Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon Undertekstar Undertekstdiskusjon Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 18074 3664476 3654368 2026-08-04T14:18:17Z 90sveped 53941 La til Treng oppdatering-mal, då Nauru har endra namn til Naoero 3664476 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering|dato=August 2026}} {{landboks |andre namn = Republik Naoero<br />Republic of Nauru |etymologitype = Òg kjend som |etymologi = Naoero |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru.svg |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{sup|1}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende |grunnlagd1 = Frå [[Australia]]<br />[[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = 674 |merknadar = {{sup|1}} Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]]. }} '''Nauru''', offisielt '''Republikken Nauru''', tidlegare kjend som ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste ikkje-[[Europa|europeiske]] land. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Nauru; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Nauru ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Nauru» er ukjent. Då øya vart oppdaga, kalla innbyggjarane henne, som dei framleis gjer i dag, «Naoero». Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet «Nauru». Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Nauru.]] Nauru er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Nauru ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Nauru ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Nauru sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Nauru si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Nauru er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Nauru har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Nauru. Dei einaste landdyra som lever på Nauru, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Nauru. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Nauru vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Nauru er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Nauru.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Nauru.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Nauru har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Nauru har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Nauru.]] Nauru er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nauru| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] nkb6uhmh0k39lyl10h2wglicqxt306j 3664477 3664476 2026-08-04T14:24:10Z 90sveped 53941 3664477 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering|dato=August 2026}} {{landboks |andre namn = Republik Naoero<br />Republic of Nauru |etymologitype = Òg kjend som |etymologi = Nauru |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru.svg |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{sup|1}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende |grunnlagd1 = Frå [[Australia]]<br />[[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = 674 |merknadar = {{sup|1}} Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]]. }} '''Naoero''', offisielt '''Republikken Naoero''', tidlegare kjend '''Nauru''', offisielt '''Republikken Nauru''', og som ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste ikkje-[[Europa|europeiske]] land. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Nauru; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Nauru ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Nauru» er ukjent. Då øya vart oppdaga, kalla innbyggjarane henne, som dei framleis gjer i dag, «Naoero». Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet «Nauru». Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Nauru.]] Nauru er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Nauru ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Nauru ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Nauru sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Nauru si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Nauru er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Nauru har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Nauru. Dei einaste landdyra som lever på Nauru, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Nauru. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Nauru vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Nauru er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Nauru.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Nauru.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Nauru har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Nauru har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Nauru.]] Nauru er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nauru| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] e7vgtn7r910vvbkmtbn3gtm2m4b0mud 3664478 3664477 2026-08-04T14:26:43Z 90sveped 53941 90sveped flytte sida [[Nauru]] til [[Naoero]]: Landet endra namn til Naoero. Det norske utanriksdepartementet har óg endra namnet til Naoero på lista deira over land Noreg har diplomatiske samband med. 3664477 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering|dato=August 2026}} {{landboks |andre namn = Republik Naoero<br />Republic of Nauru |etymologitype = Òg kjend som |etymologi = Nauru |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru.svg |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{sup|1}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende |grunnlagd1 = Frå [[Australia]]<br />[[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = 674 |merknadar = {{sup|1}} Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]]. }} '''Naoero''', offisielt '''Republikken Naoero''', tidlegare kjend '''Nauru''', offisielt '''Republikken Nauru''', og som ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste ikkje-[[Europa|europeiske]] land. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Nauru; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Nauru ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Nauru» er ukjent. Då øya vart oppdaga, kalla innbyggjarane henne, som dei framleis gjer i dag, «Naoero». Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet «Nauru». Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Nauru.]] Nauru er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Nauru ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Nauru ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Nauru sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Nauru si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Nauru er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Nauru har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Nauru. Dei einaste landdyra som lever på Nauru, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Nauru. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Nauru vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Nauru er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Nauru.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Nauru.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Nauru har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Nauru har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Nauru.]] Nauru er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nauru| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] e7vgtn7r910vvbkmtbn3gtm2m4b0mud 3664482 3664478 2026-08-04T14:31:04Z 90sveped 53941 3664482 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering|dato=August 2026}} {{landboks |andre namn = Republik Naoero<br />Republic of Nauru |etymologitype = Òg kjend som |etymologi = Nauru |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru.svg |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{sup|1}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende |grunnlagd1 = Frå [[Australia]]<br />[[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = 674 |merknadar = {{sup|1}} Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]]. }} '''Naoero''', offisielt '''Republikken Naoero''', tidlegare kjend '''Nauru''', offisielt '''Republikken Nauru''', og som ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste ikkje-[[Europa|europeiske]] land. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Nauru; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Nauru ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Nauru» er ukjent. Då øya vart oppdaga, kalla innbyggjarane henne, som dei framleis gjer i dag, «Naoero». Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet «Nauru». Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. I august 2026 endra landet namnet frå Nauru til Naoero.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nauru officially changes its name to Naoero|språk=en|utgjevar=The Guardian|vitja=2026-08-04}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nå er det offisielt: Nauru har byttet navn|språk=no-NB|utgjevar=VG|vitja=2026-08-04}}</ref> == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Nauru.]] Nauru er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Nauru ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Nauru ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Nauru sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Nauru si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Nauru er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Nauru har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Nauru. Dei einaste landdyra som lever på Nauru, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Nauru. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Nauru vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Nauru er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Nauru.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Nauru.