == {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Ungarske adelsfamiliar]] [[Kategori:Austerrikske adelsfamiliar]] [[Kategori:Slovakiske adelsfamiliar]] [[Kategori:Ungarsk historie]] [[Kategori:Austerriksk historie]] [[Kategori:Slovakisk historie]] hflq9f3a9pga1as64sir8oqyyf595vk 0 83127 3663608 3663599 2026-07-26T12:53:55Z Ranveig 39 /* Systematisk inndeling */ Treliste 3663608 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | bilete = Vespula_germanica_Richard_Bartz.jpg | biletstorleik = 250px | bilettekst = [[Tyskkvefs]] (''Vespula germanica''), ein stikkekvefs | rekkje = Arthropoda | underrekkje = Hexapoda | klasse = Insecta | underklasse = Pterogyta | infraklasse = Neoptera | orden = Hymenoptera | klassifisert_av=Linné, 1758 | underordenar = Symphyta, Apocrita }} '''Vepsar''', '''kvefsar''' eller '''årevenger''' (Hymenoptera) er ein stor [[biologisk orden|orden]] insekt med membranøse venger ein lett kan sjå blodårene i. Gruppa omfattar mellom anna [[bie]]r, [[stikkekvefsar]], [[humler]] og [[maur]] og er truleg den tredje største gruppa insekt i verda. Det er beskrive over 125 000 ulike artar årevenger, men truleg er det totale artstalet langt høgare. Det gjeld òg dei 1292 artane som er registrerte i Noreg. == Kjenneteikn == Dei fleste årevenger har to par gjennomsiktige venger, der dei bakerste er små og fest til dei første med krokar. Antennene er velutvikla og finst i fleire variantar. Munndelane er som oftast forlenga, og som regel modifiserte til å ta opp nektar frå [[blome|blomar]]. Likevel har dei som regel funksjonelle mandiblar, det vil seie tyggjekjever. Hjå bier har ''labium'' (underleppa) fått vekse ut eit par para flikstrukturar som kallast ''glossae'' og ''paraglossae''. Det siste segmentet på mellomkroppen er redusert og samanvakse med første bakkroppssegment. Hoer har nesten alltid ein ''ovipositor'', eit eggleggingsorgan som hjå mange artar er omdanna til ein stikke- eller sagebrodd. == Kjønn == Eit særtrekk ein finn i årevengene (og i somme [[borkbille]]r) er den ''haplo-diploide'' måten å fastsetja kjønn på. Individ som er [[diploidi|diploide]] (har [[kromosom]]a sine arrangert i par) veks opp til hoer, medan [[haploidi|haploide]] individ (med halvparten så mange kromosom) veks opp til hannar. Dette tyder i praksis at befrukta egg alltid vert hoer, medan ubefrukta egg som klekkast likevel vert til hannar. Dette systemet har ført til at hoer av årevenger faktisk deler meir genmateriale med systrene sine enn dei gjer med sitt eige avkom, i alle fall målt i prosent. Ifølgje [[Bill Hamilton]]s [[slektskapsseleksjon]]steori er dette årsaka til at så mange av dei er [[eusosialitet|eusosiale]]. == Levesett == [[Fil:ES-1853.jpg|venstre|mini|240px|[[Maur]] lever i samfunn.]] Årevenger er aktive insekt med [[holometaboli|fullstendig forvandling]]. Larvane manglar bein og er ofte kvite og blaute. Dei er ofte parasittiske eller parasittoide, viss dei ikkje bur i eit bol og får mat hjå søskena sine (som hjå maur og bier). Det verkar som årevenger har ein evolusjonær tendens til å danna [[eusosialitet|eusosiale]] samfunn, det vil seie koloniar med fleire ulike [[kaste|kastar]] av morfologisk ulike individ som er spesialtilpassa ulike oppgåver. Som regel er det ei sentral dronning i ein koloni som produserer mengder av døtrer til å henta mat, fora larvar og forsvara bolet. Frå tid til annan vert det produsert nye dronningar og hannar, som svermar før hannane døyr og dronningane grunnlegg nye koloniar. Årevengehoer kan lagra sæd i kroppen sin og bruka han til å befrukta egga sine med heile resten av livet. == Evolusjon og systematikk == Dei eldste fossile årevengene er frå [[trias]]tida for 207-220 millionar år sidan og var [[plantekvefs]]ar som høyrde til [[biologisk familie|familien]] ''[[Xyelidae]]''. Dei første fossilane frå sosiale årevengegrupper dukka opp i [[krittida]]. Som regel har ein delt årevengene opp i to underordenar, ''[[Symphyta]]'' ([[plantekvefs]]ar) og ''[[Apocrita]]'' (andre kvefsar, [[bie]]r, [[humler]] og [[maur]]). Grunnlaget for dette er den såkalla ''kvefsetalja'', innsnøringa dyra har mellom mellom- og bakkroppen, som er unik for ''Apocrita''. Med [[fylogenetisk systematikk]] har ein derimot gått litt vekk frå dette systemet. Ein reknar nemleg med at ''Apocrita'' oppstod frå ''Symphyta''-familien ''[[Orussidae]]'', noko som fører til at ''Symphyta'' vert [[parafyletisk]]. == Systematisk inndeling == Vepsar er tradisjonelt delt inn i to grupper (underordenar), planteveps og stilkveps. {{treliste}} * '''Vepsar''' (Hymenoptera) (veps, humler og maur med fleire) ** [[Plantevepsar|Symphyta]] Plantevepsar; har ein sylindrisk kropp utan innsnøring i «midja», desse er rekna som dei mest primitive vepsane. Det er (truleg) rundt 750 artar, fordelt på 11 familiar, i Norrg. [[Bladvepsar]] (Tenthredinidae) er den største av desse med om lag 650 artar. Nyare forsking viser at gruppen plantevepser er ei [[parafyletisk gruppe]]. Det vil seia at [[stilkvepsar|stilkvepsane]] stammer frå ei av gruppenen av plantevepsar.<ref>[[Tree of Life Web Project]]. 1995. [http://tolweb.org/Hymenoptera/8232/1995.01.01 ''Hymenoptera. Wasps, ants, bees, and sawflies.'']</ref> *** [[Cephoidea]] – (blant anna: [[halmvepser]]) *** [[Megalodontoidea]] – (blant anna: [[spinnvepser]]; [[Megalodontesidae]]) *** [[Orussoidea]] *** [[Siricoidea]] (? trevepsar) – (blant anna: [[bartrevepsar]]; [[lauvtrevepsar]]) *** [[Tenthredinoidea]] – (blant anna: [[bladvepsar]]; [[rosebladvepsar]]; [[Pergidae]]; [[barvepsar]]; [[klubbvepsar]]) *** [[Xyeloidea]] ** [[stilkvepsar|Apocrita]] stilkvepsar; har som namnet skildrar ei «midje» med innsnøring. Det finst truleg meir enn {{nowrap|7 000}} artar, fordelt på 56 familiar, i Norge. Gruppa er vidare delt inn i to delgrupper. *** [[parasittvepsar|Parasitica]], parasittvepsar eller snyltevepsar (parafyletisk); dominert av [[snyltevepsar|snyltevepsane]] (Ichneumonidae) med (truleg) noko slikt som 4&nbsp;000 artar i Noreg. Dei vaksne vepsane er fredelege og kan ikkje stikka menneske. Dei et [[pollen]] og [[nektar]]. Desse vepsene er [[parasittar]] i larvestadiet. Dei legg egg i andre smådyr (vertsdyr), og larvane veks opp som parasittar i vertsdyret. Dei er det ein kallar ''parasitoidar'', [[parasittisme|parasittar]] som får næringa si utan å hindra det normale livet til verten i stor grad i byrjinga, men døden er sluttresultatet for verten. **** [[Ichneumonoidea]] – (blant anna: [[Darwinvepsar]]; [[Braconidae]]) **** [[Stephanoidea]] **** [[Trigonalyoidea]] **** [[Megalyroidea]] **** [[Evanioidea]] **** [[Ceraphronoidea]] – (blant anna: [[Ceraphronidae]]; [[Megaspilidae]]) **** [[Protoctrupoidea]] – (blant anna: [[Proctotrupidae]]; [[Diapriidae]]) **** [[Cynipoidea]] – (blant anna: [[gallevepser]]; [[Figitidae]]; [[Ibaliidae]]) **** [[Chalcidider]] (Calcaoidea) – (blant anna: [[fikenvepsar]]; [[Chalcidae]]; [[dvergsnyltevepsar]]<!-- Mymaridae -->; [[Eulophidae]]; [[Torymidae]]; [[Trichogrammatidae]]) **** [[Platygasteroidea]] *** [[broddvepser|Aculeata]], broddvepsar; er vepsar med ein brodd, men ikkje alle stikk. Fleire av vepsane i denne gruppa er [[sosiale insekt]] som lever i store insektsamfunn. Arbeidarane i desse samfunna er hoer som vanlegvis ikkje er forplantingsdyktige, [[eggleggningsrøyr]]et er omdanna til ein stikkebrodd. Det finst omtrent 600 artar, fordelt på 21 familiar, i Noreg. **** [[Chrysidoidea]] – (blant anna: [[gullvepser]] ; [[Bethylidae]]; [[Dryinidae]]) **** [[Sphecoidea]] – (blant anna: [[gravevepser]]) **** [[Vespoidea]] – (blant anna: [[stikkvepser]]; [[maur]]; [[Sapygidae]]; [[veivepser]]; [[maurveps]]; [[Scoliidae]]) **** [[Apoidea]] – (blant anna: [[humler]]; [[honningbier]]; [[Andrenidae]]; [[Colletidae]]) == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer 2002 * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Hymenopt.htm Norsk Entomologisk Forening] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hymenoptera|Hymenoptera]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. mars 2008.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger| ]] [[Kategori:Insekt]] 2tdaqfb1yqy26k89dltp03e61rug7vt 0 85179 3663606 3442481 2026-07-26T12:51:27Z Ranveig 39 Artslenkjer 3663606 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Stilkkvefsar''' eller '''stilkvepsar''' (''Apocrita'') er ein underorden under [[insekt]]gruppa ''[[Hymenoptera]]'' [[årevenger]]. Dei vert kjenneteikna av å ha ei karakteristisk innsnøring mellom mellom- og bakkroppen. Til gruppa høyrer mellom anna [[maur]], [[bie]]r, [[humler]] og mange ulike slag [[kvefsar]]. == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{biologispire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger]] fc1kgmgpn5c7zbhequhwhtp8udlyxg0 0 97478 3663658 3602471 2026-07-27T08:02:55Z Ranveig 39 Flikk 3663658 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Charles Wright Mills''' ({{levde|28. august|1916|20. mars|1962|Mills, C. Wright}}), med forfattarnamnet '''C. Wright Mills''', var ein USA-amerikansk [[sosiolog]] frå [[Texas]] i [[USA]]. Han var særleg oppteken av å studere makttilhøva i moderne samfunn, og av rolla intellektuelle spela i det USA-amerikanske samfunnet i tida etter 2. verdskrigen. == Liv og gjerning == Mills var fødd i [[Waco]] i delstaten Texas. Han avla eksamen ved universitetet i [[Austin]] i 1939. To år seinare tok han ein doktorgrad ved [[Wisconsin]]-universitetet. Frå 1946 arbeidde han ved Columbia-universitetet. Trass mange kontroversar vart han der verande til han døydde. Mills la ut på talrike tenestereiser, mellom anna var han i både [[Tyskland]] og i [[Sovjetunionen]]. På byrjinga av 1960-åra besøkte han [[Cuba]], som ein av dei fyrste USA-amerikanarane etter revolusjonen. Ei engasjert og kritisk-praktisk oppfatning av sosiologien var karakteristisk for den vitskapelege aktiviteten hans. Ein kan dele livsgjerninga hans opp i tre åtskilde fasar. I den fyrste fasen studerte han sosialfilosofi og tok elles inntrykk frå sosiologiske klassikarar som [[Karl Marx]], [[Thorstein Veblen]], [[Max Weber]], Gaetano Mosca og [[Vilfredo Pareto]]. Fase to var ein periode med grundige, empiriske arbeid; medan den tredje fasen samfattar begge interessefelta i ein særleg Arbeitsweise sosiologisk Reflexion. Ut av denne siste fasen kom hans bidrag til sosiologien; ''Two Styles of Social Science Research''; seinare vart tankane gjennomarbeidd og kom som ''The Sociological Imagination''. Mills fekk stor merksemd for trilogien han skreiv over sine undersøkingar av maktforholda i USA. Fyrste boka ''The New Men of Power. America's Labor Leaders'' tok føre seg arbeidar-sjiktet og kom ut i 1948. Tre år seinare kom studien over dei USA-amerikanske mellomlaga, ''White Collar: The American Middle Classes'', og til sist vart makteliten i USA nøye analysert i ''The Power Elite'' frå 1956. Mills hevda i boka om mellomklassen at personar tilsett i store firma var konservative, ettersom dei identifiserte seg med arbeidsgjevarane sine. Dessutan ber kvitsnippfolka på ei frykt mot statustap, noko som gjer at dei er vakt mot endringar i arbeidslivet og reformer i samfunnet. I boka ''The Power Elite'' omtala han det han kalla for «den høgre umoralen». Mills sikta då ikkje til personleg svikt eller private lytar, men ein [[institusjon]]alisert umoral sett i system. Eit system der pengar er einaste målestokken på framgang og [[moral]], og dei standardar som vert nytta for å vurdera verd berre er dei pekuniære. Mills kom med forslag om kva rettar og plikter som følgjer med offentleg samtale og [[demokrati]]: «I ei offentlegheit slik me forstår omgrepet er det omtrent like mange menneske som uttrykker meiningar som det er mottakarar av dei. Offentleg [[kommunikasjon]] er organisert slik at det er ein sjanse for å svara umiddelbart og effektivt på ei meining som er uttrykt offentleg. Meiningar som er forma av slik diskusjon finn lett uttrykk i verknadsfull handling, om nødvendig i motstrid til dei rådande [[autoritet]]ar. Mills meinte offentlegheita, ikkje minst [[fjernsyn]]et, har vorte einsretta for å skape «lukkelege konsumerande [[robot]]ar», noko som skaper eit [[samfunn]] med ein «elite» som kan manipulere «massen». Mills fremja eit syn om at sosiologane pliktar å opplyse massane og ikkje underordne seg statlege eller privat-økonomiske strukturar. == Litteratur == * Milch, Jan , (1992) . ''C.Wright Mills och hans sociologiska vision Om hans syn på makt och metod och vetenskap'' Uppsats i Sociologi Göteborgs Universitet H-T 1992 * Mills C. Wright, (1971). ''Makteliten'', Stockholm. (Originalets titel ''The Power Elite'', New York, Oxford Press, (1956) == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:de:C. Wright Mills|C. Wright Mills]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 8. april 2013.'' </div> == Bakgrunnsstoff == * [http://elite.asadi.org ''Videofilm om Makteliten''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140926031009/http://elite.asadi.org/ |date=2014-09-26 }} * [http://www.thirdworldtraveler.com/Book_Excerpts/PowerElite.html Utdrag frå ''Power Elite''] (engelsk) * [http://www.logosjournal.com/aronowitz.htm ''Mills Revival?'' av Stanley Aronowitz] * [http://www.monthlyreview.org/1007dawson.htm Intervju med døtrene til Mills] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417094015/http://www.monthlyreview.org/1007dawson.htm |date=2008-04-17 }} * [http://www.camden.rutgers.edu/~wood/207socimatination.htm Sociological Imagination]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20061106060908/http://ddl.uwinnipeg.ca/res_des/files/readings/cwmills-intel_craft.pdf C. Wright Mills om det intellektuella handverket] * [http://www.questia.com/library/book/the-causes-of-world-war-three-by-c-wright-mills.jsp C. Wright Mills: Thee causes of World War Three] * [http://www.csub.edu/~akebede/SOC502Mills2.pdf C.W. Mills, Structure of Power in American Society,British Journal of Sociology, Vol.9.No.1 1958] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:USA-amerikanske sosiologar]] [[Kategori:Folk frå Texas]] [[Kategori:Militærindustrielt kompleks]] owvzlhbrx0rba7y1anqcx4mtkgr6xfz 0 100396 3663605 655671 2026-07-26T12:51:01Z Ranveig 39 Endra omdirigeringsmål frå [[Årevengjer]] til [[Vepsar]] 3663605 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER[[Vepsar]] 2jrpwmvqp59l1hfz2rzb6sxmt8xz1mh 0 101385 3663613 3234420 2026-07-26T13:18:20Z Ranveig 39 3663613 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''Einar S. Løndal''' ({{levde|28. februar|1914|23. januar|2006|Løndal, Einar S.}}), var ein norsk [[spelemann]] frå [[Tuddal]] i [[Telemark]]. Han var son av [[Svein K. Løndal|Svein Løndal]] og yngre bror av [[Kjetil Løndal]] og [[Olav Løndal]]. Einar S. Løndal tok til med fela heller seint, men då han først byrja, om lag ved [[konfirmasjon]]salder, kom slåttane snøgt, fortalde han. Han hadde høyrt mykje spel frå barneåra, både frå faren Svein, og frå dei eldre brørne Olav og Kjetil. Det meste av spelet var etter faren. Saman med faren og brørne forma han ut det sermerkte [[Løndalsspel]]et som eiga tradisjonsgrein i Telemark. Einar vart bufast i Tuddal livet ut, på garden [[Sletta]], som han gifta seg til, i [[Hovdegrenda]] i Tuddal. Etter at brørne hans døydde, var Einar Løndal den store tradisjonsberaren i dalen, og vart oppsøkt av mange yngre folkemusikarar, mellom dei [[Anne Hytta]] og [[Per Anders Buen Garnås]]. Spelemannen [[Nils Sletta]] har og mesteparten av stoffet sitt etter Einar. Einar S. Løndal var ein god kappleiksspelemann og vann ei rekkje gonger. Han sermerkte seg med eit meir atterhalde spel enn broren Kjetil, og er kanskje mest kjend for framføringa si av [[gangaren Førnesbrunen]]. Han var aktivt med i kappleikslivet så lenge han evna det, og spela til han var over nitti år. Han synte stor interesse for dei yngre spelemennene, og han var ihuga til stades for å lye på dei. Då [[landskappleiken]] vart halde på [[Rauland]] i 1994, stod han framfor scena for å få med seg så mykje som mogleg av spelet i hardingfeleklassene, og var ein takksam tilhøyrar. [[Hardingfeleverket]] har registrert 13 slåttenedskrifter etter Einar S. Løndal. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske folkemusikarar]] [[Kategori:Folk frå Hjartdal]] i3n17p5ixcpp491ppmvq0uguxzce4ft 0 102816 3663632 3352241 2026-07-27T01:06:07Z ~2026-41861-35 157308 skriveleif 3663632 wikitext text/x-wiki {{geoboks|øygruppe}} [[Fil:New Siberian Islands map.png|mini|Kart over Anzjuøyane, ein del av Nysibirøyane.]] '''Anzjuøyane''' eller '''Anjouøyane''' ([[russisk]] острова Анжу) er den største øygruppa innan [[Nysibirøyane]] i [[Russland]]. Dei inkluderer [[Kotelnyjøya]], [[Faddejevskijøya]], [[Nysibir]] og [[Belkovskijøya]]. Til saman har dei eit areal på om lag {{areal|29000}}. Anzjuøyane er kalla opp etter den russiske oppdagaren [[Pjotr Fjodorovitsj Anjou|Pjotr Anjou]]. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Anzhu Islands|Anzhu Islands]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. august 2008.'' {{refslutt}} {{Øyar i Laptevhavet}} {{Øyar i Aust-Sibir-havet}} {{koord|75|28|30|N|143|02|31|E|vising=tittel|region:RU_type:isle_source:dewiki}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nysibirøyane]] [[Kategori:Øyar i Russland]] [[Kategori:Laptevhavet]] [[Kategori:Aust-Sibir-havet]] 2lnc51l3gefihltwvu5cyo2956n78c9 10 112971 3663623 3338775 2026-07-26T15:15:10Z HerVal7752 105842 Småfiks 3663623 wikitext text/x-wiki {{navboks |namn = Byar i Basjkortostan |tittel = Byar i [[Basjkortostan]] |over = Hovudstad: [[Ufa]] |listeklasse = hlist |biletevenstre = [[Fil:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|40px|Våpenet til Basjkortostan]] |bilete = [[Fil:Flag of Bashkortostan.svg|40px|border|Flagget til Basjkortostan]] |liste1 = * [[Agidel]] * [[Bajmak]] * [[Belebej]] * [[Beloretsk]] * [[Birsk]] * [[Blagovesjtsjensk i Basjkortostan|Blagoveshchensk]] * [[Davlekanovo]] * [[Djurtjuli]] * [[Isjimbaj]] * [[Janaul]] * [[Kumertau]] * [[Meleuz]] * [[Mezjgorje i Basjkortostan|Mezjgorje]] * [[Neftekamsk]] * [[Oktjabrskij i Basjkortostan|Oktjabrskij]] * [[Salavat i Russland|Salavat]] * [[Sibaj]] * [[Sterlitamak]] * [[Tujmazy]] * [[Utsjaly]] }}<includeonly>[[Kategori:Byar i Basjkortostan]]</includeonly><noinclude> [[Kategori:Russiske navigasjonsmalar geografi|Basjkortostan]] </noinclude> rj2wi88st166goc6t9vdefifxjyvswm 10 113499 3663621 3568643 2026-07-26T15:11:17Z HerVal7752 105842 Småfiks 3663621 wikitext text/x-wiki {{Navboks |namn = Byar i Arkhangelsk oblast |tittel = Byar i [[Arkhangelsk oblast]] |listeklasse = hlist |bilete = [[Fil:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|60px|Våpenskjoldet til Arkhangelsk oblast]] |biletevenstre = [[Fil:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|60px|border|Flagget til Arkhangelsk oblast]] |over = Administrativt senter: [[Arkhangelsk]] |liste1 = * [[Kargopol]] * [[Korjazjma]] * [[Kotlas]] * [[Mezen]] * [[Mirnyj i Arkhangelsk oblast|Mirnyj]] * [[Narjan-Mar]] * [[Njandoma]] * [[Novodvinsk]] * [[Onega i Arkhangelsk oblast|Onega]] * [[Severodvinsk]] * [[Sjenkursk]] * [[Solvytsjegodsk]] * [[Velsk]] }}<includeonly>[[Kategori:Byar i Arkhangelsk oblast]]</includeonly><noinclude> [[Kategori:Russiske navigasjonsmalar geografi|Arkhangelsk oblast]] </noinclude> brwr7b6nyeqy9did07jz9swt6t4mxqc 10 113502 3663622 2981306 2026-07-26T15:13:28Z HerVal7752 105842 Småfiks 3663622 wikitext text/x-wiki {{navboks |namn = Byar i Belgorod oblast |tittel = Byar i [[Belgorod oblast]] |listeklasse = hlist |over = Administrativt senter: [[Belgorod]] |biletevenstre = [[Fil:Coat of Arms of Belgorod Oblast.png|40px|Våpenskjoldet til Belgorod oblast]] |bilete = [[Fil:Flag of Belgorod Oblast.svg|40px|border|Flagget til Belgorod oblast]] |liste1 = * [[Aleksejevka i Belgorod oblast|Aleksejevka]] * [[Birjutsj]] * [[Grajvoron]] * [[Gubkin]] * [[Korotsja]] * [[Novyj Oskol]] * [[Sjebekino]] * [[Staryj Oskol]] * [[Stroitel]] * [[Valujki]] }}<includeonly>[[Kategori:Byar i Belgorod oblast]]</includeonly><noinclude> [[Kategori:Russiske navigasjonsmalar geografi|Belgorod oblast]] </noinclude> mlvsy9mxxxq9vb9ipsig2416xc0zooj 0 135737 3663647 3242302 2026-07-27T07:40:01Z Ranveig 39 +Ref. 3663647 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''George Perle''' ({{datoar}}) var ein amerikansk [[komponist]] og [[musikkteori|musikkteoretikar]]. Perle komponerte med ein teknikk han kalla tolvtonetonalitet, som er relatert til, men ikkje den same som [[tolvtoneteknikken]]. I 1986 fekk han [[Pulitzerprisen]] for verket ''[[Wind Quintet No. 4]]''.<ref name="Grove">{{cite encyclopedia |last=Lansky |first=Paul |author-link=Paul Lansky |year=2009 |orig-year=2001 |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |title=Perle, George |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.21345 |isbn=978-1-56159-263-0 |url-access=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000021345 }}</ref> == Kjelder == <references/> <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:George Perle|George Perle]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. juli 2009.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:USA-amerikanske komponistar]] [[Kategori:Folk frå New Jersey]] [[Kategori:Pulitzerpris-vinnarar]] nn21c4orra7a0cfrcebdddil4zqz26n 0 140466 3663674 3367468 2026-07-27T11:13:09Z Ranveig 39 Fortid 3663674 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Ieoh Ming Pei''', kjend som '''I.M. Pei''' ({{datoar}}), var ein [[Folkerepublikken Kina|kinesiskf]]ødd arkitekt busett i [[USA]]. Han var ein av dei mest vidgjetne arkitektane i verda, og er rekna for å vera den siste store [[modernistisk arkitektur|modernistiske arkitekten]]. Pei teikna fleire eigenarta, monumentale byggverk, mellom anna glaspyramiden utanfor [[Louvre]] i [[Paris]], skyskraparen til [[Bank of China]] i [[Hongkong]] og [[National Gallery of Art]] i [[Washington, D.C.]]. == Kjelder == * [http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9327081 caplex.no - Pei, I. M.] {{spire|arkitektur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Arkitektar frå USA]] [[Kategori:Kinesiske arkitektar]] iwpntgnaq7b1ovbjpnp3y01wcmj6ez2 0 143639 3663652 3377278 2026-07-27T07:50:07Z Ranveig 39 Malar 3663652 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''Eric Eady''' ({{datoar}}) var ein britisk [[meteorolog]] som lagde [[Eady-modellen]] for [[baroklinitet|baroklinsk instabilitet]], som skapar [[vêr]]system. Eady fekk ein [[B.Sc.]] i [[matematikk]] og i 1937 hadde han vorte [[vêrvarslar]] hos [[Met Office|Det britiske meteorologiske instituttet]]. I 1946 starta han på doktorgraden i matematikk ved [[Imperial College]]. Oppgåva hans omhandla ''Teorien om utviklinga i dynamisk meteorologi''.<ref>{{cite book|last=Vallis|first=Geoffery K.|title=Atmospheric and oceanic fluid dynamics: fundamentals and large-scale circulation|publisher=Cambridge University Press|year=2006|page=292|isbn=9780521849692|url=http://books.google.ca/books?id=cC0Kye7nHEEC&pg=PA292|accessdate=2009-11-17}}</ref> ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Eric Eady|Eric Eady]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. november 2009.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{fotnoteliste}} {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Britiske meteorologar]] 59p0gghemthamzrdhg50uq12ioe02fr 0 156784 3663673 3248497 2026-07-27T11:12:14Z Ranveig 39 Flikk 3663673 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''Christoffer Gedde Oftedahl''' ({{datoar}}) var ein norsk [[geolog]]. Han var statsgeolog ved [[Noregs geologiske undersøkingar]] frå 1952 og 1957, og frå 1957 var han professor ved [[NTH]]. Han arbeida mykje med [[permtida|permiske]] [[vulkansk bergart|vulkanske bergartar]] i [[Oslofeltet]] og [[mineralogi]]en til [[feltspat]]en. Som sakprosaforfattar skreiv han oversiktsverket ''Norges geologi'' og fleire populærvitskaplege bøker. ==Kjelder== *{{snl|Christoffer_Gedde_Oftedahl|Christoffer Gedde Oftedahl|av=Inge Bryhni}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske geologar]] [[Kategori:Norske geologiprofessorar]] [[Kategori:Norske sakprosaforfattarar]] nkboca3cih3p1l3nwhihnusimouhmzn 0 161918 3663614 3239500 2026-07-26T13:19:59Z Ranveig 39 3663614 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} [[Jan Henrik Olstad]] ({{levde|4. april|1914|19. juli|2010|Olstad, Jan Henrik}}) var ein norsk [[offiser]], [[frimurar]], [[historikar]] og [[statsarkivar]]. Han var fødd på Lillehammer. Etter artium i 1933 tok han [[befalsskule]], og hadde sett seg ut ei karriere som [[forstmann]], men valde filologisk studium. Han vart [[cand. philol.]] i 1941 med hovudfag i historie. Frå 1938 hadde han arbeidd i Riksarkivet som arbeidshjelp og vikar. Han vart tilsett som arkivar i Riksarkivet i 1941, og utnemnd til førstearkivar i 1947. Han var statsarkivar i Hamar frå 1961, og vart der til han pensjonerte seg hausten 1983. Jan H. Olstad tenestegjorde som [[fenrik]] ved 6. Kompani av [[Nøytralitetsvaktbataljonen]] under dei harde kampane mot tyske invasjonsstyrkar på [[Strandlykkja]] i april 1940. Han kom tidleg med i motstandsarbeid, og vart arrestert 26. august 1944. Han sat i [[Møllergata 19]] til han 2. desember 1944 vart overført til [[Grini]], og sat der til freden kom. Som offiser og historikar vart han oppnemnd som sekretær for [[den militære undersøkelseskommisjonen]], nedsett ved kgl. res. 25. januar 1946 for å sjå på «militære myndigheters forhold før og under felttoget i Norge i 1940». Han var sekretær til han i 1947 vart utnemnd til embetet som førstearkivar i Riksarkivet. ==Publikasjonar== * ''Folketælling 1. Februar 1801 ifl. Reskr. 28. November 1800 : [registratur]'', (1942), * ''Med hjul over Mjøsa gjennom hundre år : D/S Skibladner 1856-1956'' (1956), * Utenriksdepartementet si ''How to trace your ancestors in Norway'' (i 9 opplag 1954-1996, samla opplag rundt 100 000), * ''Skibladner 1856-1981'' (1981), * ''Det skjedde - : en dagbok fra Hamar 1849-1949'' (1989), * ''Mer lys : noen trekk fra frimureriets start, vekst og utbredelse i det indre østlandsområde'' (1995), * ''Jan H. Olstad og Knut J. Tallhaug samtaler om bakgrunnen for opprettelsen av St. Johanneslogen St. Halvard i 1908'' (1998) og * ''Skibladner : verdens eldste hjuldamper i drift'' (1999). ==Bakgrunnsstoff== * [http://da2.uib.no/cgi-win/WebBok.exe?slag=lesbok&bokid=milundersok Rapport fra den militære undersøkelseskommisjon av 1946] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske historikarar]] [[Kategori:Norske offiserar]] [[Kategori:Norske frimurarar]] [[Kategori:Medlemer av Milorg]] [[Kategori:Folk frå Lillehammer]] jttfccxv91lbpp4rlh1se2i9m5ni4iy 0 169507 3663653 3419580 2026-07-27T07:56:40Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Lars Bremnes (1916-)]] til [[Lars Bremnes (1916-2011)]] 3419580 wikitext text/x-wiki {{om||musikaren frå Svolvær|Lars Bremnes}} {{Infoboks biografi|namn=Lars Bremnes }} '''Lars Bremnes''' ({{levde|5. mars|1916|22. februar|2011|Bremnes, Lars}}) var ein norsk fiskar, landhandlar, lokalpolitikar og organisasjonsmann frå [[Bremnes i Bremanger|Bremnes]] på [[Byrknesøy]] i [[Gulen kommune]]. Han er gift med Inga. Inga og Lars Bremnes styrte landhandelen på Bremnes, Bremnes Handel ei stund etter at dei tidlegare eigarane hadde flytt bort. Sidan Lars var mykje borte på fiske, fall mykje av arbeidet på Inga og borna. Men ettersom borna vart vaksne og flytte vekk, gav Lars og Inga Bremnes opp å driva landhandelen, og han vart lagt ned i 1964. Lars Bremnes var medlem i styret i [[Sogn og Fjordane Fiskarlag]] i 18 år, mykje av tida også nestformann. Bremnes var også medlem av styret i [[Sogn og Fjordane Fiskesalslag]] frå 1959 til 1981. Dessutan var han medlem av representantskapen i fiskesalslaget i mange år, også som ordførar. I tillegg har Lars Bremnes vore kommunestyrerepresentant og formannskapsmedlem i åtte år. == Kjelder == * [http://nrk.no/sf/leksikon/index.php/Lars_Bremnes Sogn og Fjordane Fylkesleksikon om Lars Bremnes.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.scandion.no/sognogfjordane/gulen/lokalhistorie/varehandel/bremnes/1.html Berit Austgulen om Bremnes Handel på scandion.no] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lokalpolitikarar i Gulen]] [[Kategori:Folk frå Gulen]] 9txj4y6ly6c47ulw8zr4q5vs2ej7ryz 3663655 3663653 2026-07-27T07:57:29Z Ranveig 39 Alt i fortid. 3663655 wikitext text/x-wiki {{om||musikaren frå Svolvær|Lars Bremnes}} {{Infoboks biografi|namn=Lars Bremnes }} '''Lars Bremnes''' ({{levde|5. mars|1916|22. februar|2011|Bremnes, Lars}}) var ein norsk fiskar, landhandlar, lokalpolitikar og organisasjonsmann frå [[Bremnes i Bremanger|Bremnes]] på [[Byrknesøy]] i [[Gulen kommune]]. Han var gift med Inga. Inga og Lars Bremnes styrte landhandelen på Bremnes, Bremnes Handel, ei stund etter at dei tidlegare eigarane hadde flytt bort. Sidan Lars var mykje borte på fiske, fall mykje av arbeidet på Inga og borna. Men ettersom borna vart vaksne og flytte vekk, gav Lars og Inga Bremnes opp å driva landhandelen, og han vart lagt ned i 1964. Lars Bremnes var medlem i styret i [[Sogn og Fjordane Fiskarlag]] i 18 år, mykje av tida også nestformann. Bremnes var også medlem av styret i [[Sogn og Fjordane Fiskesalslag]] frå 1959 til 1981. Dessutan var han medlem av representantskapen i fiskesalslaget i mange år, også som ordførar. I tillegg var Lars Bremnes kommunestyrerepresentant og formannskapsmedlem i åtte år. == Kjelder == * [http://nrk.no/sf/leksikon/index.php/Lars_Bremnes Sogn og Fjordane Fylkesleksikon om Lars Bremnes.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.scandion.no/sognogfjordane/gulen/lokalhistorie/varehandel/bremnes/1.html Berit Austgulen om Bremnes Handel på scandion.no] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lokalpolitikarar i Gulen]] [[Kategori:Folk frå Gulen]] geydyprotmwl71vee45ev1paakyg4rr 0 175342 3663671 3237420 2026-07-27T09:11:15Z Ranveig 39 Typ. 3663671 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''John Henry Creach''', kjend som '''Papa John Creach''' ({{levde|28. mai|1917|22. februar|1994|Creach, Papa John}}), var ein amerikansk fiolinist som spelte for [[Jefferson Airplane]] (1970–1975), [[Hot Tuna]], [[Jefferson Starship]], [[Jefferson Starship - The Next Generation]], [[San Francisco All-Stars]] (1979–1984), [[The Dinosaurs]] (1982–1989) og [[Steve Taylor]]. Creach byrja å spele fiolin i barar i [[Chicago]] då familien flytte dit i 1935, og han vart etter kvart med eit lokalt kabaretband, The Chocolate Music Bars. Han flytta til Los Angeles i 1945 og spelte på Chi Chi Club, og arbeidde på ein passasjerdampar. I 1967 spelte han i [[Parisian Room]], då han vart «oppdaga» av trommeslagaren [[Joey Covington]]. Då Covington vart med i The Jefferson Airplane i 1970, introduserte han dei for Creach, som vart invitert med i Hot Tuna. Publikumsresponsen på dette overtydde resten av Airplane at det var verdt å ta han inn i bandet. Han var med bandet dei neste fem åra. Han var seinare fleire gonger gjesteartist for Jefferson Starship. I 1992 vart han eit av dei originale medlemmane av [[Jefferson Starship - The Next Generation]], og spelte med dei til han døydde av [[hjarteattakk]] i 1994, 76 år gammal. == Diskografi == *''[[First Pull Up, Then Pull Down]]'' (1971) — Hot Tuna *''[[Bark av Jefferson Airplane|Bark]]'' — Jefferson Airplane (1971) *''[[Papa John Creach av Papa John Creach|Papa John Creach]]'' (1971) *''[[Burgers av Hot Tuna|Burgers]]'' (1972) — Hot Tuna *''[[Long John Silver av Jefferson Airplane|Long John Silver]]'' - Jefferson Airplane (1972) *''[[Filthy!]]'' (1972) *''[[Thirty Seconds Over Winterland]]'' - Jefferson Airplane (1973) *''[[Baron Von Tollbooth & the Chrome Nun]]'' - Paul Kantner, Grace Slick & David Freiberg (1973) *''[[Playing My Fiddle for You]]'' (1974) *''[[Dragon Fly]]'' — Jefferson Starship (1974) *''[[Red Octopus]]'' — Jefferson Starship (1975) *''[[I'm The Fiddle Man]]'' (1975) *''[[Rock Father]]'' (1976) *''[[The Cat and the Fiddle]]'' (1977) *''[[Inphasion]]'' (1978) *''[[Historic Live Tuna]]'' (1985) *[[I Predict 1990]] - Steve Taylor (1987) *''[[Papa Blues]]'' (1992) *''Best Of Papa John Creach'' (1994) ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Papa John Creach|Papa John Creach]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 9. februar 2011.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Pittsburgh]] [[Kategori:USA-amerikanske fiolinistar]] [[Kategori:Jefferson Airplane-medlemmar]] [[Kategori:Jefferson Starship-medlemmar]] 6k9a1rvyosshdh5or9n8b5pv8q8arpk 0 191998 3663663 3237096 2026-07-27T08:07:31Z Ranveig 39 Flikk 3663663 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Morris L. West''' eller '''Morris Langlo West''' ({{levde|26. april|1916|9. oktober|1999|West, Morris}}) var ein australsk forfattar. Han tenestegjorde i hæren under [[Stillehavskrigen]], og var 1945–1954 leiar for eit av dei største radioreklamebyråa i Australia. Han lagde radio- og fjernsynsprogram, reportasjar og høyrespel. I romanane handsama West alvorlege, ofte religiøse tema og politiske hendingar av global tyding. Fleire av bøkene er blitt filmatiserte, og nokre omarbeidde han sjølv til skodespel. ==Bibliografi== West skreiv fleire populære romanar, mellom andre: *''The Devil's Advocate'' (1959; norsk omsetjing ''Djevelens advokat'', 1961) *''The Shoes of the Fisherman'' (1963; norsk omsetjing ''Fiskerens sko'', same år) *''The Salamander'' (1973; norsk omsetjing ''Salamanderen'', 1974) *''Proteus'' (1979; norsk omsetjing same år) *''The Clowns of God'' (1981; norsk omsetjing ''Guds klovner'', same året) *''Cassidy'' (1986; norsk omsetjing 1987) *''Masterclass'' (1988; norsk omsetjing ''Mesterstykket'', 1993) * ''Lazarus'' (1990; norsk omsetjing 1991) * ''The Ringmaster'' (1991) * ''The Lovers'' (1993; norsk omsetjing ''Dager med Giulia'', 1995). ==Kjelder== *{{snl|Morris_L._West|Morris L. West|av=Lynette Hinrichsen}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Australske forfattarar]] [[Kategori:Australske dramatikarar]] [[Kategori:Folk frå Melbourne]] [[Kategori:Order of Australia]] gm1ahy2atsqhbjwxfqckvo4bsd81mgl 0 201614 3663644 3240410 2026-07-27T07:07:35Z Ranveig 39 Litt meir frå sv: 3663644 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Nils Håkan Torbjörn Linnman''', kjend som '''Nils Linnman''' ({{levde|17. juli|1915|29. desember|2002|Linnman, Nils}}), var ein [[Sverige|svensk]] forfattar og programleiar. Han byrja [[Sveriges Radio]] i 1945 for å laga jordbruksprogram,<ref>{{bokref|titel=Nationalencyklopedin |år=2000|utgivare=Bokförlaget Bra Böcker AB|isbn=91-7133-749-0 |utgivningsort=Höganäs|kapitel=Linnman, Nils}}</ref> men blei best kjend for ulike naturprogram i radio og TV. Han blei kjend for å introdusera ein ny stil, der han gjorde opptak utandørs utan manus,slik at «naturen fick tala för sig själv».<ref>{{kjelde www|url=http://www.sr.se/cgi-bin/ekot/artikel.asp?artikel=165056|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070316071303/http://www.sr.se/cgi-bin/ekot/artikel.asp?artikel=165056|arkivdato=2007-03-16 |dato= 30. desember 2002|tittel=Radio- och TV-profilen Nils Linnman har avlidit|utgjevar=sr.se}}</ref> Han er særleg knytt til den langvarige programserien ''Korsnäsgården'', som blei send på TV på 1960- og 70-talet.<ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=1602&artikel=809753 «Midvinternatt med Nils Linnman.»] Sverigesradio.se. Vitja 29. november 2012.</ref>. Han var kommentator for [[Sverige]] under [[Eurovision Song Contest 1957]], sjølv om landet ikkje deltok i tevlinga. ==Kjelder== <references/> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Nils Linnman|Nils Linnman]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 21. desember 2011.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Svenske forfattarar]] [[Kategori:Svenske programleiarar]] cowz70gvukers94xp2all9v41gl0b05 3663645 3663644 2026-07-27T07:07:56Z Ranveig 39 3663645 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Nils Håkan Torbjörn Linnman''', kjend som '''Nils Linnman''' ({{levde|17. juli|1915|29. desember|2002|Linnman, Nils}}), var ein [[Sverige|svensk]] forfattar og programleiar. Han byrja i [[Sveriges Radio]] i 1945 for å laga jordbruksprogram,<ref>{{bokref|titel=Nationalencyklopedin |år=2000|utgivare=Bokförlaget Bra Böcker AB|isbn=91-7133-749-0 |utgivningsort=Höganäs|kapitel=Linnman, Nils}}</ref> men blei best kjend for ulike naturprogram i radio og TV. Han blei kjend for å introdusera ein ny stil, der han gjorde opptak utandørs utan manus,slik at «naturen fick tala för sig själv».<ref>{{kjelde www|url=http://www.sr.se/cgi-bin/ekot/artikel.asp?artikel=165056|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070316071303/http://www.sr.se/cgi-bin/ekot/artikel.asp?artikel=165056|arkivdato=2007-03-16 |dato= 30. desember 2002|tittel=Radio- och TV-profilen Nils Linnman har avlidit|utgjevar=sr.se}}</ref> Han er særleg knytt til den langvarige programserien ''Korsnäsgården'', som blei send på TV på 1960- og 70-talet.<ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=1602&artikel=809753 «Midvinternatt med Nils Linnman.»] Sverigesradio.se. Vitja 29. november 2012.</ref>. Han var kommentator for Sverige under [[Eurovision Song Contest 1957]], sjølv om landet ikkje deltok i tevlinga. ==Kjelder== <references/> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Nils Linnman|Nils Linnman]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 21. desember 2011.