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Nauru har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Nauru har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Nauru.]] Nauru er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nauru| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] tbafjzx5xqzi8mx9089pt76l3ottjbf 3664504 3664482 2026-08-04T18:55:46Z HerVal7752 105842 Småfiks 3664504 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering|dato=August 2026}} {{landboks |namn = Republikken Naoero |andre namn = {{lang|na|Repubrikin Naoero}}<br />{{lang|en|Republic of Naoero}} |etymologitype = Tidlegare namn |etymologi = Nauru |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru (2020).svg |riksvåpenstorleik = 70 |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{mrk|Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]].}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;frå [[Australia]] |grunnlagd1 = [[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = +674 }} '''Naoero''', offisielt '''Republikken Naoero''', tidlegare kjend som '''Nauru''' og ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste ikkje-[[Europa|europeiske]] land. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Nauru; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Nauru ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Nauru» er ukjent. Då øya vart oppdaga, kalla innbyggjarane henne, som dei framleis gjer i dag, «Naoero». Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet «Nauru». Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. I august 2026 endra landet namnet frå Nauru til Naoero.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nauru officially changes its name to Naoero|språk=en|utgjevar=The Guardian|vitja=2026-08-04}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nå er det offisielt: Nauru har byttet navn|språk=no-NB|utgjevar=VG|vitja=2026-08-04}}</ref> == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Naoero.]] Naoero er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Naoero ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Naoero ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Naoero sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Naoero si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Naoero er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Naoero har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Naoero. Dei einaste landdyra som lever på Naoero, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Naoero. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Naoero vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Naoero er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Naoero.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Naoero.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Naoero har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Naoero har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Naoero.]] Naoero er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Merknader== {{merknadar}} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Nauru| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] du6iphpcq9t0rgvul52sfk6j44alfkk 3664525 3664504 2026-08-05T06:44:52Z Ranveig 39 Oppdat. namn. 3664525 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Republikken Naoero |andre namn = {{lang|na|Repubrikin Naoero}}<br />{{lang|en|Republic of Naoero}} |etymologitype = Tidlegare namn |etymologi = Nauru |adjektiv = naurisk |riksvåpen = Coat of arms of Nauru (2020).svg |riksvåpenstorleik = 70 |flagg = Flag of Nauru.svg |motto = God's Will First ('Guds vilje fyrst') |nasjonaldag = 31. januar |nasjonalsong = Nauru Bwiema |kart = NRU orthographic.svg |hovudstad = [[Yaren]] ([[de facto]]){{mrk|Ingen offisiell hovudstad, men parlamentet ligg i [[Yaren]].}} |største by = Denigomodu |styresett = [[Republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsministertype = Vise-president |statsminister = Lionel Aingimea |grunnlagdtype = [[Naurisk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = Sjølvstende<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;frå [[Australia]] |grunnlagd1 = [[31. januar]] [[1968]] |valuta = Australsk dollar |tidssone = [[UTC]] +12 |domene = .nr |retningsnummer = +674 }} '''Naoero''', offisielt '''Republikken Naoero''', tidlegare kjend som ''Nauru'' og ''Pleasant Island'', er ein [[øystat|øyrepublikk]] i det sørlege [[Stillehavet]].<ref>{{snl||}}</ref> Det er eit av verdas minste land både når det gjeld innbyggjarar og areal, og verdas minste [[republikk]]. Når det gjeld areal er det òg verdas minste land utanfor [[Europa]]. ==Historie== {{stack|[[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Naoero; kong Auweyida fremst i midten.]]}} {{detaljar|Naurisk historie}} Dei fyrste busetjarane på øya seiast å ha kome for 2000 år sidan. I 1798 vitja britane øya og gav ho namnet «Pleasant Island».<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Nauru|tittel=Nauru|forfattar=Pedersen, Christian Fogd|forfattar2= Folke, Hans|forfattar3= Pinholt, Jens |forfattar4= Christiansen, Sofus|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-05-23}}</ref> I 1888 annekterte Tyskland øya, og ho vart ein del av det tyske protektoratet [[Marshalløyene]]. Ei tysk-britisk semje i 1906 resulterte i at det britiske føretaket Pacific Phosphate Company fekk byrja å utvinna [[fosfat]]ressursane på øya.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Nauru|tittel=Nauru|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-05-23}}</ref> Mykje av den tidlegare rikdomen i landet kom frå dei store lagera av [[fosfat]], dette trur ein enten er av [[guano]] eller anna marint opphav. Fosfatet vert brukt som [[gjødsel]] rundt om i verda, og det meste av det er eksportert til [[Australia]]. I og med at fosfatressursane no er så å seie oppbrukte, går Naoero ei usikker framtid i møte. På 1990-talet prøvde landet å få alternative inntektskjelder ved å introdusere seg sjølv som eit [[skatteparadis]], men dette vart det ein slutt på i juli 2004. == Etymologi == Opphavet til namnet «Naoero» er ukjent. Det vart nytta av innbyggjarane henne då øya vart oppdaga av europearar. Tyske [[Paul Hambruch]], som besøkte øya i mai 1909 og frå september til november 1910, gav forklaringa om at «Naoero» var eit samandrag av setninga «A-nuau-A-A-ororo» (i dag ville det vorte skrive «A nuaw ea arourõ»), som vert omsett med «eg går til stranda». I det tyske kolonileksikonet vart denne forklaringa brukt. Misjonæren [[Alois Kayser]] avviste at dette var sannsynleg – han hadde budd på øya i over tretti år, og heile tida jobba med språket – fordi det nauriske ordet for «strand», som eit mål for eit verb om rørsle, ville trenge ordet ''rodu'' «nedover (til)»; nauruarane ser på stranda som det lågaste punktet på øya. Det faktum at «rodu» manglar i Hambruch si ordforklaring gjer at dette er ei usannsynleg tolking av namnet. Øya har òg hatt andre namn: dei engelske koloniherrane før 1888 kalla øya for Pleasant Island eller Shank Island, og dei tyske koloniherrane kalla den Nawodo eller Onawero. Namnet «Nauru» vart seinare skapt frå namnet «Naoero» slik at europearar og [[USA|amerikanarar]] skulle kunne uttale namnet rett. I august 2026 endra landet det internasjonale namnet sitt frå Nauru til Naoero.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nauru officially changes its name to Naoero|språk=en|utgjevar=The Guardian|vitja=2026-08-04}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero|tittel=Nå er det offisielt: Nauru har byttet navn|språk=no-NB|utgjevar=VG|vitja=2026-08-04}}</ref> == Geografi == [[Fil:Kart Nauru.png|mini|venstre|Kart over Naoero.]] Naoero er ei [[korall]]øy i Stillehavet. Ho er ein typisk [[atoll]] på eit gamalt [[vulkan]]krater. Korallbasen som Naoero ligg på har røter rundt 2000&nbsp;meter under havoverflata, og når cirka 61&nbsp;meter over havet. Dette høgste punktet er langs kanten av platået, aust i [[Aiwo]]; denne kanten vert kalla Command Ridge. Samanlikna med andre atollar har Naoero ei veldig lita lagune. Ein [[kilometer]] frå øya er sjødjupnda allereie på 1000&nbsp;meter. I det indre var øya nesten heilt dekt av fosfat ([[Fluorapatite|nauruitt]]), forma av fugleekskrement. Rundt 2&nbsp;[[kvadratkilometer|km²]] av øya består av skog. Naoero sitt maritime krav er 200&nbsp;[[nautisk mil|nautiske mil]] eksklusiv fiskesone, og 12&nbsp;nautiske mil territorialsjø. På grunn av Naoero si plassering rett sør for [[ekvator]], ligg temperaturen rundt 27,5&nbsp;[[celsiusskalaen|°C]] heile året. Jordbruk er vanskeleg på grunn av den porøse [[kalk]]steinen, sidan vatnet forsvinn veldig raskt. Naoero er direkte berørt av den globale oppvarminga, sidan øya kan søkke om havnivået stig ytterlegare. Naoero har påpeika dette fleire gongar i [[FN]], og krev møte med [[USA]] og andre industriland. === Plante- og dyreliv === [[Fil:Cocos nucifera.jpg|mini|Kokospalme. {{foto|Andreas Hörstemeier}}]] Det er ingen store dyr på Naoero. Dei einaste landdyra som lever på Naoero, utanom insekt, er nokre [[sjøfugl]]artar og husdyr som [[tamkatt|kattar]], [[tamhund|hundar]] og [[gris]]ar, som vart teke med dit av nybyggjarar. Det finst berre éin type [[songfugl]] på øya, [[Nauru-røyrsongaren]] (''Acrocephalus rehsei''), som er eineståande for Naoero. Øya har ein brei vasskant, som ved lågvatn er nesten fullstendig tørr, der ymse sjødyr og [[krabbe]]r lever, og [[korall]] veks. Mot land går eit belte med snøkvit korallsand. Her veks [[kokospalme|kokospalmar]], tynn skog og [[pandangbusker]]. Dette perifere landskapet har vorte veldig endra av menneske. Rundt her går den asfalterte vegen på øya, og bygningar står i denne sonen. Det naturlege landskapet i bakken opp mot det andre platået og det gamle [[korallrev]]et er vesentleg betre teke vare på. Her veks det skogar med kokospalmar, [[fiken]]tre, ''[[Calophyllum]]'' og i nord også [[mangrove]]tre. På platåa var òg i si tid den største kokospalmeplantasjen på øya. [[Kirsebær]]-, fiken-, [[mandel]]- og [[mango]]trea på Naoero vart hogne ned for lenge sidan. Inne på øya er det store skilnader mellom dei øyde dagbrotsområda og resten av marka, der det naturlege landskapet er teke vare på. Dei høgare områda har både lett og tett skog der det veks ''Calophyllum'', eit middels høgt tre med kroka stamme og store blad. Hòleforma landskap har ein litt annan vegetasjon, som er lettare og tettare. Desse skilnadene vert forklart med at det er skilnader på vassmengda i jorda. Trass i nedbørsmengda, finn ein ingen spor av vassleie ned til havet. Grunnvatnet ligg djupt, for vatnet søkk raskt ned i den porøse fosfatsteinen. Difor er grunnen tørr året rundt. === Korall === Naturen på Naoero er veldig spesiell og uvanleg; rundt kysten er det blautdyr. Ein finn ''[[Helioporaria]]''-korall med eit lyst koboltblått kalkskjelett. Dette er det einaste eksemplaret i ''[[Octocorallia]]''-greina av korall. ''Helioporaria''-korallane har eit lite leveområde: berre ved ekvator, og aldri i vatn med temperatur under 23&nbsp;°C. === Geologi === [[File:Nauru satellite.jpg|mini|Satelittbilete over Naoero.]] Det mest spektakulære på øya er underlege takker og pyramidar forma av fosfatutvinninga. Dei er fire til ti meter høge, og mellom dei har labyrintar av hòl forma seg. Dette er eineståande for denne øya; ingen andre stader finst noko tilsvarande. Resten av øya er nesten som eit ørkenlandskap; fosfatet vart køyrt vekk med ei smalspora jarnbane, medan berre det døde måneaktige landskapet vart att. Det er ikkje noko jord att på steintakkene som vart att, og det er ikkje noko vegetasjon der. Regnvatn vert samla i hòla, men vert fort trekt ned i den porøse steinen. [[Fil:Nauru-sunset.jpg|mini|Solnedgang på Naoero.]] [[Geografi|Geografar]], [[geomorfologi|geomorfologar]] og [[geologi|geologar]] har undersøkt naturen der, og funne ut at atollen Naoero har eksistert veldig lenge. Det sirkelforma korallrevet frå [[tertiærperioden]] er teke vare på heilt til i dag. I [[paleogperioden]] var det som i dag er [[Buada-lagunen]], 60&nbsp;[[meter|m]] under havnivået i dag. I [[miosaperioden]], ein del av den tidlege tertiærperioden, vart han heva kraftig, til 10&nbsp;meter under havnivået i dag. Etter kvart vart det danna ein lagune, som er svært liten i høve til andre atollar sine, og hòla mellom steintakker og andre hòl vart fylte opp med [[guano]], som etter kvart vart til [[fosfat]]. === Klima === Naoero har [[tropeklima]] med mykje årsnedbør som fell særs uregelmessig. Det kan vore periodar med [[tørke]]. == Distrikt == [[File:Nauru-districts-fr.svg|mini|venstre|Kart over distrikta på øya Naoero.]] Naoero er delt inn i 14 distrikt: {| cellspacing="10px" | valign="top" width="50%" | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] | valign="top" | * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] |} ==Merknader== {{merknadar}} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Land i Oseania}} {{AOSIS}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Naoero| ]] [[Kategori:Mikronesia]] [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikrostatar]] [[Kategori:Øygrupper i Stillehavet]] 0wz8qqe0oj1c85ajfmdwsvy650ebyny 14 18078 3664526 2775442 2026-08-05T06:45:31Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Kategori:Nauru]] til [[Kategori:Naoero]] 2775442 wikitext text/x-wiki {{Commonskat|Nauru}} [[Kategori:Land i Oseania]] [[Kategori:Mikronesia]] scp25srg17bxr4lnur4qged63gy8obf 1 18084 3664475 3664379 2026-08-04T14:15:25Z 90sveped 53941 /* Nytt offisielt namn */ 3664475 wikitext text/x-wiki Bra at noen tar initiativ her. Hvorfor bruker dere ikke Nauru-kartet fra [[:no:Bilde:Kart Nauru.png]]? Det er da bedre med kart med tekst på bokmål enn kart med tekst på engelsk? [[Brukar:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]] 17. jun 2005 kl. 1859 (UTC) == Død lenke == Under automatisk robotkøyring blei det oppdaga at følgjande eksterne lenke var øydelagt. Gjer vel og sjekk om lenka faktisk er øydelagt, og fiks eller fjern ho om så er tilfelle. '''''[[Brukar:BepBot/Om døde lenker|Les meir…]]''''' * http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html ([http://web.archive.org/web/*/http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html archive]) ** In [[Nauru]] on 2008-08-16 13:36:27, 404 Not Found ** In [[Nauru]] on 2008-08-21 17:57:42, 404 Not Found ** In [[Nauru]] on 2008-08-24 22:51:46, 404 Not Found Denne nettsida er lagra i Internet Archive. Vurder om lenka kan endrast til å peike til éin av de arkiverte versjonane: [http://web.archive.org/web/*/http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html]. [[Brukar:BepBot|BepBot]] 25. august 2008 kl. 00:52 (CEST) {{død lenkje}} == Død lenke 2 == Under automatisk robotkøyring blei det oppdaga at følgjande eksterne lenke var øydelagt. Gjer vel og sjekk om lenka faktisk er øydelagt, og fiks eller fjern ho om så er tilfelle. '''''[[Brukar:BepBot/Om døde lenker|Les meir…]]''''' * http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html ([http://web.archive.org/web/*/http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html archive]) ** In [[Nauru]] on 2008-08-16 13:36:46, Socket Error: 'Operation timed out' ** In [[Nauru]] on 2008-08-21 17:58:02, Socket Error: 'Operation timed out' ** In [[Nauru]] on 2008-08-24 22:51:57, Socket Error: 'Operation timed out' Denne nettsida er lagra i Internet Archive. Vurder om lenka kan endrast til å peike til éin av de arkiverte versjonane: [http://web.archive.org/web/*/http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html]. [[Brukar:BepBot|BepBot]] 25. august 2008 kl. 00:52 (CEST) {{død lenkje}} == Nytt offisielt namn == I fylgje The Guardian <nowiki><ref name = "Naoero"/></nowiki> skal Nauru endra det offisielle namet til "Republikken Naoero". Artikkelen bør vel difor flyttast til Naoero når det vert klart frå kva dato det nye namnet vert gjeldande. Referansar <nowiki><references></nowiki> <nowiki><ref name = "Naoero">[</nowiki>https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero <nowiki>''</nowiki>Nauru officially changes its name to Naoero<nowiki>''</nowiki>], [https://www.theguardian.com/ theguardian, 3/8-2026.]<nowiki><ref/></nowiki> <nowiki></references></nowiki> [[Brukar:Sigmundg|Sigmundg]] ([[Brukardiskusjon:Sigmundg|diskusjon]]) 3. august 2026 kl. 14:21 (CEST) :Einig, vi får halde auge med dette! Mvh [[Brukar:HerVal7752|HerVal7752]] ([[Brukardiskusjon:HerVal7752|diskusjon]]) 3. august 2026 kl. 19:35 (CEST) ::Ser at Utanriksdepartementet har lista Nauru som Naoero på deira [https://www.regjeringen.no/no/dep/ud/dep/diplomatiske-forbindelser-og-protokoll/norske-utenriksstasjoner/id2991088/?expand=2991245 liste over land Noreg har diplomatiske samband med]. Mvh. [[Brukar:90sveped|90sveped]] ([[Brukardiskusjon:90sveped|diskusjon]]) 4. august 2026 kl. 16:15 (CEST) 67qfl3fj0f43d9euxn7fpuipfe6mpgu 3664480 3664475 2026-08-04T14:26:44Z 90sveped 53941 90sveped flytte sida [[Diskusjon:Nauru]] til [[Diskusjon:Naoero]]: Landet endra namn til Naoero. Det norske utanriksdepartementet har óg endra namnet til Naoero på lista deira over land Noreg har diplomatiske samband med. 3664475 wikitext text/x-wiki Bra at noen tar initiativ her. Hvorfor bruker dere ikke Nauru-kartet fra [[:no:Bilde:Kart Nauru.png]]? Det er da bedre med kart med tekst på bokmål enn kart med tekst på engelsk? [[Brukar:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]] 17. jun 2005 kl. 1859 (UTC) == Død lenke == Under automatisk robotkøyring blei det oppdaga at følgjande eksterne lenke var øydelagt. Gjer vel og sjekk om lenka faktisk er øydelagt, og fiks eller fjern ho om så er tilfelle. '''''[[Brukar:BepBot/Om døde lenker|Les meir…]]''''' * http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html ([http://web.archive.org/web/*/http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html archive]) ** In [[Nauru]] on 2008-08-16 13:36:27, 404 Not Found ** In [[Nauru]] on 2008-08-21 17:57:42, 404 Not Found ** In [[Nauru]] on 2008-08-24 22:51:46, 404 Not Found Denne nettsida er lagra i Internet Archive. Vurder om lenka kan endrast til å peike til éin av de arkiverte versjonane: [http://web.archive.org/web/*/http://www.vanuatu.usp.ac.fj/paclawmat/Nauru_legislation/Nauru_Constitution.html]. [[Brukar:BepBot|BepBot]] 25. august 2008 kl. 00:52 (CEST) {{død lenkje}} == Død lenke 2 == Under automatisk robotkøyring blei det oppdaga at følgjande eksterne lenke var øydelagt. Gjer vel og sjekk om lenka faktisk er øydelagt, og fiks eller fjern ho om så er tilfelle. '''''[[Brukar:BepBot/Om døde lenker|Les meir…]]''''' * http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html ([http://web.archive.org/web/*/http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html archive]) ** In [[Nauru]] on 2008-08-16 13:36:46, Socket Error: 'Operation timed out' ** In [[Nauru]] on 2008-08-21 17:58:02, Socket Error: 'Operation timed out' ** In [[Nauru]] on 2008-08-24 22:51:57, Socket Error: 'Operation timed out' Denne nettsida er lagra i Internet Archive. Vurder om lenka kan endrast til å peike til éin av de arkiverte versjonane: [http://web.archive.org/web/*/http://207.70.82.73/pages/descriptions/03/253.html]. [[Brukar:BepBot|BepBot]] 25. august 2008 kl. 00:52 (CEST) {{død lenkje}} == Nytt offisielt namn == I fylgje The Guardian <nowiki><ref name = "Naoero"/></nowiki> skal Nauru endra det offisielle namet til "Republikken Naoero". Artikkelen bør vel difor flyttast til Naoero når det vert klart frå kva dato det nye namnet vert gjeldande. Referansar <nowiki><references></nowiki> <nowiki><ref name = "Naoero">[</nowiki>https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero <nowiki>''</nowiki>Nauru officially changes its name to Naoero<nowiki>''</nowiki>], [https://www.theguardian.com/ theguardian, 3/8-2026.]