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Svenske forfattarar]] [[Kategori:Svenske programleiarar]] fy5rhxss23z2mdg4agmjm8e4gxun48d 0 208235 3663656 3242732 2026-07-27T07:59:30Z Ranveig 39 Mrk 3663656 wikitext text/x-wiki {{Infoboks vitskapsfolk |namn = Vitalij L. Ginzburg |bilete = Виталий Лазаревич Гинзбург.jpg |fødd = 4. oktober 1916 |fødestad = [[Moskva]] i [[Det russiske keisardømet]] |død = {{dødsdato og alder|2009|11|08|1916|10|4|}} |dødsstad = [[Moskva]] i [[Russland]] |nasjonalitet = [[Russland|Russisk]] |etnisitet = [[Jødisk]] |fagfelt = [[Teoretisk fysikk]] |arbeidsstader = [[Lebedev-instituttet]] |alma mater = [[Statsuniversitetet i Moskva]] |doktorgradsrettleiar = [[Igor Tamm]] |kjend for = [[Plasma]] i [[superfluid]]itet |prisar = [[Nobelprisen i fysikk]] (2003)<br />[[Wolfprisen|Wolfprisen i fysikk]] (1994/95) |religion = [[Ateisme]] }} '''Vitalij Lazarevitsj Ginzburg'''{{mrk|[[russisk skrift]] Виталий Лазаревич Гинзбург}} ({{levde|4. oktober|1916|8. november|2009|Ginzburg, Vitalij}})<ref>{{kjelde www|tittel = Katalog der Deutschen Nationalbibliothek|url = https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%253D120935368|vitja = 2015-10-07}}</ref><ref>{{kjelde www|tittel = Умер академик Виталий Гинзбург|url = http://lenta.ru/news/2009/11/09/ginzburg/|verk = lenta.ru|vitja = 2015-10-07}}</ref> var ein [[Russland|russisk]] [[fysikar]]. Ginzburg tok [[doktorgrad]] i [[fysikk]] ved [[Universitetet i Moskva]] i 1940. Han var tidlegare sjef for teorigruppa på P.N. Lebedev Physical Institute i Moskva. I 1937 gifta han seg med Olga Zamsja. I 1946 gifta han seg igjen, med Nina Ginzburg, som hadde vore eitt år i fengsel etter falske anklagar for å ha prøvd å myrde [[Josef Stalin]].<ref>{{kjelde www|tittel = Виталий Гинзбург: С Ландау трудно было спорить|url = http://www.rg.ru/2006/09/20/ginzburg.html|verk = Российская газета|vitja = 2015-10-08}}</ref> I 2003 mottok han [[Nobelprisen i fysikk]] ''for banebrytande innsats innan teorien for [[superleiar]]ar og [[superfluid]]''. Han fekk halvparten av prispengane, medan russiske [[Aleksej Abrikosov]] og [[Storbritannia|britiske]] [[Anthony James Leggett|Anthony J. Leggett]] mottok den andre halvparten.<ref>{{kjelde www|tittel = The Nobel Prize in Physics 2003|url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/|verk = www.nobelprize.org|vitja = 2015-10-06}}</ref> Han har òg mottatt [[Wolfprisen]] i fysikk. Ginzburg døydde 8. november 2009 på grunn av hjerteinfarkt.<ref>{{kjelde www|tittel = AFP: Russian bomb physicist Ginzburg dead at 93|url = https://web.archive.org/web/20100413182755/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5go4kP_-j3KImd2MgzV-hT0UIy86w|dato = 2010-04-13|vitja = 2015-10-08}}</ref> Han vart gravlagt 11. november 2009 i [[Novodevitsjijgravstaden]] i [[Moskva]].<ref>{{kjelde www|tittel = Академик Гинзбург похоронен на Новодевичьем кладбище в Москве|url = http://ria.ru/society/20091111/193025559.html|verk = РИА Новости|vitja = 2015-10-08}}</ref><ref>{{Kilde www|tittel = Московские могилы. Гинзбург В.Л.|url = http://www.moscow-tombs.ru/2009/ginzburg_vl.htm|verk = www.moscow-tombs.ru|besøksdato = 2015-10-08}}</ref> ==Merknadar== {{Merknadar}} ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Vitalij Ginzburg|Vitalij Ginzburg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 22. februar 2012.'' {{refslutt}} {{Nobelprisen i fysikk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Russiske fysikarar]] [[Kategori:Russiske nobelprisvinnarar]] [[Kategori:Jødiske nobelprisvinnarar]] [[Kategori:Nobelprisen i fysikk]] [[Kategori:Folk frå Moskva]] [[Kategori:Medlemmar av Royal Society]] [[Kategori:Leninprisen]] [[Kategori:Fysikarar på 1900-talet]] [[Kategori:Medlemmar av Det sovjetiske vitskapsakademiet]] [[Kategori:Medlemmar av Det russiske vitskapsakademiet]] [[Kategori:Medlemmar av United States National Academy of Sciences]] [[Kategori:Elevar ved Universitetet i Moskva]] [[Kategori:Det sovjetiske kjernevåpenprogrammet]] [[Kategori:Lomonosov-medaljen]] [[Kategori:Leninordenen]] [[Kategori:Russiske astronomar]] [[Kategori:Russiske jødar]] [[Kategori:Jødiske vitskapsfolk]] [[Kategori:Russiske oppfinnarar]] [[Kategori:Sovjetiske fysikarar]] [[Kategori:Stalinprisen]] [[Kategori:Superleiing]] [[Kategori:Wolfprisen i fysikk]] [[Kategori:Teoretiske fysikarar]] kpjy2hz700gu6m0t1qkbu7icfkujikd 0 209024 3663611 3236007 2026-07-26T13:11:09Z Ranveig 39 Flikk 3663611 wikitext text/x-wiki {{infoboks skodespelar}} Sir '''Alec Guinness''', fødd '''Alec Guinness de Cuffe''' ({{levde|2. april|1914|5. august|2000|Guinness, Alec}}), var ein britisk skodespelar kjend frå fleire store filmproduksjonar, m.a. [[Lawrence of Arabia]], [[Broen over Kwai]] og dei tre tidlegaste [[Star Wars]]-filmane. == Biografi == Alec Guinness de Cuffe vart fødd og voks opp i [[London]]. Han gjekk vidare til å studera drama etter grunnskulen og hadde sin fyrste spelejobb på teater på 20-årsdagen sin. I 1936, 2 år seinare spelte han ei rolle i [[John Gielgud]] si oppsetjing av [[Hamlet]]. Same året vart han tilsett ved teateret [[Old Vic]], og i denne perioden blei han kjend med teatermiljøet i [[London]] og fekk mange vener blant skodespelarane han jobba med. I løpet av 1930-talet spelte Guinness m.a. i [[Richard II]], [[Kjøpmannen i Venedig]], [[Romeo og Julie]] og [[Stormen av Shakespeare|Stormen]] av [[Shakespeare]]. I 1939 omarbeidde Guinness romanen ''Store forventninger'' av [[Charles Dickens]] til teaterstykke, der han sjølv spelte ''Herbert Pocket''. Stykket vart vellukka, og regissør [[David Lean]], som såg stykket, filmatiserte det og gav det ut i 1946. Igjen spelte Guinness ''Herbert Pocket'', og dette vart debuten hans som filmskodespelar (bortsett frå ei statistrolle frå 1934). Alec Guinness tente i marinen under [[andre verdskrigen]]. I 1946 vendte han tilbake til [[Old Vic]] og blei der i to år etter mange teaterroller. Etter dette spelte han ved andre teater, og hadde si siste rolle i 1989. ===Filmkarriere === Alec Guinness spelte i mange store filmproduksjonar frå 1950-åra og utover. I 1956 spelte han saman med [[Grace Kelly]] i [[Svanen]]. Året etter spelte han mot [[William Holden]] i krigsfilmen [[Broen over Kwai]], som Guinness vann [[Oscar-prisen]] som ''beste skodespelar'' for. I 1959 hadde han hovudrolla i [[Vår mann i Havana]], i 1962 var han med i storproduksjonen [[Lawrence of Arabia]] i rolla som ''Prins Feisal'', og i 1964 spelte han [[Marcus Aurelius]] i [[Romerrikets fall]]. Året etter var han [[bolsjevik]]leiar i filmatiseringa av ''Doktor Zhivago'' av [[Boris Pasternak]]. I 1970 spelte han [[Kong Karl I]] i den historiske filmen ''Cromwell''. Sjølv meinte Guinness at hans beste filmopptreden var som [[Adolf Hitler]] i ''Hitler: The Last Ten Days'' (1973). I 1977 fekk Alec Guinness rolla som jediriddaren ''Obi Wan-Kenobi'' i [[Filmen Star Wars|Star Wars]]. Desse [[George Lucas]]-filmane gav Guinness eit heilt nytt publikum. Han hadde den same rolla i [[Imperiet slår tilbake]] frå 1980 og [[Jediridderen vender tilbake]] frå 1983. Det året fylte Guinness 69 år. Han spelte i nokre filmar også etter Star Wars, men hadde si siste filmrolle i 1996, 82 år gamal. Alec Guinness døydde 5. august 2000 av [[kreft]] i [[levra]]. Kona hans døydde eit par månader etter han. Sonen deira, [[Matthew Guinness]] er sjølv skodespelar. == Nokre prisar og utmerkingar == * 1955: Alec Guinness vart utnemnd til kommandør av [[den britiske imperieordenen]]. * 1957: [[Oscar-prisen]] for ''beste mannlege skodespelar'' for rolla som ''Oberst Nicholson'' i [[Broen over Kwai]]. * 1959: Alec Guinness vart slått til riddar. * 1960: Alec Guinness fekk ei stjerne på [[Hollywood Walk of Fame]]. * 1980: [[Oscar-prisen|Æres-Oscar]] for livsverk som skodespelar. * 1991: Alec Guinness vart æresdoktor ved [[Cambridge University]]. * 1994: Alec Guinness vart medlem i den britiske [[Order of the Companions of Honour]]. * Alec Guinness fekk også ''Evening Standard-prisen'' for teaterverksemda si. == Filmografi (utval) == * 1946: ''Store forventninger'' * 1948: ''Oliver Twist'' * 1951: ''Jeg stjal en million'' * 1956: [[Svanen]] * 1957: [[Broen over Kwai]] * 1958: [[The Horse's Mouth]] * 1959: [[Vår mann i Havana]] * 1962: [[H. M. S. Defiant]] * 1962: [[Lawrence of Arabia]] * 1964: [[Romerrikets fall]] * 1965: ''Doktor Zhivago'' * 1967: [[Den onde øya]] * 1970: ''Cromwell'' * 1970: ''Scrooge'' * 1972: ''Fratello sole, sorella luna'' * 1973: ''Hitler: The Last Ten Days'' * 1976: [[Mord med døden til følge]] * 1977: [[Filmen Star Wars|Star Wars]] * 1980: [[Imperiet slår tilbake]] * 1980: [[Little Lord Fauntleroy]] * 1983: ''Lovesick'' * 1983: [[Jediridderen vender tilbake]] * 1984: [[Reisen til India]] * 1988: ''Little Dorrit'' * 1988: ''A Handful of Dust'' * 1991: ''Kafka'' * 1996: ''Eskimo Day'' (fjernsynsfilm) == Kjelder == {{fotnoteliste}} <div class="references-small"> *[http://www.imdb.com/name/nm0000027/ Filmografien er henta frå Imdb.com, 3. mars 2012] ---- *''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Alec Guinness|Alec Guinness]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. mars 2012.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske skodespelarar]] [[Kategori:Folk frå London]] [[Kategori:Oscarvinnarar]] [[Kategori:Hollywood Walk of Fame]] sri2at85u9immnl7z1fcwltsdpi57qb 0 222081 3663657 3217396 2026-07-27T08:01:15Z Ranveig 39 Fortid 3663657 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''Charles Kittel''' ({{datoar}}) var ein [[USA|amerikansk]] fysikar. Kittel medverka mellom anna til utvikling av [[ultralyd]]- og [[mikrobølgje]]-[[resonans]]metodar for studiar av [[fast stoff|faste stoff]], og studerte sjølv [[ferromagnetisk]]e og antiferromagnetiske material og fargesenter i elektriske halvleiarar. Fleire av lærebøkene hans er internasjonalt kjende, som ''Introduction to Solid State Physics'' og ''Quantum Theory of Solids''. Han var forskar ved [[Bell Telephone Laboratories]] frå 1947 til 1951 og professor ved [[University of California, Berkeley]] frå 1951 til 1978. ==Kjelder== *{{snl|2=Charles Kittel}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:USA-amerikanske fysikarar]] [[Kategori:Fysikarar på 1900-talet]] [[Kategori:Kvantefysikarar]] [[Kategori:Medlemmar av United States National Academy of Sciences]] [[Kategori:Fysikarar på 1900-talet]] cxaymsbqs7q1kztyopnpnjzmrprsnf5 10 229280 3663629 3611229 2026-07-26T15:59:55Z HerVal7752 105842 Source -> kjelde 3663629 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable {{#ifeq: {{{state|}}} | collapsed | wp-collapsible wp-collapsed | }}" style="clear: {{{align|right}}}; width: {{{width|15em}}}; text-align: center; border-spacing: 0; float: {{{align|right}}}; margin: {{ #switch: {{{align|}}} | left = 0 1em 1em 0 | #default = 0 0 1em 1em }};" |+{{{title|Historiske folketal}}} |- style="font-size: 95%;" ! width: {{#ifeq: {{{prosent|}}}|off|auto|20%}};" | År ! | Folketal {{#ifeq: {{{prosent|}}}|off||! {{!}} {{#ifeq: {{{prosent|}}}|pagr|{{abbr|±% per år|Vekst per år}}|{{abbr|±%|Prosentvis endring}} }} }}{{ #if: {{{1|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{0|}}}|{{{0|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{3|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{3}}}|{{{4}}}|{{{2|}}}|{{{1|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{5|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{5}}}|{{{6}}}|{{{4|}}}|{{{3|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{7|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{7}}}|{{{8}}}|{{{6|}}}|{{{5|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{9|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{9}}}|{{{10}}}|{{{8|}}}|{{{7|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{11|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{11}}}|{{{12}}}|{{{10|}}}|{{{9|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{13|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{13}}}|{{{14}}}|{{{12|}}}|{{{11|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{15|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{15}}}|{{{16}}}|{{{14|}}}|{{{13|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{17|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{17}}}|{{{18}}}|{{{16|}}}|{{{15|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{19|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{19}}}|{{{20}}}|{{{18|}}}|{{{17|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{21|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{21}}}|{{{22}}}|{{{20|}}}|{{{19|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{23|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{23}}}|{{{24}}}|{{{22|}}}|{{{21|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{25|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{25}}}|{{{26}}}|{{{24|}}}|{{{23|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{27|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{27}}}|{{{28}}}|{{{26|}}}|{{{25|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{29|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{29}}}|{{{30}}}|{{{28|}}}|{{{27|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{31|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{31}}}|{{{32}}}|{{{30|}}}|{{{29|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{33|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{33}}}|{{{34}}}|{{{32|}}}|{{{31|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{35|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{35}}}|{{{36}}}|{{{34|}}}|{{{33|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{37|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{37}}}|{{{38}}}|{{{36|}}}|{{{35|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{39|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{39}}}|{{{40}}}|{{{38|}}}|{{{37|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{41|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{41}}}|{{{42}}}|{{{40|}}}|{{{39|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{43|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{43}}}|{{{44}}}|{{{42|}}}|{{{41|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{45|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{45}}}|{{{46}}}|{{{44|}}}|{{{43|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{47|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{47}}}|{{{48}}}|{{{46|}}}|{{{45|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{49|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{49}}}|{{{50}}}|{{{48|}}}|{{{47|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{51|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{51}}}|{{{52}}}|{{{50|}}}|{{{49|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{53|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{53}}}|{{{54}}}|{{{52|}}}|{{{51|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{55|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{55}}}|{{{56}}}|{{{54|}}}|{{{53|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{57|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{57}}}|{{{58}}}|{{{56|}}}|{{{55|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{59|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{59}}}|{{{60}}}|{{{58|}}}|{{{57|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{61|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{61}}}|{{{62}}}|{{{60|}}}|{{{59|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{63|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{63}}}|{{{64}}}|{{{62|}}}|{{{61|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{65|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{65}}}|{{{66}}}|{{{64|}}}|{{{63|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{67|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{67}}}|{{{68}}}|{{{66|}}}|{{{65|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{69|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{69}}}|{{{70}}}|{{{68|}}}|{{{67|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{71|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{71}}}|{{{72}}}|{{{70|}}}|{{{69|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{73|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{73}}}|{{{74}}}|{{{72|}}}|{{{71|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{75|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{75}}}|{{{76}}}|{{{74|}}}|{{{73|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{77|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{77}}}|{{{78}}}|{{{76|}}}|{{{75|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{79|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{79}}}|{{{80}}}|{{{78|}}}|{{{77|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{81|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{81}}}|{{{82}}}|{{{80|}}}|{{{79|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{83|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{83}}}|{{{84}}}|{{{82|}}}|{{{81|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{85|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{85}}}|{{{86}}}|{{{84|}}}|{{{83|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{87|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{87}}}|{{{88}}}|{{{86|}}}|{{{85|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{89|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{89}}}|{{{90}}}|{{{88|}}}|{{{87|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{91|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{91}}}|{{{92}}}|{{{90|}}}|{{{89|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{93|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{93}}}|{{{94}}}|{{{92|}}}|{{{91|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{95|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{95}}}|{{{96}}}|{{{94|}}}|{{{93|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{97|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{97}}}|{{{98}}}|{{{96|}}}|{{{95|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading=off}} }}{{ #if: {{{99|}}} | {{Historisk folketal/Rekkje|{{{99}}}|{{{100}}}|{{{98|}}}|{{{97|}}}|prosent={{{prosent|}}}|type={{{type|}}}|shading={{{shading|on}}}}} }}{{ #if: {{{fotnote|}}}{{{kjelde|}}} | <tr><td colspan="{{#ifeq:{{{prosent}}}|off|2|3}}" style="border-top: 1px solid black; font-size: 85%; text-align: left;">{{Br separated entries|{{{fotnote|}}}|{{#if:{{{kjelde|}}}|Kjelder: {{{kjelde}}}}}}}</td></tr> }} |}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j2qvxkusbyo39tsmct2091s9rxbjutw 0 285335 3663639 3658632 2026-07-27T06:40:40Z Ranveig 39 /* Musikkvideo */ Rett. 3663639 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkalbum | tittel = We Didn't Start the Fire | artist = [[Billy Joel]] | album = [[Storm Front]] | B-side = «House of Blue Light» | utgjeve = 27. september 1989 | format = Singel | innspeling = Juli 1989 | sjanger = [[Rock]] | lengd = 4:49, 4:29 (singel) | selskap = [[Columbia Records|Columbia]] | låtskrivar = Billy Joel | produsent = [[Mick Jones frå Foreigner|Mick Jones]], Billy Joel | førre = «[[Baby Grand]]»<br/>(1987) | kronologi = ja | neste = «[[Leningrad av Billy Joel|Leningrad]]»<br/>(1990) }} «'''We Didn't Start the Fire'''» er ein song av [[Billy Joel]] frå albumet ''[[Storm Front]]'' i 1989. Songen vart gjeven ut som den første singelen frå albumet og nådde toppen av singellista i USA. Teksten består av korte, allusjonar til meir enn 100 kjende hendingar mellom januar 1949 (fødeåret til Joel) og 1989. == Historie == [[Fil:Billy Joel 1994.jpg|mini|Billy Joel opptrer i 1994.]] Joel fekk ideen til songen då han akkurat hadde runda 40 år. Han var i platestudio og møtte venen [[Sean Lennon]], som nettopp hadde blitt 21 og sa «Det er ei frykteleg tid å bli 21 på!» Joel svarte «Ja, eg hugsar då eg var 21 – eg tenkte det var ei frykteleg tid og me hadde Vietnam, narkotikaproblem og borgarrettsproblem og alt verka fælt.» Lennon svarte «Ja, ja, ja, men det var annleis for deg. Du var eit barn av 50-åra og alle veit at ingenting skjedde i 50-åra.» Joel svarte, «Vent no litt, har du ikkje høyrt om [[Koreakrigen]] eller [[Suezkrisa]]?» Joel sa seinare at desse overskriftene danna grunnlaget for songen.<ref name="fire/ref">[[Rolling Stone magazine]] - «Billy Joel Starts a Fire» av Sheila Rogers. Henta 1. september 2014.</ref><ref name="oxford1994">Billy Joel Q&A: Tell Us About 'We Didn't Start The Fire?' University of Oxford, May 5, 1994 - http://www.youtube.com/watch?v=Dx3T8pbDcms</ref> Joel har sagt: «Eg er galen etter historie. Eg sluker bøker. Ein gong ønskte eg å bli historielærar». I følgje mora var han ein bokorm frå han var sju år gammal.<ref>Bordowitz, s. 168, 161, 9</ref> I motsetnad til dei fleste songane av Joel, vart teksten skriven før melodien, noko som er opphavet til den noko uvanlege stilen til songen. Songen vart ein enorm salssuksess og den tredje singelen hans som nådde toppen av ''[[magasinet Billboard|Billboard]]''-lista. Han vart nominert til [[Grammyprisen]] for årets innspeling.<ref>{{citation|url=http://www.rockonthenet.com/archive/1990/grammys.htm|title=32nd Grammy Awards - 1990|website=rockonthenet.com}}</ref> {{quote| Eg hadde runda 40. Det var 1989 og eg sa «Ok, kva har skjedd i livet mitt?» Eg skreiv ned året 1949. Ok, [[Harry Truman]] var president. Popsongaren på den tida var [[Doris Day]]. Kina vart kommunistisk. Ein annan popsongar var [[Johnnie Ray]]. Stort Broadway-show, ''South Pacific''. Journalist, [[Walter Winchell]]. Idrettsperson, [[Joe DiMaggio]]. Så gjekk eg til 1950 [...]. Det er ein av dei verste melodiane eg har skrive nokon gong, men eg likte teksten.<ref name="OwnWords">{{cite book | last =DeMain | first =Bill | title =In their own words: song writers talk about the creative process | publisher =[[Greenwood Publishing Group]] | year =2004 | page =119 | url =http://books.google.com/?id=1PxdYxdVC9oC&pg=PA114&vq=Billy+Joel++fire#PPA119,M1 | doi = | isbn =978-0-275-98402-1 }}</ref> }} Joel har blanda kjensler for songen. «Han er eit mareritt å spele live, for om eg bommar på eitt ord, så sporar det av».<ref>Newman, Melinda «Joel Sees Pop Exit with Greatest Hits 3», Billboard, 26. juli 1997; sitert i Bordowitz, s. 169.</ref> Han har òg kalla han ein «novelty song» som ikkje «eigentleg definerer meg så godt som songane på albumet, som truleg ikkje blir spelt».<ref>Nadboy, Arie, «I am the Edu-Tainer», Island Ear, mars 1996; sitert av Bordowitz, s. 169</ref> ''[[magasinet Blender|Blender]]'' rangerte «We Didn't Start the Fire» på 41. plass på lista si over dei 50 verste songane nokon gong, ei liste som òg inneheld songar av [[Paul McCartney]] og [[Simon & Garfunkel]]. Dei rekna produksjonen for bombastisk og sa at songen «minnar om ein tentamensstil skriven kvelden før han måtte leverast inn.»<ref>Aizlewood,John; Collis, Clark; ''et al.'' (April 1, 2009). [http://www.blender.com/lists/61412/the50worstsongseverwatchlistenandcringe.html?p=2 Run for Your Life! It's the 50 Worst Songs Ever!] ''[[magasinet Blender|Blender]].com''. Henta 1. september 2014. Sitert i [http://www.pocketfives.com/f13/50-worst-songs-ever-according-blender-262462/] . Henta 1. september 2014.</ref> ==Folk og hendingar nemnde i songen== Følgjande namn og hendingar, med tekst sungen av Joel i '''utheva skrift''', er lista opp i rekkjefølgja dei har i songen, som er neste heilt kronologisk.<ref name="LyricsatBJ">{{cite web |last = Joel |first = Billy |author-link = Billy Joel |title = Lyrics: We Didn't Start the Fire |work = Billy Joel |url = http://www.billyjoel.com/music/storm-front/we-didnt-start-fire |access-date = 24. august 2009 }}</ref> ===1940-talet=== ====1949==== [[Fil:Inaugural Truman 1949.jpg|mini|Harry Truman held innsetjingstalen sin som president.]] *'''[[Harry S. Truman|Harry Truman]]''' blei teken i eid som amerikansk president etter å ha blitt gjenvald etter å hatt ein delvis presidentperiode etter at [[Franklin D. Roosevelt]] døydde. *'''[[Doris Day]]''' gav ut debutalbumet sitt ''You're My Thrill'', og spelte i to storfilmar, ''[[My Dream is Yours]]'' og ''[[It's a Great Feeling]]''. *'''[[Folkerepublikken Kina|Red China]]'''. Folkerepublikken Kina blei etablert av [[det kinesiske kommunistpartiet]], som vann [[den kinesiske borgarkrigen]]. *'''[[Johnnie Ray]]''', ein forløpar til [[rock and roll]], signerte den fyrste kontrakten sin med [[Okeh Records]]. * '''''[[musikalen South Pacific|South Pacific]]''''', ein prisvinnande [[musikal]], opna på [[Broadway]]. *'''[[Walter Winchell]],''' ein innverknadsrik journalist i radio og aviser, byrja å tala imot [[kommunisme]] som hovudtrugsmål mot USA. *'''[[Joe DiMaggio]]''' skreiv kontrakt på 100 000 dollar med [[New York Yankees]]. ===1950-talet=== ====1950==== [[Fil:Marilyn Monroe Asphalt Jungle.jpg|mini|Marilyn Monroe i ''Asphalt Jungle''.]] *'''[[Joe McCarthy]]''', ein amerikansk senator, fekk nasjonal merksemd og byrja den [[McCarthyisme|anti-kommunistiske verksemda si]] med ein tale på [[Lincoln-dagen]]. *'''[[Richard Nixon]]''' blei vald inn i [[det amerikanske senatet]] for fyrste gong. *'''[[Studebaker]]''', ein kjend bilmakar, byrja den økonomiske nedgangen sin. *'''[[Fjernsyn|Television]]''' eller fjernsyn blei utbreidd i Nord-Amerika og Europa. *'''[[Nord-Korea|North Korea]]''' eller Nord-Korea invaderte '''[[Sør-Korea|South Korea]]''' eller Sør-Korea, og [[Koreakrigen]] tok til. *'''[[Marilyn Monroe]]''' spelte i fem filmar, mellom anna ''[[The Asphalt Jungle]]'' og ''[[All About Eve]].'' ====1951==== [[Fil:Rocky Marciano Postcard 1953.jpg|mini|Rocky Marciano i 1953.]] * '''[[Julius og Ethel Rosenberg|Rosenbergs]]''', ekteparet Ethel og Julius, blei funne skuldige for spionasje og seinare avretta. *'''[[hydrogenbombe|H-Bomb]]'''. Utvikling av hydrogenbomber byrja i USA. * [[Sugar Ray Robinson|'''Sugar Ray''' Robinson]] sigra over [[Jake LaMotta]] i boksekampen kjend som «St. Valentine's Day Massacr». *'''[[Panmunjom]]''', ein grenselandsby i Korea, husa samtalar om våpenkvile mellom partane i Koreakrigen. * [[Marlon Brando|Marlon '''Brando''']] blei nominert til oscarprisen for the [[Academy Award for Best Actor]] for rolla si i ''[[A Streetcar Named Desire (1951)|A Streetcar Named Desire]]''. * '''''[[The King and I]]''''', ein musikal av [[Rodgers and Hammerstein]], opna på Broadway. * '''''[[The Catcher in the Rye]]''''', ein kontroversiell roman av [[J.D. Salinger]], kom ut. ====1952==== * [[Dwight D. Eisenhower|Dwight D. '''Eisenhower''']] vann presidentvalet med ein stor majoritet. *'''[[vaksine|Vaccine]]'''. Ein [[polio]]vaksine blei utvikla av [[Jonas Salk]]. *'''[[England]]'s got a [[Elizabeth II av Storbritannia|new queen]]''': Prinsesse Elizabeth blei britisk dronning som Elizabeth II, og blei krona året etter. * [[Rocky Marciano|Rocky '''Marciano''']] sigra over [[Jersey Joe Walcott]] og blei verdsmeister i [[tungvektsboksing]]. *'''[[Liberace]]''' byrja senda ''The Liberace Show''. *[[George Santayana|George '''Santayana''']], ein filosof og forfattar, døydde. ====1953==== *'''[[Josef Stalin|Joseph Stalin]]''', leiaren av [[Sovjetunionen]], døydde. * [[Georgij Malenkov|Georgij '''Malenkov''']] etterfølgde Stalin i seks månader. * [[Gamal Abdel Nasser|Gamal Abdel '''Nasser''']] var den verkelege makta bak den nye staten Egypt som innanriksminister for [[Muhammad Naguib]]. * [[Sergej Prokofjev|Sergei '''Prokofiev''']], ein kjend russisk komponist, døydde. * [[Winthrop Rockefeller|Winthrop '''Rockefeller''']] hadde ei mykje omtalt skilsmisse i 1953, men [[Nelson Rockefeller]] og [[John D. Rockefeller III]] blei også omtalt i media det året. Billy Joel sjølv har sagt<ref>{{cite web |url=https://play.acast.com/s/we-did-not-start-the-fire/billyjoel |title=Billy Joel |date=14. oktober 2021 |access-date=20. november 2021 |archive-date=28. november 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145531/https://play.acast.com/s/we-did-not-start-the-fire/billyjoel |url-status=dead }} 18:50 i podcasten.</ref> at han meinte Nelson Rockefeller, særleg i samband med rolla hans som delstatsguvernør for New York. Men Nelson var guvernør frå 1959 til 1973, medan alle dei andre tinga som er nemnde i dette verset fann stad i 1953. * [[Roy Campanella|Roy '''Campanella''']], ein baseballspelar for [[Brooklyn Dodgers]], vann [[National League i baseball|National League]] sin [[Major League Baseball Most Valuable Player Award|Most Valuable Player]]-pris for andre gong. *'''[[Austblokka|Communist Bloc]]''': Den aust-tyske oppreisten i 1953 blei knust av [[Volkspolizei]] og Die Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte in Deutschland, [[GSSD]]. [[Fil:BillHaley.JPG|mini|Bill Haley på 1950-talet.]] ====1954==== *'''[[Roy Cohn]]''' trekte seg som hovudadvokat for Joseph McCarthy for å driva sin eigen private praksis. *'''[[Juan Perón]]''' var på høgda av makta si som [[president av Argentina]] før [[Revolución Libertadora|kuppet året etter]]. * [[Arturo Toscanini|Arturo '''Toscanini''']] var på høgda av kjennskapen sin som dirigent, og dirigerte jamleg [[NBC Symphony Orchestra]] på nasjonal radio i USA. *'''[[Polyetylentereftalat|Dacron]]''' eller [[polyetylentereftalat]] (PET) var eit tidleg kunststoff laga av same plastikk som [[polyester]]. *'''[[Dien Bien Phu|Dien Bien Phu falls]]''' for [[Việt Minh]], og [[Nord-Vietnam]] og [[Sør-Vietnam]] blei oppretta som separate statar. * '''[[Rock Around the Clock]]''' var ein hitsingel gjeven ut av [[Bill Haley & His Comets]]. ====1955==== [[Fil:Mary Martin Peter Pan Broadway.JPG|mini|Frå Broadway-framsyninga av ''Peter Pan''.]] * [[Albert Einstein|Albert '''Einstein''']] døydde 76 år gammal. *'''[[James Dean]]''' fekk suksess med ''[[filmen East of Eden|East of Eden]]'' og ''[[Rebel Without a Cause]]'', men døydde i ei bilulukke berre 24 år gammal. *'''Brooklyn's got a winning team''': [[Brooklyn Dodgers]] vann sin fyrste og einaste [[World Series]] før laget flytta til Los Angeles. * ''[[Davy Crockett: King of the Wild Frontier|'''Davy Crockett''': King of the Wild Frontier]]'', ei redigert samling av ein miniserie om [[Davy Crockett]], blei gjeven ut av [[Disney]]. *'''[[Peter Pan]]''', som nyleg var filmatisert av [[Walt Disney Animation Studios|Disney]] som ein heilaftans [[Peter Pan (1953)|teiknefilm]], blei også gjort om til ein [[Peter Pan (1954)|musikal]] på scenen med [[Mary Martin]] i hovudrolla. Musikalen blei kringkasta direkte på [[NBC]] i fargar. Dette var den fyrste Broadway-musikalen som blei gjort direkte om til ein tv-film. *'''[[Elvis Presley]]''' skreiv kontrakt med [[RCA Records]], og blei etterkvart kjend som «kongen av rock'n'roll.» *'''[[Disneyland]]''' opna som den fyrste fornøyelsesparken til [[Walt Disney]]. ====1956==== * [[Brigitte Bardot|Brigitte '''Bardot''']] spelte i ''[[Og Gud skapte kvinnen (1956)|Og Gud skapte kvinnen]]'', filmen som etablerte henne internasjonalt som eit fransk sex-symbol. *'''[[Budapest]]''' var åstad for ein oppreist mot dei sovjetiske okkupantane som blei slått ned. *'''[[Alabama]]''' var åstad for [[bussboikotten i Montgomery]], ei av dei viktige hendingane i [[den amerikanske borgarrettsrørsla]]. * [[Nikita Khrusjtsjev|Nikita '''Khrushchev''']] held ein [[Om personkulten og konsekvensane av han|tale ved partikongressen til kommunistpartiet]] som kritiserte personkulten kring Stalin. * [[Grace Kelly|'''Princess Grace''' Kelly]] spelte i den siste filmen sin ''[[High Society (1956)|High Society]]'' og gifta seg med [[Rainier III, prins av Monaco|prins Rainier III av Monaco]]. * '''''[[Peyton Place]]''''', ein bestseljande og skandaløs roman av [[Grace Metalious]], kom ut. *'''[[Suezkrisa|Trouble in the Suez]]''': Det oppstod ei internasjonal krise då [[Egypt]] nasjonaliserte [[Suezkanalen]]. ====1957==== [[Fil:Operation Arkansas, Little Rock Nine.jpg|mini|Soldatar eskorterer afroamerikanske elevar til skulen i Little Rock.]] *'''[[Little Rock]]''' i [[Arkansas]] var åstad for ein konflikt mellom guvernør [[Orval Faubus]] og president Eisenhower om ni elevar, «[[Little Rock Nine]]», skulle få studera ved ein vidaregårande skule som tidlegare berre hadde vore for kvite. * [[Boris Pasternak|Boris '''Pasternak''']], den russiske forfattaren, gav ut romanen ''[[Dr. Zhivago]]''. *'''[[Mickey Mantle]]''' var i midten av karrieren sin som ein kjend [[New York Yankees]]-spelar og American League [[Major League Baseball All-Star Game|All-Star]] det sjette året på rad. * [[Jack Kerouac|Jack '''Kerouac''']] gav ut romanen ''[[On the Road]]'', eit skilsetjande verk for [[beat-generasjonen]]. *'''[[Sputnik 1|Sputnik]]''' blei skoten opp av Sovjetunionen som den fyrste kunstige [[satellitt]]en, noko som markerte byrjinga på [[romkappløpet]]. *'''[[Zhou Enlai]]''', den kinesiske statsministeren, overlevde eit drapsforsøk. * ''[[The Bridge on the River Kwai|The '''Bridge on the River Kwai''']]'' kom ut, og vann sju oscarprisar, blant anna beste film.<ref>{{cite web |url = http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1958 |title = The 30th Academy Awards – 1958 |work = oscars.org |date = 4. oktober 2014 |access-date = 6. mars 2017 }}</ref> ====1958==== *'''[[Libanon|Lebanon]]''' gjekk inn i ei politisk og religiøs krise som etterkvart førte til amerikansk innblanding. *'''[[Charles de Gaulle]]''' blei vald som den fyrste presidenten av [[den femte franske republikken]] etter [[Algerie-krisa]]. * '''[[California]] [[baseball]]''' byrja då Brooklyn Dodgers og New York Giants flytta til høvesvis [[Los Angeles Dodgers|Los Angeles]] og [[San Francisco Giants|San Francisco]]. * '''Starkweather homicide''': [[Charles Starkweather]] drap elleve menneske, dei fleste i [[Lincoln i Nebraska]]. * '''[[Thalidomid|Children of Thalidomide]]''': Mange kvinner som hadde teke medisinen [[thalidomid]] i svangerskapet fekk barn med [[medfødde misdanningar]]. ====1959==== [[Fil:Fidel Castro's entry into Havana, 1959.jpg|mini|Fidel Castro kjem inn i Havana.]] *'''[[Buddy Holly]]''' døydde i ei flyulukke i lag med [[Ritchie Valens]] og [[The Big Bopper]]. Joel innleier linja med den kjende Holly-vokalsignaturen: «Uh-huh, uh-huh.» * '''''[[Ben-Hur (1959)|Ben-Hur]]''''' med [[Charlton Heston]] i hovudrolla vann elleve oscarprisar, blant anna beste film. *'''[[Primatar i rommet|Space Monkey]]''': Ein rhesusape og ein dødninghovudape blei dei fyrste to dyra sende opp til rommet av [[NASA]] og overleva. *'''[[Italiensk-amerikansk mafia|Mafia]]'''-leiarar blei funne skuldige i [[Apalachin-møte]]-rettssaka, som slo fast av det var ein nasjonal konspirasjon. *'''[[Rockering|Hula hoops]]''' eller [[rockering]]ar oppnådde salstal på 100 millionar på berre to år som den siste leikedilla. * [[Fidel Castro|Fidel '''Castro''']] tok makta på Cuba. *'''[[Edsel]] is a no-go''': Produksjonen av dette mykje reklameomtalte bilmerket enda etter berre tre år på grunn av dårlege salstal. ===1960-talet=== ====1960==== *'''[[Lockheed U-2|U-2]]''', eit amerikansk spionfly floge av [[Central Intelligence Agency|CIA]]-piloten [[Francis Gary Powers]], blei skote ned over Sovjetunionen.<ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-08-vw-298-story.html |title=Hit Confuses Younger Fans: Joel |work=Los Angeles Times |date=8. januar 1990}}</ref> *'''[[Syngman Rhee]]''' blei redda av [[Central Intelligence Agency|CIA]] etter å ha blitt tvinga til å gå av som leiar for Sør-Korea. *'''[[Payola]]''', ulovlege betalingar for radiospel av songar, blei gjort kjend gjennom vitnesbyrd av [[Dick Clark]] til Kongressen og den offentlege vanæra til [[Alan Freed]]. * [[John F. Kennedy|John F. '''Kennedy''']], ein senator frå Massachusetts, vann over visepresident [[Richard Nixon]] i presidentvalet i USA. *'''[[Chubby Checker]]''' gjorde dansen [[dansen twist|The Twist]] kjend gjennom coverversjonen sin av [[songen The Twist|songen med same namn]]. *'''''[[Psycho (1960)|Psycho]]''''', ein thriller av [[Alfred Hitchcock]], blei ein milepåle for grafisk vald og sensasjonalisme i film. *'''[[Kongokrisa|Belgians in the Congo]]''': [[Den demokratiske republikken Kongo|Republikken Kongo (Léopoldville)]] erklærte sjølvstende frå Belgia. [[Fil:Adolf Eichmann is sentenced to death at the conclusion of the Eichmann Trial USHMM 65289.jpg|mini|Adolf Eichmann får dødsdom i rettssaka si.]] ====1961==== * [[Ernest Hemingway|Ernest '''Hemingway''']] døydde av sjølvmord etter ein lang kamp mot depresjon. * [[Adolf Eichmann|Adolf '''Eichmann''']], ein nazist ettersøkt for krigsbrotsverk, blei funnen skuldig i Israel for [[brotsverk mot menneskja]] under andre verdskrigen. * '''''[[Stranger in a Strange Land]]''''', ein science fiction-roman av [[Robert A. Heinlein]], blei ein bestseljar med tema som seksuell fridom og frigjering. * [[Bob Dylan|Bob '''Dylan''']] (då kjend som Robert Zimmerman) skreiv kontrakt med [[Columbia Records]] etter ei melding i ''[[The New York Times|New York Times]]'' av kritikaren [[kritikaren Robert Shelton|Robert Shelton]]. * '''[[Berlin]]''' blei delt inn i [[Aust-Berlin|Aust-]] og [[Vest-Berlin]] på ein permanent basis då [[Berlinmuren]] blei bygd. * '''[[Invasjonen av Grisebukta|Bay of Pigs Invasion]]''' var eit mislukka forsøk frå eksil-cubanarar trente av USA på å invadera [[Cuba]] og styrta Fidel Castro. ====1962==== *'''''[[filmen Lawrence of Arabia|Lawrence of Arabia]]''''', ein [[Academy Awards|oscarprisvinnande]] film med [[Peter O'Toole]] i hovudrolla, hadde premiere. * '''British [[Beatlemania]]''' tok til då [[The Beatles]] blei eit av dei mest populære rockebanda i verda. * '''[[Ole Miss-opptøyane i 1962|Ole Miss]]''': Forkjemparar for raseskiljet i Sørstatane reagerte med opptøyar då den svarte studenten [[James Meredith]] blei innskriven ved [[University of Mississippi]]. *'''[[John Glenn]]''' flaug det fyrste amerikanske jordomløpet med eit romskip i [[Mercury Atlas 6|«Friendship 7»]]. * [[Sonny Liston|Sonny '''Liston''']] '''beats''' [[Floyd Patterson|Floyd '''Patterson''']]. Liston vann over Patterson med ein knockout i fyrste runde av verdsmeisterskapen i tungvektsboksing. ====1963==== *[[Pave Paulus VI|'''Pope Paul''' VI]]. Kardinal Giovanni Montini blei vald til [[pave]] som [[Pave Paulus VI|Paulus VI]]. *'''[[Malcolm X]]''' skapte kontroversar, mellom anna med utsegner som at «the chickens have come home to roost» om drapet på John F. Kennedy. *[[Profumo-sala|'''British politician sex''']]: Den britiske krigsministeren [[John Profumo]] hadde eit skandaløst forhold med dansaren [[Christine Keeler]]. *'''[[Assassination of John F. Kennedy|JFK blown away]]''': President [[John F. Kennedy]] blei skoten og drepen i [[Dallas]] i [[Texas]]. ====1965==== *'''[[Prevensjon|Birth control]]''': ''[[Griswold v. Connecticut]]'' utfordra ein lov i Connecticut som forbaud prevensjon. *'''[[Ho Chi Minh]]''': USA sende troppar til Sør-Vietnam for å kjempa mot den nordvietnamesiske leiaren Ho Chi Minh. ====1968==== *'''Richard Nixon back again''': Etter å ha tapt for Kennedy i 1960, blei Nixon vald til president i USA i 1968. [[Fil:Aldrin Apollo 11.jpg|mini|Buzz Aldrin på månen.]] ====1969==== * '''[[Apollo-programmet|Moonshot]]''': Astronautane Neil Armstrong, Buzz Aldrin og Michael Collins på [[Apollo 11]] stod for den første månelandinga. *'''[[Woodstock-festivalen|Woodstock]]'''-festivalen trekte til seg 400&nbsp;000 tilskodarar og blei eit symbol på [[motkulturen på 1960-talet]]. ===1970-talet=== ====1972–1975==== *'''[[Watergate-skandalen|Watergate]]'''-skandalen: Republiskanke innbrot ved hovudkvarteret til [[Democratic National Committee]] i [[Watergate complex|Watergate-kontorkomplekset]] førte til at president Nixon gjekk av. *'''[[Punk rock]]''' oppstod med grupper som [[The Ramones]] og [[The Sex Pistols]]. ====1976–1977==== *[[Menachem Begin|Menachem '''Begin''']] blei statsminister i Israel og forhandla fram [[Camp David-avtalen]] med presidenten av Egypt. *[[Ronald Reagan|Ronald '''Reagan''']], den tidlegare guvernøren av California, byrja kampanjen sin for å bli amerikansk president. Han blei vald i 1980. *'''[[Palestina-regionen|Palestine]]''': Den pågåande [[Israel–Palestina-konflikten]] eskalerte då israelarar grunnla busetjingar på [[Vestbreidda]]. *'''Terror on the airline''': Fleire [[flykapring]]ar fann stad, mellom anna eit Air France-fly som blei omdirigert til Uganda og storma i [[Operasjon Entebbe]]. ====1979==== *'''[[Ayatollah]] in [[Iran]]''': [[Den iranske revolusjonen]] kasta sjah [[Mohammad Reza Pahlavi]] frå makta og innførte ein muslimsk stat leia av ayatollaher med [[Ruhollah Khomeini]] som øvste leiar. *[[Den sovjetisk-afghanske krigen|'''Russians in Afghanistan''']]: Sovjetunionen sendte soldatar til [[Afghanistan]] og byrja ein ti år lang krig. ===1980-talet=== ====1981–1982==== *'''''[[Wheel of Fortune]]''''', eit amerikansk gameshow som fyrst blei sendt på tv i 1975, blei svært populært med dei nye programleiarane [[Pat Sajak]] og [[Vanna White]]. [[Fil:STS-7 - Sally Ride, first American woman in space, during STS-7 mission (s07-31-1603).jpg|mini|Sally Ride under STS-7-ferda.]] ====1983==== *'''[[Sally Ride]]''' blei den fyrste amerikanske kvinna i verdsrommet ombord på [[Space Shuttle Challenger|«Challenger»]] på romferjeferda [[STS-7]]. ====1984==== *'''[[Heavy metal]] suicide''': Ein 19-år gammal mann utførte sjølvmord etter å ha høyrt på «[[Suicide Solution]]». Familien hans gjekk til søksmål mot songaren [[Ozzy Osbourne]]. *'''[[Utanlandsgjeld|Foreign debts]]''': Handels- og budsjettunderskot førte til at fleire land ikkje klarte å betena statsgjelda si. *'''[[Heimløyse|Homeless]] vets''': Mange veteranar frå [[Vietnamkrigen]], inkluder mange som var blitt uføre i teneste, var blitt heimlause og fattige. *'''[[HIV/AIDS|AIDS]]''': Immunsviktsjukdommen forårsaka av [[HIV]] stod fram som ein pandemi. *[[Crack-kokain|'''Crack''']] blei ei vanleg form for [[kokain]] som særleg var knytt til fattige indre bydelar. *'''[[Bernhard Goetz|Bernie Goetz]]''' skaut og skadde fire unge svarte menn som prøvde å rana han på tunnelbanen i New York by. Han blei frikjend for drapsforsøk. ====1987–1988==== *'''Hypodermics on the shores''': Medisinsk avfall inkludert [[sprøyte]]r blei vaska opp på strender i [[Long Island]] i [[New Jersey]] og [[Connecticut]] etter å ha blitt ulovleg dumpa til havs. ====1989==== * '''China under martial law''': Protestar i Kina som omfatta [[demonstrasjonane på Den himmelske freds plass]] førte til at det blei erklært [[unntakstilstand]]. Militære styrkar blei nytta mot dei demonstrerande studentane, og protestande blei slått ned. * '''Rock and roller cola wars''': Brusfabrikantane [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] og [[PepsiCo|Pepsi]] førte reklamekampanjar med stjerner frå [[rock & roll]] og pop, som [[Michael Jackson]] og [[Whitney Houston]]. ==Musikkvideo== Ein [[musikkvideo]] for singelen vart regissert av Chris Blum,<ref>Garcia, Alex S. [http://www.mvdbase.com/video.php?id=14662 Billy Joel - We didn't start the fire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021111719/http://www.mvdbase.com/video.php?id=14662 |date=2018-10-21 }}. MVDBase - Music Video Database.</ref> og syner eit mellomklasse-ektepar som har den amerikanske draumen som mål med ein heim, karrierar og barn. Dette syner seg som stadig oppussing av kjøkenet, frå 40-talsstil og kvart tiår opp til 80-åra. Samstundes ser ein symbol på den urolege tida i samfunnet på 1900-talet (t.d. brenning av BH-ar og innkallingsordre til militærteneste). Songaren fungerer som ein usynleg observatør. ==Andre versjonar== Det er laga mange parodiar på songen som [[The Simpsons]] sin «They'll Never Stop the Simpsons»<ref name="WDSTSP">{{cite web| url=http://techland.com/2009/04/16/we-didnt-start-the-song-parody/ |title=We Didn't Start the Song Parody |publisher=[[Time Magazine|Time.com]]| work=Techland.com| author=Seisman, Matt |date=April 16, 2009| accessdate=1. september 2014}}</ref> og [[acappella]]gruppa [[The Richter Scale]] sin «Here Comes Another Bubble.» ==Lister== ===Plassering=== {|class="wikitable sortable" !Liste (1989) !Plassering |- |Australia |align="center"|2 |- |Austerrike |align="center"|7 |- |Belgia (Flandern)<ref>http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Billy+Joel&titel=We+Didn%27t+Start+The+Fire&cat=s (Henta 29. august 2014)</ref> |align="center"|6 |- |Canada ''RPM'' Top Singles |align="center"|2 |- |Nederland<ref>Jans, Micha (updated April 23, 2009) [http://members.chello.nl/m.jans1/1989.html Dutch Top 40 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230839/http://members.chello.nl/m.jans1/1989.html |date=2016-03-03 }}, MichaJans.nl, ''[http://www.michajans.nl/menu3.htm Jaarlijsten/1989]''. Henta April 2, 2010.</ref> |align="center"|11 |- |Tyskland [[Media Control Charts]] |align="center"|4 |- |Irland |align="center"|3 |- |Japan<ref>Oricon Singles Chart [http://www.oricon.co.jp/prof/artist/134163/profile/history/p/7/ Oricon Singles Chart] (Henta 2 November 2012)</ref> |align="center"|11 |- |New Zealand |align="center"|5 |- |[[UK Singles Chart]] |align="center"|7 |- |U.S. [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|1 |- |U.S. ''Billboard'' [[Adult Contemporary-lista|Hot Adult Contemporary Tracks]] |align="center"|5 |- |U.S. ''Billboard'' [[Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|6 |- |} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:We Didn&#39;t Start the Fire|We Didn&#39;t Start the Fire]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 1. september 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' *{{cite book | last =Bordowitz | first =Hank | title =Billy Joel: The Life & Times of an Angry Young Man | publisher =[[Billboard Books]] | year =2006 | pages =272 | url =http://books.google.com/books?id=kgY9C3bfshMC&q=fire | isbn =978-0-8230-8248-3 }} {{fotnoteliste}} {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{YouTube|id = eFTLKWw542g |title = «We Didn't Start the Fire» Music Video}} / [[Billy Joel|BillyJoelVEVO]] channel * {{MetroLyrics song|billy-joel|we-didnt-start-the-fire}}<!-- Licensed lyrics provider --> {{Billy Joel}} {{autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:We Didn't Start The Fire}} [[Kategori:Songar frå 1989]] [[Kategori:Singlar frå 1989]] [[Kategori:Billy Joel-songar]] [[Kategori:Songar skrivne av Billy Joel]] [[Kategori:Songar på toppen av Billboard-lista]] [[Kategori:Songar baserte på faktiske hendingar]] [[Kategori:Songar om nostalgi]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] cnezjefmg2jz7sbo7fj9cxa27hx3smt 0 285346 3663642 3428232 2026-07-27T06:51:12Z Ranveig 39 Typ. 3663642 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkalbum | tittel = The Downeaster 'Alexa' | artist = [[Billy Joel]] | album = [[Storm Front]] | B-side = «And So It Goes» | utgjeve = 1990 | format = Singel | innspeling = [[The Hit Factory]], [[Times Square]] Studio, New York, NY | sjanger = [[Rock]] | lengd = 3:44 | selskap = [[Columbia Records|Columbia]] | låtskrivar = [[Billy Joel]] | produsent = Billy Joel, [[Mick Jones frå Foreigner|Mick Jones]] | førre = «[[I Go to Extremes]]»<br/>(1990) | kronologi = ja | neste = «[[That's Not Her Style]]»<br/>(1991) }} «'''The Downeaster 'Alexa''''» er ein song skriven og framført av [[Billy Joel]] for det 11. studioalbumet hans, ''[[Storm Front]]'' frå 1989. Songen vart gjeven ut som den fjerde singelen frå albumet og nådde 57. plassen på den amerikanske [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] i 1990. Songen finst òg på ''[[Greatest Hits av Billy Joel#Greatest Hits Volume III|Greatest Hits Vol. 3]]'' frå 1997. ==Innhald== Personen i songen er ein fattig fiskar utafor [[Long Island]], som finn det stadig vanskelegare å få endene til å møtast og halde på båten sin.<ref>''[http://www.poughkeepsiejournal.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070419/LIFE/70418022/0/ENT04&theme=BARRY Piano Man rocks Albany]'' – ''[[Poughkeepsie Journal]]'', Thursday 19 April 2007</ref> Fiskaren syng om fiskebestanden som har vorte uttømt («I know there's fish out there, but where God only knows») og miljøreguleringar («Since they told me I can't sell no stripers») som gjer det vanskeleg for folk som han å overleve, særleg når heimøya hans vert omgjort til dyre sommarferiestader for dei rike («There ain't no Island left for Islanders like me»). Teksten referer til [[Block Island Sound]], [[Montauk i New York|Montauk]], [[Martha's Vineyard]], [[Nantucket]] og [[Gardiners Bay]]. Sjølv om songen handlar om ein oppdikta person, skildrar han situasjonen til fiskarar frå Long Island på denne tida. Joel hadde alltid sympati for hardtarbeidande arbeidsfolk som arbeidde til sjøs, og vart til og med arrestert under ein demonstrasjon til støtte for desse fiskarane. «Alexa» er namnet på dottera til Joel, Alexa Ray Joel. «The Alexa» var ein båt som Joel eigde.<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://profilesmaine.bangordailynews.com/2013/05/30/mdi/jarvis-newman-early-fiberglass-trend-setter/ |accessdate=2014-09-02 |archive-date=2015-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224021050/http://profilesmaine.bangordailynews.com/2013/05/30/mdi/jarvis-newman-early-fiberglass-trend-setter/ |url-status=yes }}</ref> ==Andre versjonar== *Songen vart spelt inn (som «Downeaster Alexa») av [[The Corsairs]] i 2007 på albumet ''9 Live.'' *Den engelske roots-duoen [[Show of Hands]] spelte inn ein versjon for albumet ''[[Covers av Show of Hands|Covers]]''. *Det amerikanske rockebandet [[Of a Revolution|O.A.R.]] har spelt songen sidan 2007.<ref>[http://www.liveoar.com/store/index.php?l=product_detail&p=48 Live at the Red Rocks] (O.A.R. website. Accessed 2. september 2014.)</ref> *Songen vart nytta i ''[[The Hangover Part II]]'', under ein scene der hovrollene på eit fly er på veg til eit bryllaup i Thailand. ==Lister== {|class="wikitable sortable" !Liste (1990) !Plassering |- |Canada<ref>http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?brws_s=1&file_num=nlc008388.7917&type=1&interval=24&PHPSESSID=qqarrp21acuiipncdo8f6vitt5</ref> |align="center"|25 |- |Japan ([[Oricon]])<ref>Oricon Singles Chart [http://www.oricon.co.jp/prof/artist/134163/profile/history/p/6/ Oricon Singles Chart] (Henta 2 November 2012)</ref> |align="center"|6 |- |[[UK Singles Chart]] |align="center"|76 |- |US [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] |align="center"|57 |- |US ''Billboard'' [[Hot Adult Contemporary Tracks]] |align="center"|18 |- |US ''Billboard'' [[Mainstream Rock Tracks]] |align="center"|33 |- |} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:The Downeaster Alexa|The Downeaster Alexa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 2. september 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{fotnoteliste}} </div> == Bakgrunnsstoff == * [http://www.songfacts.com/detail.php?id=4243 The Downeaster «Alexa» – Songfacts] * {{MetroLyrics song|billy-joel|the-downeaster-alexa}}<!-- Licensed lyrics provider --> {{Billy Joel}} {{DEFAULTSORT:Downeaster Alexa, The}} [[Kategori:Songar frå 1989]] [[Kategori:Singlar frå 1990]] [[Kategori:Billy Joel-songar]] [[Kategori:Songar skrivne av Billy Joel]] [[Kategori:Songar om fiske]] sf7fbl8vlq1yd4wlqb0szw2btg1lupn 0 285352 3663640 3435420 2026-07-27T06:48:05Z Ranveig 39 Flikk 3663640 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkalbum | tittel = Leningrad | artist = [[Billy Joel]] | album = [[Storm Front]] | A-side = | B-side = «[[Goodnight Saigon]]», «Vienna», «Scandinavian Skies» | utgjeve = 1989 | format = Singel | innspeling = 1988-1989 | sjanger = [[Rock]] | lengd = 4:06 | selskap = [[Columbia Records|Columbia]] | låtskrivar = Billy Joel | produsent = Billy Joel, [[Mick Jones frå Foreigner|Mick Jones]] | førre = «[[We Didn't Start the Fire]]»<br/>(1989) | kronologi = ja | neste = «[[I Go to Extremes]]»<br/>(1990) }} «'''Leningrad'''» er ein song frå 1989 skriven og framført av den [[USA|amerikansk]] songaren og låtskrivaren [[Billy Joel]]. Songen vart først gjeven ut på albumet ''[[Storm Front]]'' på [[Columbia Records]] og sidan som singel. Han finst òg på ''[[Greatest Hits av Billy Joel|Greatest Hits, Vol. 3]]''. Tittelen på songen kjem frå det tidlegare namnet på [[St. Petersburg]] i [[Russland]]. Ei av melodilinjene i songen er lånt frå den første satsen av den kjende [[Fiolinkonsert av Tsjajkovskij|Fiolinkonserten]] til den russiske komponisten [[Pjotr Tsjajkovskij]].<ref>{{Citation|title=Leningrad By Billy Joel|url=https://robertjburtis.com/Leningrad/index.html|website=robertjburtis.com|accessdate=2026-07-27}}</ref><ref>{{Citation|title=Billy Joel: "Leningrad" (1989)|url=https://alphahistory.com/coldwar/billy-joel-leningrad-1989/|website=The Cold War|date=2013-03-10|accessdate=2026-07-27|language=en-US|last=alphahistory}}</ref> ==Bakgrunn== Songen vart skriven av Joel om ein russisk [[klovn]] kalla Viktor Razinov, som han møtte medan han var på turné i [[Sovjetunionen]] i 1987. Gjennom songen vert store hendingar i livet til Viktor og Joel samanlikna for å syne kulturelle skilnader og likskapar mellom USA og Sovjetunionen. I songen skildrar Joel livet til Viktor som eit av dei mange sovjetiske barna som mista fedrane sine under [[andre verdskrigen]], særleg under [[omleiringa av Leningrad]]. Han vert med i [[Den raude armeen]], drikk [[vodka]] for å døyve smerta, og vert så ein sirkusklovn for å bringe glede til russiske barn. Joel skildrar barndomen sin som eit «bar av 49, ein kald krig i [[McCarthyisme|McCarthy]]-tida.» Han skildrar kort livet sitt i [[Levittown i New York|Levittown]], og frykta for [[Cubakrisa]]. Joel refererer òg til [[Koreakrigen]] og [[Vietnamkrigen]]. Til slutt møttes dei to etter konserten til Joel i Leningrad (Viktor hadde reist over heile Russland for ås jå alle dei seks russiske konsertane), der Viktor fekk dotter til Billy, Alexa Ray Joel, til å le. Den siste songen i linja er «We never knew what friends we had, until we came to Leningrad.» ==Lister== {|class="wikitable sortable" !Liste (1989/1990) !Plassering |- |Australia |align="center"|90 |- |Belgia (Flandern)<ref>http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Billy+Joel&titel=Leningrad&cat=s (Henta 29. august 2014)</ref> |align="center"|17 |- |Nederland<ref>[http://members.chello.nl/m.jans1/1990.html Dutch Top 40 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928010343/http://members.chello.nl/m.jans1/1990.html |date=2013-09-28 }}. Henta 2009-01-08.</ref> |align="center"|15 |- |Tyskland |align="center"|14 |- |[[UK Singles Chart]] |align="center"|53 |- |} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Leningrad (song)|Leningrad (song)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 2. september 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} {{Billy Joel}} [[Kategori:Billy Joel-songar]] [[Kategori:Songar frå 1989]] [[Kategori:Singlar frå 1989]] [[Kategori:Songar skrivne av Billy Joel]] [[Kategori:Songar om byar]] [[Kategori:Popsongar baserte på klassiske verk]] ew461uqhlz96w0dtvddaepe4gpeoyjk 0 304221 3663675 3232342 2026-07-27T11:14:37Z Ranveig 39 Avdød 3663675 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar |føddstad=[[Hiroshima]] |føddland=[[Japan]] |posisjon=Forsvar |landslagår=1940 |landslag={{JPN}}[[Japan]] |landskampar(mål)=1 (0) }} '''Kunitaka Sueoka''' ({{datoar}}) var ein [[japan]]sk fotballspelar. ==Statistikk== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{JPN}}[[Japan]] |- !År!!Kampar!!mål |- |1940||1||0 |- !Totalt||1||0 |} ==Kjelder== *[http://www.national-football-teams.com/player/50119/Kunitaka_Sueoka.html National Football Teams] *[http://www.japannationalfootballteam.com/en/players_unknown/43.html Japan National Football Team Database] [[Kategori:Japanske fotballspelarar]] dbjm6czldoih25vowjlzlousimfxm2d 0 307353 3663677 3380625 2026-07-27T11:22:06Z Ranveig 39 3663677 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkartist | tittel = Mongo Santamaría | bilete = Mongo Santamaria 1969.JPG | bilettekst = Santamaria i 1969 | bakgrunn = instrumentalist | verkeleg namn = Ramón Santamaría Rodríguez | alias = Mongo | fødd = {{fdato|1917|4|7|mf=y}} | fødestad = [[Havana]] i [[Cuba]] | død = {{dødsdato og alder|2003|2|1|1917|4|7|mf=y}} | dødsstad = [[Miami|Miami i Florida]] i USA | instrument = Congatrommer | sjanger = [[Latin-jazz]], [[soul]] | yrke = [[Musikar]] | tilknytta artistar = [[La Lupe]], [[Tito Puente]] }} '''Ramón «Mongo» Santamaría Rodríguez''' ({{levde-lua|fødd 7. april 1917, død 1. februar 2003}}) var ein [[rumba quinto]]-meister og ein [[afrokubansk]] [[latin-jazz]] [[perkusjonsinstrument|perkusjonist]]. Han er mest kjend for å ha skrive [[jazz-standard]]en «[[Afro Blue]]», spelt inn av mellom andre [[John Coltrane]]. I 1950 flytta han til [[New York]] der han spelte med [[Perez Prado]], [[Tito Puente]], [[Cal Tjader]], [[Fania All Stars]], og fleire andre. Han var ein viktig del i å blande afrokubanske rytmar med [[R&B]] og [[soul]], og bana veg for [[boogaloo]]-tida seint i 1960-åra. Utgåva hans av [[Herbie Hancock]] sin «[[Watermelon Man]]» vart innlemma i [[Grammy Hall of Fame]] i 1998. Mongo Santamaría var ein av få kubanske congueros («congaspelarar») som kom til USA i 1940- og 1950-åra. Andre kjende congueros som kom til USA i denne tida var [[Armando Peraza]], [[Chano Pozo]], [[Francisco Aguabella]], [[Julito Collazo]], [[Carlos Vidal Bolado]] og Modesto Durán. Mange reknar Santamaría som den beste conga-spelaren på 1900-talet. ==Diskografi== ===Som leiar=== * ''Afro-Cuban Drums'' SMC Pro-Arte 592 (1952) * ''Drums and Chants'' (''Changó'') Vaya CD 56 (1954) *''Tambores y Cantos'' (1955) *''Yambu: Mongo Santamaria y Sus Ritmos Afro Cubano'' (1958) * ''Mongo'' Fantasy phonorecord 3291 (1959) med den første innspelinga av «Afro-Blue». * ''Afro Roots'' (''Yambú'', ''Mongo'') Prestige CD 24018-2 (1958, 1959) *''Our Man in Havana'' (1959) *''Mongo en La Habana'' (1960) med [[Carlos Embale]] og [[Merceditas Valdés]] *''Sabroso!'' (1960) – med tresero Andrés Echeverría *''Go, Mongo!'' (1962) *''Watermelon man!'' (1963) ([[Battle Records]]) *''Mongo At The Village Gate'' (1963) ([[Riverside Records]]) *''El Bravo!'' (1964) *''La Bamba'' (1965) *''Pussy Cat'' (1965) *«Hey! Let's Party» (1967) *''Soul Bag'' (1968) *''Afro-American Latin'' (1969) *''Stone Soul'' (1969) *''Mongo´70'' (1970) *''Feelin' Alright'' (1970) *''Mongo's Way'' (1971) *''Up From the Roots'' (1972) *«Fuego» (1972) *''Ubané'' (1974) med [[Justo Betancourt]] på vokal<ref>[http://books.google.com/books?id=Et57aMCzyw4C&pg=PA97 Raul A. Fernandez, ''From Afro-Cuban rhythms to Latin jazz'', University of California, 2006.]</ref> *«Afro-Indio» (1975) *''Sofrito'' (1976) *''Amanecer'' (1977) – vann ein [[Grammy]] *''A La Carte'' (1978) *''Red Hot'' (1979) *''Summertime'' (1981) med [[Dizzy Gillespie]] og [[Toots Thielemans]] *''Images'' (1980) *''Soy Yo'' (1987) *''You Better Believe It'' (1979) *''Mambo Mongo'' (1993) *''Mongo Returns'' ([[Milestone Records]], 1995) *''Conga Blue'' (1995) *''Come on Home'' (1997) *''Mongo Santamaria'' (1998) ===Som sidemann (utval)=== '''med [[Dizzy Gillespie]]''' *''[[Afro av Dizzy Gillepsie|Afro]]'' (Norgran, 1954) '''med [[Lalo Schifrin]]''' *[[Che!|''Che!'']] (Tetragrammaton, 1969) ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mongo Santamaria|Mongo Santamaria]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. oktober 2015.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Cubanske perkusjonistar]] [[Kategori:Afrokubanske jazzperkusjonistar]] [[Kategori:Jazzperkusjonistar]] [[Kategori:Latin-jazzmusikarar]] [[Kategori:Grammy-vinnarar]] [[Kategori:Conga-spelarar]] 1tz0dsj542ogexe29n7x805pltgjdxo 0 309625 3663615 3636163 2026-07-26T13:24:57Z Xocolatl 91057 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Frederich heinrich baron von humboldt-charles wilson peale.JPG]] → [[File:Frederich Heinrich Baron von Humboldt von Charles Willson Peale.jpg]] typos 3663615 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt''' ({{levde-lua|14. september 1769, død 6. mai 1859}}) var ein [[prøyssisk]] [[geograf]], naturforskar, oppdagingsreisande og talsmann for romantisk [[filosofi]] med stor innverknad. Han var den yngre broren av den prøyssiske ministeren, filosofen og [[lingvistikar|lingvistikaren]] Wilhelm von Humboldt (1767 til 1835).<ref>{{cite web|title=‘The Invention of Nature,’ by Andrea Wulf| date=September 2015 |publisher=New York Times|first=Colin |last=Thubon |url=http://www.nytimes.com/2015/09/27/books/review/the-invention-of-nature-by-andrea-wulf.html?_r=0}}</ref><ref>{{cite web |year=2014 |title=Von Humboldt, Alexander|first=Jeffrey |last=Lee |website=The Encyclopedia of Earth |url=http://www.eoearth.org/view/article/156871/}}</ref><ref>{{cite news |journal=Science |title=Alexander von Humboldt and the General Physics of the Earth |first=Stephen T. |last=Jackson |volume=324 |pages=596–597 |url=http://faculty.jsd.claremont.edu/dmcfarlane/bio176mcfarlane/pdf%20papers/Humboldt%20hsitory.pdf}}</ref> Det kvantitative arbeidet med [[botanisk]] [[geografi]] la grunnlaget for feltet [[biogeografi]]. Humboldt argumenterte for langsiktige systematiske geofysiske målingar som la grunnlaget for moderne geomagnetiske og meteorologiske observasjonar.<ref>{{Cite journal|last=Love|first=J.J.|title=Magnetic monitoring of Earth and space|journal=Physics Today|volume=February|year=2008|pages=31–37|url=http://www.intermagnet.org/publications/Magnetic_monitoring_of_earth_and_space.pdf|accessdate=29 June 2015}}</ref><ref>{{citation|last=Thomson|first=A.|title=Von Humboldt and the establishment of geomagnetic observatories|journal=IAEA-INIS|year=2009|url=http://inis.iaea.org/search/searchsinglerecord.aspx?recordsFor=SingleRecord&RN=41118488}}</ref> I perioden 1799 til 1804 reiste Humboldt mykje i Latin-Amerika, utforska og skildra landa der for første gong frå eit moderne vitskapleg synspunkt. Reiseskildringane hans vart skrivne og publiserte i eit enormt omfang over 21 år. Humboldt var ein av dei første til å foreslå at landa som grensar mot Atlanterhavet var ein gong var føydd saman, spesielt [[Sør-Amerika]] og [[Afrika]]. Humboldt fann fram termen «kosmosma» frå [[gamalgresk]] og brukte det på fleirbindavhandlinga si, ''[[Avhandlinga Kosmos|Kosmos]]'', der han prøvde å sameina ulike greiner av vitskapleg kunnskap og kultur. Dette viktige arbeidet peika òg mot ei heilskapleg oppfatning av universet som éi eining i samspel.<ref name="Walls 2009 3–15">{{Cite journal|last=Walls|first=L.D.|title=Introducing Humboldt's Cosmos|journal=Minding Nature|volume=August 2009|pages=3–15|url=http://www.humansandnature.org/introducing-humboldt-s-cosmos-article-26.php}}</ref> [[File:Schloss Tegel1.JPG|mini|Tegel-palasset i Berlin (Humboldt-palasset), der Alexander von Humboldt og Wilhelm von Humboldt levde i fleire år{{foto|Lienhard Schulz}}]] == Samanfatta biografi == Humboldt vart fødd i [[Berlin]] i 1769 og arbeidde som ein offentleg tilsett i [[prøyssisk]] [[gruvedrift]] på 1790-talet fram til 1797. Etter det samla han vitskapleg kunnskap og utstyr.<ref name="Jardine p. 288">Jardine et al., ''Cultures of Natural History'', s. 288</ref> Den materielle velstanden gjorde han i stand til å skaffe ei omfattande samling av vitskaplege instrument og verktøy, og dessutan eit innhaldsrikt [[bibliotek]]. Med offisielt løyve frå [[Karl IV av Spania]], drog Humboldt til [[Sør-Amerika]] og [[Ny-Spania]] i 1799, der han bar med seg samlinga av utstyr og bøker.<ref name="Jardine p. 288"/> Føremålet med reisa var gjennomsyra av [[romantikken]], Humboldt meinte å undersøkje korleis naturkreftene samhandlar med kvarandre og å finne ut av naturen som ei eining. Tilbake til Europa i 1804 vart han hylla som ein offentleg helt. Detaljane og funna frå Humboldt si ferd vart publisert i hans ''Personal Narrative of Travels to the Equatorial Region sin of the New Continent (30 band)''. [[Charles Darwin]] tok med seg verket på den berømte ferda si med [[HMS «Beagle»]].<ref>Cannon, ''Science in Culture'', s. 86</ref> Resten av livet heldt Humboldt seg hovudsakleg i [[Europa]], sjølv om han gjorde ein kort ekspedisjon til [[Sibir]] og dei russiske steppene i 1829. Humboldt sitt siste verk vart ''Kosmos: Entwurf einar physischen Weltbeschreibung''. (Kosmos. Skisse til ei skildring av det fysiske universet). Boka skildrar i hovudsak utviklinga av ei livskraft frå kosmos, men inkluderte òg danninga av stjerner frå nebularskyer, og dessutan geografi for planetane. Alexander von Humboldt døydde i 1859 medan han jobba på det femte bandet av Kosmos.<ref name="Jardine p. 288"/> Gjennom reisene til Sør-Amerika og med nedteikna observasjonar i ''An Essay on the Geography of Plants '', og dessutan verket ''Kosmos'', synte han ein viktig trend gjennom observasjonsteknikkane, nytte av vitskaplege instrument, og unikt perspektiv på naturen. Vitskapen hans byggjer på eit prinsipp om generell likevekt av krefter. Generell likevekt var ideen om at det finst uendeleg krefter i naturen som er i konstant konflikt, men slik at alle krefter balanserer kvarandre ut. Humboldt la tilrette for framtidige vitskaplege retningar, ved å stadfeste viktigheita av å studere [[organismar]] og miljøet deira i ei samankopla eining.<ref name = "canon">Cannon, Susan Faye. 1978. Science in culture: the early Victorian period. Kent, Eng:Dawon.</ref> == Tidleg liv == Humboldt vart uteksaminert frå Bergakademie Freiberg i 1792 og vart utnemnd til inspektør i gruvedepartementet.<ref name="De Terra, Humboldt, s. 53">De Terra, ''Humboldt'', s. 53.</ref> I løpet av perioden som gruveinspektør, uttrykte Humboldt djup otte for gruvearbeidarane. Han opna ein gratis skole for dei, finansiert av eigne middel, noko som vart ein uoffisiell skole for arbeidskraft. Han søkte òg å etablere eit naudhjelpsfond for gruvearbeidarar, for hjelp i samband med ulykker.<ref>De Terra, ''Humboldt'', s.54-55.</ref> Humboldt si forsking om vegetasjonen i gruvene i [[Freiberg]] resulterte i publikasjonen ''Fribergensis, accedunt Aphorismi ex Doctrina, Physiologiae Chemicae Plantarum'' frå 1793, ei oppsummering av forskinga hans i botanikk.<ref>Wilson, "Alexander von Humboldt: A Chronology", p. lxvii.</ref> Denne utgjevinga førte til at [[Johann Wolfgang von Goethe]], som hadde møtt Humboldt i familieheimen då Alexander var ein gut, blei merksam på Alexander von Humboldt. Goethe var no interessert i å møte den unge forskaren for å diskutere metamorfose av planter.<ref>De Terra, Humboldt, s. 18, 57.</ref> Møtet innleidde eit livslangt venskap mellom dei to; Goethe var ein sentral figur i tysk litteratur, men òg djupt interessert i vitskap. I 1794 blei Humboldt akseptert av den berømte gruppa av intellektuelle og kulturelle leiarar av [[Weimar-klassisismen]]. Goethe og Schiller var nøkkelpersonar på den tida. Humboldt bidrog i juni 1795 i Schiller sitt nye tidsskrift ''Die Horen'', ein filosofisk allegori nemnd ''Die Lebenskraft, oder der rhodische Genius''. I 1792 og i 1797 var han i [[Wien]]; i 1795 gjorde han ein geologisk og botanisk tur gjennom Sveits og Italia. Jamvel om han sjølv berre såg statstenesta som ein læreplass for vitskapleg arbeid, utfylte han oppgåvene sine i ein grad som ikkje berre medførte ei snøgg gradstiging i karrieren, men han vart òg tiltrudd fleire viktige diplomatiske oppdrag. Etter at mora døydde i 1796, vart Humboldt i stand til å bruke meir tid på å skrive ned forskingsresultat. Han hadde brukt sin eigen kropp til eksperimentering på muskelirritabilitet, og publisert resultata, ''Versuche über die gereizte Muskel- und Nervenfaser'', i Berlin, 1797. == Den latinamerikanske ekspedisjonen 1799-1804 == [[Fil:Map_Alexander_von_Humboldt_expedition-en.svg|mini|høgre|Alexander von Humboldt Latin-Amerika-ekspedisjon]] Humboldt rådde over økonomiske ressursar til å finansiere vitskaplege reiser, og han søkte etter eit skip til ein stor ekspedisjon. Saman med den franske botanikar og fysikar [[Aimé Bonpland]] bad han den spanske krona om fullmakt til å reise i spansk Amerika. Under Hapsburg-monarkiet hadde Spania vakta seg mot framandreisande og inntrengjarar i Amerika, men det var viktig for utfallet av søknaden at han hadde eiga finansiering, og dei fekk positiv respons frå krona.<!-- Krona gav tilgang til spanske tenestemenn og skriftleg dokumentasjon på Spanias imperium, noko Humboldt nytta seg av då han både hadde fagleg opplæring og røynsle i å samarbeide innanfor ein byråkratisk struktur.<ref name="Brading, p. 517">Brading, ''The First America'', p. 517.</ref> --> === Venezuela 1799-1800 === [[Fil:Humboldt_and_Bonplant_in_the_Jungle.jpg|mini|høgre|Humboldt og Bonpland i regnskogen i Amazonas ved [[Casiquiarekanalen]], utstyrt med vitskaplege instrument, noko som gjorde dei i stand til å ta mange typar nøyaktige målingar gjennom fem års ferd. <br /><small>Oljemåleri av Eduard Endar, 1856</small>]] Utstyrt med løyve frå kongen av Spania, skunda Humboldt og Bonpland seg til å segle frå [[A Coruña]] med skipet «Pizarro» den 5. juni 1799. Skipet stoppa seks dagar ved [[Tenerife]], der Humboldt klatra [[vulkan]]en [[Teide]]. Deretter segla dei til [[«den nye verda»]], med landing ved [[Cumaná]], [[Venezuela]], den 16. juli. Cunamá var ikkje det planlagde reisemålet, men eit utbrot av tyfus om bord gjorde at kapteinen endra kurs frå å segla mot [[Havana]] til å gå mot land i det nordlege Sør-Amerika. Humboldt hadde ikkje nokon konkret plan for eksepdisjonen, så omgjeringa av ruta endra ikkje ei fastlagt ferdselsrute. Han skreiv seinare at endringa til Venezuela mogleggjorde undersøkingane langs [[Orinoco]] sør til grensa av portugisisk [[Brasil]]. Nær kysten av [[Sør-Amerika]] møtte «Pizarro» to store kanoar, kvar med 18 [[waikerí]]-indianarar. Kapteinen aksepterte tilbodet om at ein av dei kunne tene som ein [[kystlos]]. Humboldt leigde så denne personen, Carlos del Pino, som gaid i Venezuela.<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 91-92.</ref> Humboldt vitja kapusinarordenen sin misjonsstasjon i byen Caripe i [[Monagas]],<ref name = "Humboldtk7">Humboldt i ''Personal Narrative'' kap. 7</ref> og utforska Guácharo-grotta, der han observerte [[feittfugl]]ar,<ref name="deterras98">De Terra, Alexander von Humboldt, s. 98.</ref> skildra med det vitskaplege namnet ''Steatornis caripensis''. Han heldt fram med Bonpland til [[Caracas]], der han klatra El Ávila-fjellet saman med den unge poeten Andrés Bello, ein tidlegare rettleiar for [[Simón Bolívar]], som seinare vart leiar for det nordlege Sør-Amerika. I februar 1800 forlét Humboldt og Bonpland kysten med det føremålet å utforske løpet av Orinoco-elva med sideelvar. Turen gjekk gjennom 2776 km vilt og stort sett land utan busetnader, og lokaliserte [[Casiquiarekanalen]], ein [[bifurkasjon]] av elvene Orinoco og [[Amazonas]]. Reisa varte i fire månader og dei etablerte den nøyaktige plasseringa av elvebifurkasjonen, i tillegg til å dokumentere livet til fleire innfødde folkeslag som maipures. Rundt 19. mars 1800 oppdaga Humboldt og Bonpland farlege elektriske ålar, som er i stand til å drepe menneske. For å fanga dei, foreslo lokale folk å drive ville hestar ned i elva, noko som resulterte i ein valdeleg konfrontasjon mellom ål og hestar, der nokre hestar blei drepne. Humboldt og Bonpland fanga og dissekerte nokre ålar, som heldt på evna si til å skape elektriske sjokk; og begge blei råka av potensielt farlege elektriske støyt under undersøkingane sine. Møtet medførte at Humboldt tenkte djupare over fenomen som elektrisitet og magnetisme, typisk for evna hans til å ekstrapolere frå ein observasjon til meir generelle prinsipp.<ref>Wulf, ''The Invention of Nature'', s. 62-63. Boka syner eit bilete av fangsten (s. 63), undertekst "The battle between horses and electric eels."</ref> Humboldt refererte fleire gonger tilbake til denne hendinga i seinare arbeid, inkludert reiseskildringa ''Personal Narrative'' (1814–29), ''Views of Nature'' (1807) og ''Aspects of Nature'' (1849).<ref>sitert i Wulf, ''The Invention of Nature'', s. 362, n. 62.</ref> Humboldt tok livet av myten om eksistensen av ein innsjø kalla Parime, ved å foreslå at sesongmessig flaumvatn på Rupununi-savannen tidlegare hadde blitt feilaktig tolka som ein innsjø.<ref name = "Humboldtk25">Humboldt i ''Personal Narrative'' kap. 25</ref> === Cuba 1800 og 1804 === Etter å ha komme i [[hamn]] på [[Cuba]] den 19. desember 1800, møtte dei plantesamlaren og botanikaren John Fraser.<ref name="Brendel">Brendel, Frederick, [http://www.jstor.org/stable/2449332 Historical Sketch of the Science of Botany in North America from 1635 to 1840], ''The American Naturalist'', 13:12 (December 1879), pp. 754–71, ''The University of Chicago Press''; accessed 31 July 2012.</ref> Fraser og sonen hans hadde forlist utanfor den cubanske kysten, og mangla løyve til å vere i «spansk India». Humboldt medverka til at Fraser fekk løyve til å halde fram forskingsarbeid på Cuba. Humboldt blir vurdert som den «andre oppdagaren av Cuba» på grunn av vitskapleg og samfunnsforsking han gjennomførte i den spanske kolonien. Gjennom dei første tre månader i [[Havana]], undersøkte dei byen og dei nærliggande byane Guanabacoa, Regla og Bejucal. Han vart ven med cubanske grunneigar og tenkjaren Francisco de Arango y Parreño; saman dei vitja Guines-området i sørlege Havana, Matanzas-dalen, sukkerplantasjane ved [[Trinidad på Cuba|Trinidad]]. På den tida hadde desse tre områda første sukkerproduksjonen på øya. Humboldt samla statistisk informasjon om Cubas folkesetnad, produksjon, teknologi og handel på desse turane. Han spådde at landbruket og det kommersielle potensialet på Cuba var stort og kunne bli vesentleg betra med rett leiarskap i framtida. Humboldt og Bonpland heldt seg på Cuba til 5. mars 1801, då dei forlét for å segle mot fastlandet i det nordlege Sør-Amerika igjen. På veg tilbake til Europa i 1804, gjekk Humboldt og Bonpland innom Cuba for andre gongen. Her samle dei plantematerialar og gjorde omfattande notat. Humboldt sosialisert seg med vitskapsfolk og grunneigarar, utførte mineralogiske undersøkingar og gjorde ferdig den store samlinga av flora og fauna frå øya som han seinare publiserte som ''Essai politique sur l'îsle de Cuba''.<ref name="ReferenceB">"Alexander von Humboldt Chronology", s. lxix.</ref> === Andes 1801-1803 === [[Fil:Humboldt-Bonpland Chimborazo.jpg|mini|350px|Humboldt og [[Aimé Bonpland]] ved foten av [[Chimborazo]]<br /><small>Måleri av Friedrich Georg Weitsch (1810)</small>]] Etter det første opphaldet på Cuba, kom dei attende til fastlandet, til [[Cartagena de Indias]], no ein by i [[Colombia]], den gongen allereie eit viktig senter for handel i det nordlege Sør-Amerika. Her følgde dei [[Magdalenaelva]] opp til [[Honda i Colombia|Honda]] og kom til [[Bogotá]] 6. juli 1801. Der møtte dei den spanske botanikaren José Celestino Mutis, leiar av ein botanisk ekspedisjon til [[Ny-Granada]], og dei bur hos Mutis til 8. september 1801. Mutis var raus med tida si og gav Humboldt tilgjenge til den enorme biletesamlinga han hadde samla sidan 1783. Mutis var basert i Bogotá, men som med andre spanske ekspedisjonar, hadde han tilgjenge til lokalkunnskap og ein verkstad for kunstnarar, som skapte svært nøyaktige og detaljerte bilete. Denne typen forsiktige avbildingar gjorde det mogleg å studere plantar på avstand,<ref>Bleichmar, ''Visible Empire'', s. 190.