<nowiki><ref/></nowiki> <nowiki></references></nowiki> [[Brukar:Sigmundg|Sigmundg]] ([[Brukardiskusjon:Sigmundg|diskusjon]]) 3. august 2026 kl. 14:21 (CEST) :Einig, vi får halde auge med dette! Mvh [[Brukar:HerVal7752|HerVal7752]] ([[Brukardiskusjon:HerVal7752|diskusjon]]) 3. august 2026 kl. 19:35 (CEST) ::Ser at Utanriksdepartementet har lista Nauru som Naoero på deira [https://www.regjeringen.no/no/dep/ud/dep/diplomatiske-forbindelser-og-protokoll/norske-utenriksstasjoner/id2991088/?expand=2991245 liste over land Noreg har diplomatiske samband med]. Mvh. [[Brukar:90sveped|90sveped]] ([[Brukardiskusjon:90sveped|diskusjon]]) 4. august 2026 kl. 16:15 (CEST) 67qfl3fj0f43d9euxn7fpuipfe6mpgu 0 23733 3664513 3090229 2026-08-04T19:22:30Z HerVal7752 105842 Malar 3664513 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd |bilete = Widerøe, LN-WEA, Embraer E190-E2 @ HEL.jpg |bilettekst = Eit av dei nye Widerøe-flya Embraer E190-E2. }} '''Widerøes Flyveselskap ASA''' er eit flyselskap eigd av [[SAS]]-gruppa. Selskapet flyg anbodsflygingar på dei norske [[kortbaneflyplass]]ane, i tillegg til at det flyg ein del kommersielle ruter innanlands (hovudbase på [[Torp]]) og til somme flyplassar i utlandet. Selskapet har ein flåte med 30 [[de Havilland Canada Dash-8|Dash 8]] [[turboprop]]fly med 39-78 seter. Widerøe hadde 1317 tilsette (årsverk) i 2004, og har hovudkontor i [[Bodø]] == Historie == [[Fil:Widerøe-dash8-2006-07-17.jpg|mini|venstre|Eit Dash 8-100 frå [[Widerøe]] i [[Mosjøen]].]] Widerøe vart starta av fem flyentusiastar i 1934, ein av dei var [[Viggo Widerøe]]. Den gongen heldt dei til på Ingierstrand utanfor Oslo. Dei aller første åra var verksemda knytt til taxi,- ambulanse-, skule- og fotoflyging. Det første flyet til Widerøe var eit [[Waco]] sjøfly. Flyet vart levert grønlakkert frå fabrikken, og den fargen har sidan vore hovudfargen til selskapet. I 1954 fekk selskapet ei kontrakt om å utføre ruteflygingar med [[sjøfly]] for [[SAS]] i Nord-Noreg. Dei flygingane vart utført med einmotors [[de Havilland Canada DHC-3 Otter|DHC-3 Otter]]-fly. Sommaren [[1968]] var selskapet med på å starte flygingar på det nye [[kortbaneflyplass|kortbanenettet]] som vart først etablert på [[Helgeland]], seinare også i [[Lofoten]], i [[Finnmark]] og på [[Vestlandet]]. Til dei flygingane vart flytypen [[de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter|Twin Otter]] nytta, etterkvart også [[de Havilland Canada DHC-7 Dash 7|Dash 7]]. I løpet av 1900-talet vart dei to flytypane skifta ut med Dash 8. Selskapet kjøpte på slutten av 1980-talet opp flyselskapet Norsk Air som hadde basen sin på Torp utanfor [[Sandefjord]]. Dette var starten på dei kommersielle flygingane til Widerøe. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{manglar kjelder|dato=2026}} == Litteratur == * Widerøe, Wiggo: ''Pionertid'', Oslo 1946. * Arnesen, Odd: ''På grønne vinger over Norge'', Oslo 1984. ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Føretak skipa i 1934]] [[Kategori:Norske flyselskap]] [[Kategori:1934 i Noreg]] 1qu71qf3e7evm1cbzucpc8dy1it68mq 0 32776 3664530 3539969 2026-08-05T06:47:21Z Ranveig 39 3664530 wikitext text/x-wiki [[Fil:Flag of Nauru.svg|mini|[[Image:FIAV 010100.svg|20px]]Det nauriske flagget. Storleikstilhøve 1:2.]] '''Det nauriske flagget''' har blå bakgrunn og ei gul horisontal line på midten. Under den gule lina er det ei kvit [[stjerne]] som symboliserer den geografiske posisjonen til Nauru rett sør for [[ekvator]]. Dei tolv spissane på stjerna symboliserer dei tolv urstammane i [[Naoero]].<ref name="Brittanica">{{cite web|last1=Smith|first1=Whitney|title=Flag of Nauru|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Nauru|website=Encyclopædia Britannica|accessdate=17. september 2014|date=19. juli 2013}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Oseaniske flagg}} {{spire|geografi}} [[Kategori:Naoero|Flagg]] [[Kategori:Oseaniske flagg|Naurisk]] 9bo8vu2pomozglirhzfyadnyfecq73s 0 46418 3664561 3663344 2026-08-05T08:45:07Z Ranveig 39 3664561 wikitext text/x-wiki {{infoboks sogefigur}} [[Fil:NAMA 3 Muses.jpg|mini|Tre muser.]] '''Musene''' ([[gresk]] Μουσαι, Mousai, frå [[protoindoeuropeisk]] *men- 'tenk', eller gresk ''Mousa'' - «rørsle») er kvinnelege skapnader frå [[gresk mytologi]] med samband til [[kunst]] og [[vitskap]]. Omgrepet er seinare blitt tekne inn i moderne europeisk andsliv og brukt om både idéar og [[kvinne]]r av kjøt og blod som har [[inspirasjon|inspirert]] [[kunstverk]]. Talet på muser varierte frå [[talet 3|tre]] til [[talet 9|ni]]. Det vert gjerne nemnd saman med dei tre [[gratiene]]. Dei opphavlege tre musene var kalla ''Mneme'' (Minne), ''Melete'' (ettertanke) og ''Aiode'' (song). Dei vert kalla dei tre attiske musene. Seinare vart mytologien kring dei utvida, og talet auka til ni. [[Hesiod]] fortel at [[Zevs]] fekk ni døtrer med [[Mnemosyne]] (Minne), og desse skulle vakte dei ni [[musiske kunstene]]. Førar for dei var skaldeguden [[Apollon]]. Namna på dei er:<ref>{{Cite journal|date=2018-10-31|title=muser|url=http://snl.no/muser|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> * ''[[Urania]]'' (namnet er knytt til himmelkvelven Ouranos), muse for [[astronomi]]. Ho er avbilda med [[globus]]. * ''Kleio'', muse for [[historie]]. Avbilda med pergamentrull og griffel. * ''Polyhymnia'' (den hymnerike) muse for [[musikk]] eller opphavleg den sfæriske musikken. * ''Thalia'', muse for [[komedie]]n, avbilda med [[maske]], krans og stav. Blir ofte blanda med ''Thaleia'', ein av gratiene. * ''Melpomene'', muse for [[tragedie]]n, med maske. * ''Therpsikhore'' (glederik dans), muse for [[dans]], med [[lyre]]. * ''Kalliope'' (fager røyst), muse for episke dikt og heltekvad. * ''Erato'', muse for kjærleiksdikting, òg med strengeinstrument. * ''Euterpe'', muse for lyrisk [[poesi]], med dobbelfløyte. Ho er òg muse for [[hyrdedikt]]. == Musiske kunstar == Frå verkeområda til musene vert dei musiske kunstene avleidd. Dei musiske kunstene vert definerte som rørslekunster, dei som syner seg i tid, ikkje i rom. Dette gjeld [[forteljing]], [[teater]], [[dans]] og [[musikk]]. Vidare sjølvsagt [[litteratur[[ og [[film]]. Alle desse skil seg frå dei plastiske kunstene (skulptur, biletkunst og anna), ved at dei er til stades i augneblinken, og så vert borte. Dei plastiske kunstene vart vakta av [[gratiene]]. Astronomi og historiefaget er sjølvsagt knytt til muse-verksemda, historia av di ho er forteljing, og astronomi av meir filosofiske årsaker. I seinantikken tenkte folk mykje på sfærisk musikk i tradisjonen etter [[Pythagoras]]. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refbetre|dato=2022}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{religionsspire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Gresk mytologi]] 0taaik8ouo2spkyw97sn55egnomie46 0 48067 3664486 3595958 2026-08-04T15:08:01Z Ranveig 39 Flikk 3664486 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Carduelis_carduelis_EM1B1001_(41169717352).jpg | bildetekst = ''C. c. carduelis'' | status_noreg =lc | status_noreg_kjelde = <ref name="adbr" /> | bilete2=European Goldfinch (Carduelis carduelis) (W1CDR0001491 BD15).ogg | bilettekst2 = Læte }} '''Stillits''' (''Carduelis carduelis'') er ein art i [[finkefamilien]] (Fringillidae) og éin av tre artar i slekta [[stillitsar]] (''Carduelis'').<ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)"/> Arten finst i det meste av [[Europa]] og er relativt talrik austover til [[Kaspihavet]], medan den blir meir sparsam lenger mot aust. Arten er ''[[livskraftig]]'' ifølge [[IUCNs raudliste]],<ref name="Collar ''et al.'' (2017)"/> men han er sterkt truga av [[krypskyttar]]verksemd i det nordvestre [[Afrika]] (spesielt i vestre [[Maghreb]]).<ref name="Khelifa ''et al.'' (2017)"/><ref name="Juana (2017)"/> I Noreg hekkar han hovudsakleg på Austlandet.<ref name="adb" /> [[Reir]]et vert ofte plassert i hagar og parkar. Det er godt kamuflert, ofte høgt i eit tre. Stillits kan leggja [[egg]] frå byrjinga av mai til godt ut i juli. == Taksonomi == Stillits består som 12 underartar, fordelt i to distinkte [[klade]]r. Nokre vel å dele disse kladene i to sjølvstendige artar; stillits {{nowrap|(''C. carduelis'')}} og auststillits {{nowrap|(''C. caniceps'')}}. Det er ikkje semje om denne delinga.<ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)"/> ''C. c. loudoni'' blei tidlegare kalla ''C. c. brevirostris'', medan ''C. c. major'' tidlegare blei kalla ''C. c. frigoris''.<ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)"/> == Biologi == [[Fil:Grey-crowned Goldfinch, Jispa, Himachal Pradesh 11-08-2013.jpg|miniatyr|venstre|''C. c. caniceps'' skil seg frå [[nominatform]]a gjennom ei gjennomgåande mørkare [[fjørdrakt]]]] [[File:Carduelis carduelis carduelis MHNT 223 Lambézellec.jpg|mini|Stillitsegg]] Stillits er liten til mellomstor i storleik. Veststillitsar blir cirka {{nowrap|10,5–13,5 cm}} lange og veg typisk kring {{nowrap|9,5–24 g}}, unnatatt ssp. ''major'' som typisk veg kring {{nowrap|22–30 g}}, medan auststillitsar gjerne blir cirka {{nowrap|13–15,5 cm}} lange og veg typisk kring {{nowrap|16–19 g}}.<ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)"/> [[Fjørdrakt]]a har stor fargeprakt, med innslag av ulike gråtonar, bleikbrunt, raudt, sitrongult, svart og kvitt.<ref name="Clement (2019)"/> Når den i tillegg er ein flink songar, er det ikkje rart at den er populær i Mellom-Europa – diverre så populær at den blir fanga og sett i bur. I forrige hundreåret var den så etterspurd som burfugl i England at det vart dreve regulær fuglehandel, og opptil 132&nbsp;000 stillitsar vart fanga på eitt år. Her i landet er stillitsen ein mindre vanleg fugl og blir mest sett om hausten og vinteren. Den streifer då omkring i små flokkar, gjerne i tettbygde stråk, og besøker byløkker og andre opne stader der det veks borre, tistel og andre høge korgplantar. [[Frø]] av slike [[ugras]]plantar som stikk opp over snøen, som [[tistel]], [[Borreslekta|borre]], [[høymol]] og andre høge ugrasplantar, er den viktigaste vinterføda til stillitsen, men òg litt bjørkefrø og [[insekt]] inngår i kosten. Fuglen er tillitsfull og lar seg ofte betrakte på nært hald. Vår og sommar er han relativt sjeldan å sjå. Han hekkar årleg fleire stader rundt Oslofjorden, og det er òg funne reir på Jæren og Lista. Det pussige namnet har stillitsen fått på grunn av lokketonane, som ofte blitt gjengitt som «stiglitt». No er ei bokstaveleg attgjeving av fuglelåtar vanskeleg, og somme fuglebøker gjengir lokketonane som «pu-ppupi-pupipupi». Varselropet er eit mjukt «ææi». Songen er ei ganske vakker, flytande kvitring som minner om kanarifugltriller, oppblanda med variantar av lokkeropet. Både hannen og hoa syng. I [[Noreg]] hekkar arten hovudsakleg kring [[Oslofjorden]] på [[Austlandet]] og, om enn meir sparsamt, i eit breitt belte rundt kysten opp til [[Trøndelag]], der den er mest talrik i områda mellom [[Trondheim]], [[Stjørdal]], [[Levanger]], [[Ørland]] og [[Hitra]], og på øya [[Grip]] utanfor [[Kristiansund]]. Streifflokkar er å sjå særleg haust og vinter i låglandet over det meste av [[Sør-Noreg]], men fuglen er meir sjeldan over [[Hardangervidda]]. Nordover frå Trøndelag blir han gradvis meir uvanlig, men ifølge [[Artsdatabanken]] er han observert heile vegen nordover til [[Den norske riksgrensa|russegrensa]]. Han er dels stand- og streiffugl, men nokre individ trekk sørover til [[kontinentet]] om vinteren. [[Reir]]et blir ofte plassert i hagar og parkar. Hoa bygger eit vakkert reir av frødun, røter, gras, mose og hår. Det er godt kamuflert, ofte høgt i eit tre. Stillitsen kan legge egg frå starten av mai til godt ut i juli, 4–6 egg som er blåkvite med brunlege flekkar som blir ruga av hoa i cirka 13 dagar. Hannen bringer mat, ungane blir fôra med oppgulp og flyg etter cirka 16 dagar. == Stillitsen i kulturell samanheng == Stillitsen er nytta av ei rekke kunstnarar i ulike samanhengar. [[Antonio Vivaldi]] skreiv ''Konsert i D-dur for fløyte'' med tilnamnet «Il Gardellino» (italiensk for stillits), der fløyta etterliknar songen frå fuglen. [[Carel Fabritius]] måla eit bilete av ein stillits i 1654, og dette bilete spelar ei viktig rolle i romanen ''Stillitsen'' (2013) av [[Donna Tartt]]. == Inndeling == Inndelinga og rekkefølgja hennar følger [[Birds of the World]] og er i samsvar med Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020).<ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)"/> Norske namn på artane følgjer [[Norsk namnekomité for fugl]] og er i samsvar med Syvertsen ''et al.'' (2008).<ref name="Syvertsen ''et al.'' (2008)"/> Namn og skildringar i parentes er ikkje offisielle namn, men berre mellombels til offisielle namn vert fastsett. {{Treliste}} * [[spurvefugler|Passeriformes]], sporvefuglar ** [[sangfugler|Passeri]], songfuglar *** [[Passerida]] **** [[Passeroidea]] ***** [[finkefamilien|Fringillidae]], finkefamilien ****** [[Fringillinae]], (sanne finkar) ****** [[Euphoniinae]], (neotropisfinkar) ****** [[Carduelinae]], (stillitsfinkar) ******* [[Coccothraustini]], (kjernebitarfinkar) ******* [[Drepanidini]], (hawaiifinkar) ******* [[Rosenfinker|Carpodacini]], rosenfinkar ******* [[Pyrrhulini]], (dompapar og nære slektningar) ******* [[Carduelini]], (stillitsar og nære slektningar) ******** ''[[Haemorhous]]'' ******** ''[[Rhodospiza]]'' ******** ''[[Rhynchostruthus]]'' ******** ''[[Chloris (zoologi)|Chloris]]'' ******** ''[[Linurgus]]'' ******** ''[[Crithagra]]'' ******** ''[[Linaria]]'' ******** ''[[Acanthis]]'' ******** ''[[Loxia]]'', krossnebbar ******** ''[[Chrysocorythus]]'' ******** ''[[stillitser|Carduelis]]'', stillitsar ********* ''C. carduelis'', stillits ********** klade '''''carduelis''''' (veststillitsar) *********** ''C. c. britannica'', [[Dei britiske øyane]], [[Frankrike|Nordvest-Frankrike]] og [[Nederland]] *********** ''C. c. carduelis'' ([[nominatform]]en), [[Skandinavia|Sør-Skandinavia]] og [[Finland|Søraust-Finland]] austover til [[Uralelva|Ural]] og sørover til [[Frankrike]], [[Italia]], [[Slovenia]], [[Romania]], [[Moldova]], nordlege [[Ukraina]] og [[Volga|Midt-Volga]] *********** ''C. c. parva'', [[Madeira]] og [[Kanariøyane]], [[Iberia]], [[Frankrike|Sør-Frankrike]], [[Balearane]], [[Marokko]] til [[Libya]] *********** ''C. c. tschusii'', [[Korsika]], [[Sardinia]] og [[Sicilia]]' *********** ''C. c. balcanica'', fra [[Balkan]] til [[Hellas]], [[Kreta]] og [[Tyrkia]] *********** ''C. c. niediecki'', [[Rhodos]], Tyrkia, Kaukasus, [[Kypros]], [[Libanon]], [[Israel]], [[Iran|Sørvest-Iran]] [[Egypt]] (Nildeltaet og [[Nildalen]]) og [[Irak|Nord-Irak]] *********** ''C. c. colchica'', [[Krimhalvøya]] og [[Kaukasus]] *********** ''C. c. loudoni'', [[Tyrkia|Øst-Tyrkia,]] [[Aserbajdsjan]] og [[Iran|Nord-Iran]] *********** ''C. c. major'', fra [[Ural|Aust-Ural]] og austover i Sibir til [[Jenisej]] og sørover til [[Altajfjella]] og [[Kasakhstan]] ********** klade '''''caniceps''''' (auststillitsar, av og til rekna som ein sjølvstendig art) *********** ''C. c. paropanisi'', [[Turkmenistan]] og [[Iran|Nordøst-Iran]] austover til [[Afghanistan]], [[elva Pamir|Pamir]], [[Tien Shan]], Kasakhstan og [[Xinjiang]] i [[Kina]] *********** ''C. c. subulata'', [[Tyrkia|Aust-Tyrkia]], [[Aserbajdsjan]] og [[Iran|Nord-Iran]] *********** ''C. c. caniceps'', [[Pakistan]], [[Kasjmir]], [[Himalaya|Nordvest-Himalaya]] austover til det sentrale [[Nepal]] og [[Xizang]] i Kina ********* ''[[sitronirisk|C. citrinella]]'' ([[monotypisk]]), sitronirisk ********* ''[[korsikairisk|C. corsicana]]'' (monotypisk), korsikairisk ******** ''[[Serinus]]'', (iriskar) ******** ''[[Spinus]]'', (sisikar) == Kjelder == *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stillits|Stillits]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 30. januar 2022.'' *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:da:Stillits|Stillits]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 30. januar 2022.'' ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/4227 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-13 }}</ref> <ref name="Clement, del Hoyo, Collar & Kirwan (2020) (2020)">Clement, P., J. del Hoyo, N. Collar, and G. M. Kirwan (2020). European Goldfinch (''Carduelis carduelis''), version 1.0. In [[Birds of the World]] (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.eurgol.01</ref> <ref name="Clement (2019)">Clement, P. (2019). European Goldfinch (''Carduelis carduelis''). I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). ''Handbook of the Birds of the World Alive''. Lynx Edicions, Barcelona. (retrieved from https://www.hbw.com/node/61359 on 30 December 2019).</ref> <ref name="Collar ''et al.'' (2017)">Collar, N., Newton, I. & Bonan, A. (2017). [http://www.hbw.com/node/52376 Finches (Fringillidae)]. I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). ''[[Handbook of the Birds of the World Alive]]''. Lynx Edicions, Barcelona</ref> <ref name="Juana (2017)">Eduardo de Juana (19 May 2017) The European Goldfinch is severely threatened by poaching in northwest Africa. I: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). ''[[Handbook of the Birds of the World Alive]]''. Lynx Edicions, Barcelona</ref> <ref name="Khelifa ''et al.'' (2017)">Khelifa, R., Zebsa, R., Amari, H., Mellal, M.K., Bensouilah, S., Laouar, A. & Mahdjoub, H. (2017) Unravelling the drastic range retraction of an emblematic songbird of North Africa: potential threats to Afro-Palearctic migratory birds. ''Scientific Reports 7'': '''1092'''.</ref> <ref name="Syvertsen ''et al.'' (2008)">Syvertsen, P. O., Ree, V., Hansen, O. B., Syvertsen, Ø., Bergan, M., Kvam, H., Viker, M. & Axelsen, T. 2008. Virksomheten til [[Norsk navnekomité for fugl]] (NNKF) 1990-2008. [http://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ Norske navn på verdens fugler]. ''[[Norsk Ornitologisk Forening]]''. [http://www.birdlife.no www.birdlife.no] (publisert 22.5.2008). Besøkt 2016-08-07</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/28855 |tittel = Fugler: Vurdering av stillits Carduelis carduelis for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Stokke BG, Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R og Strøm H |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} {{språkvask}} == Bakgrunnsstoff == {{commons|Carduelis carduelis}} {{wikispecies|Carduelis carduelis}} * [http://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?art_id=183 Norsk ornitologisk forening om stillits] {{autoritetsdata}} [[Kategori:Finkefamilien]] [[Kategori:Fuglar i Noreg]] n9dcignb1krd683kw6v2brxytklebsh 0 48318 3664485 3360843 2026-08-04T15:05:26Z Ranveig 39 artslenkjer 3664485 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Carduelis cannabina 1 (Martin Mecnarowski).jpg | bilettekst = Tornirisk (hann){{foto|Martin Mecnarowski}} | bilete2 = Female-linnet.jpg | bilettekst2 = Hoe | status_noreg =lc | status_noreg_kjelde = <ref name="adbr" /> }} '''Tornirisk''' (''Linaria cannabina'') er ein fugl i [[finkefamilien]]. Han finst i Nord-Afrika, Europa og Asia. I Noreg [[hekking|hekkar]] han for det meste i låglandet på Austlandet, langs sørlandskysten og i Rogaland og Hordaland.