</ref> [[File:Ilustraciones_José_Celestino_Mutis.jpg|mini|Illustrasjonar av spanske botanikaren José Celestino Mutis arbeid i Colombia. Humboldt var forbløffa over Mutis sin prestasjon «fordi bileta reiste, botanikarane trong ikkje»; då Humboldt publiserte sitt første botaniske band, vigde han det til Mutis, «som ei markering av vår beundring og heider».<ref>Alexander von Humboldt and Aimé Bonpland, ''Plantes équinoxiles, in ''Voyage de Humboldt et Bonpland, Sixième Partie, Botanique, vo. 1 Paris 1808.</ref>]] Humboldt hadde vona om å komme i kontakt med ein fransk segleekspedisjon til Sør-Amerika, no endeleg i gang, så Bonpland og Humboldt skunda seg til Ecuador.<ref name="ReferenceB"/> Dei kryssa frosne rygger på den sentrale fjellkjeda av [[Andes]] gjennom Ecuador, og nådde [[Quito]] 6. januar 1802, etter ei krevjande ferd. Opphaldet i Ecuador var prega av oppstiginga av [[vulkan]]ane [[Pichincha]] og [[Chimborazo]], der Humboldt og følgjet hans nådde ei høgd på 5878 [[moh.]] Dette var verdsrekord på den tida, men dei mangla 430 meter opp til toppen.<ref>{{cite book |last=Whymper |first=Edward |title=Travels amongst the Great Andes of the Equator |publisher=John Murray |year=1892 |pages=30–32}}</ref> Humboldt si ferd avslutta med ein ekspedisjon til Amazonas sine kjelder undervegs til [[Lima]], [[Peru]].<ref>Muratta Bunsen, Eduardo, "El conflicto entre eurocentrismo y empatía en la literatura de viajes de Humboldt." ''Revista Andina'' 50 (2010), pp. 247-262; ISSN 0259-9600</ref> I [[Callao]], den viktigaste hamna i Peru, observert Humboldt ein [[merkurpassasje]]. Her studerte han òg gjødingseigenskapar til [[guano]], som er rik på [[nitrogen]]. Den påfølgjande innføringa av guano til Europa skuldast hovudsakleg Humboldt sin dokumentasjon. === Mexico 1803-1804 === Humboldt og Bonpland hadde ikkje tenkt å reise til [[Ny-Spania]], men når dei ikkje kunne finne transport til Europa via Stillehavet, reiste dei frå hamnebyen [[Guayaquil]] til [[Acapulco]], på stillehavskysten av [[Mexico]]. Dei kom fram til hamna der den 15. februar 1803.<ref>"Alexander von Humboldt Chronology," s. lxviii-lxvix.</ref> Humboldt merka seg at posisjonen for Acapulco ikkje var nøyaktig nedteikna. Sidan Acapulco var den viktigaste hamna på vestkysten og endestasjon for den asiatiske handelen frå spansk [[Filippinane]], var den nøyaktige kartplasseringa av hamna ekstremt viktig, så Humboldt sette opp instrumenta sine for å avgjere [[lengdgraden]].<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 149-150.</ref> Humboldt og Bonpland kom til [[Mexico by]], etter å ha blitt ønskt velkommen offisielt via eit brev frå kongens representant i Ny-Spania, [[José dei Iturrigaray]]. Humboldt mottok òg eit spesiell pass for å ferdast over heile Ny-Spania. Med det fekk Humboldt tilgjenge på arkivkontor, gruver, plantasjar og dreneringskanalar.<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 156.</ref> [[File:Zentralbibliothek_Zürich_-_Ideen_zu_einer_Geographie_der_Pflanzen_nebst_einem_Naturgemälde_der_Tropenländer_-_000012142.jpg|mini|Humboldt's Naturgemälde. Ein avbilding av Chimborazo teikna med tverrsnitt, og med detaljert informasjom om plantegeografi. Illustrasjonen blei publisert i eit stort format i ''The Geography of Plants'', 1807.]] Under opphaldet i visekongedømmet, reiste dei mellom fleire meksikanske byar. Første strekket, frå Acapulco til Mexico by, gjekk gjennom det som no er den meksikanske [[delstaten Guerrero]]. Ruta var berre eigna for muldyr, og undervegs gjorde Humboldt høgdemålingar. Likeins gjorde han eit år seinare høgdemålingar ned mot hamnebyen Veracruz på austkysten. Resultatet blei eit diagram som seinare kom med i ein publikasjon med skildring av vegen frå Acapulco til Veracruz, via Mexico by.<ref>''Plano físico de la Nueva España, Perfil del Camino de Acapulco a Mégico [sic], y de Mégico a Veracruz''. Chart is published in Magali M. Carrera, ''Traveling from New Spain to Mexico: Mapping Practices of Nineteenth-century Mexico'', Durham: Duke University Press 2011, p.70, plate 18.</ref> Mykje av Humboldt sin suksess i å få eit høgt tal av lesarar for arbeida sine, skuldast bruken av diagram og grafar.<ref>Alexander von Humboldt, ''Atlás géographique et physique du Royaume de la Nouvelle-Espagne'', lxxxiii-lxxiv, quoted in Anne Godlewska, ''Geography Unbound: French Geographic Science from Cassini to Humboldt''. Chicago: University of Chicago Press 1999, p. 257.</ref> Humboldt var imponert over Mexico by, som på den tida var den største byen i Amerika. Han erklærte at «ingen by på det nye kontinentet, utan eingong å sjå bort frå dei i USA, kan vise så store og solide vitskaplege institusjonar som hovudstaden i Mexico».<ref>Humboldt, ''Political essay'', s. 74.</ref> Han peikte på bergverksskolen, den botaniske hagen og kunstakademiet [[Academia de San Carlos]] som førebilete for ein storby og hovudstad i kontakt med den siste utviklinga på kontinentet.<ref>Brading, ''The First America'', s. 526-27.</ref> Han erkjende òg viktige kreollærde i Mexico, inkludert vitskapsmannen [[José Antonio de Alzate y Ramírez]], som døydde i 1799, like før Humboldt sitt besøk; Miguel Velásquez de León og astronomen Antonio de León y Gama.<ref name="Brading, p. 527">Brading, ''The First America'', s. 527.</ref> Humboldt brukte tid på sølvgruva Valenciana i Guanajuato, nordlege Ny-Spania, på den tida svært viktig i det spanske imperiet.<ref>Brading, ''The First America'', s. 525.</ref> Sjølv om Humboldt var utdanna geolog og gruvedriftsinspektør, trekte han på kunnskapen hos gruvedriftsekspertar i Mexico. Rapporten hans om sølvgruvedrift er eit viktig bidrag, og blir rekna som den sterkaste og den best informert delen av dei politiske essaya hans. Gamle amerikanske sivilisasjonar var blant interessene til Humboldt. Han inkluderte bilete av meksikanske manuskript, eller kodeksar, og [[inkariket|inkaruinar]] i sin rikt illustrert ''Vues des cordillères et monuments des peuples indigènes de l'Amerique'' (1810). I eit anna verk tok han med eit fargebilete av [[Den aztekiske kalendersteinen]], saman med utvalde teikningar frå [[Mayaer|mayaboka]] ''Dresden Codex''. Han oppsøkte meksikanske ekspertar i tolking av kjeldene. Humboldt si verdsetting og formidling av desse gamle verka blei vektig for amerikanskfødde spanjolar, kreolar, som søkte kunnskap om førkolumbisk historie.<ref>Brading, ''The First America'', s. 523-525.</ref> === Sambandsstatane 1804 === [[Fil:Frederich Heinrich Baron von Humboldt von Charles Willson Peale.jpg|mini|Alexander von Humboldt måla i 1805. Charles Willson Peale, som møtte Humboldt då han vitja USA i 1804]] [[Fil:Rauch, Alexander von Humboldt, 1823.jpg|mini|Portrett av Alexander von Humboldt<br><small>Skulptør Christian Daniel Rauch, 1823</small>]] Etter anløp på Cuba, gjorde Humboldt eit kort besøk i [[USA]]. Han kom til byen [[Philadelphia]], der han møtte nokon av dei store vitskapsfolka på den tida, mellom anna kjemikar og anatomist Caspar Wistar, som arbeidde for obligatorisk koparvaksinasjon, og botanikaren Benjamin Smith Barton, og dessutan legen Benjamin Rush, ein av dei som signerte sjølvstendefråsegna. Sistnemnde var interessert i informasjon om medisinplantar i ''[[Cinchona]]''-slekta, nasjonaltreet i Peru.<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 175-76.</ref> Humboldt publiserte seinare ei avhandling på engelsk om ''Cinchona''-bork.<ref>Alexander von Humboldt,[http://www.biodiversitylibrary.org/item/14437 ''An illustration of the genus Cinchona :comprising descriptions of all the officinal Peruvian barks, including several new species, Baron de Humboldt's Account of the Cinchona forests of South America, and Laubert's Memoir on the different species of quinquina: to which are added several dissertations of Don Hippolito Ruiz on various medicinal plants of South America'']</ref> Humboldt vitja [[Thomas Jefferson]] i [[Det kvite hus]] i den nye hovudstaden [[Washington, DC]]. Dei diskuterte vitskaplege emne, men òg opplysningar om hans lange opphald i Ny-Spania. I bytte for geografisk informasjon om Ny-Spania fekk Humboldt den informasjonen han søkte om USA.<ref>Wulf, ''The Invention of Nature'', s. 101-02.</ref> Etter seks veker, sette Humboldt segl for Europa frå munninga av Delaware, og landa i [[Bordeaux]] 3. august 1804. === Oppsummering av resultat frå ekspedisjonen === Humboldt offentleggjorde resultat frå latinamerikaekspedisjonen gjennom fleire tiår. Det kom ut mykje skriftlege materiale, i tillegg skapte han seg eit omdømme i internasjonale vitskaplege kretsar. Humboldt blei godt kjent med det lesande publikummet gjennom populære, tett illustrerte, samanfatta utgåver på fleire språk. Bonpland, hans kollega og samarbeidspartnar på ekspedisjonen, samla botaniske prøvar og preserverte dei, men i motsetnad til Humboldt som hadde ein lidenskap for å publisera, måtte Bonpland dultast til å gjere dei formelle skildringane. Mange andre vitskaplege reisande og oppdagarar produserte mengder av skildringar, men desse vart liggande usette av allmenta til slutten av 1800-talet. Humboldt derimot, publisert umiddelbart og kontinuerleg, med bruk av den personlege formuen sin til å produsere både vitskaplege og populærvitskaplege tekstar. Humboldt sitt namn og ry vart gjort av reisene i spansk Amerika, spesielt etter publisering av ''Political Essay on the Kingdom of New Spain''. Biletet av Humboldt som den fremste europeiske vitskapsmannen blei uvikla seinare.<ref>Nicolaas Rupke, ''A Geography of Enlightenment: The Critical Reception of Alexander von Humboldt's Mexico Work.'' In ''Geography and Enlightenment'', David N. Livingstone og Charles W.J. Withers (red), 319-39. Chicago: University of Chicago Press 1999.</ref> For den spanske krona, som hadde gjeve fullmakt til ekspedisjonen, kom avkastinga ikkje berre i form av sjølve datamengda om «den nye verda», men òg ved at Humboldt bidrog til å motverke negative vurderingane av Amerika frå andre vitskapsfolk. Føremona for regimet, speielt i Ny-Spania, blei gjort tydelege gjennom dei nøyaktige data som Humboldt systematiserte og publiserte.<ref name="Brading, p. 527"/> Essayet hans om plantegeografi, utgjeve på fransk og tysk i 1807, var basert på den då nye ideen om å studere fordelinga av organisk liv som det blir påverka av varierande fysiske tilhøve. Dette vart mest kjent avbilda i det publiserte tverrsnittet hans av [[Chimborazo]], ein 60 x 90 cm farga illustrasjon, kalla ''Naturgemälde der Anden''. Humboldt førte på detaljerte opplysningar om temperatur, høgd, fukt, atmosfærisk trykk, og dyr og planteliv ved ulike høgder. Illustrasjonen fekk dermed samansett informasjon som vart avbilda på ein tilgjengeleg måte. Dette gav eit grunnlag for samanlikning med andre høge fjelltoppar. «Naturgemälde viste for første gong at naturen var ein global kraft med tilsvarande klimasoner på tvers av kontinent».<ref>Wulf, ''The Invention of Nature'', s.89. Publikasjonen synte Humboldt si første skisse av ''Naturgemälde''.</ref> [[Fil:Woodbridge_isothermal_chart3.jpg|mini|Dette isotermkartet, teikna av William Channing Woodbridge, er basert på arbeidet til Alexander von Humboldt, Frå New York Public Library.]] Med innføring av isoterme linjer la han fram framlegg om og utvikla metodar for å samanlikna dei klimatiske tilhøva i ulike land. (1817) Han undersøkte først i kva grad gjennomsnittstemperaturen varierer med høgda over havet, og med studiar om opphavet til tropiske stormar var han tidleg i å oppdage indikasjonar som førte til påvising av den meir kompliserte loven om atmosfæriske uroar på høgare breiddegradar.<ref>Alexander von Humboldt, ''Des lignes isothermes et de la distribution de la châleur sur le golbe''. Paris 1817.</ref> Dette var eit viktig bidrag til [[klimatologi]]en.<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 380.</ref> Oppdaginga hans av nedgangen i feltstyrken på [[jordmagnetisme]]n, frå polane til ekvator, vart kommunisert til «Paris Institute» den 7. desember 1804. Målingane som han gjorde tente som ein referanse for alle kommande målingar dei neste fem tiåra.<ref>Courtillot, V., and J.-L. Le Mouël (2007), ''The study of Earth's magnetism (1269–1950): A foundation by Peregrinus and subsequent development of geomagnetism and paleomagnetism,'' Rev. Geophys., 45, RG3008, doi:10.1029/2006RG000198.</ref> Bidraga som Humboldt gav til geologifaget var basert på studien av vulkanane i Andesfjella og i Mexico. Han skisserte, klatra i dei, og gjorde målingar med ei rekkje instrument. Ved å klatre Chimborazo etablerte han grunnlaget for måling av andre vulkanar i Andes og Himalaya. Han utvikla metodar for å visualisere resultata ved hjelp av grafikk for geologisk tverrsnitt.<ref>De Terra, ''Alexander von Humboldt'', s. 375-76.</ref> Han viste at vulkanar fall naturleg inn i lineære grupper, antakeleg i samsvar med enorme underjordiske sprekkar; og ved demonstrasjonen hans av opphav i [[magmatisk bergart]]ar som tidlegare var trudd å vere vasshaldige formasjonar, bidrog han i stor grad til eliminering av feilaktige hypotesar, slik som [[neptunisme]]n. [[Fil:Head-claw-Vultur-gryphus-Humboldt-Zoologie-T09p170.png|mini|Humboldt si skildring av ein [[andeskondor]], eit døme på dei detaljerte teikningane hans]] Humboldt var ein betydeleg bidragsytar til kartografi. Kart som han framstilte, spesielt frå Ny-Spania, vart malen for seinare kartteiknarar i Mexico. Dei nøyaktige registreringane med lengd- og breiddegradar førte til nøyaktig kart over Mexico, hamna i Acapulco, hamna i Veracruz og Mexico-dalen, og eit kart som viser handelsmønster mellom kontinent. Karta inkluderer òg skjematisk informasjon om geografi og administrative einingar.<ref>Magali M. Carrera, ''Traveling from New Spain to Mexico: Mapping Practices of Nineteenth-century Mexico''. Durham: Duke University Press 2011, s 74-75.</ref> I USA var dei interesserte i kartet og statistikk om Ny-Spania, ettersom det kunne påverke territoriale krav etter oppkjøpet av [[Louisiana]].<ref>De Terra, ''Humboldt'', s. 177-78.</ref> Humboldt var ikkje først og fremst kunstnar, men han kunne teikne godt, slik at han kunne ta opp ei avbilding av spesielle stadar og det naturlege miljøa deira. Mange av teikningane hans vart grunnlaget for illustrasjonar av hans mange seinare vitskaplege og generelle publikasjonar. Artistar som blei påverka av Humboldt, til dømes Johann Moritz Rugendas, følgde i sporet hans og malte dei same stadane Humboldt hadde vitja og avteikna, slik som basaltformasjonar i Mexico, ein illustrasjon i ''Vues des Cordillères''.<ref>Alexander von Humboldt, ''Vues des Cordillères et monumens des peuples indigènes de l'Amerique''. Paris: F. Schoell, 180-13.</ref><ref>Sigrid Achenbach, ''Kunst um Humboldt: Reisestudien aus Mittel- un Südamerika von Rugendas, Bellermann un Hildebrandt im Berliner Kupferstichkabinett''. Munich: Hirmer Verlag München 2009, 105, catalog 52.</ref> == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Alexander von Humboldt|Alexander von Humboldt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 10. januar 2016.'' </div> <div class="references-small"> :Artikkelen brukte mellom anna følgjande kjelder: :* Humboldt, Alexander von, ''[https://ebooks.adelaide.edu.au/h/humboldt/alexander/travels/index.html Personal Narrative of Travels to the Equinoctial Regions of America During the Years 1799-1804] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906031536/https://ebooks.adelaide.edu.au/h/humboldt/alexander/travels/index.html |date=2015-09-06 }},''. Henry G. Bohn, London, 1853. (ebok, University of Adelaide) :* Helmut de Terra, Humboldt: ''The Life and Times of Alexander von Humboldt'', 1769-1859. New York: Alfred A. Knopf 1955 :*David A. Brading, ''The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State,'' 1492-1867 Cambridge: Cambridge University Press, 1993 :*Jardine, N; Secord, J.A.; Spary, E.C. ''Cultures of Natural History''. Cambridge University Press. Cambridge, NY. 1996 *''Samanfatta biografi bygger på 'Brief biography' i «[[:en:Humboldtian science|Humboldtian science]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. januar 2016.'' :Avsnittet brukte mellom anna følgjande kjelder: :*Jardine, N; Secord, J.A.; Spary, E.C. ''Cultures of Natural History''. Cambridge University Press. Cambridge, NY. 1996 </div> ;Referansar {{fotnoteliste|2}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} [[kategori:Folk frå Berlin]] [[kategori:Tyske vitskapsfolk]] [[kategori:Tyske oppdagarar]] [[kategori:Oppdagarar på 1700-talet]] [[kategori:Oppdagarar på 1800-talet]] [[kategori:Oppdagarar i Sør-Amerika]] [[kategori:Oppdagarar i Asia]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2025]] nhpoq6v83oqvflebiz2sje3la0gjomn 0 310907 3663676 3600637 2026-07-27T11:18:14Z CommonsDelinker 1379 Fjernar fila Al-Ahsa_Palm_Oasis_2023.jpg, sidan ho er sletta frå Commons av Gbawden. 3663676 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region|kategori=guvernement | namn = Al-Ahsa guvernement | andre namn = الأحساء |bilete = |lat_d= 25|lat_m= 23 |lat_s=|lat_NS=N |long_d= 49|long_m= 36|long_s=|long_EW=E |leiartittel = Guvernør |leiar = Badr Bin Muhammed Bin Abdullah Bin Jalawi Al Saud |areal = 534000 |folketal_i_år = 2010 |folketal = 1063112 |folketettleik = auto |utc_skilnad = +3 |land = Saudi-Arabia |kartposisjon = Saudi-Arabia | kart = {{posisjonskart|Saudi-Arabia}} }} '''Al-Ahsa''' ([[arabisk]] '''الأحساء''', '' al-Aḥsāʾ'') er det største [[guvernement i Saudi-Arabia|guvernementet]] i [[Austprovinsen i Saudi-Arabia|Austprovinsen]] i [[Saudi-Arabia]]. Det er kalla opp etter [[Al-Hasa|Al-Ahsa-oasen]]. Al-Ahsa er òg eit anna namn på den største byen i guvernementet, [[Hofuf]]. På [[klassisk arabisk]] tyder Ahsa lyden av vatn under jorda. Ein av dei største [[oase|oasane]] i verda ligg her og dadlane her i frå skal vere kjend over heile verda. Oasen ligg kring 60&nbsp;km innover i landet frå [[Persiabukta]]. Alle dei urbane områda ligg i den tradisjonelle oasen [[Al-Hasa]]. I tillegg til oasen omfattar guvernementet òg ein stor del av ørkenen [[Rub Al Kali]] eller «Den tomme fjerdedelen». I denne [[ørken]]en ligg dei største oljefelta i verda, og han knyter Saudi-Arabia til [[Qatar]], [[Dei sameinte arabiske emirata]] og [[Oman]]. Folketalet i guvernementet er over 1&nbsp;063&nbsp;112 (2010). Tidlegare høyrte Al-Ahsa til den historiske regionen kalla [[regionen Bahrain|Bahrain]], i lag med [[Qatif]] og dagens [[Bahrain]]. Ein del av [[Kong Faisal universitet]], som vart grunnlagd i 1975, ligg i Al-Ahsa med fakultet for jordbruk, veterinærmedisin og dyreressursar, medan dei andre fakulteta ligg i [[Dammam]]. == Historie == Al-Ahsa har vore busett sidan førhistorisk tid fordi området har vore rikt på vatn. I 899 kom Al-Ahsa under leiaren til [[Qarmat]], [[Abu-Sa'id Jannabi]], sin kontroll og erklærte sjølvstende frå [[abbasidane]] i [[Bagdad]]. Hovudstaden var Al-Mu'miniya (nær dagens Hofuf). Rundt år 1000 var Al-Ahsa blant dei ti største byane på jorda, med 110&nbsp;000 innbyggjarar.<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa011201c.htm |accessdate=2016-03-08 |archive-date=2013-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605084829/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201c.htm |url-status=yes }}</ref> Den [[karmatane|qarmatiske]] staten Al-Ahsa vart styrta i 1077 av [[ujunidane]]. I 1238 tok [[usfuridane|Usfuridedynastiet]] over regionen Al-Ahsa og Al-Qatif, men dei vart styrta av [[jarwanidane]] i 1383. I 1440 tok [[jabridane]] over Al-Ahsa, Qatif, [[Bahrain]] og [[Kishøya]], og strekte makta si til det austlege [[Nejd]]. I 1521 kom områder under [[Muntafiq]]-stamma frå det sørlege [[Irak]], som styrte over Al-Ahsa på vegner av [[Det osmanske riket]]. Osmanarane stasjonerte garnisonane sine i regionen. Osmanarane vart drivne ut av området av [[Banu Khalid]]-stamma i 1670. Dei gjorde Al-Mubarraz til hovudstaden sin. I 1795 erobra saudiske soldatar regionen under grunnlegginga av [[Den første saudiarabiske staten]]. Området vart teken på ny av osmansk-egyptiske styrkar i 1818, då [[Den første saudiarabiske staten]] vart styrta. Den lokale stamma [[Banu Khalid]] fekk då sjølvstyre. I 1830 kom området under [[Den andre saudiarabiske staten]], men området vart tapt igjen i 1872 til Det osmanske riket. Denne gongen hamna området direkte under styret frå Bagdad i staden for Banu Khalid-stamma. Kong [[Abdulaziz Al Saud]] erobra Al-Ahsa-oasen i 1913, og gjorde det ein del av Kongedømet [[Najd]]. Dette vart anerkjent i [[Sèvres-avtalen]] som vart signert i 1920 under den offisielle delinga av Det osmanske riket. Heile området vart ein del av [[Saudi-Arabia]] i 1932. I 1930-åra vart det funne store petroleumsfunn nær [[Dammam]], som førte til rask modernisering av regionen. Tidleg i 1960-åra nådde Al-Ahsa ein oljeproduksjon på 1 million fat per dag. == Største byar == *[[Al-Hofuf]] er hovudstaden i Al-Ahsa-provinsen og har mange tradisjonelle marknader. * [[Al-Mubarraz]] (òg skrive Al-Mobarraz), arabisk المبرز, er ein av dei to største byane i guvernementet. * Al-Oyoon (òg skrive Al-Uyoon eller Al-Oyoun) * Al-Omran (òg skrive Al-Umran, arabisk العمران) har eit areal på meir enn 6&nbsp;km² og eit folketal på meir enn 49&nbsp;000 (1997). Han består av kring 17 landsbyar, inkludert Al-Hutah, [[Rumailah|Al-Rumailah]], Nord-Al-Omran, Sør-Al-Omran, Ghomsi, Al-Ulayyah, Abu Al-Hasa, Abu Thur, Al-Sayayrah, Al-Suwydrah, Al-Aramyah, Fariq Al-Raml, Wasit, Al- Shuwaikiah, Al-Sabaykh og Al-Nakheel. * [[Shaybah]] (oljeby i [[Den tomme fjerdedelen]]) == Landsbyar == Al-Ahsa er eit stort område med mange landsbyar og småbyar. Landsbyane er normalt grupperte i to hovudgrupper etter plasseringa deira kring oasen. ===Austlege landsbyar=== Somme av landsbyane aust for oasen er (folketal frå 1997): *[[Al-Taraf]] (+27&nbsp;000) *[[Al-Holailah]] (+21&nbsp;000) *[[Al-Battaliyah]] (+20&nbsp;000) *[[Al-Shu'bah]] (+17&nbsp;000) *[[Al-Omran]] (+49&nbsp;000) *[[Al-Munaizlah]] (+17&nbsp;000) *[[Al-Garah]] (+13&nbsp;000) *[[Al-Jafr i Saudi-Arabia|Al-Jafr]] (+13&nbsp;000) *[[Al-Kilabiyah]] (+12&nbsp;000) *[[Al-Mansorah]] (+10&nbsp;000) *[[Al-Towaithir]] (+8000) *[[Al-Fudhool]] (+8000) *Al-Markaz (+9000) (òg skrive Al-Markez), arabisk '''المركز, قرية المركز'''. *[[Al-Hotah]] (truleg +7000) *[[BaniMa'an]] på arabisk بني معن, er ein av dei eldste landsbyane. *[[Al-Dalwah]] *[[Al-Shahareen]] *[[Al-Sabat]] *[[AbuThor]] *[[Al-Turaibil]] *[[Al-Tuhaimiyah]] *[[Al-Mizawi]] *[[Al-Jeshah]](+29&nbsp;000) *Al-Jubail (+10&nbsp;000). ===Nordlege landsbyar=== Somme av landsbyane nord for oasen er: *[[Al-Gherain]] *[[Al-Mutairfi]] (+29&nbsp;000) *[[Al-Julaijlah]] *[[Al-Marah]] *[[Al-Garn]] *[[Al-Shigaig]] *[[Al-Wazziyah]]. ===Andre små landsbyar=== *[[Al Hafayer]] *[[Yabrin]] == Klima == Al-Ahsa har eit tørt, tropisk klima, med fem sommarmånader og ein relativt kjølig vinter. Her finst rike undervasskjelder, som gjer at ein kan drive ein del jordbruk i området. Likevel slit Al-Ahsa med tonnevis av sand som vinden fører med seg og set frå seg over land. For å motverke dette har staten planta tre for å hindre vindboren sand frå å øydeleggje jordbruksområda. ==Sjå òg== *[[Austprovinsen i Saudi-Arabia]] *[[Ghawar-feltet]], det største oljefeltet på jorda. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa Governorate]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. mars 2016.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * Al-Ahsa a Geographical Study av Abdullah Al-Taher. * Recreation Utilities in Al-Ahsa av Abdullah Al-Shayeb {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *[http://www.alhasa.gov.sa/ Al-Ahsa kommune] (arabisk) *[http://ahsaweb.net/ Al-Ahsa] [[Kategori:Austprovinsen i Saudi-Arabia]] [[Kategori:Oasar i Saudi-Arabia]] [[Kategori:Guvernement i Saudi-Arabia]] nftuenz5e1svsh8338hwz2emb0y1b1s 0 311543 3663616 3424151 2026-07-26T14:16:24Z Ranveig 39 +Bibliografi, flikk. 3663616 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Raphael Aloysius Lafferty''' ({{levde|7. november|1914|18. mars|2002|Lafferty, R.A.}}) var ein amerikansk forfattar.<ref>[http://www.britannica.com/biography/R-A-Lafferty Encyclopædia Britannica om R.A. Lafferty]</ref> Han har særleg godt omdømme for novellene sine innan [[science fiction]]/[[Fantasy-litteratur|fantasy]]-sjangeren, men skreiv også historiske romanar. == Priser == Lafferty blei nominert til [[Hugo Award|Hugo]] for romanen ''Past Master''<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1969-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1969]</ref> og novellene «Continued on the Next Rock»,<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1971-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1971]</ref> «Sky»<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1972-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1972]</ref> og «Eurema's Dam». For denne siste fekk han ein delt Hugo for beste novelle i 1973 (den andre vinnarnovella var «The Meeting» av Frederik Pohl og Cyril M. Kornbluth).<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1973-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1973]</ref> Han blei nominert til [[Nebula Award|Nebulaprisen]] fleire gonger, men mottok han aldri for eit enkelt verk. I 1990 fekk han heidersprisen ''World Fantasy Award for Life Achievement''.<ref>{{Citation |title=World Fantasy Conventions liste over prisvinnarar |url=http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |accessdate=2016-03-20 |archive-date=2000-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818214437/http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |url-status=yes }}</ref> ==Bibliografi== ===Romanar=== * ''Past Master'' (Ace Books, 1968) * ''The Reefs of Earth'' (Berkley Medallion, 1968) * ''Space Chantey'' (Ace Books, 1968) * ''Fourth Mansions'' (Ace Books, 1969) * ''Arrive at Easterwine: The Autobiography of a Ktistec Machine'' (Scribner's, 1971) * ''The Devil Is Dead'' (Avon, 1971). * ''The Fall of Rome'' (1971). Seinare trykka opp att som ''Alaric: The Day the World Ended'' (United Mythologies Press, 1993). * ''The Flame Is Green'' (Walker & Co., 1971). First in the unfinished Coscuin Chronicles. * ''Okla Hannali'' (Doubleday, 1972) * ''Not to Mention Camels'' (Bobbs-Merrill, 1976) * ''Apocalypses'' (Pinnacle Books, 1977). Sett saman av ''Where Have You Been, Sandaliotis?'' og ''The Three Armageddons of Enniscorthy Sweeney''. * ''Archipelago'' (Manuscript Press, 1979). * ''[[Aurelia (novel)|Aurelia]]'' (Starblaze, 1982) * ''Annals of Klepsis'' (Ace Books, 1983) * ''Half a Sky'' (Corroboree, 1984). * ''[[Serpent's Egg (novel)|Serpent's Egg]]'' (Morrigan Publications, 1987) * ''East of Laughter'' (Morrigan Publications, 1988) * ''Sindbad: The Thirteenth Voyage'' (Broken Mirrors Press, 1989) * ''The Elliptical Grave'' (United Mythologies Press, 1989). * ''Dotty'' (United Mythologies Press, 1990) * ''Tales of Chicago'' (United Mythologies Press, 1992). * ''Tales of Midnight'' (United Mythologies Press, 1992). * ''Argo'' (United Mythologies Press, 1992). ===Novellesamlingar=== * ''The Six Fingers of Time and Other Stories'' (Macfadden Books, 1965) * ''Nine Hundred Grandmothers'' (Ace Books, 1970) * ''Strange Doings'' (Scribner's, 1972) * ''Does Anyone Else Have Something Further to Add?'' (Scribner's, 1974) * ''Golden Gate and Other Stories'' (Corroboree, 1982) * ''Through Elegant Eyes'' (Corroboree, 1983) * ''Ringing Changes'' (Ace Books, 1984) * ''Episodes of the Argo'' (United Mythologies Press, 1990) * ''Mischief Malicious (And Murder Most Strange)'' (United Mythologies Press, 1991) * ''Lafferty in Orbit'' (Broken Mirrors Press, 1991) * ''Iron Tears'' (Edgewood Press, 1992) === Antologiar === * ''The Collected Short Fiction'' (Centipede Press, 2014–2025) ** ''The Man Who Made Models – The Collected Short Fiction Volume 1'' (2014) ** ''The Man With the Aura – The Collected Short Fiction Volume 2'' (2015) ** ''The Man Underneath – The Collected Short Fiction Volume 3'' (2015) ** ''The Man With The Speckled Eyes – The Collected Short Fiction Volume 4'' (2017) ** ''The Man Who Walked Through Cracks – The Collected Short Fiction Volume 5'' (2018) ** ''The Man Who Never Was – The Collected Short Fiction Volume 6'' (2021'')'' ** ''Mad Man – The Collected Short Fiction Volume 7'' (2023) ** ''The Man Who Lost His Magic'' ''– The Collected Short Fiction Volume 8'' (2025) * ''More Than Melchisedech'' (2015). * ''Three Great Novels: Space Chantey, Fourth Mansions, Past Master'' (Gollancz, 2018) * ''The Best of R. A. Lafferty'' (Gollancz, 2019; Tor, 2021) === Norske omsetjingar === To av Lafferty sine noveller er omsette til norsk: * «Alle stykkene fra en elvebredd» («All Pieces of a River Shore»), omsett av Thorstein Thelle i Donald A. Wollheim (red.): ''Tidsstormen'' (Fredhøis Forlag, utan år) (''The 1972 Annual World's Best SF'') * «Treg tirsdag kveld» («Slow Tuesday Night»), omsett av Arne Moen i Bing & Bringsværd (red.): ''Nazar 1: Timeglass'' (Gyldendal Norsk Forlags Lanterne-bøker, 1975) == Kjelder == {{Mal:Referansar}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:R.A. Lafferty|R.A. Lafferty]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mars 2016.'' </div> [[Kategori:Science fiction-forfattarar]] [[Kategori:USA-amerikanske forfattarar]] lyt7kc0h4crhv9kzyhn7xlxz4y5zroo 3663617 3663616 2026-07-26T14:16:52Z Ranveig 39 3663617 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Raphael Aloysius Lafferty''' ({{levde|7. november|1914|18. mars|2002|Lafferty, R.A.}}) var ein amerikansk forfattar.<ref>[http://www.britannica.com/biography/R-A-Lafferty Encyclopædia Britannica om R.A. Lafferty]</ref> Han har særleg godt omdømme for novellene sine innan [[science fiction]]/[[Fantasy-litteratur|fantasy]]-sjangeren, men skreiv også historiske romanar. == Priser == Lafferty blei nominert til [[Hugo Award|Hugo]] for romanen ''Past Master''<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1969-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1969]</ref> og novellene «Continued on the Next Rock»,<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1971-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1971]</ref> «Sky»<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1972-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1972]</ref> og «Eurema's Dam». For denne siste fekk han ein delt Hugo for beste novelle i 1973 (den andre vinnarnovella var «The Meeting» av Frederik Pohl og Cyril M. Kornbluth).<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1973-hugo-awards/ The Hugo Awards om utdelingene i 1973]</ref> Han blei nominert til [[Nebula Award|Nebulaprisen]] fleire gonger, men mottok han aldri for eit enkelt verk. I 1990 fekk han heidersprisen ''World Fantasy Award for Life Achievement''.<ref>{{Citation |title=World Fantasy Conventions liste over prisvinnarar |url=http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |accessdate=2016-03-20 |archive-date=2000-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818214437/http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |url-status=yes }}</ref> ==Bibliografi== ===Romanar=== * ''Past Master'' (Ace Books, 1968) * ''The Reefs of Earth'' (Berkley Medallion, 1968) * ''Space Chantey'' (Ace Books, 1968) * ''Fourth Mansions'' (Ace Books, 1969) * ''Arrive at Easterwine: The Autobiography of a Ktistec Machine'' (Scribner's, 1971) * ''The Devil Is Dead'' (Avon, 1971). * ''The Fall of Rome'' (1971). Seinare trykka opp att som ''Alaric: The Day the World Ended'' (United Mythologies Press, 1993). * ''The Flame Is Green'' (Walker & Co., 1971). First in the unfinished Coscuin Chronicles. * ''Okla Hannali'' (Doubleday, 1972) * ''Not to Mention Camels'' (Bobbs-Merrill, 1976) * ''Apocalypses'' (Pinnacle Books, 1977). Sett saman av ''Where Have You Been, Sandaliotis?'' og ''The Three Armageddons of Enniscorthy Sweeney''. * ''Archipelago'' (Manuscript Press, 1979). * ''[[Aurelia (novel)|Aurelia]]'' (Starblaze, 1982) * ''Annals of Klepsis'' (Ace Books, 1983) * ''Half a Sky'' (Corroboree, 1984). * ''[[Serpent's Egg (novel)|Serpent's Egg]]'' (Morrigan Publications, 1987) * ''East of Laughter'' (Morrigan Publications, 1988) * ''Sindbad: The Thirteenth Voyage'' (Broken Mirrors Press, 1989) * ''The Elliptical Grave'' (United Mythologies Press, 1989). * ''Dotty'' (United Mythologies Press, 1990) * ''Tales of Chicago'' (United Mythologies Press, 1992). * ''Tales of Midnight'' (United Mythologies Press, 1992). * ''Argo'' (United Mythologies Press, 1992). ===Novellesamlingar=== * ''The Six Fingers of Time and Other Stories'' (Macfadden Books, 1965) * ''Nine Hundred Grandmothers'' (Ace Books, 1970) * ''Strange Doings'' (Scribner's, 1972) * ''Does Anyone Else Have Something Further to Add?'' (Scribner's, 1974) * ''Golden Gate and Other Stories'' (Corroboree, 1982) * ''Through Elegant Eyes'' (Corroboree, 1983) * ''Ringing Changes'' (Ace Books, 1984) * ''Episodes of the Argo'' (United Mythologies Press, 1990) * ''Mischief Malicious (And Murder Most Strange)'' (United Mythologies Press, 1991) * ''Lafferty in Orbit'' (Broken Mirrors Press, 1991) * ''Iron Tears'' (Edgewood Press, 1992) === Antologiar === * ''The Collected Short Fiction'' (Centipede Press, 2014–2025) ** ''The Man Who Made Models – The Collected Short Fiction Volume 1'' (2014) ** ''The Man With the Aura – The Collected Short Fiction Volume 2'' (2015) ** ''The Man Underneath – The Collected Short Fiction Volume 3'' (2015) ** ''The Man With The Speckled Eyes – The Collected Short Fiction Volume 4'' (2017) ** ''The Man Who Walked Through Cracks – The Collected Short Fiction Volume 5'' (2018) ** ''The Man Who Never Was – The Collected Short Fiction Volume 6'' (2021'')'' ** ''Mad Man – The Collected Short Fiction Volume 7'' (2023) ** ''The Man Who Lost His Magic'' ''– The Collected Short Fiction Volume 8'' (2025) * ''More Than Melchisedech'' (2015). * ''Three Great Novels: Space Chantey, Fourth Mansions, Past Master'' (Gollancz, 2018) * ''The Best of R. A. Lafferty'' (Gollancz, 2019; Tor, 2021) === Norske omsetjingar === To av Lafferty sine noveller er omsette til norsk: * «Alle stykkene fra en elvebredd» («All Pieces of a River Shore»), omsett av Thorstein Thelle i Donald A. Wollheim (red.): ''Tidsstormen'' (Fredhøis Forlag, utan år) (''The 1972 Annual World's Best SF'') * «Treg tirsdag kveld» («Slow Tuesday Night»), omsett av Arne Moen i Bing & Bringsværd (red.): ''Nazar 1: Timeglass'' (Gyldendal Norsk Forlags Lanterne-bøker, 1975) == Kjelder == {{Mal:Referansar}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:R.A. Lafferty|R.A. Lafferty]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mars 2016.'' </div> [[Kategori:Science fiction-forfattarar]] [[Kategori:USA-amerikanske forfattarar]] mcl7o52itc091tc9gytcrss1fatqmyu 0 317972 3663618 3510790 2026-07-26T14:29:27Z Ranveig 39 Flikk 3663618 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk |fødenamn = Lyman Strong Spitzer jr. |bilete =1946- Lyman Spitzer (4526166350).jpg |bilettekst = |fødd = {{fdato|1914|6|26|mf=y}} |fødestad = [[Toledo i Ohio|Toledo]] i [[Ohio]] i [[USA]] |død = {{dødsdato og alder|1997|3|31|1914|6|26}} |dødsstad = [[Princeton i New Jersey]] i USA |nasjonalitet = [[USA|amerikanske]] |felt = [[Teoretisk fysikk]] |alma mater = [[Phillips Academy]]<br>[[Princeton University]] (Ph.D.)<br>[[Yale University]] (B.A.) |doktorgradsrettleiar = [[Henry Norris Russell]] |doktorgradsstudentar = [[John Richard Gott]]<br>[[Bruce Elmegreen]]<br>[[George B. Field]]<br>[[John Beverley Oke|J. Beverley Oke]]<br>[[Trinh Xuan Thuan]] |kjend for = Forsking på [[stjernedanning]] og [[plasmafysikk]] |influerar = |utmerkingar = {{nowrap|[[Henry Draper-medaljen]] {{small|(1974)}}<br>[[National Medal of Science]] {{small|(1979)}}<br>[[Crafoord-prisen]] {{small|(1985)}}}} }} '''Lyman Strong Spitzer Jr''' ({{levde-lua|fødd 26. juni 1914, død 31. mars 1997}}) var ein [[USA|amerikanske]] [[teoretisk fysikk|teoretisk fysikar]], astronom og fjellklatrar. Frå 1947 var han professor ved [[Princeton University]] og leia astronomiavdelinga der og var direktør for observatoriet. Han utførte viktige arbeid innan astrofysikk og plasmafysikk, og publiserte fleire avhandlingar, og bøkene ''Physics of Fully Ionized Gases'' (2. utg. 1967), ''Diffuse Matter in Space'' (1968) og ''Physical Processes in the Interstellar Medium'' (1978). Som fjellklatrar var han den første som klatra opp på [[Mount Thor]] i lag med David Morton. ==Prisar og oppkallingar== '''Prisar''' * Medlem av [[American Academy of Arts and Sciences]] (1953)<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter S|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterS.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=15. april 2011}}</ref> * [[Henry Norris Russell Lectureship]] (1953)<ref name=AAS>{{cite web|title=Grants, Prizes and Awards|url=http://aas.org/grants/awards.php#russell|publisher=American Astronomical Society|accessdate=18. august 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#russell|archivedate=2010-12-22|url-status=yes}}</ref> * [[Brucemedaljen]] (1973)<ref>{{cite web|title=Past Winners of the Catherine Wolfe Bruce Gold Medal|url=http://astrosociety.org/membership/awards/pastbruce.html|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=18. august 2015}}</ref> * [[Henry Draper-medaljen]] til [[USA National Academy of Sciences|National Academy of Sciences]] (1974) * [[James Clerk Maxwell-prisen]] for plasmafysikk (1975) * [[Royal Astronomical Society sin gullmedalje]] (1978)<ref>{{cite web|title= Winners of the Gold Medal of the Royal Astronomical Society|url=http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268|publisher=Royal Astronomical Society|accessdate=18. august 2015|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110525064844/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268|arkivdato=2011-05-25}}</ref> * [[National Medal of Science]] (1979) * [[Franklin-medaljen]] (1980) * [[Prix Jules Janssen]] frå den franske astronomisk samskipnaden (1980) * [[Crafoord-prisen]] (1985) '''Oppkallingar''' * [[Asteroide]]n [[2160 Spitzer]] * [[Spitzer Space Telescope]] * Lyman Spitzer bibliotek i [[Davenport College]] i Yale University *Lyman Spitzer Building ved [[Princeton Plasma Physics Laboratory]] i Princeton, NJ * Lyman Spitzer Planetarium ved [[Fairbanks Museum and Planetarium]] i [[St. Johnsbury, VT]] * Spitzer Building i Toledo i Ohio. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refstart}} *{{citation|url=http://snl.no/Lyman_Spitzer.|contribution=Lyman Spitzer|date=15. februar 2009|title=Store norske leksikon|accessdate=13. august 2014}} {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{MathGenealogy|id=114633|name=Lyman Spitzer jr.}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tysk-amerikanarar]] [[Kategori:USA-amerikanske astronomar]] [[Kategori:Elevar ved Phillips Academy]] [[Kategori:Elevar ved Princeton University]] [[Kategori:Tilsette ved Princeton University]] [[Kategori:National Medal of Science]] [[Kategori:Royal Astronomical Society sin gullmedalje]] [[Kategori:Medlemmar av Royal Society]] [[Kategori:National Academy of Sciences laureates]] [[Kategori:Medlemmar av American Academy of Arts and Sciences]] [[Kategori:Elevar ved Yale University]] [[Kategori:Tilsette ved Yale University]] dyy2b897qezzzwv7gq15cle1sdd3r25 0 319459 3663609 3310851 2026-07-26T12:54:32Z Ranveig 39 Artslenkjer 3663609 wikitext text/x-wiki {{TaksoboksLua | namn = Plantekvefsar | bilete = Hoe av Tenthredo notha.jpg | bilettekst = Hoe av ''[[Tenthredo notha]]'' {{foto|Frank Strømmen}} | rike = Animalia | rekkje = Arthropoda | klasse = Insecta | orden = Hymenoptera | underorden = Symphyta | klassifisert av = }} '''Plantekvefsar''' (Symphyta) er ein [[underorden]] i ordenen [[kvefsar]] der dei fleste artane et [[plante|plantar]]. Artane vert rekna som primitive. Det er kjent kring 8 000 artar globalt, fordelte på 14 levande familiar. Plantekvefsar er oppdaga på alle kontinenta utanom [[Antarktis]], og det er òg nokre øyar der dei ikkje er kjende. [[Bladkvefsar|Bladkvefsane]] er den største gruppa plantekvefsar. Familien ''[[Orrusidae]]'' (ikkje kjend frå Noreg) er den einaste som [[parasittisme|snyltar]] på andre insekt. I [[Noreg]] er det rekna med at det finst opp mot 700 artar plantekvefs, og 10 familiar er kjende herifrå. == Kjelder == * {{frå Artsdatabanken|http://data.artsdatabanken.no/Pages/161257|Plantevepser - Symphyta|Ole Jørgen Lønnve, Erik Heibo og Andreas Taeger|BioFokus, Sweco og Senckenberg Deutsches Entomologisches Institut Müncheberg|cc-by-4.0|24. juli 2016}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{spire|dyr}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Plantekvefsar| ]] [[Kategori:Årevenger]] 03ozc07rg29xnzchpowe74yl063z55b 0 328226 3663619 3576095 2026-07-26T14:32:57Z Ranveig 39 Mal:Datoar 3663619 wikitext text/x-wiki {{Infoboks biografi}} '''Olav J. Befring''' ({{datoar}}) var ein norsk bonde, sjølvlært [[botanikar]] og amatørastronom. Han var frå [[Jølster]]. Som botanikar gav Befring i 1981 ut ''Jølstrafloraen''. Der skreiv han mellom anna utførleg om ballastplantar, t.d. fjøreknappen. Befring vart tildelt [[Fylkeskulturprisen]] i 1985. == Bibliografi == ===Bøker=== *{{Bok | utgjeve=1981 | tittel= Jølstrafloraen | stad=Klakegg | forlag=Eige forlag | isbn=82-7101-091-3 | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012022906010 }} *{{Bok | utgjeve=1995 | tittel= Reguleringa av Stardalselva | stad=Klakegg | forlag=[[Stardalen-prosjektet]] | kommentar=Skriftserie frå Jølster | url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014120308069 }} === I tidsskrift - eit utval === * [https://vestland.bib.no/cgi-bin/websok-fjognedok?mode=vt&eccl=befring+olav+j%2fFO&st=a Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane] ==Kjelder== * [http://www.allkunne.no/framside/fylkesleksikon/kjende-personar/olav-j-befring/1898/75657/ Fylkesleksikon Sogn og Fjordane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104000301/http://www.allkunne.no/framside/fylkesleksikon/kjende-personar/olav-j-befring/1898/75657/ |date=2017-01-04 }} *[http://www.disnorge.no/gravminner/bilde.php?id=3221093 Gravminner i Norge]{{dl}} ==Bakgrunnsstoff== * [https://vestland.bib.no/cgi-bin/websok-fjognedok?mode=vt&eccl=befring+olav+j*%2fEO&st=a Om Olav J. Befring i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane] {{Vinnarar av Fylkeskulturprisen}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske botanikarar]] [[Kategori:Norske sakprosaforfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå Jølster]] f3sj91wgrulv2t8xenn92pmub605opl 0 339091 3663646 3634966 2026-07-27T07:25:32Z Orland 485 medlem av skolestyret i byen og formann der i to år 3663646 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Ole Johan Olsen''' ({{levde|6. desember|1884|31. mai|1939|Olsen, Ole Johan}}) var ein norsk hamne- og transportarbeidar frå [[Kristiansand]] som representerte [[Arbeidarpartiet]] på [[Stortinget]] i tida 1928-39. Olsen var son til ein brannkonstabel. Frå 1898 arbeidde han i ei fiskeforretning i heimbyen. Deretter var han losse- og lastearbeidar frå 1910. Han var så forretningsførar for hamnearbeidarane i Kristiansand frå 1920 til han døydde. Frå 1913 til 1937 var Olsen medlem i bystyret og formannskapet i Kristiansand. Han var elles medlem av skolestyret i byen og formann der i to år. Han var medlem av hovudstyret i Norsk Transportarbeiderforbund frå 1915. Hausten 1927 vart han vald til stortingsrepresentant frå valkrinsen Kristiansand, [[Mandal]], [[Flekkefjord]], [[Stavanger]] og [[Haugesund]], og sidan attvald tre gongar; heile tida for Arbeidarpartiet. I tida 1928-39 var han då på Tinget medlem 1928-30 i Post- og telegrafkomiteen, 1931-33 i Veg- og jarnbanekomiteen og frå 1934 til han døydde i Post-, telegraf- og kystfartskomiteen. Før han vart fast tingmann var han varamann i tre periodar 1919–1927, to av periodane for [[Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti]]. ==Kjelder== * {{PolSys|12277}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar for byane i Vest-Agder og Rogaland]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar frå Ap]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1928-1930]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1931-1933]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1934-1936]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1937-1945]] [[Kategori:Lokalpolitikarar i Kristiansand]] [[Kategori:Ap-politikarar i Vest-Agder]] [[Kategori:Folk frå Kristiansand]] qs8p7bw8abbipwj7ksq6qad9mp87h88 0 354933 3663633 3662701 2026-07-27T02:40:49Z Stephan1000000 97295 91 3663633 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Infoboks TV-serie | tittel = Rick and Morty | sjanger = [[Situasjonskomedie]], [[science fiction]] | lengd = 22 min. (per episode) | produsent = [[Justin Roiland]] <br /> [[Dan Harmon]] | opphavsland = USA | språk = Engelsk | sesongar = 9 | episodar = 91 | først = 2. desember 2013 | sist = i dag | distributør = [[Cartoon Network]] <br /> [[Warner Bros. Television Distribution]] | biletformat = 16:9 }} '''''Rick and Morty''''' er ein [[USA|amerikansk]] animert [[science fiction]]-[[sitcom]] retta mot vaksne, skapt av [[Justin Roiland]] og [[Dan Harmon]] for kveldsprogrammet [[Adult Swim]] på [[Cartoon Network]]. Serien følgjer påfunna til ein kynisk vitskapsmann, Rick Sachez, og dottersonen hans, Morty Smith, som fordeler tida si mellom det normale heimelivet og interdimensjonale eventyr. Serien premierte 2. desember 2013, og den tredje sesongen vart avslutta 1. oktober 2017. I mai 2018 vart serien fornya for 70 nye episodar fordelte på eit uvisst tal på sesongar.<ref>{{Kjelde www |url= https://www.gq.com/story/rick-and-morty-renewed-for-season-4-dan-harmon-interview |tittel= Rick and Morty Renewed for Season 4 |vitja= 16. august 2018 |utgjevar= GQ}}</ref> Roiland gjev stemme til dei to hovudfigurane, medan [[Chris Parnell]], [[Spencer Grammer]] og [[Sarah Chalke]] er stemmeskodespelarane til resten av familien. Serien har opphav frå ein animert parodisk kortfilm av ''[[Back to the Future]]'', ''The Real Animated Adventures of Doc and Mharti'', skapt av Roiland for Channel 101, ein kortfilmfestival i [[Los Angeles]]. Etter at Harmon vart kontakta av Adult Swim for om han kunne tilby idear til nye underhaldingsprogram, gjekk han og Roiland inn for å utvikle ein serie basert på kortfilmen. ''Rick and Morty'' har fått positiv mottaking for særhåtten, kreativiteten og humoren i serien.<ref>{{Kjelde www |url= https://www.rottentomatoes.com/tv/rick_and_morty |tittel= Rick and Morty |vitja= 16. august 2018 |utgjevar= Rotten Tomatoes}}</ref> ==Referansar== {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == * {{Offisiell nettstad}} {{Wikifrasar|språk=en|Rick and Morty}} [[Kategori:Fjernsynsseriar frå 2010-åra]] [[Kategori:USA-amerikanske fjernsynsseriar]] jt67d4yjqo75e7go4811su25x46yuzd 0 357410 3663612 3232203 2026-07-26T13:17:25Z Ranveig 39 Typ. 3663612 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Joseph Louis Barrow''', betre kjent som '''Joe Louis''' eller '''The Brown Bomber''' ({{levde-lua|fødd 13. mai 1914, død 12. april 1981}}), var ein amerikansk [[boksar]] siom var verdsmeister i [[tungvektsboksing]] frå 1937 til 1949.<ref> [[Bill Bryson]] ''En sommer - Amerka 1927''</ref> ==Referansar== {{reflist}} {{spire|sport}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:USA-amerikanske boksarar]] swdc1utnr0qx55h8n8knqyw2h1qqgwb 0 362200 3663672 3231896 2026-07-27T11:10:06Z Ranveig 39 Flikk 3663672 wikitext text/x-wiki {{Infoboks militær|namn=Jens Müller|bilettekst=Jens Müller framfor eit av Hurricane-flya til 331 skvadron i 1941}} '''Jens Einar Müller''' ({{datoar}}) var ein norsk flygar under [[andre verdskrigen]]. Han var ein av tre krigsfangar som klarte å rømma frå [[Stalag Luft III]] i det som vert kalla «Den store flukta».<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/nova/greatescape/three.html ''The Three That Got Away'' (NOVA)]</ref> ==Karriere og krigsinnsats== Müller var fødd i [[Shanghai]]. Han studerte i Zürich då andre verdskrigen braut ut, men kom seg i mai 1940 til England. Müller var flyinteressert, og hadde fått flysertifikat allereie som attenåring i 1935. Han gjekk likevel gjennom flygaropplæring i det første kullet i Treningsleiren til Flyvåpenet i [[Little Norway]]. Etter å ha oppnådd «flygevengen» vart han send til ei engelsk eining for å få trening i operativ flyging, før han vart send til [[331 skvadron]]. Den 19. juni 1942 deltok fleire flygarar, mellom dei 331 skvadron, i luftstøtta i samband med Dieppe-raidet. Müller vart skoten ned av tyske fly og enda opp i fangeleiren Stalag Luft III nær Żagań i Polen. Natt til 25. mars 1944 klarte 76 fanger å rømma frå leiren. Müller, som blant anna hadde bidrege til flukta ved å konstruera ei pumpe for ventilering av lufta i flukttunnelane, var ein av tre fangar som ikkje vart tekne etter flukta.<ref>{{Kilde bok|forfatter=Mehre, Helge|utgivelsesår=1982|tittel=Spitfire: en beretning om den 132. norske jagerwing i den 2. verdenskrig|isbn=8200062848|utgivelsessted=Oselo|forlag=Universitetsforlaget|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012121207083|side=101}}</ref> Som hemn for flukta avretta tyskarane 50 av dei 73 fangane som ikkje kom seg unna, mellom dei nordmennene [[Halldor Espelid]] og [[Nils Jørgen Fuglesang]]. Müller og [[Per Bergsland]], den andre nordmannen som kom seg unna, tok seg til [[Stettin]] og derfrå vidare til England. Dei hamna begge tilbake i Canada som instruktørar på flyskolen. Etter krigen byrja Jens Müller i [[Det Norske Luftfartselskap]], der han straks vart kaptein. Han heldt der fram då DNL gjekk over i [[SAS]], fram til han pensjonerte seg i 1977. Han var bror til filmregissøren [[Nils R. Müller]] (1921–2007). Britane heidra han med [[Militærkrossen]] for krigsinnsatsen.<ref>«Ordensutdeling i den britiske ambassaden», ''Aftenposten'', morgonnummeret 16. januar 1948, s. 3.</ref> == Bibliografi == * ''Tre kom tilbake'' (Jens Müller, 1946) == Kjelder == <references /> <div class="references-small"> * ''Spitfire Saga bind I'' (Cato Guhnfeldt, 2009. ISBN 978-82-998071-1-1) ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Jens Müller (flyger)|Jens Müller (flyger)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. april 2019.'' </div> {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske flygarar]] [[Kategori:Nordmenn frå andre verdskrigen]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] ok7d1nu9rx58dczdkxbxipfg3q9zba6 0 371328 3663641 3232407 2026-07-27T06:48:21Z Ranveig 39 Litt meir frå en: 3663641 wikitext text/x-wiki {{infoboks kunstnar}} '''Maqbool Fida Husain''', betre kjend som '''M.F. Husain''' ({{datoar}}),<ref>{{Citation|title=M. F. Hussain Biography - Paintings, Life History, Achievements, Facts|url=https://www.culturalindia.net/indian-art/painters/m-f-hussain.html|website=www.culturalindia.net|accessdate=2019-08-21|language=en}}</ref> var ein indisk bilekunstnar kjend for fargesterke, [[kubisme]]-inspirerte narrative måleri. Han var ein av dei internasjonalt best kjende indiske kunstnarane frå 1900-talet.<ref>{{Citation|title=M.F. Husain {{!}} Indian artist|url=https://www.britannica.com/biography/M-F-Husain|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=2019-08-21|language=en}}</ref> Han måla ulike motiv som indisk daglegliv i byen og på landet og ulike motiv som [[Mahatma Gandhi|Gandhi]], [[Mor Teresa]], [[Ramayana]], [[Mahabharata]] og tema frå [[Britisk India]]. Dei seinare verka til Husain blei kontroversielle. Bilete av nakne [[hindugud]]ar og [[Bharat Mata]] (Moder India) førte til at høgreorienterte organisasjonar sa han måtte arresterast, og gjekk til sak fordi dei meinte at han såra religiøse kjensler. Frå 2006 levde han i sjølvpålagd [[eksil]] i Qatar og London i England. Han tok imot qatarisk statsborgarskap i 2010.<ref name=qnationality>{{cite news|last=Ram|first=N.|title=M.F. Husain gets Qatar nationality|url=http://www.thehindu.com/news/national/article113018.ece|newspaper=[[The Hindu]]|date=25. februar 2010}}</ref> I september 2020 blei måleriet hans ''Voices'' selt på auksjon for kring 2,5 millionar US-dollar.<ref>{{Cite news|date=31. august 2020|title=MF Husain painting auctioned for ₹18.5cr|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mf-husain-painting-auctioned-for-18-5cr/story-DcBhcdhDD9HUohB7vjNoCM.html|access-date=9 July 2021|newspaper=[[Hindustan Times]]|language=en|archive-date=9. juli 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190632/https://www.hindustantimes.com/india-news/mf-husain-painting-auctioned-for-18-5cr/story-DcBhcdhDD9HUohB7vjNoCM.html|url-status=live}}</ref> Husain verka også noko som filmregissør. I 1967 vann han han ein [[National Film Award]] «Best Experimental Film» for ''Through the Eyes of a Painter''.<ref name="15thaward">{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/15th_nff_1967.pdf|title=15th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|access-date=21. september 2011|archive-date=25. februar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225231524/http://dff.nic.in/2011/15th_nff_1967.pdf|url-status=live}}</ref> I 2004 regisserte han ''Meenaxi: A Tale of Three Cities'', som han samarbeidde om med sonen sin [[Owais Husain]]. Filmen blei vist ved Marché du film under [[Filmfestivalen i Cannes|Cannes-festivalen]] 2004.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/meenaxi-tale-of-3-cities-screened-at-cannes/223181|title=Meenaxi: Tale of 3 cities screened at Cannes|website=Outlookindia.com/|access-date=7. november 2021|archive-date=8. november 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108130154/https://www.outlookindia.com/newswire/story/meenaxi-tale-of-3-cities-screened-at-cannes/223181|url-status=live}}</ref> ==Kjelder== {{referansar}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Indiske målarar]] [[Kategori:Målarar frå 1900-talet]] [[Kategori:Målarar frå 2000-talet]] flcatrrhtovzdjcrcs4kc0xxkshj4oh 0 380132 3663664 3560615 2026-07-27T08:56:56Z Ranveig 39 Infoboks frå en: 3663664 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | image = Stanley Matthews 1962 (crop).jpg | caption = Stanley Matthews i 1962. | fullname = Stanley Matthews<ref>{{Hugman|13342|access-date=9. mars 2017}}</ref> | birth_date = {{birth date|1915|2|1|df=y}}<ref name="Intro">{{harvnb|Matthews|2000|p=Introduction}}</ref> | birth_place = [[Hanley]] i [[Stoke-on-Trent]]<ref name="page 607">{{harvnb|Matthews|2000|p=607}}</ref> | death_date = {{death date and age|2000|2|23|1915|2|1|df=y}}<ref name="Intro"/> | death_place = [[Newcastle-under-Lyme]] | height = {{height|ft=5|in=9}} | position = Angrepsspelar | youthyears1 = 1930–1932 | youthclubs1 = [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | years1 = 1932–1947 | clubs1 = [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | caps1 = 259 | goals1 = 51 | years2 = 1947–1961 | clubs2 = [[Blackpool F.C.|Blackpool]] | caps2 = 379 | goals2 = 17 | years3 = 1961 | clubs3 = → [[Toronto City]] (lån) | caps3 = 14 | goals3 = 0 | years4 = 1961–1965 | clubs4 = [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | caps4 = 59 | goals4 = 3 | years5 = 1965 | clubs5 = → [[Toronto City]] (lån) | caps5 = 6 | goals5 = 0 | totalcaps = 717 | totalgoals = 71 | nationalyears1 = 1929 | nationalteam1 = [[English Schools' Football Association|England Schoolboys]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1934–1956 | nationalteam2 = [[The Football League XI]] | nationalcaps2 = 13 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 1934–1957 | nationalteam3 = {{f|England}} | nationalcaps3 = 54 | nationalgoals3 = 11 | nationalyears4 = 1947–1965 | nationalteam4 = {{f|Storbritannia}} | nationalcaps4 = 3 | nationalgoals4 = 0 | manageryears1 = 1967–1968 | managerclubs1 = [[Port Vale F.C.|Port Vale]] | manageryears2 = 1970–1971 | managerclubs2 = [[Hibernians F.C.|Hibernians]] }} Sir '''Stanley Matthews''' ({{datoar}}) var ein engelsk fotballspelar som spelte på [[Angrepsspelar i fotball|høgrevingen]]. Han vert ofte rekna som ein av dei største britiske fotballspelarane gjennom tidene, og er den einaste som har vorte [[Adel|adla]] medan han enno var aktiv. Matthews hadde ein særs lang fotballkarriere, og spelte sin siste kamp på klubbnivå i ein alder av femti år. Han var kjend for sin makelause teknikk og presise høgrefot, og fekk tilnamnet «The Wizard of the Dribble».<ref>Solheim, Tor Håkon: [https://snl.no/Stanley_Matthews «Stanley Matthews»] i ''Store norske leksikon'' på snl.no. Henta 13. juli 2020.</ref> ==Karriere== ===Klubbspel=== Matthews spelte for [[Stoke City]] i til saman 19 år over to periodar (1932-1947 og 1961-1965), og for [[Blackpool FC]] i 14 år (1947-1961). Der vart han mellom anna kjend for ein framifrå prestasjon i [[FA-cupfinalen i fotball i 1953|FA-cupfinalen i 1953]], som i ettertid har vore kjend som «Matthews-finalen». I 1956 vart han den fyrste mottakaren av [[Gullballen]] (''Ballon d'Or''). ===Landslagsspel=== Matthews spelte 54 landskampar for [[England]] mellom 1934 og 1957, og deltok i [[VM i fotball 1950]] og [[VM i fotball 1954]]. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=13289 eu-football] *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Stanley Matthews|Stanley Matthews]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 13. juli 2020.'' {{refslutt}} {{England i fotball-VM 1950}} {{England i fotball-VM 1954}} {{spire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballspelarar]] [[Kategori:Blackpool-spelarar]] [[Kategori:Stoke-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1950]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1954]] [[Kategori:Fødde i 1915]] [[Kategori:Døde i 2000]] ce9o7sdmerrx4zttekbxuwj5jx1kt7u 0 381228 3663666 3267067 2026-07-27T08:57:57Z Ranveig 39 Tok ut gammal spelarstall, la inn malar. 3663666 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettslag| lag = Stoke City | logo = Britannia 20180210 150039.jpg| fulltnamn = Stoke City Football Club | kallenamn = ''The Potters'' | grunnlagt = 1863| heimebane = [[Britannia Stadium|Bet365 Stadium]]| kapasitet = 30 089 | styreleuar = [[Peter Coates]] | administrerande direktør = Tony Scholes| trenar = {{Flagg|Nord-Irland}} [[Michael O'Neill]]| assistenttrenar = {{Flagg|Wales}} [[Mark Rosslyn Bowen|Mark Bowen]]| liga = [[EFL Championship|Championship]] (2018/19) | annet = Nr. 16 i Championship <br /> i [[EFL Championship 2018–2019|2018/19-sesongen]] | mønster_va1=_stoke1718h|mønster_k1=_stoke1718h|mønster_ha1=_stoke1718h|mønster_sh1=_stoke1718h|mønster_so1=_stoke1718h| venstrearm1= |kropp1= |høgrearm1= |shorts1=FFFFFF |sokker1=FFFFFF | mønster_va2=_stoke1718a |mønster_k2=_stoke1718a |mønster_ha2=_stoke1718a |mønster_sh2= |mønster_so2=_stoke1718a | venstrearm2=71A6D2 |kropp2=71A6D2 |høgrearm2=71A6D2 |shorts2=0060A8 |sokker2=0060A8 | sist oppdatert = 9. januar 2019 }}'''Stoke City FC''' er eit engelsk fotballag frå i [[Stoke-on-Trent]]. Laget spelar i [[Championship]] (2020). ==Kjelder== {{referansar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|idrett}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballag]] 1kxdj3jsukymo5z6gsmxg4w9n404lf7 3663667 3663666 2026-07-27T08:58:21Z Ranveig 39 3663667 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettslag| lag = Stoke City | logo = Britannia 20180210 150039.jpg| fulltnamn = Stoke City Football Club | kallenamn = ''The Potters'' | grunnlagt = 1863| heimebane = [[Britannia Stadium|Bet365 Stadium]]| kapasitet = 30 089 | liga = [[EFL Championship|Championship]] (2018/19) | annet = Nr. 16 i Championship <br /> i [[EFL Championship 2018–2019|2018/19-sesongen]] | mønster_va1=_stoke1718h|mønster_k1=_stoke1718h|mønster_ha1=_stoke1718h|mønster_sh1=_stoke1718h|mønster_so1=_stoke1718h| venstrearm1= |kropp1= |høgrearm1= |shorts1=FFFFFF |sokker1=FFFFFF | mønster_va2=_stoke1718a |mønster_k2=_stoke1718a |mønster_ha2=_stoke1718a |mønster_sh2= |mønster_so2=_stoke1718a | venstrearm2=71A6D2 |kropp2=71A6D2 |høgrearm2=71A6D2 |shorts2=0060A8 |sokker2=0060A8 | sist oppdatert = 9. januar 2019 }}'''Stoke City FC''' er eit engelsk fotballag frå i [[Stoke-on-Trent]]. Laget spelar i [[Championship]] (2020). ==Kjelder== {{referansar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|idrett}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballag]] i4603weed5man06fo85ia2utmpqoid8 3663668 3663667 2026-07-27T08:58:43Z Ranveig 39 3663668 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettslag| lag = Stoke City | logo = Britannia 20180210 150039.jpg| fulltnamn = Stoke City Football Club | kallenamn = ''The Potters'' | grunnlagt = 1863| heimebane = [[Britannia Stadium|Bet365 Stadium]]| kapasitet = 30 089 | liga = [[EFL Championship|Championship]] (2018/19) | annet = Nr. 16 i Championship <br /> i [[EFL Championship 2018–2019|2018/19-sesongen]] | mønster_va1=_stoke1718h|mønster_k1=_stoke1718h|mønster_ha1=_stoke1718h|mønster_sh1=_stoke1718h|mønster_so1=_stoke1718h| venstrearm1= |kropp1= |høgrearm1= |shorts1=FFFFFF |sokker1=FFFFFF | mønster_va2=_stoke1718a |mønster_k2=_stoke1718a |mønster_ha2=_stoke1718a |mønster_sh2= |mønster_so2=_stoke1718a | venstrearm2=71A6D2 |kropp2=71A6D2 |høgrearm2=71A6D2 |shorts2=0060A8 |sokker2=0060A8 | sist oppdatert = 9. januar 2019 }}'''Stoke City FC''' er eit engelsk fotballag frå [[Stoke-on-Trent]]. Laget spelar i [[Championship]] (2020). ==Kjelder== {{referansar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|idrett}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballag]] [[Kategori:Stoke-on-Trent]] sjytdij96m4bq358b5q7ur8k0otbrpe 3663669 3663668 2026-07-27T08:59:15Z Ranveig 39 3663669 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettslag| lag = Stoke City | logo = Britannia 20180210 150039.jpg| fulltnamn = Stoke City Football Club | kallenamn = The Potters | grunnlagt = 1863| heimebane = [[Britannia Stadium|Bet365 Stadium]]| kapasitet = 30 089 | mønster_va1=_stoke1718h|mønster_k1=_stoke1718h|mønster_ha1=_stoke1718h|mønster_sh1=_stoke1718h|mønster_so1=_stoke1718h| venstrearm1= |kropp1= |høgrearm1= |shorts1=FFFFFF |sokker1=FFFFFF | mønster_va2=_stoke1718a |mønster_k2=_stoke1718a |mønster_ha2=_stoke1718a |mønster_sh2= |mønster_so2=_stoke1718a | venstrearm2=71A6D2 |kropp2=71A6D2 |høgrearm2=71A6D2 |shorts2=0060A8 |sokker2=0060A8 | sist oppdatert = 9. januar 2019 }}'''Stoke City FC''' er eit engelsk fotballag frå [[Stoke-on-Trent]]. Laget spelar i [[Championship]] (2020). ==Kjelder== {{referansar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|idrett}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballag]] [[Kategori:Stoke-on-Trent]] 8cebz9161k9cgtoc7qxpze56bmu2x8x 0 403338 3663638 3659678 2026-07-27T06:40:32Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Moglege framsideartiklar]]; la til [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3663638 wikitext text/x-wiki {{Infoboks vitskapsfolk}} '''Mary Douglas''' ({{Datoar}}), fødd som '''Margaret Mary Tew''', var ein [[britisk]] [[antropolog]], kjend for arbeid innanfor [[Kultur|menneskekultur]], [[Symbol|symbolisme]] og [[risiko]], med [[sosialantropologi]] som hovudområde. Douglas vart sett på som ein tilhengjar av [[Émile Durkheim]]<ref>{{Citation|title=Mary Douglas|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199766567/obo-9780199766567-0075.xml|website=Oxford bibliographies|accessdate=2023-01-05|language=en|doi=10.1093/OBO/9780199766567-0075}}</ref> og ei talskvinne for strukturalistisk analyse, med ei sterk interesse for [[komparativ religion]].<ref>Fardon, Richard (2018). Immortality yet? Or, the permanence of Mary Douglas. ''Anthropology Today'', 34.4, August, 23–26.</ref><ref>{{Cite news |last=Martin |first=Douglas |date=22. mai 2007 |title=Dame Mary Douglas, 86, a Wide-Ranging Anthropologist, Is Dead |url=https://www.nytimes.com/2007/05/22/world/europe/22douglas.html |work=The New York Times}}</ref> == Liv og virke == Mary Douglas var fødd i [[Sanremo]] i det dåverande [[Kongedømet Italia]] som dotter av Gilbert og Phyllis (fødd Twomey) Tew. Faren hennar, Gilbert Tew, var medlem av den indiske siviltenesta som tenestegjorde i [[Myanmar|Burma]]; også morfaren hennar, Daniel Twomey, var sjefsdomar for hovudretten i Nedre Burma. Mora hennar var ein truande [[Den katolske kyrkja|katolikk]], og Mary og den yngre systera hennar, Patricia, vart oppdregne i denne trua. Etter at mora døydde vart systrene oppdregne av besteforeldra på morssida og gjekk på ein katolsk skule i Roehampton. Mary byrja dinest å studera ved St. Anne's College i [[Oxford]] frå 1939 til 1943; der ho vart inspirert og påverka av [[E.E. Evans-Pritchard]].<ref>{{Cite ODNB|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-98779|title=Douglas [née Tew], Dame (Margaret) Mary (1921–2007), social anthropologist|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/98779|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Douglas arbeidde ved eit britisk kolonikontor, der ho møtte mange sosialantropologar.<ref>{{Cite news|last=Fardon|first=Richard|date=2007-05-17|title=Dame Mary Douglas|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/news/2007/may/18/guardianobituaries.obituaries|access-date=2016-12-10|issn=0261-3077}}</ref> I 1946 drog ho tilbake til Oxford for å taka eit «konverteringskurs» i antropologi og registrerte seg for doktorgraden sin i antropologi i 1949. Frå 1949 til 1951 gjorde ho eit feltarbeid med lele-folket i det som då var [[Belgisk Kongo]].<ref>{{Citation|title=Douglas, Mary, 1921-2007 {{!}} Archival and Manuscript Collections|url=https://findingaids.library.northwestern.edu/agents/people/2105|website=findingaids.library.northwestern.edu|accessdate=2023-01-15}}</ref> Dette tok henne til landsbylivet i regionen mellom Kasaielva og Loangeelva, der lelefolk budde på kanten av det som tidlegare hadde vore [[Kuba-riket]]. Ein borgarkrig hindra henne likevel i å fullføra feltarbeidet sitt. Trass vanskane, greidde ho å laga sin fyrste publikasjon, ''The Lele of the Kasai'', gjeven ut i 1963. I 1951 fullførte ho doktorgraden sin, same året som ho gifta seg med James Douglas. I likskap med Mary, var han òg katolikk. Han hadde vorte fødd inn i ein kolonifamilie i [[Shimla]], medan faren tenestegjorde i den indiske hæren. Saman hadde dei tre born.<ref>{{Cite news|last=Fardon|first=Richard|date=2007-05-17|title=Dame Mary Douglas|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/news/2007/may/18/guardianobituaries.obituaries|access-date=2016-12-10|issn=0261-3077}}</ref> Ho underviste ved [[University College London]], der ho var i 25 år, og vart [[professor]] i sosialantropologi. Douglas vart for fullt kjend då ho gav ut den mest kjende boka si, ''Purity and Danger'' (norsk ''Rent og urent'') i 1966. Ho skreiv ''The World of Goods'' i 1978 med ein [[økonometri]]st, Baron Isherwood, som vart sett på som eit banebrytande arbeid innanfor økonomisk antropologi. Saman med statvitaren [[Aaron Wildavsky]] skreiv ho ei bok om risiko og fare. Dei nytta rammeverket «cultural theory of risk» for å utforska korleis og kvifor samfunnsgrupper ser vekk frå nokre farar men reknar andre som risikoar som krev mottiltak.<ref>Douglas, M. & Wildavsky, A. B. (1982). Risk and Culture: An essay on the selection of technical and environmental dangers. Berkeley: University of California Press</ref> Ho underviste og arbeidde i [[Sambandsstatane]] i 11 år. Der gav ho mellom anna ut arbeid om risikoanalyse og miljø, forbruks- og velferdsøkonomi og mat og ritual. Etter fire år som forskingsprofessor i kulturstudiar ved [[Russell Sage Foundation]] i New York frå 1977 til 1981, gjekk ho over til [[Northwestern University]] som Avalon professor i [[humaniora]] der ho fekk i oppdrag om å samla studiane [[teologi]] og [[antropologi]], dinest arbeidde ho tre år ved [[Princeton University]]. Douglas tok imot ein [[æresdoktorgrad]] frå det humanistiske fakultet ved [[Universitetet i Uppsala]] i 1986.<ref>{{Citation|title=Honorary Doctors of the Faculty of Humanities - Uppsala University, Sweden|url=https://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/humanities/|website=www.uu.se|accessdate=2023-01-05|language=en|first=Jakob|last=Piehl}}</ref> I 1988 returnerte ho til Storbritannia. [[Fil:Douglas, James 2004.jpg|mini|Gravsteinen til Jamses og Mary Douglas i Highgate Cemetery.]] I 1989 vart ho [[stipendiat]] ved [[British Academy]]. Tre år seinare, i 1992, fekk ho [[den britiske imperieordenen]] (CBE), og vart utnemnd til Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) i Queen's New Year's Honours List publisert den 30. desember 2006.<ref>{{Citation|title=Academy of Europe: Douglas Mary|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Douglas_Mary|website=www.ae-info.org|accessdate=2023-01-05}}</ref> Mary Douglas døydde i London den 16. mai 2007, i ein alder av 86 år, som fylgje av [[kreft]]. Ektefellen hennar døydde i 2004. I 2002 vart ei tolvbindsutgåve av verka hennar, ''Collected works'', gjeven ut av Routledge.<ref>Douglas M., ''Collected works'' (12 vols.) 2002, London: Routledge (3168 sider), {{ISBN|9780415283977}}</ref> == Antropologiske bidrag == === ''The Lele of the Kasai'' (1963) === [[Fil:Homme Lele (fig. 9).jpg|mini|portrett|Ein lelemann fotografert i 1910. Douglas undersøkte mellom anna tydinga til [[raffia]]klede i lelesamfunnet.<ref>{{Cite journal|last=Douglas|first=Mary|date=1958|title=Raffia Cloth Distribution in the Lele Economy|url=https://www.jstor.org/stable/1157129|journal=Africa: Journal of the International African Institute|volume=28|issue=2|pages=109–122|doi=10.2307/1157129|issn=0001-9720}}</ref>]] Douglas sin fyrste publikasjon, ''The Lele of the Kasai'', fokuserte på eit [[matrilineær]]t samfunn, lele-folket, i Kasai (no [[Kasaï-Occidental]]). Dette matrilineære samfunnet var prega av ei sterk oppgåvefordeling, [[polyandri]]ske ekteskapsreglar, [[egalitarisme]], autonomi og [[anarkisme]]; ei sosial verd som var heilt ymse frå hennar eiga og som sette seg opp mot læra til Evans-Pritchard. Ho braut frå ei funksjonalistisk tilnærming ved sine analysar av produksjon og fordeling av rikdom blant klanar, ei detaljert skildring av matrilineær organisasjon og rolla til [[Aristokrati|aristokratiske]] klanar i maktstrukturen, og ekteskapet si rolle i alliansestrategiane mellom klanane og praksis og tilsyn med hekseri. Det intense empiriske arbeidet til Douglas gav henne eit innblikk i den konkrete praksisen til lele-folket som var i strid med teoriane utvikla av institusjonane.<ref>{{Cite journal|last=Soriano|first=François Buton & Eric|date=2018-07-09|title=Mary Douglas, A Taste for Hierarchy|url=http://www.booksandideas.net/Mary-Douglas-A-Taste-for-Hierarchy.html|journal=Books & Ideas|language=en}}</ref> I løpet av forskinga si fastslo Douglas viktigheita av høvet mellom den sosiale strukturen og dei symbolske representasjonane av verdiane som vert førte vidare i samfunnet. === ''Purity and Danger'' (1966) === [[Fil:Voorjaarsschoonmaak- matjes uitkloppen - Spring cleaning- shaking out the rugs (4416106799).jpg|mini|Vårreingjering i Nederland i 1951. «[W]e must treat the spring millinery and spring cleaning in our towns as renewal rites which focus and control experience as much as Swazi first fruit rituals.»<ref>''Purity and Danger'' s. 69.</ref>]] [[Fil:בבדיקת קשקשים של דג החרב.jpg|mini|Ein rabbinar ser etter skjel på ein sverdfisk. Fiskar er berre rekna som [[Kasjrút|lovlege å eta for jødar]] om dei både har finnar og skjel, og sverdfisk fell berre av og til inn i denne kategorien.]] Boka ''Purity and Danger'' (norsk ''Rent og urent'') er ein analyse av konseptet om [[rituell reinleik]] og forureining i ulike samfunn, og er ein sentral tekst i sosialantropologi. Douglas freista å konstruera eit generelt omgrep om korleis rituell reinleik vart etablert. Teksten er kjend for sitt lidenskaplege forsvar av både ritual og reinleik i ei tid då førestillingar om ureinleikar vart handsama med forakt.<ref>{{Cite journal|last=Petersen|first=Anders Klostergaard|date=2008|title=Purity, Sacrifice, and the Temple: Symbolism and Supersessionism in the Study of Ancient Judaism|journal=Journal for the Study of Judaism|volume=39|issue=1|pages=113–115|doi=10.1163/157006308x258050|issn=0047-2212}}</ref> Til skilnad frå [[Claude Lévi-Strauss]], som nytta ei strukturalistisk tilnærming, freista Douglas å demonstrera korleis folk sine klassifikasjonar spelte ei rolle i å seia kva som vart sett på som unormalt og korleis ein handsama dette. Douglas insisterte på viktigheita av å forstå omgrepet ''forureining'' og ''rituell reinleik'' ved å samanlikna eins eigne forståingar og ritual med «primitive» ritual. ==== Reinleik i europeiske og «primitive» samfunn ==== Douglas meinte «primitive» samfunn var klassifiserte som dei som ikkje kjende seg i eit skilje mellom det å vera rein og det å vera urein. For vestlege samfunn finst det eit klårt skilje mellom kva som er skitent og kva som vert sett på som heilag. Difor, skriv Douglas:<ref>{{Cite book|author=Mary Douglas |title=Purity and Danger : an Analysis of Concepts of Pollution and Taboo|date=29. august 2003|isbn=978-1-134-43823-5|pages=8}}</ref> {{blockquote|Sacred rules are thus merely rules hedging divinity off, and uncleanness is the two-way danger of contact with divinity.|''Purity and Danger'' s. 8}} For primitive samfunn er hugskota om [[tabu]] og heilagdom personifisert av førestillingane om venlege eller uvenlege guddomar; det finst ein separasjon fordi gjenstandar, menneske eller stadar er assosiert med anten gode eller dårlege guddomar. For at denne ureinleiken skal overførast, må det vera kontakt; å vera i fysisk kontakt med ein gjenstand som vert sett på som urein, gjer det mogeleg for ei overføring av ureinleik til kroppen. Ein forskjell å gjera med [[Kristendommen|kristendomen]], til dømes, der ureinleiken ikkje ville gått over på kroppen sjølv, men anden. For å forstå andre samfunn si forståing av [[tabu]] og [[heilagdom]] understreka Douglas at ein måtte forstå sin eigen fyrst.<ref>{{Cite book|author=Mary Douglas|title=Purity and Danger : an Analysis of Concepts of Pollution and Taboo|date=29. august 2003|isbn=978-1-134-43823-5}}</ref> ==== Definisjonen av «ureint» ==== Douglas braut ned ei vanleg [[Eurosentrisme|eurosentrisk]] misforståing om at ritual for reinleik vart utvikla med [[hygiene]] som mål. Det å unngå å eta [[svinekjøt]] i [[islam]] vert ofte forklåra på bakgrunn av hygiene. Douglas meinte det fanst eit klårt skilje mellom det å erkjenna sidefordelane ved rituelle handlingar og det å vurdera dei som ein heilskap og ei tilstrekkeleg forklåring på rituelle handlingar.<ref name=":02">{{Cite book|last=Douglas, Mary.