<ref name="adb" /> [[Fil:Carduelis cannabina-young in nest.jpg|mini|venstre|Torniriskungar i reiret i Slovenia.]] Hoa byggjer [[reir]] og legg 3-6 [[egg]]. Under ruginga vert ho mata av hannen. Etter 11-12 døgn vert ungane klekt. Dei blir i reiret 11-12 døgn og vert mata med ugrasfrø. To kull er truleg vanleg. Tornirisk er ein [[trekkfugl]] som reiser i september til november. Han overvintrar i Sør-Europa. Vårtrekket skjer i mars-april. == Kjelder == ;Referansar {{reflist|refs= <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/204598 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-14 }}</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/28865 |tittel = Fugler: Vurdering av tornirisk Linaria cannabina for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Stokke BG, Dale S, Jacobsen K-O, Lislevand T, Solvang R og Strøm H |henta = 2022-03-14 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{artslenkjer}} {{commons|Carduelis cannabina}} {{wikispecies|Carduelis cannabina}} * [http://www.birdlife.no/fuglekunnskap/fugleatlas/index.php?art_id=216 Norsk ornitologisk forening - tornirisk] {{biologispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fuglar i Noreg]] [[Kategori:Finkefamilien]] [[Kategori:Trekkfuglar]] htx0zep5fs456qzgnpf356o52bsbt2t 14 72302 3664535 2779241 2026-08-05T06:52:39Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Nauru]]; la til [[Kategori:Naoero]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664535 wikitext text/x-wiki {{Commonskat|People of Nauru}} [[Kategori:Oseanarar]] [[Kategori:Naoero]] [[Kategori:Folk etter nasjonalitet]] inw3q5496oa254cuxnzhmctcsvm6uvq 0 81102 3664577 3664233 2026-08-05T10:33:45Z TU-nor 12071 3664577 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua| |taksonomi_WD=ja | bilete= Ophrys insectifera.jpg| | biletstorleik= 220px| | bilettekst= ''Ophrys insectifera''. Blomen liknar ei hoflue. Arten finst i Noreg.| }} '''Orkidéfamilien''' (eller marihandfamilien) er ein [[biologisk familie|familie]] i [[aspargesordenen]]. Han er den største familien med [[blomstrande plantar]], som omfattar om lag 22-25&nbsp;000 artar i nesten 900 [[biologisk slekt|slekter]].<ref>[http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 8, June 2007]</ref> Han er [[Kosmopolitisk utbreiing|utbreidd over heile verda]] og har representantar i alle [[habitat]]typar bortsett frå på isbrear. Fleire av slektene har meir enn 1000 artar. [[Vaniljeslekta]] er medlem av familien. == Utbreiing == Orkidear finst overalt i verda. Hovudvekta av orkideane finst i [[tropisk klima|tropiske strok]], men dei finst overalt frå øyer nær [[Antarktis]] til [[Nord-Europa]]. * [[Latin-Amerika]]: 250-270 slekter * [[Asia]] (tropisk): 260-300 slekter * [[Afrika]] (tropisk): 230-270 slekter * [[Oseania]]: 50-70 slekter * [[Europa]] og Nord-[[Asia]]: 40-60 slekter * [[Nord-Amerika]]: 20-25 slekter I Noreg finn ein 20 slekter med 32 artar og ein del underartar. Dei finst i heile landet. == Klassifisering == Orkideane utgjer familien Orchidaceae i ordenen Asparagales. Av di familien er so stor er det noko usemje om dei innbyrdes tilhøva i familien, men i dag reknar ein fem underfamiliar. Underfamilien [[Epidendroidea]] er den største, med ca. 15&nbsp;000 artar i 400 slekter. Den fyrste som klassifiserte orkidear var [[Carl von Linné]], som registrerte åtte slekter i 1753. Orkideane vart plasserte i sin eigen familie av [[Antoine Laurent de Jussieu|de Jussieu]] i 1789, og fire av underfamiliane kom på 1830-talet, klassifisert av [[John Lindley]], orkideklassifiseringas far. Den nyaste store klassifiseringa er gjort av Robert Louis Dressier, og det er denne me fylgjer her. Det er fem [[underfamilie|underfamiliar]], som alle er [[monofyletisk]]e. Utover det er mykje usikkert. Dressier si klassifisering er basert på utsjånad, og genetikk har synt at mange av dei lågare inngrupperingane er [[parafyletisk]]e. Attåt vert meir enn hundre nye artar skildra i året, som gjer arbeidet enno vanskelegare. * '''[[Apostasioideae]]''': 16 artar i 2 slekter, finst i [[Asia|Sørvest-Asia]]. ** '''[[Cypripedioideae]]''': 115 artar i 6 slekter (1 i Noreg), finst i hovudsak i tempererte sonar, somme frå [[tropisk]]e område i [[Amerika]] ** Monandrae: *** '''[[Vanilloideae]]''': 180 artar i 15 slekter og, finst i fuktige tropeområde og det austlege [[Nordamerika]]. **** '''[[Epidendroideae]]''': ca. 15&nbsp;000 artar i over 400 slekter (8 i Noreg). Finst over heile verda. **** '''[[Orchidoideae]]''': 3&nbsp;630 artar i 108 slekter (9 i Noreg). Finst over heile verda. Underfamiliane over står i tilhøve til einannan som spesifisert i [[APG-systemet]]. Alle underfamiliane ligg på same «nivå». Di mindre intendert ein familie er, di tidlegare skilde han seg frå dei andre utviklingsmessig. == Skildring == Alle orkidear er eittfrøblada, slik [[lilje]]r og alle typar [[gras]] òg er. Difor går alle nervane i blada parallelt frå bladfestet og møtest i spissen av bladet. Alle orkideblomar er [[symmetri i biologi|symmetriske]] om ein vertikal akse. Dei har fem [[kronblad]], ofte med sterke fargar, pluss ei «leppe», som er eit omdanna kronblad. Utsjånaden kan variera enormt, og mange orkideblomar vert rekna som svært vakre. == Livssyklus == Som alle plantar har orkidear generasjonsveksling mellom ein [[haploid]] gametofyttgenerasjon, og ein [[diploid]] sporofyttgenerasjon. Orkidear er karplantar, so det er sporofytten som er den synlege planten. Alle artar lever i [[symbiose]] med [[sopp]] i minsto ein del av livssyklusen. Hjå alle artar treng [[frø]]et næring frå sopp. === Forplanting === Orkideane har veldig ulike og spesialiserte [[pollinering]]sstrategiar, men hovudvekta nyttar [[insekt]] pollinering. Mange artar er avhengige av ein einaste insektart. Dei slepp difor alt [[pollen]]et på ein gong, sidan det kan gå lenge mellom kvar vitjing. Dei fleste insektpollinerande artane lokkar insekt med fargar og lukt, men få har [[nektar]]. Hjå slekta ''[[Ophrys]]'' liknar blomen på hoa til den pollinerande insektarten, og produserer ofte holege [[kjønn]]s[[feromonar]]. Pollenet vert overført medan hannen freistar [[paring|para]] seg. Arten ''Ophrys insectifera'' (flugeblom) liknar på ei ho-[[fluge]], og finst i [[Nordland]] og på Søraustlandet. Somme artar vert vitja av [[orkidefluge]]r, som treng stoff som orkideen skil ut for å produsera feromon. Somme artar fangar insektet inni blomen. Pollen vert overført når insektet forlèt planten. Somme artar [[sjølvpollinering|sjølvpollinerer]], og somme forplantar seg ukjøna. == Levekår == [[Fil:Neottia nidus-avis plants.jpg|mini|''Neottia nidus-avis'' har ikkje [[klorofyll]]. Arten finst i Noreg.]] Flest alle orkideartar er [[epifyttar]] (veks på andre plantar), og somme av desse er heilt eller delvis [[parasitt]]iske. Somme artar driv ikkje fotosyntese. Desse er heilt parasittiske, anten på høgare plantar eller på sopp. Somme artar veks i [[mose]] på steinar, og somme er ''[[terrale]]'' (veks på jord). == Orkidear i Noreg == Orkidear finst i heile Noreg. I [[Artsdatabanken]] er det registrert 32 artar frå 20 ulike slekter. I tillegg er det registrert ein del underartar.<ref name="adb"/> Liste over orkideartar og underartar i Noreg. Vitskaplege namn står i kursiv, norske namn i parentes: * [[Narrmarihandslekta|''Anacamptis'' (narrmarihandslekta)]] ** [[Narrmarihand|''A. morio'' (narrmarihand)]] * [[Skogfrueslekta|''Cephalanthera'' (skogfrueslekta)]] ** [[Kvit skogfrue|''C. longifolia'' (kvit skogfrue)]] ** [[Raud skogfrue|''C. rubra'' (raud skogfrue)]] * [[Fjellkurleslekta|''Chamorchis'' (fjellkurleslekta)]] ** [[Fjellkurle|''C. alpina'' (fjellkurle)]] * [[Korallrotslekta|''Corallorhiza'' (korallrotslekta)]] ** [[Korallrot|''C. trifida'' (korallrot)]] * [[Mariskoslekta|''Cypripedium'' (mariskoslekta)]] ** [[Marisko|''C. calceolus'' (marisko)]] * [[Marihandslekta|''Dactylorhiza'' (marihandslekta)]] ** [[Engmarihand|''D. incarnata'' (engmarihand)]] *** [[Grasmarihand|''D. incarnata'' ssp. ''incarnata'' (grasmarihand)]] *** [[Dynemarihand|''D. incarnata'' ssp. ''coccinea'' (dynemarihand)]] *** [[Blodmarihand|''D. incarnata'' var. ''cruenta'' (blodmarihand)]]{{efn|ikkje lenger rekna som underart, men som varietet<ref name="lid8"/> ** [[Bleikmarihand|''D. maculata'' (bleikmarihand)]] *** [[Skogmarihand|''D. maculata'' ssp. ''fuchsii'' (skogmarihand)]] *** [[Flekkmarihand|''D. maculata'' ssp. ''maculata'' (flekkmarihand)]] ** [[Kongsmarihand|''D. majalis'' (kongsmarihand)]] *** [[Lappmarihand|''D. majalis'' ssp. ''lapponica'' (lappmarihand)]] *** [[Purpurmarihand|''D. majalis'' ssp. ''purpurella'' (purpurmarihand)]] *** [[Smalmarihand|''D. majalis'' ssp. ''sphagnicola'' (smalmarihand)]] ** [[Stormarihand|''D. praetermissa'' (stormarihand)]]{{efn|Berre få einskildfunn i herbariebelegg.}} ** [[Systermarihand|''D. sambucina'' (systermarihand)]] ** [[Grønkurle|''D. viridis'' (grønkurle)]]{{efn|Grønkurle var tidlegare rekna til slekta ''Coeloglossum'': ''C. viride''.}} *** [[Islandsgrønkurle|''D. viridis'' ssp. ''islandica'' (islandsgrønkurle)]] *** [[Smågrønkurle|''D. viridis'' ssp. ''viridis'' (smågrønkurle)]] * [[Flangreslekta|''Epipactis'' (flangreslekta)]] ** [[Raudflangre|''E. atrorubens'' (raudflangre)]] ** [[Breiflangre|''E. helleborine'' (breiflangre)]] *** [[Skogbreiflangre|''E. helleborine'' ssp. ''helleborine'' (skogbreiflangre)]] *** [[Dyneflangre|''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'' (dyneflangre)]] ** [[Myrflangre|''E. palustris'' (myrflangre)]] * [[Huldreblomslekta|''Epipogium'' (huldreblomslekta)]] ** [[Huldreblom|''E. aphyllum'' (huldreblom)]] * [[Knerotslekta|''Goodyera'' (knerotslekta)]] ** [[Knerot|''G. repens'' (knerot)]] * [[Brudesporeslekta|''Gymnadenia'' (brudesporeslekta)]]{{efn|Brudespore og praktbrudespore var tidlegare rekna som underartar.}} ** [[Brudespore|''G. conopsea'' (brudespore)]] ** [[Praktbrudespore|''G. densiflora'' (praktbrudespore)]] * [[Myggblomslekta|''Hammarbya'' (myggblomslekta)]] ** [[Myggblom|''H. paludosa'' (myggblom)]]{{efn|Myggblom var tidlegare rekna til slekta ''Malaxis'': ''M. paludosa''.}} * [[Honningblomslekta|''Herminium'' (honningblomslekta)]] ** [[Honningblom|''H. monorchis'' (honningblom)]] * [[Feittbladslekta|''Liparis'' (feittbladslekta)]] ** [[Feittblad|''L. loeselii'' (feittblad)]]{{efn|Rekna som regionalt utdøydd i Noreg.}} * [[Sibirnattfiolslekta|''Lysiella'' (sibirnattfiolslekta)]] ** [[Sibirnattfiol|''L. oligantha'' (sibirnattfiol)]]{{efn|Sibirnattfiol blir av mange rekna til slekta ''Platanthera'': ''P. oligantha''.}} * [[Knottblomslekta|''Malaxis'' (knottblomslekta)]] ** [[Knottblom|''M. monophyllos'' (knottblom)]]{{efn|Knottblom var ei tid rekna til slekta ''Microstylis'': ''M. monophyllos''.}} * [[Fuglereirslekta|''Neottia'' (fuglereirslekta)]] ** [[Småtviblad|''N. cordata'' (småtviblad)]]{{efn|name=tviblad|Småtviblad og stortviblad var tidlegare rekna til slekta ''Listera'': ''L. cordata'' og ''L. ovata''.}} ** [[Plantearten fuglereir|''N. nidus-avis'' (fuglereir)]] ** [[Stortviblad|''N. ovata'' (stortviblad)]]{{efn|name=tviblad}} * [[Svartkurleslekta|''Nigritella'' (svartkurleslekta)]] ** [[Svartkurle|''N. nigra'' (svartkurle)]]{{efn|Svartkurle blir av mange no rekna til slekta ''Gymnadenia'': ''G. nigra''.}} * [[Flugeblomslekta|''Ophrys'' (flugeblomslekta)]] ** [[Flugeblom|''O. insectifera'' (flugeblom)]] * [[Vårmarihandslekta|''Orchis'' (vårmarihandslekta)]] ** [[Vårmarihand|''O. mascula'' (vårmarihand)]] * [[Nattfiolslekta|''Platanthera'' (nattfiolslekta)]] ** [[Nattfiol|''P. bifolia'' (nattfiol)]] *** [[Heinattfiol|''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'' (heinattfiol)]] *** [[Skognattfiol|''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'' (skognattfiol)]] ** [[Grov nattfiol|''P. chlorantha'' (grov nattfiol)]] * [[Kvitkurleslekta|''Pseudorchis'' (kvitkurleslekta)]] ** [[Kvitkurle|''P. albida'' (kvitkurle)]] ** [[Fjellkvitkurle|''P. straminea'' (fjellkvitkurle)]] Denne klassifiseringa er henta frå den norske nettstaden Artsdatabanken og skil seg noko frå ein del andre klassifiseringar. {{notat}} == Orkidear i Nord-Europa == Andre slekter som er representerte i Norden: * ''[[Amerorchis]]'' ** ''[[Amerorchis rotundifolia|A. rotundifolia]]'' * [[Norneslekta|''Calypso'' (norneslekta)]] ** [[Plantearten norne|''C. bulbosa'' (norne)]] * [[Islandsnattfiolslekta|''Limnorchis'' (islandsnattfiolslekta)]] ** [[Islandsnattfiol|''L. hyperborea'' (islandsnattfiol)]] * [[Krutbrennarslekta|''Neotinea'' (krutbrennarslekta)]] ** [[krutbrennar|''N. ustulata'' (krutbrennar)]] * [[Skrueaksslekta|''Spiranthes'' (skrueaksslekta)]] ** [[skrueaks|''S. spiralis'' (skrueaks)]] På Dei britiske øyane finn vi òg: * ''[[Himantoglossum]]'' ** ''[[Himantoglossum hircinum|H. hircinum]]'' * ''[[Serapias]]'' ** ''[[Serapias lingua|S. lingua]]'' ** ''[[Serapias parviflora|S. parviflora]]'' I [[Baltikum]] finst dessutan: * ''[[Hemipilia]]'' ** ''[[Hemipilia cucullata|H. cucullata]]'' I [[Benelux]] finn vi: * ''[[Limodorum]]'' ** ''[[Limodorum abortivum|L. abortivum]]'' == Bilete == Bilete av dei fleste norske orkideartane. <gallery> Fil:Orchis_morio_plants.jpg|Narrmarihand Fil:Cephalanthera rubra 02 Luxemburg.jpg|Raud skogfrue Fil:Chamorchis alpina flowers.jpg|Fjellkurle Fil:Corallorrhiza trifida 01 mg-k.jpg|Korallrot Fil:Dactylorhiza incarnata 150508.jpg|Engmarihand Fil:Dactylorhiza maculata Norway.jpg|Flekkmarihand Fil:Dactylorhiza purpurella - Northern marsh orchid 1.jpg|Purpurmarihand Fil:Dactylorhiza sambucina Rheinland-Pfalz 03.jpg|Systermarihand Fil:Epipactis atrorubens Saarland 39.jpg|Raudflangre Fil:Epipactis helleborine plant2 110703.jpg|Breiflangre Fil:Epipactis palustris 230705.jpg|Myrflangre Fil:Epipogium aphyllum.jpg|Huldreblom Fil:Goodyera-repens-mgk2.jpg|Knerot Fil:Hammarbya paludosa Niedersachsen 01.jpg|Myggblom Fil:Herminium monorchis (plants).jpg|Honningblom Fil:Liparis loeselii.jpeg|Feittblad Fil:Listera cordata inflore2.jpg|Småtviblad Fil:Listera ovata Saarland 03.jpg|Stortviblad Fil:Neottia nidus-avis Saarland 010.jpg|Fuglereir Fil:Brunkulla2.JPG|Svartkurle Fil:Ophrys insectifera 050505.jpg|Flugeblom Fil:Orchis mascula Saarland 133.jpg|Vårmarihand Fil:Platanthera bifolia.jpg|Nattfiol Fil:Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg|Grov nattfiol Fil:Pseudorchis albida 010706.jpg|Kvitkurle </gallery> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger delvis på «[[:en:Orchid|Orchid]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. juli 2008.'' {{refslutt}} == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59440 |tittel = Artsdatabanken |besøksdato = 2026-08-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> </references> {{refslutt}} ---- {{artslenkjer}} {{biologispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aspargesordenen]] [[Kategori:Orkidéfamilien| ]] m5zv6a2gg2mc88ssdfncxirq9cgvrcs 0 83127 3664557 3663608 2026-08-05T08:39:03Z Ranveig 39 Rett. 3664557 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | bilete = Vespula_germanica_Richard_Bartz.jpg | bilettekst = [[Tyskkvefs]] (''Vespula germanica''), ein stikkekvefs | rekkje = Arthropoda | underrekkje = Hexapoda | klasse = Insecta | underklasse = Pterogyta | infraklasse = Neoptera | orden = Hymenoptera | klassifisert_av=Linné, 1758 | underordenar = Symphyta, Apocrita }} '''Vepsar''', '''kvefsar''' eller '''årevenger''' (Hymenoptera) er ein stor [[biologisk orden|orden]] insekt med membranøse venger ein lett kan sjå blodårene i. Gruppa omfattar mellom anna [[bie]]r, [[stikkekvefsar]], [[humler]] og [[maur]] og er truleg den tredje største gruppa insekt i verda. Det er beskrive over 125 000 ulike artar årevenger, men truleg er det totale artstalet langt høgare. Det gjeld òg dei 1292 artane som er registrerte i Noreg. == Kjenneteikn == Dei fleste årevenger har to par gjennomsiktige venger, der dei bakerste er små og fest til dei første med krokar. Antennene er velutvikla og finst i fleire variantar. Munndelane er som oftast forlenga, og som regel modifiserte til å ta opp nektar frå [[blome|blomar]]. Likevel har dei som regel funksjonelle mandiblar, det vil seie tyggjekjever. Hjå bier har ''labium'' (underleppa) fått vekse ut eit par para flikstrukturar som kallast ''glossae'' og ''paraglossae''. Det siste segmentet på mellomkroppen er redusert og samanvakse med første bakkroppssegment. Hoer har nesten alltid ein ''ovipositor'', eit eggleggingsorgan som hjå mange artar er omdanna til ein stikke- eller sagebrodd. == Kjønn == Eit særtrekk ein finn i årevengene (og i somme [[borkbille]]r) er den ''haplo-diploide'' måten å fastsetja kjønn på. Individ som er [[diploidi|diploide]] (har [[kromosom]]a sine arrangert i par) veks opp til hoer, medan [[haploidi|haploide]] individ (med halvparten så mange kromosom) veks opp til hannar. Dette tyder i praksis at befrukta egg alltid vert hoer, medan ubefrukta egg som klekkast likevel vert til hannar. Dette systemet har ført til at hoer av årevenger faktisk deler meir genmateriale med systrene sine enn dei gjer med sitt eige avkom, i alle fall målt i prosent. Ifølgje [[Bill Hamilton]]s [[slektskapsseleksjon]]steori er dette årsaka til at så mange av dei er [[eusosialitet|eusosiale]]. == Levesett == [[Fil:ES-1853.jpg|venstre|mini|240px|[[Maur]] lever i samfunn.]] Årevenger er aktive insekt med [[holometaboli|fullstendig forvandling]]. Larvane manglar bein og er ofte kvite og blaute. Dei er ofte parasittiske eller parasittoide, viss dei ikkje bur i eit bol og får mat hjå søskena sine (som hjå maur og bier). Det verkar som årevenger har ein evolusjonær tendens til å danna [[eusosialitet|eusosiale]] samfunn, det vil seie koloniar med fleire ulike [[kaste|kastar]] av morfologisk ulike individ som er spesialtilpassa ulike oppgåver. Som regel er det ei sentral dronning i ein koloni som produserer mengder av døtrer til å henta mat, fora larvar og forsvara bolet. Frå tid til annan vert det produsert nye dronningar og hannar, som svermar før hannane døyr og dronningane grunnlegg nye koloniar. Årevengehoer kan lagra sæd i kroppen sin og bruka han til å befrukta egga sine med heile resten av livet. == Evolusjon og systematikk == Dei eldste fossile årevengene er frå [[trias]]tida for 207-220 millionar år sidan og var [[plantekvefs]]ar som høyrde til [[biologisk familie|familien]] ''[[Xyelidae]]''. Dei første fossilane frå sosiale årevengegrupper dukka opp i [[krittida]]. Som regel har ein delt årevengene opp i to underordenar, ''[[Symphyta]]'' ([[plantekvefs]]ar) og ''[[Apocrita]]'' (andre kvefsar, [[bie]]r, [[humler]] og [[maur]]). Grunnlaget for dette er den såkalla ''kvefsetalja'', innsnøringa dyra har mellom mellom- og bakkroppen, som er unik for ''Apocrita''. Med [[fylogenetisk systematikk]] har ein derimot gått litt vekk frå dette systemet. Ein reknar nemleg med at ''Apocrita'' oppstod frå ''Symphyta''-familien ''[[Orussidae]]'', noko som fører til at ''Symphyta'' vert [[parafyletisk]]. == Systematisk inndeling == Vepsar er tradisjonelt delt inn i to grupper (underordenar), planteveps og stilkveps. {{treliste}} * '''Vepsar''' (Hymenoptera) (veps, humler og maur med fleire) ** [[Plantevepsar|Symphyta]] Plantevepsar; har ein sylindrisk kropp utan innsnøring i «midja», desse er rekna som dei mest primitive vepsane. Det er (truleg) rundt 750 artar, fordelt på 11 familiar, i Norrg. [[Bladvepsar]] (Tenthredinidae) er den største av desse med om lag 650 artar. Nyare forsking viser at gruppen plantevepser er ei [[parafyletisk gruppe]]. Det vil seia at [[stilkvepsar|stilkvepsane]] stammer frå ei av gruppenen av plantevepsar.<ref>[[Tree of Life Web Project]]. 1995. [http://tolweb.org/Hymenoptera/8232/1995.01.01 ''Hymenoptera. Wasps, ants, bees, and sawflies.'']</ref> *** [[Cephoidea]] – (blant anna: [[halmvepser]]) *** [[Megalodontoidea]] – (blant anna: [[spinnvepser]]; [[Megalodontesidae]]) *** [[Orussoidea]] *** [[Siricoidea]] (? trevepsar) – (blant anna: [[bartrevepsar]]; [[lauvtrevepsar]]) *** [[Tenthredinoidea]] – (blant anna: [[bladvepsar]]; [[rosebladvepsar]]; [[Pergidae]]; [[barvepsar]]; [[klubbvepsar]]) *** [[Xyeloidea]] ** [[stilkvepsar|Apocrita]] stilkvepsar; har som namnet skildrar ei «midje» med innsnøring. Det finst truleg meir enn {{nowrap|7 000}} artar, fordelt på 56 familiar, i Norge. Gruppa er vidare delt inn i to delgrupper. *** [[parasittvepsar|Parasitica]], parasittvepsar eller snyltevepsar (parafyletisk); dominert av [[snyltevepsar|snyltevepsane]] (Ichneumonidae) med (truleg) noko slikt som 4&nbsp;000 artar i Noreg. Dei vaksne vepsane er fredelege og kan ikkje stikka menneske. Dei et [[pollen]] og [[nektar]]. Desse vepsene er [[parasittar]] i larvestadiet. Dei legg egg i andre smådyr (vertsdyr), og larvane veks opp som parasittar i vertsdyret. Dei er det ein kallar ''parasitoidar'', [[parasittisme|parasittar]] som får næringa si utan å hindra det normale livet til verten i stor grad i byrjinga, men døden er sluttresultatet for verten. **** [[Ichneumonoidea]] – (blant anna: [[Darwinvepsar]]; [[Braconidae]]) **** [[Stephanoidea]] **** [[Trigonalyoidea]] **** [[Megalyroidea]] **** [[Evanioidea]] **** [[Ceraphronoidea]] – (blant anna: [[Ceraphronidae]]; [[Megaspilidae]]) **** [[Protoctrupoidea]] – (blant anna: [[Proctotrupidae]]; [[Diapriidae]]) **** [[Cynipoidea]] – (blant anna: [[gallevepser]]; [[Figitidae]]; [[Ibaliidae]]) **** [[Chalcidider]] (Calcaoidea) – (blant anna: [[fikenvepsar]]; [[Chalcidae]]; [[dvergsnyltevepsar]]<!