|title=Purity and Danger : an Analysis of Concepts of Pollution and Taboo|date=29. august 2003|isbn=978-1-134-43823-5|pages=36}}</ref> Vidare erkjende Douglas at det fanst ein sterk likskap mellom europeiske ritual og primitive ritual i prinsippet, og utelét dei ymse grunnlaga som skilde europeiske ritual basert på hygiene og primitive ritual basert på symbolikk: europeiske reinleiksritual søkjer å drepa bakteriar, medan primitive ritual av reinleik søkjer å avverja andar. Douglas meinte likevel at det ikkje var nok å avgrensa differensieringa mellom europeiske ritual og primitive ritual til berre hygieniske fordelar. Ho hevda den moderne oppfatninga av skit var synonymt med kunnskap om bakteriar;<ref name=":02" /> {{blockquote|It is difficult to think of dirt except in the context of pathogenicity.|''Purity and Danger'' s. 36}} Dersom ein fjernar førestillingane om bakteriar og hygiene frå omgrepet skit, står ein berre att med symbolikken til skit;<ref name=":02" /> {{blockquote|Dirt is the by-product of a systematic ordering and classification of matter.|''Purity and Danger'' s. 36}} Skit er med andre ord feilplasserte gjenstandar («Dirt as matter out of place»), som er element som ikkje passar inn i ei form for systematikk, konkluderte Douglas.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Purity and Danger: An Analysis of the Concepts of Pollution and Taboo.|url=https://monoskop.org/images/7/7d/Douglas_Mary_Purity_and_Danger_An_Analysis_of_Concepts_of_Pollution_and_Taboo_2001.pdf|side=36|forfattar=Douglas, Mary.|ref=Monoskop.org}}</ref> ==== Skit som uorden i den symbolske strukturen ==== Douglas heldt dinest fram med å etablera førestillinga om at menneske hadde ein tendens til å strukturera objekt og situasjonar rundt seg i skjema og velorganiserte system.<ref>{{Cite journal|last=Boskovic|first=Aleksandar|date=2016|title=A very personal anthropology of Mary Douglas|url=https://www.researchgate.net/publication/306032193_A_very_personal_anthropology_of_Mary_Douglas|journal=Anthropological Notebooks|volume=22|pages=119–123}}</ref> Dess eldre folk vart, dess meir sjølvtillit og erfaringar etablerte ein i strukturane sine. Ideelt sett var det slik at dess meir konsistent ei oppleving var innanfor ein struktur, dess meir tillit ville eit menneske ha til denne opplevinga. Som eit resultat ville eit menneske som møtte fakta eller tendensar som forstyrra strukturen, i stor grad ignorera desse. Det som vart sett på som ureint var gjenstandar eller fenomen som ikkje samsvara med den eksisterande sosiale eller symbolske strukturen.<ref>{{Cite journal|last=Duschinsky|first=Robbie|date=Desember 2013|title=The politics of purity|journal=Thesis Eleven|volume=119|issue=1|pages=63-77|doi=10.1177/0725513613511321|issn=0725-5136}}</ref> Douglas assosierte skit som ei form for forstyrring av orden, og som difor måtte ekskluderast for å halda fram med integriteten i systemet sitt, og samfunnet elles. ==== «The Abomination of Leviticus» ==== Mary Douglas er òg kjend for tolkinga si av ''[[Tredje mosebok|Leviticus]]'', i kapittelet «The Abomination of Leviticus» i boka ''Purity and Danger''. Her analyserte ho kosthaldslovene i ''Moseboka'' gjennom eit strukturalistisk og symbolistisk synspunkt, og for rolla hennar i å skapa den kulturelle teorien om risiko. I «The Abomination of Leviticus» skreiv ho at kosthaldslovene ikkje var ernæringsbaserte, men snarare sosiale grenser jamfør kategorisering. Douglas meinte det samfunnet rekna som reint og ureint var ein måte for dei å strukturera menneskelege erfaringar. Inst inne – det som tyder noko – var å nytta tema som reinleik, separasjon og ureinleikar for å skapa orden og struktur til uorganiserte opplevingar. I ''Leviticus'', når ein kategoriserer kva for nokre dyr ein har lov til å eta, er grisar forbode. Sjølv om dei er [[klauvdyr]] – slik som kyr og geiter – et dei ikkje gras og lagar ikkje mjølk, noko som gjer grisar til ein [[anomali]] jamfør strukturen i verda. Grisar vert difor ekskluderte frå strukturen, og kategoriserte som ureine dyr.<ref>{{Cite journal|last=Lemos|first=T.M.|year=2009|title=The Universal and the Particular: Mary Douglas and the Politics of Impurity|journal=The Journal of Religion|volume=89|issue=2|pages=236-251|doi=10.1086/596070|jstor=10.1086/596070}}</ref> [[Fil:Wines from various countries.jpg|mini|Vinflasker frå ulike land, frå Frankrike, Australia og Sør-Afrika. Medan etikettane på dei franske vinane legg vekt på kontrollert opphav, legg etikettane på dei nye vekt på kva druetype som er nytta.]] === ''Natural Symbols'' (1970) === I boka ''Natural Symbols'' introduserte Douglas omgrepa «gruppe», som definerer kor klårt eit individ sin sosiale posisjon er innanfor eller utanfor ei avgrensa sosial gruppe, og «nett», som definerer kor klårt eit individ si sosiale rolle er innanfor eit nettverk av sosiale privilegium, krav og plikter.<ref>{{Cite news|title=Diagram of Theory: Douglas and Wildavsky's Grid/Group Typology of Worldviews|work=Dustin S. Stoltz|url=https://www.dustinstoltz.com/blog/2014/06/04/diagram-of-theory-douglas-and-wildavskys-gridgroup-typology-of-worldviews|access-date=2016-12-10}}</ref> Gruppe-nett-mønsteret vart forbetra og omplassert for å leggja grunnlaget for kulturteori. === ''The World of Goods'' (1979) === I ''The World of Goods'' undersøker ho dei kommunikative funksjonane til forbruksvarer. Ho meiner at folk nyttar varene til å kommunisera med kvarandre, for å forstå verda og for å formidla kunnskap om kven og kva dei er.<ref>Johansson & Miegel 1996, s. 89f</ref> === ''How Institutions Think'' (1986)=== Douglas tek for seg framveksten av ulike institusjonar og rolla deira i kategorisering og tenkemåte.<ref>{{Cite journal|last=Lipartito|first=Kenneth|date=2006|title=Review of How Institutions Think|url=https://www.jstor.org/stable/25097154|journal=The Business History Review|volume=80|issue=1|pages=135–140|issn=0007-6805}}</ref> Blant fleire døme tek ho for seg klassifiseringa av [[vin]] i eit tradisjonelt vinområde (Frankrike) og eit nytt (California). Den gamle verda har eit system som legg vekt på tradisjonelle regionar, kvalitetstesting, kjennskap og monopol. Dette systemet fungerte ikkje så godt i nye område, som i staden legg vekt på produktmangfald gjennom tydeleg namngjeving av druetypar.<ref>{{Citation|edition=1.|title=How institutions think|publisher=Syracuse University Press|date=1986|pages=104-108|isbn=978-0-8156-2369-4|series=The Frank W. Abrams lectures|first=Mary|last=Douglas}}</ref> == Verk == * ''Peoples of the Lake Nyasa Region'' (1950, under namnet Mary Tew) * ''The Lele of the Kasai'' (1963) * ''Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo'' (1966) (norsk ''Rent og urent''. ISBN 9788253018751) * «Pollution», i ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', redigert av [[David L. Sills]] og [[Robert Merton|Robert K. Merton]] (New York, Macmillan Co. and the Free Press, 1968) * ''Natural Symbols: Explorations in Cosmology'' (1970) (John Desmond Bernal Prize i 1995) * ''Implicit Meanings: Essays in Anthropology'' (1975) * ''The World of Goods: towards an anthropology of consumption'' (1979) med Baron Isherwood * ''Evans-Pritchard'' (Fontana Modern Masters, 1980) * ''Risk and Culture'' (1980) med Aaron Wildavsky * ''In the Active Voice'' (1982) * ''How Institutions Think'' (1986) * ''Missing persons: a critique of the social sciences'' (1988) med Steven Ney * ''Risk and Blame: Essays in Cultural Theory'' (London: Routledge, 1992) * ''In the Wilderness: The Doctrine of Defilement in the Book of Numbers'' (1993) * ''Thought styles: Critical essays on good taste'' (1996) * ''Leviticus as Literature'' (1999) * ''Jacob's Tears: The Priestly Work of Reconciliation'' (2004) * ''Thinking in Circles'' (2007) * Douglas, Mary. ''Very Personal Method: Anthropological Writings Drawn From Life''. Redigert og forfatta av Richard Fardon. (2013) ISBN 978-1446254684 === Redaksjonelt arbeid === * ''Rules and Meanings. The Anthropology of Everyday Knowledge: Selected Readings''. (Penguin Books, 1973) * ''Constructive Drinking: Perspectives on Drink from Anthropology.'' (1987) == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * Johansson, Thomas & Fredrik Miegel, ''Kultursociologi'' (1996) ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mary Douglas|Mary Douglas]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. januar 2023.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * Richard Fardon (1999). ''Mary Douglas: an Intellectual Biography.'' * Richard Fardon (2020). [https://www.berose.fr/article1883.html « Mary Douglas, mémoire(s) d’un biographe »], i ''BEROSE - International Encyclopaedia of the Histories of Anthropology'', Paris. * Richard Fardon (2020). [https://www.berose.fr/article1884.html « L’immortalité, déjà ? Ou la postérité de Mary Douglas »], i ''BEROSE - International Encyclopaedia of the Histories of Anthropology'', Paris. * [https://search.library.northwestern.edu/discovery/search?field=creator&query=creator,contains,Mary%20douglas&institution=01NWU&vid=01NWU_INST:NULVNEW&search_scope=MyInst_and_CI&tab=Everything&mode=Basic&displayMode=full&bulkSize=10&highlight=true&dum=true&displayField=all&pcAvailabiltyMode=true&facet=rtype,exclude,reviews,lk Bibliografi] i [[Northwestern University]]. * [https://almanac.upenn.edu/archive/v46/n27/commencement2K.html#m Mary Douglas i University of Pennsylvania som mottakar av æresgrad i 2000] * [https://www.sms.cam.ac.uk/media/1115926 Intervju med Mary Douglas den 26. februar 2006 (video)] i [[University of Cambridge]]. * [https://www.thebritishacademy.ac.uk/podcasts/great-thinkers-richard-fardon-mary-douglas/ Great Thinkers: Richard Fardon FBA on Mary Douglas FBA] podcast i The British Academy. * [https://www.thestar.com/news/2007/05/23/dame_mary_douglas_86_influential_anthropologist.html Nekrolog] i ''[[Toronto Star]]''. * [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,2082621,00.html Nekrolog] i ''[[The Guardian]]''. * [https://www.nytimes.com/2007/05/22/world/europe/22douglas.html Nekrolog] i ''[[New York Times]]''. * [https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1552231/Dame-Mary-Douglas.html Nekrolog] i ''[[The Daily Telegraph]]''. * [https://fourcultures.com/tag/mary-douglas/ Mary Douglas] i fourcultures.com {{autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialantropologar]] [[Kategori:Britiske antropologar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] [[Kategori:Order of the British Empire]] [[Kategori:Professorar ved University College London]] cxcwlthvl6aucx4js95p8w73yh6j47f 0 408668 3663637 3651089 2026-07-27T06:40:19Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Moglege framsideartiklar]]; la til [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3663637 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkalbum | tittel = Back in Black | format = Studioalbum | artist = [[AC/DC]] | utgjeve = 25. juli 1980 | innspelt = April og mai 1980 | studio = [[Compass Point Studios|Compass Point]] (Nassau) | sjanger = {{ubl| * [[Hardrock]] * [[heavy metal]] * [[arena rock]]}} | lengd = 42:11 | selskap = {{ubl| * [[Albert Productions|Albert]] * [[Atlantic Records|Atlantic]]}} | produsent = [[Robert John «Mutt» Lange]] | førre = ''[[Highway to Hell]]'' | førre år = 1979 | neste = ''[[For Those About to Rock We Salute You]]'' | neste år = 1981 | ymse = {{Singlar | namn = Back in Black | format = Studioalbum | singel 1 = [[You Shook Me All Night Long]] | singel 1 dato = 15. august 1980 <ref>{{cite web |title=AC/DC - You Shook Me All Night Long |url=https://Australske-charts.com/showitem.asp?interpret=AC/DC&titel=You+Shook+Me+All+Night+Long&cat=s |website=[[ARIA Charts|ARIA Top 50 Singles]] |access-date=19. august 2022}}</ref> | singel 2 = [[Hells Bells]] | singel 2 dato = 31. oktober 1980 (EU) | singel 3 = [[Rock and Roll Ain't Noise Pollution]] | singel 3 dato = November 1980 (Storbritannia) | singel 4 = [[songen Back in Black|Back in Black]] | singel 4 dato = Desember 1980 (USA) }} }} '''''Back in Black''''' er det sjuande studioalbumet til det australske [[rock]]ebandet [[AC/DC]], gjeve ut av [[Albert Productions]] og [[Atlantic Records]] den 25. juli 1980. Det var det første albumet til bandet med [[Brian Johnson]] som vokalist, etter at den tidlegare vokalisten [[Bon Scott]] døydde. Etter det kommersielle gjennombrotet med albumet ''[[Highway to Hell]]'' i 1979, planla AC/DC å spela inn ein oppfølgjar, men i 1980 døydde Scott av alkoholforgifting etter ei fyllekule. I staden for å oppløysa gruppa, bestemde medlemmene som var att seg for å halda fram og rekrutterte Johnson, som tidlegare hadde vore vokalist i [[musikkgruppa Geordie|Geordie]]. Albumet vart komponert av Johnson og brørne [[Angus Young|Angus]] og [[Malcolm Young]], og spelt inn over sju veker på [[Bahamas]] frå april til mai 1980 med produsenten [[Robert John «Mutt» Lange]], som òg hadde produsert ''[[Highway to Hell]]''. Etter ferdigstillinga miksa gruppa ''Back in Black'' i [[Electric Lady Studios]] i [[New York City]]. Det heilsvarte plateomslaget vart designa som eit «teikn på sorg» etter Scott. ''Back in Black'' vart ein kommersiell og kritisk suksess utan sidestykke. Den har selt om lag 50 millionar eksemplar på verdsbasis,<ref>{{cite magazine|first= Kai |last= Ma |title= Heavy Metal Under the Sea: Haier oppfører seg roligere når de hører på AC/DC |magazine= [[Time (magazine)|Time]]. |date= 6. juni 2011 |access-date= 16. juni 2023 |url= http://newsfeed.time.com/2011/06/06/heavy-metal-under-the-sea-sharks-act-calmer-when-listening-to-acdc/}}</ref><ref>{{cite book|first= Phil |last= Sutcliffe |year= 2010 |title= AC/DC: High-Voltage Rock 'n' Roll: The Ultimate Illustrated History |publisher= [[Quarto Group|Voyageur Press]]}}</ref><ref>{{cite web|first= Gregory |last= McNamee |title= AC/DC, «Back in Black» (Great Moments in Pop Music History) |publisher= [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |date= 24. august 2010 |url= https://www.britannica.com/blogs/2010/08/acdc-back-in-black-great-moments-in-pop-music-history/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20140821051008/https://www.britannica.com/blogs/2010/08/acdc-back-in-black-great-moments-in-pop-music-history/ |archive-date= 21. august 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Mike |last= Mierendorf |title= Cultural Impact: AC/DC - 'Back in Black' |magazine= Cultural Transmogrifier Magazine |date= 2. august 2012 |url= http://www.ctzine.com/cultural-impact-acdc-back-in-black/ |archive-date= 24. januar 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130124104520/http://www.ctzine.com/cultural-impact-acdc-back-in-black/}}</ref> og gjorde det til eit av dei bestseljande albuma i musikkhistoria. AC/DC følgde opp albumet med ein årelang verdsturné som gjorde dei til ei av dei mest populære musikkgruppene på byrjinga av 1980-talet. Albumet fekk god mottaking av kritikarane då det først vart gitt ut, og har sidan vorte inkludert på ei rekkje listar over «beste» album. Den 9. desember 2019 vart albumet sertifisert som [[RIAA-sertifisering|25× Platina]] av [[Recording Industry Association of America]] (RIAA), noko som gjorde det til det fjerde bestseljande albumet i USA, og det bestseljande albumet som aldri nådde førsteplassen på dei amerikanske hitlistene.<ref>{{cite magazine|title= AC/DC's Back in Black Certified 25x Platinum |magazine= [[Kerrang!]] |date= 9. desember 2019 |access-date= 30. desember 2019 |url= https://www.kerrang.com/the-news/ac-dcs-back-in-black-certified-25x-platinum/}}</ref> ==Bakgrunn== [[Fil:Grenoble79 01.jpg|mini|[[Bon Scott]], den tidlegare vokalisten til bandet, i desember 1979.]] AC/DC vart danna i 1973 og slo først gjennom på den internasjonale marknaden i 1977 med sitt fjerde album, ''[[Let There Be Rock]]'',<ref name="am">{{cite web|title= AC/DC - Artist Biography |publisher= [[AllMusic]]. |access-date= 10. februar 2015 |url= http://www.allmusic.com/artist/ac-dc-mn0000574772/biography}}</ref> og i 1979 var dei klare for større suksess med det sjette studioalbumet sitt, ''[[Highway to Hell]]''. Produsenten [[Robert John «Mutt» Lange]] bidrog til å gjera sounden deira meir fengjande og tilgjengeleg, og ''[[Highway to Hell]]'' vart dei første gullalbumet deira i USA og selde over 500&nbsp;000 eksemplar, samtidig som det nådde 17. plassen på pophitlista og åttandeplassen i Storbritannia.<ref name="am"/> Då det nye tiåret nærma seg, drog gruppa til Storbritannia og Frankrike for den siste etappen av [[Highway to Hell-turneen]],{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=287}} og planla å byrja innspelinga av sitt neste album kort tid etter desse datoane. Den 19. februar 1980 gjekk vokalist [[Bon Scott]] på ei fyllekule på ein pub i London, noko som førte til at han mista medvitet, så ein ven lét han kvila i baksetet på sin [[Renault 5]] over natta. Neste morgon vart Scott funne medvitslaus og vart køyrd til [[King's College Hospital]], der medisinsk personell erklærte han død ved framkomst. Rettsmedisinaren fastslo at [[lungeaspirasjon]] av oppkast var årsaka til dødsfallet, men den offisielle dødsårsaka vart oppført på dødsattesten som «akutt [[alkoholforgifting]]» og klassifisert som «[[død ved uhell]]». Scott vart kremert, og oska hans vart gravlagd av familien på [[Fremantle Cemetery]] i [[Fremantle|Fremantle i Vest-Australia]].{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=299}} Tapet knuste bandet, som vurderte å bryta opp, men vener og familie overtalte dei til å halda fram. Etter gravferda til Scott 1. mars byrja bandet omgåande å søkja etter ein ny frontfigur. Etter råd frå Lange henta dei inn [[musikkgruppa Geordie|Geordie]]-songaren [[Brian Johnson]], som imponerte gruppa.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=309}} Bandet jobba seg motvillig gjennom resten av søkjarlista dei neste dagane, og henta deretter Johnson tilbake til ei ny øving.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=317-18}} Den 29. mars ringde [[Malcolm Young]] til Johnson si overrasking og tilbaud han jobben.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=319-20}} ==Innspeling og produksjon== Då AC/DC byrja å skriva nytt materiale til oppfølgjaren til ''Highway to Hell'', spelte vokalisten Bon Scott, som byrja karrieren sin som trommeslagar i [[The Spektors]], trommar på demoinnspelingar av «Let Me Put My Love into You» og «Have a Drink on Me». <ref>{{cite web|first= Martin |last= Kielty |title= Angus Young lider fortsatt av sceneskrekk / 40 fakta om AC/DCs «Back in Black» / Bon Scott spilte trommer på noen av demoene |website= [[Ultimate Classic Rock]]. |date= 21. august 2020 |access-date= 22. august 2020 |url= https://ultimateclassicrock.com/angus-young-stage-fright/}}</ref> I eit intervju i 2021 med ''[[magasinet Paste|Paste]]'' hevda [[Angus Young]] at dette var det fulle omfanget av Scott sine bidrag til ''Back in Black'' (sjølv om han på dette tidspunktet sa at demoane som Scott spelte på, ikkje var med på demoen), han sa at demoane der Scott spelte trommer var på «[[Hells Bells]]» og «Have a Drink on Me»),<ref>{{cite web|first= Matthew |last= Wilkening |title= Angus Young skyter ned Bon Scott 'Back in Black'-rykter |website= [[Ultimate Classic Rock]]. |date= 22. februar 2021 |access-date= 22. februar 2021 |url= https://ultimateclassicrock.com/bon-scott-back-in-black-rumors/}}</ref> men i eit intervju med ''[[Kerrang!]]'' i 1991 sa Angus, som svar på eit spørsmål om Scott hadde nokre lyriske innspel på albumet: «Bon skreiv litt av dei greiene.»<ref>{{cite web|first= Jesse |last= Fink |title= My response to Brian Johnson |website= [[jessefinkbooks.com]]. |date= 26. oktober 2022 |access-date= 26. oktober 2022 |url= https://jessefinkbooks.com/blog/f/my-response-to-brian-johnson}}</ref> Det har òg vorte sagt at ingen av tekstane til Scott vart brukte på albumet, då gruppa meinte det ville få det til å verka som om dei prøvde å tena på hans bortgang. [[Jesse Fink]]-boka ''Bon: The Last Highway'' tek opp spørsmålet om Scott mogelegeins var involvert i tekstskrivinga til albumet. Tre vekers innspeling av ''Back in Black'' var planlagd i Londons E-Zee Hire Studios, men innspelingane vart reduserte til éi veke då det dukka opp ein ledig plass i [[Compass Point Studios]] i [[Nassau på Bahamas|Nassau]] på [[Bahamas]]. Sjølv om bandet hadde ønskt å spela inn si neste plate i Storbritannia, var det ingen ledige studio der, og Bahamas gav ein fin skattefordel, så ''Back in Black'' vart spelt inn i Compass Point frå midten av april til mai 1980 med produsent «Mutt» Lange. Johnson hugsa at «det var knapt noko studio, me var i små betongceller med ei seng og ein stol. Og det var ei stor, gammal, svart dame som styrte heile staden. Ho var skremmande, ho styrte staden med jernhand. Me måtte låsa dørene om natta fordi ho hadde åtvara oss mot haitianarar som kom ned om natta og rana staden. Så ho kjøpte fiskepiggar på to meter som me måtte ha ved døra! Det var litt av ei reise frå Newcastle, det kan eg seia deg.»<ref>{{cite magazine|first= Philip |last= Wilding |title= AC/DCs Back In Black: historien bak albumet |magazine= [[magasinet Classic Rock|Classic Rock]]. |date= 25. juli 2017 |access-date= 19. desember 2019 |url= https://www.loudersound.com/features/the-story-behind-the-album-ac-dc-s-back-in-black}}</ref>. Då bandet kom til Bahamas, vart området ramma av fleire [[tropiske stormar]] som øydela straumen på Compass Point. Johnson refererte til det dårlege vêret i opningslinjene til «Hells Bells»: «I'm rolling thunder, pourin' rain. I'm comin' on like a hurricane. My lightning's flashing across the sky. You're only young but you're gonna die.»<ref name="history"/> I tillegg vart noko av utstyret gruppa hadde til å byrja med oppheldt av tollen, medan anna utstyr vart frakta sakte over frå Storbritannia.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=325}} Johnson, som aldri hadde spelt inn med gruppa, kjende seg pressa under prosessen, og han rapporterte òg at han hadde problem med å tilpassa seg miljøet. Lange fokuserte spesielt på vokalen til Johnson og kravde perfeksjon i kvart einaste opptak.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=329}} {{Blockquote|text=Det var som: «Igjen, Brian, igjen - vent litt, du song den tonen for lenge, så det er ikkje plass til å puste». Han ville ikkje la noko gå forbi han. Han ville ikkje at folk skulle høyre på albumet seinare og sei at det er umogeleg at nokon kunne synge det, dei har lagt det inn, sjølv pusta måtte vere på rett stad. Og det kan ein ikkje klandre nokon for, men han dreiv meg til vanvit. Eg sat berre der og sa: «Arrggghh!».}} [[Fil:Beaches in Nassau, Bahamas.jpg|thumbnail|left|''Back in Black'' vart spelt inn i [[Nassau i Bahamas|Nassau]], hovudstaden på [[Bahamas]].]] Den generelle haldninga under innspelinga var optimistisk, sjølv om lydteknikaren Tony Platt var forferda over å oppdaga at romma på Compass Point ikkje var lydmessig komplementær til lyden i gruppa, som var designa for å vera veldig tørr og kompakt.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=327}} Ein humoristisk anekdote frå innspelingane var at eit opptak vart avbroten av ein krabbe som sjangla over tregolvet i studioet.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=330}} Den spesielle gitarlyden til Angus Young på albumet vart delvis oppnådd ved bruk av [[Schaffer-Vega diversity system]], eit trådlaust gitarapparat designa av [[Ken Schaffer]] som gav ei signalforsterkning og vart gjeve ut på ny som ein eigen gitareffekt i 2014.<ref>{{cite magazine|first= Michael |last= Molenda |title= The Schaffer Replica Pedal |date= June 2015 |magazine= [[Vintage Guitar (magazine)|Vintage Guitar]] |page= 124}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Michael |last= Molenda |title= Solving the Mystery of Angus Young's Classic ''Back in Black'' Tone |magazine= [[Vintage Guitar (magazine)|Vintage Guitar]] |date= mai 2015 |pages= 50-51}}</ref> Mot slutten av innspelingsprosessen bad bandet manageren Ian Jeffery om å finna ei bjølle til albumet.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=331}} Jeffery fann eit støyperi som kunne produsera klokka, men då det allereie hadde gått sju veker, foreslo han at Platt i staden skulle spela inn klokkene i ei kyrkje i nærleiken. Platt gjorde det, men desse opptaka var ikkje tilstrekkelege på grunn av lyden av fuglar som flaug av garde, som akkompagnerte kvart klokkeslag. Støyperiet påskunda produksjonen av klokka, som viste seg å vera perfekt stemt, og ho vart spelt inn med [[Ronnie Lane's Mobile Studio]].{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=332}} Etter at innspelinga var ferdig, vart ''Back in Black'' mikset i [[Electric Lady Studios]] i [[New York City]].<ref>{{cite AV media notes|title= Back in Black |year= 1980 |others= [[AC/DC]]. |type= liner notes |publisher= [[Atlantic Records]]. |location= [[USA|USA]] |id= SD 16018}}</ref> Ifølgje Angus Young var det heilsvarte omslaget til albumet eit «teikn på sorg» over Scott. [[Atlantic Records]] mislikte omslaget, men aksepterte det på vilkår av at bandet sette ein grå kontur rundt AC/DC-logoen.<ref name="history">{{cite web|title= Back in Black 30th Anniversary |website= Fanclub.acdc.com |url= http://fanclub.acdc.com/backinblack/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150426063555/http://fanclub.acdc.com/backinblack/ |archive-date= 18. mai 2023}}</ref> ==Utgiving og marknadsføring== ''Back in Black'' vart først gitt ut i USA 25. juli 1980. Utgivinga i Storbritannia og resten av Europa følgde 31. juli, og albumet vart gitt ut i Australia 11. august.<ref name="louder"/> Albumet vart ein umiddelbar kommersiell suksess, og debuterte som nummer éin på [[UK Albums Chart|British albums chart]] og nådde fjerdeplass på [[Billboard 200|American chart]], noko ''[[Rolling Stone]]'' kalla «an exceptional showing for a heavy-metal album». <ref>{{cite magazine|title= 26: AC/DC, 'Back in Black' |magazine= Rolling Stone |date= 16. november 1989 |access-date= 29. mai 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/100-best-albums-of-the-eighties-20110418/ac-dc-back-in-black-20110330}}</ref> Det toppa den britiske hitlista i to veker, og heldt seg på topp 10 på den amerikanske lista i meir enn fem månader. I Australia nådde albumet andreplass på [[ARIA Charts]].<ref name="louder"/>. Etter at ''Back in Black'' vart sleppt, gjekk AC/DC sine tidlegare plater ''Highway to Hell'', ''[[If You Want Blood You've Got It]]'' og ''[[Let There Be Rock]]'' alle inn på dei britiske hitlistene, noko som gjorde dei til det første bandet sidan [[The Beatles]] som hadde fire album på den britiske topp 100-lista samtidig.<ref name="maximum">{{cite book|first1= Murray |last1= Engleheart |first2= Arnaud |last2= Durieux |title= AC/DC: Maximum Rock & Roll |year= 2006 |page= 339 |publisher= HarperCollins |isbn= 0-7322-8383-3}}</ref> Den amerikanske suksessen til ''Back in Black'' fekk [[Atlantic Records|Atlantic]], det amerikanske plateselskapet til bandet, til å gi ut 1976-albumet ''[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]'' for første gong i USA, og i mai 1981 nådde ''Dirty Deeds'' tredjeplassen på den amerikanske hitlista, og overgjekk dermed topplasseringa til ''Back in Black''. <ref name="louder"/> For å marknadsføre albumet vart det spelt inn musikkvideoar til «[[You Shook Me All Night Long]]», «[[Hells Bells]]», [[songen Back in Black|tittelsporet]], «Rock and roll Ain't Noise Pollution», «Let Me Put My Love into You» og «What Do You Do for Money Honey», sjølv om berre dei fire første av desse songane vart gitt ut som singlar.<ref name="louder">{{cite magazine|first= Philip |last= Wilding |title= Historien bak albumet: AC/DCs Back in Black |magazine= [[magasinet Classic Rock|Classic Rock]]. |access-date= 25. juli 2017 |url= https://www.loudersound.com/features/the-story-behind-the-album-ac-dc-s-back-in-black}}</ref> «[[You Shook Me All Night Long]]» vart den første topp 40-hitten til AC/DC i USA, og nådde 35. plassen på [[Billboard Hot 100|''Billboard''' Hot 100]].<ref name="maximum"/> Den 13. desember 2007 vart albumet sertifisert til 22× [[RIAA-sertifisering|multi-platina]] av [[Recording Industry Association of America|RIAA]], noko som svarer til 22 millionar selde eksemplar i USA.<ref>{{cite web|title= RIAA - Gold & Platinum Searchable Database - Back in Black |publisher= [[Recording Industry Association of America]]. |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=AC%2FDC&ti=Back+in+Black#search_section}}</ref> Dette plasserte han på sjetteplass på lista over dei mest selde albuma i USA.<ref name="riaa">{{cite web|title= RIAA - Top 100 Albums |publisher= RIAA |access-date= 29. mai 2012 |url= http://riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-100-albums}}</ref> På verdsbasis har det selt 50 millionar eksemplar, noko som fekk Mark Beaumont i ''[[NME]]'' til å kalla det «det mest selde hardrockalbumet nokosinne».<ref>{{cite magazine|first= Mark |last= Beaumont |author-link= Mark Beaumont (journalist) |title= 10 Things You Might Not Know About AC/DC's 'Back in Black' |magazine= [[NME]]. |date= 24. juli 2015 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/10-things-you-might-not-know-about-acdc-s-back-in-black-766510}}</ref> Rockhistorikeren Brock Helander hadde tidlegare kalla det «tilsynelatande det bestseljande [...] heavy metal-albumet i historia».<ref>{{cite book|first= Brock |last= Helander |year= 1996 |title= The Rock Who's Who |edition= 2nd |publisher= [[Schirmer Books]] |page= [https://archive.org/details/rockwhoswho00hela/page/5 5] |isbn= 0028710312 |url= https://archive.org/details/rockwhoswho00hela/page/5}}</ref> ==Mottaking== {{Platemeldingar |kritikk1 = [[AllMusic]] |kritikk1karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite web|first= Stephen Thomas |last= Erlewine |author-link= Stephen Thomas Erlewine |title= AC/DC – Back in Black |website= [[AllMusic]] |access-date= 20. juni 2012 |url= http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862}}</ref> |kritikk2 = ''[[magasinet Blender|Blender]]'' |kritikk2karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite magazine|title= AC/DC – ''Back in Black'' |magazine= [[magasinet Blender|Blender]] |url= http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2391 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070409051233/http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2391 |archive-date= 9. april 2007}}</ref> |kritikk3 = ''[[Christgau's Record Guide: The '80s|Christgau's Record Guide]]'' |kritikk3karakter = {{Rating-Christgau|B-}}<ref name="RC">{{cite book|first= Robert |last= Christgau |author-link= Robert Christgau |year= 1990 |title= Christgau's Record Guide: The '80s |publisher= [[Pantheon Books]] |chapter= AC/DC |chapter-url= https://www.robertchristgau.com/get_artist.php?name=AC%2FDC |page= [https://archive.org/details/christgausrecord00chri/page/28 28] |isbn= 0-679-73015-X |access-date= 29. juli 2018 |url= https://archive.org/details/christgausrecord00chri/page/28}}</ref> |kritikk4 = ''[[Encyclopedia of Popular Music|The Encyclopedia of Popular Music]]'' |kritikk4karakter = {{rating|4|5}}<ref>{{cite book|editor-first= Colin |editor-last= Larkin |editor-link= Colin Larkin |year= 2007 |title= The Encyclopedia of Popular Music |edition= 5th Concise |publisher= [[Omnibus Press]] |location= Storbritannia |page= 34 |isbn= 978-1-84609-856-7}}</ref> |kritikk5 = ''[[The Great Rock Discography]]'' |kritikk5karakter = 8/10<ref name="AM">{{cite web|title= Back in Black |publisher= [[Acclaimed Music]] |access-date= 29. juli 2018 |url= http://www.acclaimedmusic.net/album/A488.htm}}</ref> |kritikk6 = ''[[MusicHound|MusicHound Rock]]'' |kritikk6karakter = 5/5<ref>{{cite book|editor1-first= Gary |editor1-last= Graff |editor2-first= Daniel |editor2-last= Durchholz |year= 1999 |title= MusicHound Rock: The Essential Album Guide |chapter= AC/DC |publisher= Visible Ink Press |location= Farmington Hills, MI |isbn= 1-57859-061-2 |url= https://archive.org/details/isbn_9781578590612}}</ref> |kritikk7 = ''[[Pitchfork]]'' |kritikk7karakter = 8.8/10<ref>{{cite web|first= Steve |last= Kandell |title= AC/DC: Back in Black |website= [[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |date= 16. juni 2019 |access-date= 21. juni 2019 |url= https://pitchfork.com/reviews/albums/acdc-back-in-black}}</ref> |kritikk8 = ''[[Rolling Stone]]'' |kritikk8karakter = {{Rating|5|5}}<ref name="RS 2005"/> |kritikk9 = ''[[The Rolling Stone Album Guide]]'' |kritikk9karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|first1= Mark |last1= Coleman |last2= Ryan |first2= Chris |editor1-first= Nathan |editor1-last= Brackett |editor2-first= Christian |editor2-last= Hoard |year= 2004 |title= [[The Rolling Stone Album Guide]] |edition= 4th |chapter= AC/DC |page= [https://archive.org/details/newrollingstonea00brac/page/4 4] |publisher= [[Simon & Schuster]] |isbn= 0-7432-0169-8}}</ref> |kritikk10 = ''[[Spin Alternative Record Guide]]'' |kritikk10karakter = 8/10<ref name="AM"/> }} Då han melde albumet for ''[[Rolling Stone]]'' i 1980, rekna [[David Fricke]] det som «ikkje berre det beste av dei seks amerikanske albuma til AC/DC», men «toppen av heavy metal-kunst: den første LP-en sidan ''[[Led Zeppelin II]]'' som fangar opp alt blodet, sveitten og arrogansen i sjangeren».<ref>{{cite magazine|first= David |last= Fricke |title= AC/DC - Back In Black |magazine= [[Rolling Stone]]. |date= 27. november 1980 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-19801127}}</ref> Red Starr frå ''[[Smash Hits]]''' var meir kritisk og meinte at låtane ikkje kunne skiljast frå kvarandre og var skjemt av hypermaskuline fantasiar, rockemusikalske standardfrasar, skrikande gitarar og kjedelege rytmar, på «endå ein triumf for lågaste fellesnevner-headbanging - det nye, fullstendig føreseielege og fullstendig forferdelege AC/DC-albumet», og gav ''Back in Black'' karakteren 3 av 10.<ref name=»SH">{{cite magazine|first= Red |last= Starr |title= Albums |magazine= [[Smash Hits]] |issue= 21. august - 3. september 1980 |page= 30 |access-date= 29. juli 2018 |url= https://www.flickr.com/photos/51106326@N00/4617794664/in/album-72157623959727685/}}</ref> I ei retrospektiv melding hylla ''Rolling Stone''-kritikaren Christian Hoard albumet som det største verket til bandet, kanskje «det mest effektive og tøffaste plata gjennom tidene - beinhard [[arenarock]] som pønkarar kan elske.»<ref name="RS 2005">{{cite web|first= Christian |last= Hoard |title= AC/DC - Back In Black |magazine= Rolling Stone |date= 10. februar 2005 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-20050210}}</ref> Barry Walters frå ''Rolling Stone'' sa at ''Back in Black'' «framleis høyrest tvers igjennom tidlaus ut, essensen av miskunnlaust enkel, men brutalt utforma hardrock» og kalla albumet «ei feiring av veldig, animalsk sex», sjølv om han observerte «vondskapsfull sexisme» på songar som «What Do You Do for Money Honey» og «Given the Dog a Bone». <ref>{{cite magazine|first= Barry |last= Walters |title= AC/DC - Back In Black |magazine= Rolling Stone |date= 27. september 2002 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-20020911}}</ref> [[Robert Christgau]] var mindre entusiastisk og skreiv i ''[[Christgau's Record Guide: The '80s]]'' (1990) at han fann bandet noko for «primitivt» og dei seksuelle biletspråka deira «fantasilause», og at, på albumet, «Angus Young kjem med feite riff, om enn ikkje så konsekvent som ein forfina person som meg sjølv kunne håpe på, og vokalisten Brian Johnson syng som om han har ein kvegstav mot pungen, akkurat det rette for fans som ikkje kan bestemme seg for om deira nyvunne testosteron er smerte eller ekstase.»<ref name="RC"/> I 2011 skreiv [[Kitty Empire]] i ''[[The Observer]]'' at albumet er «ei latterlig, drongoid plate [...]. ] bygd på laussleppt sexisme, augerullande dobbeltbetydningar, ei høgst tvilsam haldning til seksuelt samtykke ('Don't you struggle/ Don't you fight/ Don't you worry/ Cos it's your turn tonight'), ein forkjærleik for skytevåpen og ei krass feiring av den ureflekterte macho-hedonismen som tok livet av den opphavlege vokalisten til bandet», men likevel, var ho samd i Fricke sitt opphavlege syn på albumet som eit heavy metal-mesterverk og utnemnde det til favorittalbumet sitt nokosinne, «det besetjande soundtracket til ungdomstida mi, den heftige middelklasse-thrilleren som talte til meg både som ei gutejente som ville vera ein av gutane, og den stadig meir kvinnelege ingeniøren som trong å finna ut av menns verd. Pluss at tenåringar elskar døden.»<ref>{{cite news|first= Kitty |last= Empire |author-link= Kitty Empire |title= Mitt favorittalbum: Back in Black av AC/DC |newspaper= [[The Observer]] |date= 5. august 2011 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.theguardian.com/music/2011/aug/05/back-in-black-ac-dc}}</ref> Albumet er med på mange «best of»-lister. ''Rolling Stone'' rangerte det som nummer 26 på lista si over dei «100 beste albuma frå åttitalet» i 1989, og som nummer 73 på lista si over «Dei 500 beste albuma gjennom tidene» i 2003.<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Albums of All Time : 73 – Back in Black - AC/DC |magazine= Rolling Stone |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/ac-dc-back-in-black-20120524 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110602143241/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-19691231/back-in-black-ac-dc-19691231 |archive-date= 2. juni 2011}}</ref> (det var nummer 77 på den reviderte lista i 2012<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Albums of All Time |magazine= [[Rolling Stone]] |date= 31. mai 2012 |access-date= 23. september 2019 |url= https://www.rollingstone.com/music/music-lists/500-greatest-albums-of-all-time-156826/ac-dc-back-in-black-4-159820/}}</ref> og 84. plassen på lista i 2020),<ref>{{cite magazine|title= The 500 Greatest Albums of All Time |magazine= Rolling Stone |date= 22. september 2020 |access-date= 9. oktober 2021 |url= https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |language=en-US}}</ref> medan tittelsporet vart rangert på 190. plassen på lista deira over dei 500 beste songane gjennom tidene.<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Songs of All Time – 190: AC/DC, 'Back in Black' |magazine= Rolling Stone |access-date= 29. mai 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/ac-dc-back-in-black-20110526}}</ref> [[VH1]] rangerte ''Back in Black'' på 82. plassen på si liste frå 2001 over dei 100 beste albuma,<ref>{{cite web|title= The Top 100 Albums by VH1 (2001) |publisher= [[VH1]] |via= Best Ever Albums |access-date= 29. mai 2012 |url= http://www.besteveralbums.com/thechart.php?c=2&sortdir=asc&f=&fv=&page=9}}</ref> og tittelsporet vart rangert på andreplassen på lista deira over «100 beste hardrocksongar». ''[[magasinet Q|Q]]'' rangerte albumet som nummer 9 på 2006-lista si over «dei 40 beste albuma frå 1980-åra»,<ref>{{citation|title= Q |date= August 2006 |issue= 241}}</ref> ''[[magasinet Time|Time]]'' inkluderte det på 2010-lista si over «All-Time 100 Albums»,<ref>{{cite magazine|first= Josh |last= Tyrangiel |title= All-Time 100 Albums: Back in Black |magazine= Time |date= 25. januar 2010 |access-date= 27. mars 2020 |url= https://entertainment.time.com/2006/11/02/the-all-time-100-albums/slide/back-in-black/}}</ref> og [[Rolling Stone Australia]] rangerte det på toppen av lista si frå desember 2021 over «200 beste australske album gjennom tidene».<ref>{{cite magazine|title= Rolling Stone's 200 Greatest Australske album of All Time |magazine= [[Rolling Stone Australia]]. |date= 6. desember 2021 |access-date= 21. februar 2022 |url= https://au.rollingstone.com/rolling-stones-200-greatest-Australske-albums-of-all-time}}</ref> I 2005 vart albumet inkludert i boka ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'',<ref>{{cite web|title= 1001 Albums You Must Hear - 2008 Edition |website= Rocklist.net |access-date= 29. mai 2012 |url= http://www.rocklistmusic.co.uk/1001Albums.htm}}</ref> og ho vart lista som nummer 2 i boka ''100 Best Australian Albums'' frå 2010. <ref name="ODonnell">{{cite book|first1= John |last1= O'Donnell |author-link1= John O'Donnell (musikkjournalist) |first2= Toby |last2= Creswell |author-link2= Toby Creswell |first3= Craig |last3= Mathieson |author-link3= Craig Mathieson |date= oktober 2010 |title= 100 beste australske album |publisher= Hardie Grant Books |location= [[Prahran, Victoria|Prahran, Vic]] |isbn= 978-1-74066-955-9}}</ref> ==Historie og innverknad== ''Back in Black'' er eit innverknadsrikt hardrock- og heavy metal-album.<ref>{{cite book|first= Amber R. |last= Clifford-Napoleone |year= 2015 |title= Queerness in Heavy metal Music: Metal Bent |chapter= Black Leather |publisher= [[Routledge]] |series= Routledge Studies in Popular Music |isbn= 978-1317916543}}</ref> Ifølgje [[Tim Jonze]] i ''[[The Guardian]]'' har det av enkelte vorte hylla som «eit høgdepunkt» for heavy metal-musikken.<ref>{{cite news|first= Tim |last= Jonze |author-link= Tim Jonze |title= A handy guide to heavy metal |newspaper= [[The Guardian]]. |date= 14. april 2009 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.theguardian.com/music/2009/apr/15/heavy-metal-music}}</ref> ''[[NME]]'' rekna det som ei viktig utgiving i 1980-talets metal og heavy rock, og kåra det til eit av dei 20 beste metal-albumene i sitt tiår,<ref>{{cite magazine|title= The 20 Best 80's Metal Albums |magazine= [[NME]]. |date= 15. april 2018 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/the-20-best-80s-metal-albums-1554942}}</ref> medan ''[[The Daily Telegraph]]'' rangerte det som eit av dei 20 beste heavy metal-albumene gjennom tidene.<ref>{{cite news|title= AC/DC: Back in Black - Top 20 Heavy Metal Albums |newspaper= [[The Daily Telegraph]]. |date= 25. september 2015 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/top-20-heavy-metal-albums/acdc-back-in-black/ |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/top-20-heavy-metal-albums/acdc-back-in-black/ |archive-date= 12. januar 2022 |url-status= live}} {{cbignore}}</ref> Paul Brannigan frå ''[[Metal Hammer]]'' trekte det fram som eit av dei ti albuma som bidrog til å gjenreisa den globale populariteten til sjangeren i 1980, som han kalla «det beste året for heavy metal».<ref>{{cite magazine|first= Paul |last= Brannigan |title= Why 1980 was the greatest year for heavy metal |magazine= [[Metal Hammer]]. |date= 4. februar 2016 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.loudersound.com/features/why-1980-was-the-greatest-year-for-heavy-metal}}</ref> Ifølgje rockejournalisten Joe S. Harrington vart ''Back in Black'' gitt ut på eit tidspunkt då heavy metal var i ei brytningstid mellom tilbakegang og renessanse, då dei fleste banda i sjangeren spelte langsamare tempo og lengre gitarsoloar, medan AC/DC og [[Van Halen]] adopterte «dei høgenergiske implikasjonane til pønkrocken» og «snevra inn låtane sine til meir poporienterte eksplosjonar». Harrington krediterte produsenten Lange for å ha trekt AC/DC lengre bort frå den bluesorienterte rocken på dei tidlegare albuma, og mot eit meir dynamisk åtak som konsentrerte og harmoniserte kvart enkelt element i bandet: «Gitarane vart komprimerte til eit enkeltståande uttrykk for rytmisk effektivitet, rytmeseksjonen sørgde for torehesten sin overdrive, og vokalisten Johnson brølte og brølte som den mest avsindige utøvaren av blues-aktig toppmannsdynamikk sidan god, gammal [[Robert Plant]].» Resultatet, saman med samtidige plater av [[Motörhead]] og [[Ozzy Osbourne]], bidrog til å revitalisera og reintrodusere metal for ein yngre generasjon lyttarar, «noko som til slutt resulterte i punk-metal crossoveren personifisert av [[Metallica]] og andre.»<ref name="Harrington">{{cite book|first= Joe S. |last= Harrington |year= 2003 |title= VH-1's 100 Greatest Albums |chapter= Back in Black |pages= 81-82 |editor-first= Jacob |editor-last= Hoye |publisher= [[Simon & Schuster]] |isbn= 0743448766}}</ref> I ''1,000 Recordings to Hear Before You Die'' (2008) skreiv [[Tom Moon]] at ''Back in Black'' sin «tøffe arenarock» og «den delikate balansen til produksjonen mellom kraft og finesse [...] definerte den kommersielle sida av heavy-musikken i årevis etter utgivinga.»<ref>{{cite book|first= Tom |last= Moon |year= 2008 |title= [[1,000 Recordings to Hear Before You Die|1,000 Recordings to Hear Before You Die: A Listener's Life List]] |publisher= Workman Publishing |page= [https://archive.org/details/1000recordingsto00moon_0/page/5 5] |isbn= 978-0761139638}}</ref> Produksjonen til Lange av albumet har hatt ein varig innverknad på musikkbransjen. Harrington skreiv at «den dag i dag bruker produsentane det framleis som ein [[de facto]] måle-etter-tal-guide for korleis ei hardrockplate skal låta»,<ref name="Harrington"/> og i åra etter utgivinga brukte studio i Nashville det til å sjekka akustikken i eit rom, medan [[Motörhead]] brukte det til å stilla inn lydanlegget sitt.<ref>{{cite book|first1= Murray |last1= Engleheart |first2= Arnaud |last2= Durieux |year= 2006 |title= AC/DC: Maximum Rock & Roll |page= 337 |isbn= 0-7322-8383-3}}</ref> Den amerikanske [[death metal]]-gruppa [[musikkgruppa Six Feet Under|Six Feet Under]] spelte inn ein versjon av heile albumet under tittelen ''[[Graveyard Classics 2]]''.<ref>{{cite web|first= Wade |last= Kergan |title= Six Feet Under - Graveyard Classics, Vol. 2 |website= AllMusic |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.allmusic.com/album/graveyard-classics-vol-2-mw0000139894}}</ref> ==Innhald== {{Sporliste | overskrift = Side A | alle songar = [[Angus Young]], [[Malcolm Young]] og [[Brian Johnson]] | tittel1 = [[Hells Bells]] | lengd1 = 5:10 | tittel2 = [[Shoot to Thrill]] | lengd2 = 5:17 | tittel3 = What Do You Do for Money Honey | lengd3 = 3:33 | tittel4 = Givin the Dog a Bone | lengd4 = 3:30 | tittel5 = Let Me Put My Love into You | lengd5 = 4:16 }} {{Sporliste | overskrift = Side B | tittel6 = [[songen Back in Black|Back in Black]] | lengd6 = 4:15 | tittel7 = [[You Shook Me All Night Long]] | lengd7 = 3:30 | tittel8 = Have a Drink on Me | lengd8 = 3:57 | tittel9 = Shake a Leg | lengd9 = 4:06 | tittel10 = [[Rock and Roll Ain't Noise Pollution]] | lengd10 = 4:15 | total lengd= 42:11 }} Ifølgje AC/DC sin offisielle nettstad og dei fleste verdsomspennande utgivingar er spor fire «Given the Dog a Bone».<ref name="given">{{cite web|title= ''Back in Black'' - Track Listings |website= Acdc.com |url= http://www.acdc.com/uk/music/back-black |archive-date= 31. januar 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130131085924/http://www.acdc.com/uk/music/back-black}}</ref><ref>{{cite web|title= US CD version of ''Back in Black'' |website= Acdc-Diskografi.com |access-date= 30. mai 2012 |url= http://www.acdc-Diskografi.com/d268.html |archive-date= 4. mars 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120304001510/http://www.acdc-Diskografi.com/d268.html |url-status= dead}}</ref> På enkelte album, særleg australske utgåver, og òg i [[iTunes Store]], blir han nokre gonger vist som anten «Giving the Dog a Bone» eller «Givin the Dog a Bone».<ref>{{cite web|title= Australske CD version of ''Back in Black'' |website= Acdc-Diskografi.com |access-date= 3. september 2011 |url= http://www.acdc-Diskografi.com/d111.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908032605/http://www.acdc-Diskografi.com/d111.html |archive-date= 8. september 2011 |url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|title= US 2003 CD version of ''Back in Black'' |website= Amazon.com |access-date= 17. september 2018 |url= https://images-na.ssl-images-amazon.com/images/I/71VJNgAzcFL._SL1082_.jpg}}</ref> ==Medverkande== '''AC/DC''' *[[Brian Johnson]] – solovokal *[[Angus Young]] – sologitar *[[Malcolm Young]] – rytmegitar, korvokal *[[Cliff Williams]] – bassgitar, korvokal *[[Phil Rudd]] – trommer '''Produksjon''' *[[Robert John «Mutt» Lange]] – produsent *[[Tony Platt]] – assisterande lydteknikar *Benji Armbrister – assisterande lydteknikar *Jack Newber – assisterande lydteknikar *Brad Samuelsohn – miksing *[[Bob Ludwig]] – [[lydmastering|mastering]] (original LP) *Barry Diament – mastering (original CD-utgåve) *[[Ted Jensen]] – ommastring (EMI/Atco nyutgjeving) *[[George Marino]] – ommastring (Epic nyutgjeving) *Bob Defrin – [[kunstnarisk leiar]] *Robert Ellis – [[fotografi]] ==Salslister== {{col-begin}} {{col-2}} ===Vekeslister=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1980–2022) !Plassering |- !scope="row"|Australske album ([[Kent Music Report]])<ref>{{cite book|first= David |last= Kent |author-link= David Kent (historian) |year= 1993 |title= Australske Chart Book 1970–1992 |publisher= Australske Chart Book |location= [[St Ives, New South Wales|St Ives, N.S.W.]] |isbn= 0-646-11917-6}}</ref> |1 |- {{album chart|Austria|6|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023|refname=Austria1980}} |- {{album chart|Canada|1|chartid=0298|rowheader=true|access-date=12. mai 2015}} |- {{album chart|Danmark|27|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Nederland|27|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Finland|9|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- !scope="row"|Den franske albumlista ([[Institut français d'opinion publique|IFOP]])<ref name="France">{{cite web|title= Les Albums (CD) de 1980 par InfoDisc |website= InfoDisc |url= http://www.infodisc.fr/B-CD_1980.php |archive-url= https://web.archive.org/web/20160109115341/http://www.infodisc.fr/B-CD_1980.php |archive-date= 9. januar 2016}}</ref> |1 |- {{album chart|Tyskland4|3|artist=AC/DC|album=Back In Black|id=4555|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|New Zealand|24|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Norway|8|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Poland|39|id=1458|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Spain|33|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Sweden|12|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|UK2|1|date=19800809|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- !scope="row"|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]<ref name="awards">{{cite web|title= Back in Black – Awards |publisher= [[AllMusic]] |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862/awards |archive-date= 7. mai 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160507090021/http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862/awards}}</ref> |4 |- {{album chart|BillboardRock|6|artist=AC DC|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |} {{col-2}} ===Årslister=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1980) !Plassering |- !scope="row"|Frankrike ([[Institut français d'opinion publique|IFOP]])<ref name="France"/> |2 |- !scope="row"|Tyske album (Offizielle Top 100)<ref>{{cite web|title= Top 100 Album-Jahrescharts: 1980 |publisher= [[GfK Entertainment charts|GfK Entertainment]] |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1980 |language= de}}</ref> |37 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1981) !Plassering |- !scope="row"|Australia ([[Kent Music Report]])<ref>{{cite book|first= David |last= Kent |author-link= David Kent (historian) |year= 1993 |title= Australske Chart Book 1970–1992 |edition= illustrated |publisher= Australske Chart Book |location= [[St Ives, New South Wales|St Ives, N.S.W.]] |page= 433 |isbn= 0-646-11917-6}}</ref> |3 |- !scope="row"|Canada Top Albums/CDs (''[[magasinet RPM|RPM]]'')<ref>{{cite magazine|title= Top 100 Albums of 1981 |magazine= [[magasinet RPM|RPM]] |volume= 35 |issue= 22 |date= 26. desember 1981 |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.4687&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.4687.gif&Ecopy=nlc008388.4687}}</ref> |9 |- !scope="row"|Tyske album (Offizielle Top 100)<ref>{{cite web|title= Top 100 Album-Jahrescharts: 1981 |website= Offiziellecharts.de |publisher= GfK Entertainment |url= https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1981 |archive-date= 9. mai 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150509152323/https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1981 |language= de}}</ref> |5 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 1981 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/1981/top-billboard-200-albums}}</ref> |7 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2002) !Plassering |- !scope="row"|Canadian Metal Albums (Nielsen SoundScan)<ref>{{cite web|title= Top 100 Metal Albums of 2002 |publisher= [[Jam!]] |url= http://www.jamshowbiz.com/JamMusicCharts/2002_metal.html |archive-date= 12. august 2004 |archive-url= https://web.archive.org/web/20040812035533/http://www.jamshowbiz.com/JamMusicCharts/2002_metal.html}}</ref> |58 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2015) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums |magazine= Billboard |access-date= 6. mars 2020 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums}}</ref> |114 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2016) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2016 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums}}</ref> |160 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2017) !Plassering |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2017 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums}}</ref> |39 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2018) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2018 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums}}</ref> |189 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2018 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-rock-albums}}</ref> |20 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2019) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2019 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums}}</ref> |125 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2019 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums}}</ref> |21 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2020) !Plassering |- !scope="row"|Svenske album (Sverigetopplistan)<ref>{{cite web|title= Årslista Album, 2020 |publisher= Sverigetopplistan |access-date= 20. januar 2021 |url= https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2020&dspp=1 |language= sv}}</ref> |84 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums |magazine= Billboard |access-date= 7. desember 2020 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums}}</ref> |89 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2020 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-rock-albums}}</ref> |9 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2021) !Plassering |- !scope="row"|Svenske album (Sverigetopplistan)<ref>{{cite web|title= Årslista Album, 2021 |publisher= [[Sverigetopplistan]] |access-date= 14. januar 2022 |url= https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2021&dspp=1}}</ref> |75 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums – 2021 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums}}</ref> |68 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Top Rock Albums – 2021 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-rock-albums}}</ref> |7 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2022) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums – 2022 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2022 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/}}</ref> |84 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Top Rock Albums – 2022 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2022 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-rock-albums/}}</ref> |10 |} {{col-end}} ==Salstrofé== {{Certification Table Top}} {{Certification Table Entry|region=Argentina|type=album|title=Back In Black|artist=AC/DC|award=Platina|number=3|relyear=1980|certyear=2003|certref=<ref>{{cite web|title= Discos de Oro y Platino |publisher= [[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Produsents|Cámara Argentina de Productores de Fonogramas y Videogramas]] |access-date= 7. desember 2019 |url-status= dead |url= http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=&album=&LanDesde_MM=1&LanDesde_AA=1980&LanHasta_MM=12&LanHasta_AA=2010&Galardon=O&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |archive-date= 31. mai 2011 |archive-url= https://archive.today/20110531185849/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=P&Tipo=0&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |language= es}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Australia|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=12|relyear=1980|certyear=2013|salesamount=920,000|salesref=<ref>{{cite news|first= David |last= Dale |title= The Tribal Mind Archive: The music Australia loved |newspaper= [[The Sydney Morning Herald]] |date= 10. januar 2013 |access-date= 28. november 2021 |url= http://www.smh.com.au/it-pro/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw |archive-url= https://web.archive.org/web/20151019095939/http://www.smh.com.au/it-pro/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw |archive-date= 19. oktober 2015}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Austria|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|relyear=1980|certyear=1991}} {{Certification Table Entry|region=Canada|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Diamant|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=Denmark|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|certyear=2018|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=France|type=album|title=Back in Black|artist=AC/DC|award=Platina|number=2|certyear=2001|accessdate=9. november 2021}} {{Certification Table Entry|region=Germany|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=Italy|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|relyear=1980|certyear=2021|number=3|access-date=1. mars 2021|note=sales since 2009}} {{Certification Table Entry|region=New Zealand|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|id=3470|relyear=1980|access-date=16. juni 2023}} {{Certification Table Entry|region=Poland|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Gull|type=album|relyear=1980|certyear=2021|certmonth=9|accessdate=9. september 2021}} {{Certification Table Entry|region=Spain|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Gull|relyear=1980|certyear=1981|certref=<ref>{{cite book|first= Fernando |last= Salaverri |title= Sólo éxitos: año a año, 1959–2002 |edition= 1st |date= September 2005 |publisher= Fundación Autor-SGAE |location= Spain |isbn= 84-8048-639-2 |url= http://www.mediafire.com/view/x263f6daopkswo8}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Switzerland|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=United Kingdom|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980|certyear=2018|id=654-1825-2}} {{Certification Table Entry|region=United States|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=25|relyear=1980|certyear=2019|access-date=7. desember 2019}} {{Certification Table Bottom|streaming=true}} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Back in Black|Back in Black]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 16. juni 2023.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' &nbsp; {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{RS500|77 | album = Back in Black | artist = Ac/Dc | førre album = [[Otis Blue]] | førre artist = [[ Otis Redding]] | neste album = [[Purple Rain]] | neste artist = [[Prince]] }} {{RS500-2020|84 | album = Back in Black | artist = AC/DC | førre album = [[ Plastic Ono Band ]] | førre artist = [[ John Lennon ]] | neste album = [[ Dusty in Memphis ]] | neste artist = [[ Dusty Springfield ]] }} {{AC/DC}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Musikkalbum frå 1980]] [[Kategori:AC/DC-album]] [[Kategori:Albert Productions-album]] [[Kategori:Album produserte av Robert John «Mutt» Lange]] [[Kategori:Album spelte inn i Electric Lady Studios]] [[Kategori:Atlantic Records-album]] [[Kategori:Album til minne om avdøde personar]] [[Kategori:Beste album gjennom tidene hos Rolling Stone 2012| 077]] [[Kategori:Beste album gjennom tidene hos Rolling Stone 2020| 084]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Australia]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Frankrike]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Storbritannia]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] 65unr7oilvdruauid11eg0pwm498w0z 0 416135 3663659 3658117 2026-07-27T08:04:05Z Ranveig 39 3663659 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Martinus Bernardus Osendarp''' ({{datoar}}), kjent som '''Tinus Osendarp''', var ein [[nederland]]sk [[friidrett]]sutøvar, politimann og krigsforbrytar. Han vann to gullmedaljar i sprintløp ved friidretts-EM 1938. ===Idrettsmann=== Osendarp sikra seg to bronsemedaljar ved [[EM i friidrett 1934]] i [[Torino]], fyrst på 200 meter og deretter i 4 x 100 meter stafett. Også frå [[Friidrett under sommar-OL 1936|Sommar-OL 1936]] i [[Berlin]] reiste han heim med to bronsemedaljar. På 100-meteren møtte han sine overmenn i Jesse Owens og Ralph Metcalfe frå USA, på 200 meter sigra Owens framom landsmann Mack Robinson og Osendarp. Under [[EM i friidrett 1938]] i [[Paris]] sprang Osendarp i mål som vinnar på så vel 100 m som 200 m. Hans personlege rekordar frå 1936-sesongen var på høvesvis 10,4 og 21,1 sekund. ===Krigsforbrytar=== Politimannen Osendarp melde seg inn i Den nasjonalsosialistiske rørsla i Nederland etter at [[Nazi-Tyskland]] okkuperte landet i 1940. Han vart tilsett i «tryggingspolitiet» og tok del i deporteringa av jødar frå Nederland. Etter at den [[andre verdskrigen]] var over vart Osendarp dømt til tolv års fengsel for lovbrot i krigsåra. Han vart sett fri i 1953 og arbeidde som gruvearbeidar, til han frå 1958 fekk jobbe som idrettstrenar resten av sitt yrkesliv. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Tinus Osendarp|Tinus Osendarp]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nl}}, den 10. juni 2024.'' {{refslutt}} *[https://worldathletics.org/athletes/netherlands/tinus-osendarp-14557574 World Athletics] World Athletics] ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Nederlandske friidrettsutøvarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Nederland]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 1936]] [[Kategori:Nederlandske deltakarar under sommar-OL 1936]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1936]] ale6ccnbskkidi8vnvmy1qn0kf2jorc 3663660 3663659 2026-07-27T08:04:19Z Ranveig 39 Oversk. 3663660 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Martinus Bernardus Osendarp''' ({{datoar}}), kjent som '''Tinus Osendarp''', var ein [[nederland]]sk [[friidrett]]sutøvar, politimann og krigsforbrytar. Han vann to gullmedaljar i sprintløp ved friidretts-EM 1938. ==Virke== ===Idrettsmann=== Osendarp sikra seg to bronsemedaljar ved [[EM i friidrett 1934]] i [[Torino]], fyrst på 200 meter og deretter i 4 x 100 meter stafett. Også frå [[Friidrett under sommar-OL 1936|Sommar-OL 1936]] i [[Berlin]] reiste han heim med to bronsemedaljar. På 100-meteren møtte han sine overmenn i Jesse Owens og Ralph Metcalfe frå USA, på 200 meter sigra Owens framom landsmann Mack Robinson og Osendarp. Under [[EM i friidrett 1938]] i [[Paris]] sprang Osendarp i mål som vinnar på så vel 100 m som 200 m. Hans personlege rekordar frå 1936-sesongen var på høvesvis 10,4 og 21,1 sekund. ===Krigsforbrytar=== Politimannen Osendarp melde seg inn i Den nasjonalsosialistiske rørsla i Nederland etter at [[Nazi-Tyskland]] okkuperte landet i 1940. Han vart tilsett i «tryggingspolitiet» og tok del i deporteringa av jødar frå Nederland. Etter at den [[andre verdskrigen]] var over vart Osendarp dømt til tolv års fengsel for lovbrot i krigsåra. Han vart sett fri i 1953 og arbeidde som gruvearbeidar, til han frå 1958 fekk jobbe som idrettstrenar resten av sitt yrkesliv. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nl:Tinus Osendarp|Tinus Osendarp]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nl}}, den 10. juni 2024.'' {{refslutt}} *[https://worldathletics.org/athletes/netherlands/tinus-osendarp-14557574 World Athletics] World Athletics] ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Nederlandske friidrettsutøvarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Nederland]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 1936]] [[Kategori:Nederlandske deltakarar under sommar-OL 1936]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1936]] oyq35rj2hqwo0vefepcvud9lzbquu2b 0 426321 3663603 3663602 2026-07-26T12:44:24Z Ranveig 39 Bytta bilde 3663603 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja}} '''Strimmelstjert''' (''Trochilus polytmus'') er ein [[Kolibriar|kolibriart]] i «smaragd»-stammen, [[Trochilini]], i underfamilien [[Trochilinae]]. Han er [[Endemisme|endemisk]] i [[Jamaica]], og er [[nasjonalfugl]] i landet.<ref name="IOC12.2">{{Kjelde www|url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/|tittel=Hummingbirds|verk=IOC World Bird List|vitja=August 9, 2022}}</ref><ref name="HBW20212">HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world.</ref><ref name="jamsym">{{Kjelde www|url=https://opm.gov.jm/symbols/national-bird-the-doctor-bird/|tittel=National Bird - The Doctor Bird|utgjevar=jis.gov.jm|vitja=September 5, 2022}}</ref> == Taksonomi og systematikk == Arten blei [[Artsskildring|formelt skildra]] av den svenske naturforskaren [[Carl von Linné]] i 1758 i den tiande utgåva av ''[[Systema naturae]]'' under det [[Vitskapleg namn|vitskaplege namnet]] ''Trochilus polytmus''.<ref>{{Cite book |last=Linnaeus |first=Carl |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727025 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |publisher=Laurentii Salvii |year=1758 |edition=10th |volume=1 |location=Holmiae (Stockholm) |page=120 |language=Latin |author-link=Carl Linnaeus}}</ref> Linnaeus siterte den latinske skildringa av den irske legen [[Patrick Browne]] i ''The Civil and Natural History of Jamaica'', som var blitt gjeven ut to år før, i 1756.<ref>{{Cite book |last=Browne |first=Patrick |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/11267996 |title=The Civil and Natural History of Jamaica |publisher=Printed for the author, and sold by T. Osborne and J. Shipton |year=1756 |location=London |page=475 }}</ref> Artsnamnet ''polytmus'' kjem frå gammalgresk ''polutimos'' som tyder ‘kostbar’ eller ‘verdifull’.<ref>{{Cite book |last=Jobling |first=James A. |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |year=2010 |isbn=978-1-4081-2501-4 |location=London |page=314}}</ref> International Ornithological Committee (IOC), [[BirdLife International]] si ''Handbook of the Birds of the World'' og [[The Clements Checklist of Birds of the World|Clements-taksonomien]] behandlar strimmelstjert og svartnebbstrimmelstjert (''T. scitulus'') som skilde artar. Den nordamerikanske klassifiseringskomiteen til American Ornithological Society reknar derimot dei to artane ''T. polytmus'' og ''T. scitulus som'' underartar av «streamertail».<ref name="IOC12.2">{{Kjelde www|url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/|tittel=Hummingbirds|verk=IOC World Bird List|vitja=August 9, 2022}}</ref><ref name="HBW20213">HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world.</ref><ref name="Clements20222">Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, and C. L. Wood.</ref> Dei to kan få avkom saman i den smale kontaktsona si.<ref>{{Cite journal|last=Frank B. Gill|last2=F. J. Stokes|last3=C. Stokes|year=1973|title=Contact zones and hybridization in the Jamaican hummingbird, ''Trochilus polytmus'' (L.)|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v075n02/p0170-p0176.pdf|journal=[[The Condor (journal)|The Condor]]|volume=75|issue=2|pages=170–176|doi=10.2307/1365864|jstor=1365864}}</ref><ref name=STRE-BOW>Brokaw, J. (2020). Streamertail (''Trochilus polytmus''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.stream1.01 retrieved September 5, 2022</ref> Arten er definert av IOC som [[monotypisk]] – det er ikkje anerkjent nokon [[Underart|underartar]].<ref name="IOC12.2">{{Kjelde www|url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/|tittel=Hummingbirds|verk=IOC World Bird List|vitja=August 9, 2022}}</ref> == Skildring == Hannar er {{Omrekning|22|to|25|cm|in}} cm (8,7 til 9,8 in) lange, inkludert halestjerten på {{Omrekning|10|to|13|cm|in}} cm (3,9 til 5,1 in). Dei veg {{convert|3.0|to|6.1|g|oz|abbr=on}}. Hoa er ca 10,5 cm lang og veg {{convert|3.0|to|6.1|g|oz|abbr=on}}. Vaksne hannar har korallraudt nebb med svart tipp. Han har ei matt svart til blå-svart krone; denne og halsen dannar ein djup fløyelssvart kam. Resten av overdelen er sterkt metallgrøn. Stjerten er svart med grøn til bronsegrøn glans. Det nest ytste paret av halefjører er svært lange, og har gjeve namn til arten. Fjeset til hannen og det meste av underdelen er metallisk gulgrøn; understjertdekkfjørene er blåsvarte eller svart med ein blåleg glans. Nebbet til vaksne hoer er ein svakare raud enn det til hannar. Dei øvre delane er metallisk bronsegrøne til grønleg bronsefarga med ein mattare farge på krona. Stjerten til hoa har ikkje lange strimlefjører. Det midtre paret av fjører er bronsegrøne og resten er svarte med bronsegrøn glans, og dei to ytste para har breie kvite tippar. Underdelane til hoa er kvite med metallisk bronsegrøne flekkar på brystet og sidene. Unge hannar liknar dei vaksne men har ikkje lange strimlefjører; halefjørene deira har bronsegrøne tippar.<ref name="STRE-BOW3">Brokaw, J. (2020).</ref> == Utbreiing og habitat == Strimmelstjert finst over heile Jamaica bortsett frå den heilt austlegaste delen, der svartnebbstrimmelstjert held til. Kolibriane held til i eviggrøn [[Fjelløkologi|fjellskog]], tropisk skog i låglandet og i [[sekundærskog]]. Han held seg unna mangrovar og tørt høgland. Høgder han held til i strekk seg frå havnivå til 1500 moh.; han er rekna som ganske vanleg i låglandet og rikt utbreidd i mellom- og høgare høgder.<ref name="STRE-BOW4">Brokaw, J. (2020).</ref> == Åtferd == === Rørsler === Strimmelstjert migrerer mellom ulike høgdenivå.<ref name="IUCN2"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFBirdLife_International2016"><span class="cx-segment" data-segmentid="201">BirdLife International (2016). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="202">[https://www.iucnredlist.org/species/22687469/93153469 "Black-billed Streamertail ''Trochilus polytmus''"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="203">''[[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]]''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="205">'''2016''' e.T22687469A93153469. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="206">[[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en|10.2305/IUCN.]]</span></span><span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en|<span class="cx-segment" data-segmentid="208">UK.2016-3.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">RLTS.</span>]]</span><span class="cx-segment" data-segmentid="210"><span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en|T22687469A93153469.en]]</span><span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="211"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">5 September</span> 2022</span>.</span></cite><span class="citation-comment" style="display: none; color: #33aa33; margin-left: 0.3em;"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite iucn|cite iucn]]<nowiki>}}: uses deprecated |page= identifier (</nowiki>[[Template:Cite iucn#Maintenance messages|help]])</span></ref> === Mat === Fuglen finn nektar frå eit breitt utval av innfødde og innførte blomsterrartar. ''[[Besleria|Besleria lutea]]'' er ein favoritt. Strimmelstjert finn mat i alle høgder, frå bakken til trekronene. Ein har òg observert at han «stel» nektar gjennnom hol i blomar som er blitt laga av [[Banansmett|banansmettar]] (''Coereba flaveola'') og har vitja kjelder laga av [[kanadasevjespett]] (''Sphyrapicus varius''). I tillegg til å eta nektar, et strimlestjerten også små insekt som han fangar medan han stiller i lufta, eller plukkar dei frå blad eller spindelvev.<ref name="STRE-BOW5">Brokaw, J. (2020).</ref> === Formeiring === Begge kjønna forsvarar territoria sine aggressivt. Hannar kurtiserer hoer som kjem inn på territoriet deira. Begge kjønna vaglar og nikkar med hovudet fleire gonger. Etter dette flyg hannen opp og ned framfor hoa medan han spreier strimmelfjørene. Arten kan formeira seg kva tid som helst av året, for det meste mellom januar og mai, og kan få tre kull på eitt år. Reiret er koppforma og laga av fine plantefiber som er bundne fast med spindelvev med lav på utsida. Det er typisk bygd på ei tynn grein mellom 1 og 3 m over bakken. Hoa sit på dei to egga i 17 til 19 dagar, og ungane flyg 19 til 24 dagar etter klekking.<ref name="STRE-BOW6">Brokaw, J. (2020).</ref> === Læte og andre lydar === Strimmelstjert lagar blant anna ein høg metallisk «ting»- eller «tit»-lyd og ein lengre tvink-tvink-tvink som går ned i tone mot slutten. Vaksne hannar som flyg lagar ein særmerkt summande lyd. Summinga er synkronisert med vengeslaga, og videoopptak har vist at den primære fjør åtte (P8) bøyger seg med kvar nedslag og skaper ei opning som produserer denne lyden.<ref name="STRE-BOW7">Brokaw, J. (2020).</ref><ref>{{Cite journal|last=Clark, C.J.|year=2008|title=Fluttering wing feathers produce the flight sounds of male streamertail hummingbirds|journal=Biol. Lett.|volume=4|issue=4|pages=341–344|doi=10.1098/rsbl.2008.0252|pmc=2610162|pmid=18505711}}</ref> == Status == [[Verdas naturvernunion|IUCN]] har vurdert arten som livskraftig (LC). Han har eit svært stort utbreiingsområde, men det er ikkje kjent storleik populasjonen er eller om talet er aukande eller søkkande. Det er ikkje identifisert umiddelbare trugsmål.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Black-billed Streamertail ''Trochilus polytmus'' |volume=2016 |page=e.T22687469A93153469 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en |access-date=5. september 2022}}</ref> Fuglen klarer seg godt i menneskeskapet område, slik at tap av habitat truleg ikkje utgjer eit problem for arten.<ref name="STRE-BOW8">Brokaw, J. (2020).</ref> == Galleri == <gallery widths="225px" heights="150px"> Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_juvenile_male.jpg|Juvenil hann Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_juvenile_male_feeding_2.jpg|Juvenil hann som et Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_female_in_flight_2.JPG|Flygande ho Red-billed Streamertail male RWD5.jpg|Vaksen hann. </gallery> == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Red-billed streamertail|Red-billed streamertail]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 26. september 2025.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kolibriar i Mellom-Amerika]] [[Kategori:Dyr på Jamaica]] jv97wah60jeozt69zkw8z2456rebd5v 0 427070 3663625 3626785 2026-07-26T15:34:18Z Carsten Steger 112648 Aerial image of Nádasdy Castle inserted. 3663625 wikitext text/x-wiki {{koord|47|15|15|N|16|56|8|E|vising=tittel}} {{geoboks|by | bilete = Aerial image of Nádasdy Castle (view from the east).jpg | bilettekst = Nádasdy-borga i Sárvár | regiontype = [[Statistiske regionar i Ungarn|Statistisk region]] | region = Vest-Transdanubia | fylke = Vas | distrikt = [[Sárvár distrikt|Sárvár]] | folketal = 14314 | folketal_i_år = 2022<ref name="Folketal 2022"/> }} '''Sárvár''' er ein [[Byar i Ungarn|by]] og hovudsete i [[Sárvár distrikt|distriktet med same namn]] i fylket [[Vas]] i regionen [[Vest-Transdanubia]] i [[Ungarn]].<ref name="Toponym"/> ==Folketal== Folketalet i busetnaden ved dei siste folketeljingane:<ref name="Folketal 2022"/> {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2001 !! Folketal 2011 !! Folketal 2022 |- | style=text-align:left; | Sárvár || 15 519 || 14 777 || 14 314 |- |} == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="Toponym">{{cite web |url = https://www.ksh.hu/docs/hun/hnk/hnk_2019.pdf?lang=hu |title = Magyarország közigazgatási helynévkönyve 2019. január 1. (''Administrative stadnamn 1. januar 2019'') |date = 1. januar 2019 |website = ksh.hu |publisher = Központi Statisztikai Hivatal (KSH) ''(Ungarns sentrale statistiske kontor)'' |accessdate = 24. september 2025 |language=hu,en }}</ref> <ref name="Folketal 2022">{{cite web |url = https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/database/#/table/WBS003 |tittel = Census database: Population data by settlement |utgjevar = Központi Statisztikai Hivatal (KSH) ''(Ungarns sentrale statistiske kontor)'' |vitja = 23. september 2025 }}</ref> </references> {{refslutt}} [[Kategori:Byar i Vas fylke]] [[Kategori:Busetnader i Sárvár distrikt]] t7l0b194x7hh70yh6ssril7sevpsw6y 0 429041 3663661 3643300 2026-07-27T08:05:17Z Ranveig 39 Typ. 3663661 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} [[Fil:Sinatra_Shore_Crosby_AFRS.jpg|mini|Dinah Shore saman med [[Frank Sinatra]] (lengst til venstre) og [[Bing Crosby]] (lengst til høgre) i 1944.]] '''Dinah Shore''', opphavleg '''Frances Rose Shore''' ({{Datoar}}), var ein [[USA|amerikansk]] songar og skodespelar frå Winchester i [[Tennessee]]. Shore var ein populær songar på [[radio]] på 1940-talet. Den største suksessen hennar var «Yes, My Darling Daughter», som selte ein million eksemplar. Under [[andre verdskrigen]] opptredde ho for troppane i [[Normandie]] i [[Frankrike]]. Ho gjorde eit mislukka forsøk på å bli filmstjerne i [[Hollywood]] og spelte i nokre få filmar. Men ho gjorde stor suksess med sitt eige TV-show, ''[[The Dinah Shore Show]]'' i åra 1951–1957, og leidde eit populært [[talkshow]] som var særleg vigd kvinner på 1970-talet. Frå 1943 til 1960 var ho gift med skodespelaren [[George Montgomery]]. På 1970-talet hadde ho eit etablert forhold med skodespelaren [[Burt Reynolds]]. == Diskografi (utval) == '''Singlar''' (topp 20 på [[Billboard Hot 100]]) * 1940 – The Breeze and I (#13) * 1940 – The Rumba-Cardi <small>(med Xavier Cugat)</small> (#19) * 1940 – Maybe (#17) * 1940 – Yes, My Darling Daughter (#10) * 1941 – I Hear a Rhapsody (#9) * 1941 – Quiéreme Mucho <small>(med Xavier Cugat)</small> (#16) * 1941 – Jim (#5) * 1942 – Miss You (#8) * 1942 – I Got It Bad (and That Ain't Good) (#19) * 1942 – I Don't Want to Walk Without You (#12) * 1942 – Blues in the Night (#4) * 1942 – Skylark (#5) * 1942 – He Wears a Pair of Silver Wings (#16) * 1942 – Mad About Him (#18) * 1942 – Sleepy Lagoon (#12) * 1942 – One Dozen Roses (#8) * 1942 – He's My Guy (#20) * 1942 – Dearly Beloved (#10) * 1943 – Why Don't You Fall In Love with Me? (#3) * 1943 – You'd Be So Nice to Come Home To (#3) * 1943 – Murder He Says (#5) * 1943 – Something to Remember You By (#18) * 1944 – I'll Walk Alone (#1) * 1944 – Together (#19) * 1945 – Sleigh Ride In July (#8) * 1945 – Candy (#5) * 1945 – He's Home For a Little While (#11) * 1945 – Along the Navajo Trail (#7) * 1945 – But I Did (#16) * 1945 – My Guy's Come Back (#14) * 1946 – Personality (#10) * 1946 – Shoo-Fly Pie and Apple Pan Dowdy (#6) * 1946 – Laughing On the Outside (Crying On The Inside) (#3) * 1946 – The Gypsy (#1) * 1946 – All That Glitters Is Not Gold (#9) * 1946 – Doin' What Comes Natur'lly (#3) * 1946 – You Keep Coming Back Like a Song (#5) * 1947 – (I Love You) For Sentimental Reasons (#2) * 1947 – The Anniversary Song (#1) * 1947 – The Egg and I (#16) * 1947 – Tallahassee (#15) * 1947 – I Wish I Didn't Love You So (#2) * 1947 – You Do (#4) * 1947 – How Soon (Will I Be Seeing You) (#8) * 1948 – The Best Things In Life Are Free (#18) * 1948 – Little White Lies (#11) * 1948 – Buttons and Bows (#1) * 1948 – Lavender Blue (Dilly Dilly) (#9) * 1949 – Far Away Places (#14) * 1949 – So in Love (#20) * 1949 – Forever and Ever (#12) * 1949 – Baby, It's Cold Outside (#4) * 1949 – Dear Hearts and Gentle People (#2) * 1950 – It's So Nice to Have a Man Around the House (#20) * 1950 – My Heart Cries for You (#3) * 1950 – Nobody's Chasing Me (#18) * 1951 – A Penny a Kiss <small>(med Tony Martin)</small> (#8) * 1951 – Sweet Violets (#3) * 1951 – The Musicians (#18) * 1952 – Blues In Advance (#20) * 1953 – Blue Canary (#11) * 1954 – Changing Partners (#12) * 1955 – Whatever Lola Wants (Lola Gets) (#12) * 1955 – Love and Marriage (#20) * 1957 – Chantez-Chantez (#19) * 1957 – Fascination (#15) ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Dinah Shore|Dinah Shore]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 11. februar 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:USA-amerikanske skodespelarar frå 1900-talet]] [[Kategori:USA-amerikanske stemmeskodespelarar]] [[Kategori:USA-amerikanske songarar]] kbwcja4dno37e6e2vh4x529kdm3fppk 10 430415 3663624 3662200 2026-07-26T15:17:10Z HerVal7752 105842 Andre namn = litt mindre storleik 3663624 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox geography" style="width: {{{Geoboks breidde|256}}}px; padding: 0; font-size: 89%;" <!-- *** Namn *** --> {{#if: 1 | {{!}}- class="mergedtoprow" {{Geoboks2 enkellinje| style = text-align: center; font-weight: bold; font-size: 1.25em; color:black; background-color: <!--{{Geoboks2 farge |{{#if:{{{1|}}}|{{{1|}}}|{{#property:p31}} }} }}-->; | | | Offisielt namn på norsk | | {{#if: {{{namn|}}} | {{{namn|}}}| {{#if: {{wikidata|label}} | {{wikidata|label}} |{{SIDENAMN}} }} }} }} }} {{#if: {{{andre namn|}}} | {{!}}- class="mergedrow" {{Geoboks2 liste enkellinje | style = text-align: center; font-size: 1.1em; color:black; background-color: <!--{{Geoboks2 farge | {{{1|}}} }}-->; | | | Offisielt namn | |<i>{{{andre namn|}}}</i>| {{{andre namn merknad|}}}| {{{andre namn1|}}}| {{{andre namn1 merknad|}}}| {{{andre namn2|}}}| {{{andre namn2 merknad|}}}| {{{andre namn3|}}}| {{{andre namn3 merknad|}}}| {{{andre namn4|}}}| {{{andre namn4 merknad|}}}| {{{andre namn5|}}}| {{{andre namn5 merknad|}}}| {{{andre namn6|}}}| {{{andre namn6 merknad|}}}| {{{andre namn7|}}}| {{{andre namn7 merknad|}}} }} }} {{#if: {{{gøym kategori|}}} || {{#if: 1 | {{!}}- class="mergedbottomrow" {{Geoboks2 enkellinje | style = text-align: center; color:black; background-color: <!--{{Geoboks2 farge | {{{1|}}} }}-->; | | | Kategori | | {{#if: {{{kategori|}}} | {{{kategori|}}}{{#if: {{{lokal kategori|}}} |&#32;(''{{{lokal kategori|}}}'') }} | {{{1|}}} }} }} }} }} <!-- *** Symbol *** --> |- {{ {{#if: {{{flagg|}}}<!--{{{symbol|}}}-->{{{riksvåpen|}}} | Geoboks2 symbols | Geoboks 0}} | {{{flagg|}}} | [[Det {{{adjektiv}}}e flagget|Flagg]] | {{{flaggmerke|}}} | {{{flagg merknad|}}} | {{{flaggstorleik|}}} | {{{flaggrame|}}} | {{{riksvåpen|}}} | [[Det {{{adjektiv}}}e riksvåpenet|Riksvåpen]] | {{{riksvåpenmerke|}}} | {{{riksvåpen merknad|}}} | {{{riksvåpenstorleik|}}} | {{{riksvåpenrame|}}} }} <!-- *** Namn *** --> {{#if: {{{offisielt namn|}}}{{{namn merknad|}}}{{{etymologi|}}}{{{kallenamn|}}}{{{forkorting|}}}{{{adjektiv|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{offisielt namn|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Offisielt namn | {{{offisielt namntype|}}} | Offisielt namn | {{{offisielt namnmerke|}}} |{{{offisielt namn|}}}| {{{offisielt namn merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{namn merknad|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} |{{{namn merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{etymologi|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Namneopphav | {{{etymologitype|}}} | Etymologi | {{{etymologimerke|}}} |{{{etymologi|}}}|{{{etymologi merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fleire namn|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Fleire namn | {{{fleire namn type|}}} | Fleire namn | {{{fleire namn merke|}}} |{{{fleire namn|}}}| }} {{ {{#if: {{{kallenamn|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Kallenamn | {{{kallenamntype|}}} | Kallenamn | {{{kallenamnmerke|}}} |<i>{{{kallenamn|}}}</i>|{{{kallenamn merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{forkorting|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | [[Forkorting]] | {{{forkortingtype|}}} | Forkorting | {{{forkortingmerke|}}} |{{{forkorting|}}}|{{{forkorting merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{adjektiv|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | [[Adjektiv]] | {{{adjektivtype|}}} | Adjektiv | {{{adjektiv merke|}}} |{{{adjektiv|}}}| }} }} <!-- *** Identitet *** --> {{ #if: {{{motto|}}}{{{nasjonalsong|}}}{{{nasjonaldag|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{motto|}}} | Geoboks2 data| Geoboks 0}} | [[Motto]] | {{{mottotype|}}} | Motto | {{{mottomerke|}}} |<i>{{{motto|}}}</i>|{{{motto merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{nasjonaldag|}}} | Geoboks2 data| Geoboks 0}} | [[Nasjonaldag]] | {{{nasjonaldagtype|}}} | Nasjonaldag | {{{nasjonaldagmerke|}}} |{{{nasjonaldag|}}}|{{{nasjonaldag merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{nasjonalsong|}}} | Geoboks2 data| Geoboks 0}} | [[Nasjonalsong]] | {{{nasjonalsongtype|}}} | Nasjonalsong | {{{nasjonalsongmerke|}}} |«{{{nasjonalsong|}}}»|{{{nasjonalsong merknad|}}}| }} }} <!-- *** Kart *** --> |- {{ {{ #if: {{{kart|}}} | Geoboks bilete | {{ #if:{{#property:P242}}| Geoboks bilete | Geoboks 0}} }} | {{ #if: {{{kart|}}} | {{{kart}}} | {{ #if:{{#property:P242}} | {{#property:P242}} }} }} | {{ #if: {{{kart|}}} | {{{karttekst|}}} }} | {{ #if: {{{kart|}}} | {{{kartstorleik|}}} }} }} <!-- *** Stader *** --> {{#if: {{{hovudstad|}}}{{{største by|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{hovudstad|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Hovudstad]] | {{{hovudstad type|}}} | Hovudstad | {{{hovudstad merke|}}} | {{{hovudstad|}}}{{{hovudstad namn|}}} | {{{hovudstad merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{hovudstad1|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Hovudstad1 | {{{hovudstad1type|}}} | Hovudstad1 | {{{hovudstad1 merke|}}} | {{{hovudstad1|}}}{{{hovudstad1 namn|}}} | {{{hovudstad1 merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{hovudstad2|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Hovudstad2 | {{{hovudstad2type|}}} | Hovudstad2 | {{{hovudstad2merke|}}} | {{{hovudstad2|}}}{{{hovudstad2 namn|}}} | {{{hovudstad2 merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{hovudstad3|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Hovudstad3 | {{{hovudstad3type|}}} | Hovudstad3 | {{{hovudstad3merke|}}} | {{{hovudstad3|}}}{{{hovudstad3 namn|}}} | {{{hovudstad3 merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{hovudstad4|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Hovudstad4 | {{{hovudstad4type|}}} | Hovudstad4 | {{{hovudstad4merke|}}} | {{{hovudstad4|}}}{{{hovudstad4 namn|}}} | {{{hovudstad4 merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{hovudstad5|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Hovudstad5 | {{{hovudstad5type|}}} | Hovudstad5 | {{{hovudstad5merke|}}} | {{{hovudstad5|}}}{{{hovudstad5 namn|}}} | {{{hovudstad5 merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{største by|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | Største by | {{{største by type|}}} | Største by | {{{største by merke|}}} | {{{største by|}}}{{{største by namn|}}} | {{{største by merknad|}}} | }} }} <!-- *** Offisielle språk *** --> {{#if: {{{språk|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P37|P585}} }}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{språk|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P37|P585}} }}} | {{ {{#if: {{{språk|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P37|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Offisielle språk]] | {{{språktype|}}} | Offisielle språk | {{{språkmerke|}}} |{{{språk|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P37|P585}} }}}|{{{språk merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{minoritetsspråk|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | Minoritetsspråk | {{{minoritetsspråktype|}}} | Minoritetsspråk | {{{minoritetsspråkmerke|}}} |{{{minoritetsspråk|}}}|{{{minoritetsspråk merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Flatevidd *** --> {{#if: {{{areal|{{Wikidata|property|raw|P2046}} }}}{{{areal_imperial|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{areal|{{Wikidata|property|raw|P2046}} }}}{{{areal_imperial|}}} | {{ {{#if: {{{areal|{{Wikidata|property|raw|P2046}} }}}{{{areal_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | [[Flatevidd]] | {{{arealtype|}}} | Flatevidd | {{{arealmerke|}}} |areal|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=sqm|km²}}|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=ft²|mi²}}|{{{areal_eining|}}}|{{{areal|{{Wikidata|property|raw|P2046|P585}} }}}|{{{areal_imperial|}}}|{{{areal_avrunding|0}}}|{{{areal merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{areal_land|}}}{{{areal_land_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | land | {{{areal_landtype|}}} | landareal | {{{areal_landmerke|}}} |areal|km²|mi²|{{{areal_land_eining|}}}|{{{areal_land|}}}|{{{areal_land_imperial|}}}|{{{areal_land_avrunding|0}}}|{{{areal_land merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{areal_land_prosent|}}}{{{areal_landdel|}}}|auto|{{#expr:{{{areal_land|}}}{{{areal_land_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{areal_landdel_avrunding |}}}{{{areal_land_prosent_avrunding|}}}|{{{areal_landdel_avrunding |}}}{{{areal_land_prosent_avrunding|}}}|{{#if: {{{areal_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |}}}|{{{areal_prosent_avrunding|0}}} }} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{vassareal|}}}{{{vassareal_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | vatn | {{{vassarealtype|}}} | Vassareal i prosent | {{{vassarealmerke|}}} |areal|km²|mi²|{{{vassareal_eining|}}}|{{{vassareal|}}}|{{{vassareal_imperial|}}}|{{{vassareal_avrunding|0}}}|{{{vassareal merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{vassareal_prosent|}}}{{{vassareal_del|}}}|auto|{{#expr:{{{vassareal|}}}{{{vassareal_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{vassareal_del_avrunding |}}}{{{vassareal_prosent_avrunding|}}}|{{{vassareal_del_avrunding |}}}{{{vassareal_prosent_avrunding|}}}|{{#if: {{{areal_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |}}}|{{{areal_prosent_avrunding|0}}} }} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{areal1|}}}{{{areal1_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | areal 1 | {{{areal1type|}}} | areal 1 | {{{areal1merke|}}} |areal|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=sqm|km²}}|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=ft²|mi²}}|{{#if:{{{areal1_eining|}}}|{{{areal1_eining|}}}|{{{areal_eining|}}}}}|{{{areal1|}}}|{{{areal1_imperial|}}}|{{#if:{{{areal1_avrunding|}}}|{{{areal1_avrunding|}}}|{{{areal_avrunding|0}}}}}|{{{areal1 merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{areal1_del|}}}|auto|{{#expr:{{{areal1|}}}{{{areal1_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{areal1_del_avrunding |}}}|{{{areal1_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |0}}} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{areal2|}}}{{{areal2_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | areal 2 | {{{areal2type|}}} | areal 2 | {{{areal2merke|}}} |areal|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=sqm|km²}}|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=ft²|mi²}}|{{#if:{{{areal2_eining|}}}|{{{areal2_eining|}}}|{{{areal_eining|}}}}}|{{{areal2|}}}|{{{areal2_imperial|}}}|{{#if:{{{areal2_avrunding|}}}|{{{areal2_avrunding|}}}|{{{areal_avrunding|0}}}}}|{{{areal2 merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{areal2_del|}}}|auto|{{#expr:{{{areal2|}}}{{{areal2_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{areal2_del_avrunding |}}}|{{{areal2_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |0}}} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{areal3|}}}{{{areal3_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | areal 3 | {{{areal3type|}}} | areal 3 | {{{areal3merke|}}} |areal|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=sqm|km²}}|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=ft²|mi²}}|{{#if:{{{areal3_eining|}}}|{{{areal3_eining|}}}|{{{areal_eining|}}}}}|{{{areal3|}}}|{{{areal3_imperial|}}}|{{#if:{{{areal3_avrunding|}}}|{{{areal3_avrunding|}}}|{{{areal_avrunding|0}}}}}|{{{areal3 merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{areal3_del|}}}|auto|{{#expr:{{{areal3|}}}{{{areal3_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{areal3_del_avrunding |}}}|{{{areal3_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |0}}} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{areal4|}}}{{{areal4_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | areal 4 | {{{areal4type|}}} | areal 4 | {{{areal4merke|}}} |areal|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=sqm|km²}}|{{#switch:{{lc:{{{1|}}}}}|bygning|monument|bru=ft²|mi²}}|{{#if:{{{areal4_eining|}}}|{{{areal4_eining|}}}|{{{areal_eining|}}}}}|{{{areal4|}}}|{{{areal4_imperial|}}}|{{#if:{{{areal4_avrunding|}}}|{{{areal4_avrunding|}}}|{{{areal_avrunding|0}}}}}|{{{areal4 merknad|}}}|komma={{#ifeq:{{{areal4_del|}}}|auto|{{#expr:{{{areal4|}}}{{{areal4_imperial|}}} / {{{areal|}}}{{{areal_imperial|}}} * 100 round {{#if: {{{areal4_del_avrunding |}}}|{{{areal4_del_avrunding |}}}|{{{areal_del_avrunding |0}}} }} }}% }}| }} {{ {{#if: {{{areal_sjø|}}}{{{areal_sjø_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | sub = 1 | Areal | {{{areal_sjøtype|}}} | Areal | {{{areal_sjømerke|}}} |areal|ha|Imp.bsh.|{{{areal_sjø_eining|}}}|{{{areal_sjø|}}}|{{{areal_sjø_imperial|}}}|{{{areal_sjø_avrunding|0}}}|{{{areal_sjø merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Folketal *** --> {{#if: {{{folketal|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P1082|P585}} }}}{{{folketal_tettleik|}}}{{{folketettleik_imperial|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{folketal|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P1082|P585}}}}} | {{ {{#if: {{{folketal|{{Wikidata|properties|linked|qualifier|references|P1082|P585}}}}}| Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | [[Folketal]] | {{{folketaltype|}}} | Totalt folketal | ||{{#if: {{{folketal|}}}|{{formatnum: {{{folketal|}}} }}|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P1082|P585}} }}{{#if: {{{folketal_dato|}}}{{{folketal_i_år|}}}|&nbsp;<small>({{{folketal_dato|}}}{{{folketal_i_år|}}})</small>}}{{{folketal merknad|}}}| }} }} {{#if: {{{folketal_tettleik|}}}{{{folketettleik_imperial|}}} | {{ {{#if: {{{folketal_tettleik|}}}{{{folketettleik_imperial|}}} | Geoboks2 eining | Geoboks 0}} | [[Folketettleik]] | {{{tettleiktype|}}} | Folketettleik | {{{tettleikmerke|}}} |tettleik|km²|mi²|{{{areal_eining|}}}|{{#ifeq: {{{folketal_tettleik|}}} | auto | {{#expr: {{{folketal|0}}} / {{{areal|1}}} round {{{folketettleik_avrunding|0}}} }} | {{{folketal_tettleik|}}} }} | {{#ifeq: {{{folketettleik_imperial|}}} | auto | {{#expr: {{{folketal|0}}} / {{{areal_imperial|1}}} round {{{folketettleik_avrunding|0}}} }} | {{{folketettleik_imperial|}}} }} | {{{folketettleik_avrunding|0}}}| {{{folketettleik merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Historie *** --> {{#if: {{{grunnlagd|}}}{{{dato|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{grunnlagd|}}} | {{ {{#if: {{{grunnlagd|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | Grunnlagd | {{{grunnlagdtype|}}} | Grunnlagd | {{{grunnlagdmerke|}}} |{{{grunnlagd|}}}|{{{grunnlagd merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{grunnlagd1|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | grunnlagd 1 | {{{grunnlagd1type|}}} | Grunnleggingsdato 1 | {{{grunnlagd1merke|}}} |{{{grunnlagd1|}}}|{{{grunnlagd1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{grunnlagd2|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | grunnlagd 2 | {{{grunnlagd2type|}}} | Grunnleggingsdato 2 | {{{grunnlagd2merke|}}} |{{{grunnlagd2|}}}|{{{grunnlagd2 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{grunnlagd3|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | grunnlagd 3 | {{{grunnlagd3type|}}} | Grunnleggingsdato 3 | {{{grunnlagd3merke|}}} |{{{grunnlagd3|}}}|{{{grunnlagd3 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{grunnlagd4|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | grunnlagd 4 | {{{grunnlagd4type|}}} | Grunnleggingsdato 4 | {{{grunnlagd4merke|}}} |{{{grunnlagd4|}}}|{{{grunnlagd4 merknad|}}}| }} }} {{#if: {{{dato|}}} | {{ {{#if: {{{dato|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | Dato | {{{datotype|}}} | Dato | {{{datomerke|}}} |{{{dato|}}}|{{{dato merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{dato1|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | dato 1 | {{{dato1type|}}} | dato 1 | {{{dato1merke|}}} |{{{dato1|}}}|{{{dato1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{dato2|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | dato 2 | {{{dato2type|}}} | dato 2 | {{{dato2merke|}}} | {{{dato2|}}} | {{{dato2 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{dato3|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | dato 3 | {{{dato3type|}}} | dato 3 | {{{dato3merke|}}} | {{{dato3|}}} | {{{dato3 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{dato4|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | dato 4 | {{{dato4type|}}} | dato 4 | {{{dato4merke|}}} | {{{dato4|}}} | {{{dato4 merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Styresmakter *** --> {{#if: {{{styresett|}}}{{{statsoverhovud|}}}{{{statsminister|}}}{{{leiar|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{styresett|}}} | {{ {{#if: {{{styresett|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Styresett]] | {{{styresetttype|}}} | Styresett | {{{styresettmerke|}}} | {{{styresett|}}} | {{{styresett merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{statsoverhovud|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P35|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | [[Statsoverhovud]] | {{{statsoverhovudtype|}}} | Statsoverhovud | {{{statsoverhovudmerke|}}} | {{{statsoverhovud|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P35|P585}} }}}{{#if: {{{statsoverhovud_parti|}}}|&#32;({{{statsoverhovud_parti}}})}} | {{{statsoverhovud merknad|}}} | }} {{ {{#if: {{{statsminister|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P6|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | [[Statsminister]] | {{{statsministertype|}}} | Statsminister | {{{statsministermerke|}}} |{{{statsminister|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P6|P585}} }}}{{#if: {{{statsminister_parti|}}}|&#32;({{{statsminister_parti}}})}}|{{{statsminister merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{leiar|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | leiar | {{{leiartype|}}} | leiar | {{{leiarmerke|}}} |{{{leiar|}}}{{#if: {{{leiar_parti|}}}|&#32;({{{leiar_parti}}})}}|{{{leiar merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{leiar1|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | leiar 1 | {{{leiar1type|}}} | leiar 1 | {{{leiar1merke|}}} |{{{leiar1|}}}{{#if: {{{leiar1_parti|}}}|&#32;({{{leiar1_parti}}})}}|{{{leiar1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{leiar2|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | leiar 2 | {{{leiar2type|}}} | leiar 2 | {{{leiar2merke|}}} |{{{leiar2|}}}{{#if: {{{leiar2_parti|}}}|&#32;({{{leiar2_parti}}})}}|{{{leiar2 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{leiar3|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | leiar 3 | {{{leiar3type|}}} | leiar 3 | {{{leiar3merke|}}} |{{{leiar3|}}}{{#if: {{{leiar3_parti|}}}|&#32;({{{leiar3_parti}}})}}|{{{leiar3 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{leiar4|}}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | sub = 1 | leiar 4 | {{{leiar4type|}}} | leiar 4 | {{{leiar4merke|}}} |{{{leiar4|}}}{{#if: {{{leiar4_parti|}}}|&#32;({{{leiar4_parti}}})}}|{{{leiar4 merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Indeksar *** --> {{#if: {{{BNP|{{Wikidata|property|qualifier|references|P2131|P585}} }}}{{{HDI|}}}{{{Gini|}}} | {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{BNP|{{Wikidata|property|qualifier|references|P2131|P585}} }}} | {{ {{#if: {{{BNP|{{Wikidata|property|qualifier|references|P2131|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] | {{{BNP type|}}} | Bruttonasjonalprodukt | {{{BNP merke|}}} | {{{BNP|{{Wikidata|property|qualifier|references|P2131|P585}} }}} | {{{BNP merknad|}}} | }} }} {{#if: {{{HDI|{{Wikidata|property|qualifier|references|P1081|P585}} }}} | {{ {{#if: {{{HDI|{{Wikidata|property|qualifier|references|P1081|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Human Development Index|HDI]] | {{{HDI type|}}} | Human Development Index | {{{HDI merke|}}} | {{{HDI|{{Wikidata|property|linked|qualifier|references|P1081|P585}} }}} | {{{HDI merknad|}}} | }} }} {{#if: {{{Gini|{{Wikidata|property|qualifier|references|P1125|P585}} }}} | {{ {{#if: {{{Gini|{{Wikidata|property|qualifier|references|P1125|P585}} }}} | Geoboks2 data | Geoboks 0}} | [[Gini-koeffisient|Gini]] | {{{Ginitype|}}} | Gini-koeffisient | {{{Gini merke|}}} | {{{Gini|{{Wikidata|property|qualifier|references|P1125|P585}} }}} | {{{Gini merknad|}}} | }} }} }} <!-- *** Tidssoner *** --> {{#if: {{{tidssone|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{tidssone|}}} | {{ {{#if: {{{tidssone|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | [[Tidssone]] | {{{tidssonetype|}}} | Tidssone | {{{tidssonemerke|}}} | {{#ifexist: {{{tidssone|}}} | [[{{{tidssone|}}}]] | {{{tidssone|}}} }}{{#if: {{{utc_skilnad|}}}| &#32;([[UTC{{{utc_skilnad}}}]]) }} | {{{tidssone merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{tidssone_sommartid|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | sub = 1 | Sommartid | {{{tidssonetype_DST|}}} | Sommartid | {{{tidssone_sommartidmerke|}}} | {{#ifexist: {{{tidssone_sommartid|}}} | [[{{{tidssone_sommartid|}}}]] | {{{tidssone_sommartid|}}} }}{{#if: {{{utc_skilnad_sommartid|}}}| &#32;([[UTC{{{utc_skilnad_sommartid}}}]]) }} | {{{tidssone_sommartid merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{tidssone1|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | sub = 1 | Tidssone eksklave1 | {{{tidssone1type|}}} | Tidssone eksklave1 | {{{tidssone1merke|}}} | {{#ifexist: {{{tidssone1|}}} | [[{{{tidssone1|}}}]] | {{{tidssone1|}}} }}{{#if: {{{utc_skilnad1|}}}| &#32;([[UTC{{{utc_skilnad1}}}]]) }} {{{tidssone1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{tidssone2|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | sub = 1 | Tidssone eksklave2 | {{{tidssone2type|}}} | Tidssone eksklave2 | {{{tidssone2merke|}}} | {{#ifexist: {{{tidssone2|}}} | [[{{{tidssone2|}}}]] | {{{tidssone2|}}} }}{{#if: {{{utc_skilnad2|}}}| &#32;([[UTC{{{utc_skilnad2}}}]]) }} {{{tidssone2 merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Kodar *** --> {{#if: {{{valuta|}}}{{{retningsnummer|}}}{{{isokode|}}}{{{kode|}}}{{{kode1|}}}{{{kode2|}}}{{{kode3|}}}{{{kode4|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{#if: {{{valuta|}}} | {{ {{#if: {{{valuta|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0 }} | [[Valuta]] | {{{valutatype|}}} | Valuta | {{{valutamerke|}}} | {{{valuta|}}} | {{{valuta merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{retningsnummer|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | [[Internasjonal telefonkode|Telefonkode]] | {{{retningsnummertype|}}} | Internasjonal telefonkode | {{{retningsnummermerke|}}} | {{{retningsnummer|}}} | {{{retningsnummer merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{isokode|{{Wikidata|property|qualifier|references|P297|P585}} }}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | [[ISO|ISO 3166-kode]] | {{{isokodetype|}}} | ISO 3166-kode | {{{isokodemerke|}}} | {{{isokode|{{Wikidata|property|qualifier|references|P297|P585}} }}} | {{{isokode merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{domene|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | [[Toppnivådomene]] | {{{domenetype|}}} | Toppnivådomene | {{{domenermerke|}}} | {{{domene|}}} | {{{domene merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{kode|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | kode | {{{kodetype|}}} | Ein annan kode | {{{kodemerke|}}} | {{{kode|}}} |{{{kode merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{kode1|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | kode 1 | {{{kode1type|}}} | Ein annan kode 1 | {{{kode1merke|}}} | {{{kode1|}}} |{{{kode1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{kode2|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | kode 2 | {{{kode2type|}}} | Ein annan kode 2 | {{{kode2merke|}}} | {{{kode2|}}} |{{{kode2 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{kode3|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | kode 3 | {{{kode3type|}}} | Ein annan kode 3 | {{{kode3merke|}}} | {{{kode3|}}} |{{{kode3 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{kode4|}}} | Geoboks2 enkeldata | Geoboks 0}} | kode 4 | {{{kode4type|}}} | Ein annan kode 4 | {{{kode4merke|}}} | {{{kode4|}}} |{{{kode4 merknad|}}}| }} }} }} <!-- *** Fritt felt *** --> {{#if: {{{fri|}}}{{{fri1|}}}{{{fri2|}}}{{{fri3|}}}{{{fri4|}}}{{{fri5|}}}{{{fri6|}}}{{{fri7|}}}{{{fri8|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{fri|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri | {{{fritype|}}} | fritt felt utan merke | {{{frimerke|}}} | {{{fri|}}} | {{{fri merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri1|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 1 | {{{fri1type|}}} | fritt felt 1 utan merke | {{{fri1merke|}}} | {{{fri1|}}} | {{{fri1 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri2|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 2 | {{{fri2type|}}} | fritt felt 2 utan merke | {{{fri2merke|}}} | {{{fri2|}}} | {{{fri2 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri3|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 3 | {{{fri3type|}}} | fritt felt 3 utan merke | {{{fri3merke|}}} | {{{fri3|}}} | {{{fri3 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri4|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 4 | {{{fri4type|}}} | fritt felt 4 utan merke | {{{fri4merke|}}} | {{{fri4|}}} | {{{fri4 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri5|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 5 | {{{fri5type|}}} | fritt felt 5 utan merke | {{{fri5merke|}}} | {{{fri5|}}} | {{{fri5 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri6|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 6 | {{{fri6type|}}} | fritt felt 6 utan merke | {{{fri6merke|}}} | {{{fri6|}}} | {{{fri6 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri7|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 7 | {{{fri7type|}}} | fritt felt 7 utan merke | {{{fri7merke|}}} | {{{fri7|}}} | {{{fri7 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri8|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 8 | {{{fri8type|}}} | fritt felt 8 utan merke | {{{fri8merke|}}} | {{{fri8|}}} | {{{fri8 merknad|}}}| }} }} <!-- *** Fritt felt 2 *** --> {{#if: {{{fri9|}}}{{{fri10|}}}{{{fri11|}}}{{{fri12|}}}{{{fri13|}}}{{{fri14|}}}{{{fri15|}}}{{{fri16|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{fri9|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 9 | {{{fri9type|}}} | fritt felt 9 utan merke | {{{fri9merke|}}} | {{{fri9|}}} | {{{fri9 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri10|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 10 | {{{fri10type|}}} | fritt felt 10 utan merke | {{{fri10merke|}}} | {{{fri10|}}} | {{{fri10 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri11|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 11 | {{{fri11type|}}} | fritt felt 11 utan merke | {{{fri11merke|}}} | {{{fri11|}}} | {{{fri11 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri12|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 12 | {{{fri12type|}}} | fritt felt 12 utan merke | {{{fri12merke|}}} | {{{fri12|}}} | {{{fri12 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri13|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 13 | {{{fri13type|}}} | fritt felt 13 utan merke | {{{fri13merke|}}} | {{{fri13|}}} | {{{fri13 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri14|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 14 | {{{fri14type|}}} | fritt felt 14 utan merke | {{{fri14merke|}}} | {{{fri14|}}} | {{{fri14 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri15|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 15 | {{{fri15type|}}} | fritt felt 15 utan merke | {{{fri15merke|}}} | {{{fri15|}}} | {{{fri15 merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{fri16|}}} | Geoboks2 enkeldata|Geoboks 0}} | fri 16 | {{{fri16type|}}} | fritt felt 16 utan merke | {{{fri16merke|}}} | {{{fri16|}}} | {{{fri16 merknad|}}}| }} }} <!-- *** Merknadar *** --> {{!}}- class="mergedtoprow" {{ {{#if: {{{merknadar|}}} | Geoboks2 enkellinje venstre}} | | {{{merknadartype|}}} | merknadar | {{{merknadarmerke|}}} | <small>{{{merknadar|}}}</small> | {{{merknadar merknad|}}} | }} |- <!-- *** nettstader *** --> {{#if: {{#Property:P373}}{{{statistikk|}}}{{{nettstad|}}}| {{!}}- {{ {{#if: {{#Property:P373}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Wikimedia Commons | {{{commonstype|}}} | Wikimedia Commons har media knytt til {{{namn|}}} | {{{commonsmerke|}}} | [[commons:Category:{{#Property:P373}}{{!}}{{#Property:P373}}]] | {{{commons merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{statistikk|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Statistikk| {{{statistikktype|}}} | Statistiske data | {{{statistikkmerke|}}} | {{{statistikk|}}}{{#if: {{{statistikk_dato|}}}|&nbsp; (''i {{{statistikk_dato|}}}'') }} | {{{statistikk merknad|}}}| }} {{ {{#if: {{{nettstad|}}} | Geoboks2 enkellinje| Geoboks 0}} | Nettstad | {{{nettstadtype|}}} | Heimeside | {{{nettstadmerke|}}} | {{{nettstad|}}} | {{{nettstad merknad|}}}| }} }} |}</includeonly><noinclude>{{Landboks/dokumentasjon}}</noinclude> 4ba5uoirswsj3n7zjeho0fxh8hul44k 0 431311 3663607 2026-07-26T12:51:45Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Stilkkvefsar]] 3663607 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Stilkkvefsar]] epsb49356ws75ebsjv7036aei2355ij 4 431312 3663636 2026-07-27T06:39:55Z Ranveig 39 Oppretta sida med «{{framside bilete|Billy Joel 1994.jpg|Billy Joel i 1994.|:nn:We Didn't Start the Fire}} '''[[:nn:We Didn't Start the Fire|«We Didn't Start the Fire»]]''' er ein song av Billy Joel frå albumet ''Storm Front'' frå 1989. Teksten består av korte, allusjonar til meir enn 100 kjende hendingar mellom januar 1949 (fødeåret til Joel) og 1989. I motsetnad til dei fleste songane av Joel, vart teksten skriven før melodien, noko som er opphavet til den noko uvanlege stilen…» 3663636 wikitext text/x-wiki {{framside bilete|Billy Joel 1994.jpg|Billy Joel i 1994.|:nn:We Didn't Start the Fire}} '''[[:nn:We Didn't Start the Fire|«We Didn't Start the Fire»]]''' er ein song av Billy Joel frå albumet ''Storm Front'' frå 1989. Teksten består av korte, allusjonar til meir enn 100 kjende hendingar mellom januar 1949 (fødeåret til Joel) og 1989. I motsetnad til dei fleste songane av Joel, vart teksten skriven før melodien, noko som er opphavet til den noko uvanlege stilen til songen. «We Didn't Start the Fire» vart gjeven ut som den første singelen frå albumet og nådde toppen av singellista i USA. Songen vart ein enorm salssuksess og den tredje singelen til Joel som nådde toppen av Billboard-lista. Han vart nominert til Grammyprisen for årets innspeling. ''[[:nn:We Didn't Start the Fire|Les&nbsp;meir&nbsp;…]]'' 4xn21wuu4va0upv8xnph1e6x7hzdtdd 0 431313 3663654 2026-07-27T07:56:40Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Lars Bremnes (1916-)]] til [[Lars Bremnes (1916-2011)]] 3663654 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Lars Bremnes (1916-2011)]] ranl9559lz8rci5s6qemqlxjly4rtfn 0 431314 3663665 2026-07-27T08:57:26Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Stoke City FC]] 3663665 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Stoke City FC]] 7odx6tkqjsyamghnf77cwgim7bjzmgl 0 431315 3663670 2026-07-27T09:00:00Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Stoke City FC]] 3663670 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Stoke City FC]] 7odx6tkqjsyamghnf77cwgim7bjzmgl