-- Mymaridae -->; [[Eulophidae]]; [[Torymidae]]; [[Trichogrammatidae]]) **** [[Platygasteroidea]] *** [[broddvepser|Aculeata]], broddvepsar; er vepsar med ein brodd, men ikkje alle stikk. Fleire av vepsane i denne gruppa er [[sosiale insekt]] som lever i store insektsamfunn. Arbeidarane i desse samfunna er hoer som vanlegvis ikkje er forplantingsdyktige, [[eggleggningsrøyr]]et er omdanna til ein stikkebrodd. Det finst omtrent 600 artar, fordelt på 21 familiar, i Noreg. **** [[Chrysidoidea]] – (blant anna: [[gullvepsar]] ; [[Bethylidae]]; [[Dryinidae]]) **** [[Sphecoidea]] – (blant anna: [[gravevepsar]]) **** [[Vespoidea]] – (blant anna: [[stikkvepsar]]; [[maur]]; [[Sapygidae]]; [[vegvepsar]]; [[maurveps]]; [[Scoliidae]]) **** [[Apoidea]] – (blant anna: [[humler]]; [[honningbier]]; [[Andrenidae]]; [[Colletidae]]) == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer 2002 * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Hymenopt.htm Norsk Entomologisk Forening] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hymenoptera|Hymenoptera]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. mars 2008.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger| ]] [[Kategori:Insekt]] gthqr3modc3i80x9syc2ylf2cgjwjqw 3664558 3664557 2026-08-05T08:39:50Z Ranveig 39 /* Systematisk inndeling */ 3664558 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua | bilete = Vespula_germanica_Richard_Bartz.jpg | bilettekst = [[Tyskkvefs]] (''Vespula germanica''), ein stikkekvefs | rekkje = Arthropoda | underrekkje = Hexapoda | klasse = Insecta | underklasse = Pterogyta | infraklasse = Neoptera | orden = Hymenoptera | klassifisert_av=Linné, 1758 | underordenar = Symphyta, Apocrita }} '''Vepsar''', '''kvefsar''' eller '''årevenger''' (Hymenoptera) er ein stor [[biologisk orden|orden]] insekt med membranøse venger ein lett kan sjå blodårene i. Gruppa omfattar mellom anna [[bie]]r, [[stikkekvefsar]], [[humler]] og [[maur]] og er truleg den tredje største gruppa insekt i verda. Det er beskrive over 125 000 ulike artar årevenger, men truleg er det totale artstalet langt høgare. Det gjeld òg dei 1292 artane som er registrerte i Noreg. == Kjenneteikn == Dei fleste årevenger har to par gjennomsiktige venger, der dei bakerste er små og fest til dei første med krokar. Antennene er velutvikla og finst i fleire variantar. Munndelane er som oftast forlenga, og som regel modifiserte til å ta opp nektar frå [[blome|blomar]]. Likevel har dei som regel funksjonelle mandiblar, det vil seie tyggjekjever. Hjå bier har ''labium'' (underleppa) fått vekse ut eit par para flikstrukturar som kallast ''glossae'' og ''paraglossae''. Det siste segmentet på mellomkroppen er redusert og samanvakse med første bakkroppssegment. Hoer har nesten alltid ein ''ovipositor'', eit eggleggingsorgan som hjå mange artar er omdanna til ein stikke- eller sagebrodd. == Kjønn == Eit særtrekk ein finn i årevengene (og i somme [[borkbille]]r) er den ''haplo-diploide'' måten å fastsetja kjønn på. Individ som er [[diploidi|diploide]] (har [[kromosom]]a sine arrangert i par) veks opp til hoer, medan [[haploidi|haploide]] individ (med halvparten så mange kromosom) veks opp til hannar. Dette tyder i praksis at befrukta egg alltid vert hoer, medan ubefrukta egg som klekkast likevel vert til hannar. Dette systemet har ført til at hoer av årevenger faktisk deler meir genmateriale med systrene sine enn dei gjer med sitt eige avkom, i alle fall målt i prosent. Ifølgje [[Bill Hamilton]] sin [[slektskapsseleksjon]]steori er dette årsaka til at så mange av dei er [[eusosialitet|eusosiale]]. == Levesett == [[Fil:ES-1853.jpg|venstre|mini|240px|[[Maur]] lever i samfunn.]] Årevenger er aktive insekt med [[holometaboli|fullstendig forvandling]]. Larvane manglar bein og er ofte kvite og blaute. Dei er ofte parasittiske eller parasittoide, viss dei ikkje bur i eit bol og får mat hjå søskena sine (som hjå maur og bier). Det verkar som årevenger har ein evolusjonær tendens til å danna [[eusosialitet|eusosiale]] samfunn, det vil seie koloniar med fleire ulike [[kaste|kastar]] av morfologisk ulike individ som er spesialtilpassa ulike oppgåver. Som regel er det ei sentral dronning i ein koloni som produserer mengder av døtrer til å henta mat, fora larvar og forsvara bolet. Frå tid til annan vert det produsert nye dronningar og hannar, som svermar før hannane døyr og dronningane grunnlegg nye koloniar. Årevengehoer kan lagra sæd i kroppen sin og bruka han til å befrukta egga sine med heile resten av livet. == Evolusjon og systematikk == Dei eldste fossile årevengene er frå [[trias]]tida for 207-220 millionar år sidan og var [[plantekvefs]]ar som høyrde til [[biologisk familie|familien]] ''[[Xyelidae]]''. Dei første fossilane frå sosiale årevengegrupper dukka opp i [[krittida]]. Som regel har ein delt årevengene opp i to underordenar, ''[[Symphyta]]'' ([[plantekvefs]]ar) og ''[[Apocrita]]'' (andre kvefsar, [[bie]]r, [[humler]] og [[maur]]). Grunnlaget for dette er den såkalla ''kvefsetalja'', innsnøringa dyra har mellom mellom- og bakkroppen, som er unik for ''Apocrita''. Med [[fylogenetisk systematikk]] har ein derimot gått litt vekk frå dette systemet. Ein reknar nemleg med at ''Apocrita'' oppstod frå ''Symphyta''-familien ''[[Orussidae]]'', noko som fører til at ''Symphyta'' vert [[parafyletisk]]. == Systematisk inndeling == Vepsar er tradisjonelt delt inn i to grupper (underordenar), planteveps og stilkveps. {{treliste}} * '''Vepsar''' (Hymenoptera) (veps, humler og maur med fleire) ** [[Plantevepsar|Symphyta]] Plantevepsar; har ein sylindrisk kropp utan innsnøring i «midja», desse er rekna som dei mest primitive vepsane. Det er (truleg) rundt 750 artar, fordelt på 11 familiar, i Norrg. [[Bladvepsar]] (Tenthredinidae) er den største av desse med om lag 650 artar. Nyare forsking viser at gruppen plantevepser er ei [[parafyletisk gruppe]]. Det vil seia at [[stilkvepsar|stilkvepsane]] stammer frå ei av gruppene av plantevepsar.<ref>[[Tree of Life Web Project]]. 1995. [http://tolweb.org/Hymenoptera/8232/1995.01.01 ''Hymenoptera. Wasps, ants, bees, and sawflies.'']</ref> *** [[Cephoidea]] – (blant anna: [[halmvepser]]) *** [[Megalodontoidea]] – (blant anna: [[spinnvepser]]; [[Megalodontesidae]]) *** [[Orussoidea]] *** [[Siricoidea]] (? trevepsar) – (blant anna: [[bartrevepsar]]; [[lauvtrevepsar]]) *** [[Tenthredinoidea]] – (blant anna: [[bladvepsar]]; [[rosebladvepsar]]; [[Pergidae]]; [[barvepsar]]; [[klubbvepsar]]) *** [[Xyeloidea]] ** [[stilkvepsar|Apocrita]] stilkvepsar; har som namnet skildrar ei «midje» med innsnøring. Det finst truleg meir enn {{nowrap|7 000}} artar, fordelt på 56 familiar, i Norge. Gruppa er vidare delt inn i to delgrupper. *** [[parasittvepsar|Parasitica]], parasittvepsar eller snyltevepsar (parafyletisk); dominert av [[snyltevepsar|snyltevepsane]] (Ichneumonidae) med (truleg) noko slikt som 4&nbsp;000 artar i Noreg. Dei vaksne vepsane er fredelege og kan ikkje stikka menneske. Dei et [[pollen]] og [[nektar]]. Desse vepsene er [[parasittar]] i larvestadiet. Dei legg egg i andre smådyr (vertsdyr), og larvane veks opp som parasittar i vertsdyret. Dei er det ein kallar ''parasitoidar'', [[parasittisme|parasittar]] som får næringa si utan å hindra det normale livet til verten i stor grad i byrjinga, men døden er sluttresultatet for verten. **** [[Ichneumonoidea]] – (blant anna: [[Darwinvepsar]]; [[Braconidae]]) **** [[Stephanoidea]] **** [[Trigonalyoidea]] **** [[Megalyroidea]] **** [[Evanioidea]] **** [[Ceraphronoidea]] – (blant anna: [[Ceraphronidae]]; [[Megaspilidae]]) **** [[Protoctrupoidea]] – (blant anna: [[Proctotrupidae]]; [[Diapriidae]]) **** [[Cynipoidea]] – (blant anna: [[gallevepser]]; [[Figitidae]]; [[Ibaliidae]]) **** [[Chalcidider]] (Calcaoidea) – (blant anna: [[fikenvepsar]]; [[Chalcidae]]; [[dvergsnyltevepsar]]<!-- Mymaridae -->; [[Eulophidae]]; [[Torymidae]]; [[Trichogrammatidae]]) **** [[Platygasteroidea]] *** [[broddvepser|Aculeata]], broddvepsar; er vepsar med ein brodd, men ikkje alle stikk. Fleire av vepsane i denne gruppa er [[sosiale insekt]] som lever i store insektsamfunn. Arbeidarane i desse samfunna er hoer som vanlegvis ikkje er forplantingsdyktige, [[eggleggningsrøyr]]et er omdanna til ein stikkebrodd. Det finst omtrent 600 artar, fordelt på 21 familiar, i Noreg. **** [[Chrysidoidea]] – (blant anna: [[gullvepsar]] ; [[Bethylidae]]; [[Dryinidae]]) **** [[Sphecoidea]] – (blant anna: [[gravevepsar]]) **** [[Vespoidea]] – (blant anna: [[stikkvepsar]]; [[maur]]; [[Sapygidae]]; [[vegvepsar]]; [[maurveps]]; [[Scoliidae]]) **** [[Apoidea]] – (blant anna: [[humler]]; [[honningbier]]; [[Andrenidae]]; [[Colletidae]]) == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * Brusca & Brusca: ''Invertebrates'' Sinauer 2002 * [http://www.entomologi.no/norskeinsekter/NorskeInsektfamilier/Hymenopt.htm Norsk Entomologisk Forening] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hymenoptera|Hymenoptera]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. mars 2008.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Årevenger| ]] [[Kategori:Insekt]] 34bi5rwgyygjncgwsrgogt0z9g83l05 0 111927 3664470 3436339 2026-08-04T13:30:02Z Tollef Salemann 125828 komi i moskvaregionen er vel litt anakronistisk 3664470 wikitext text/x-wiki {{Infoboks elv |namn =Moskvaelva |bilete = Moscow 05-2017 img13 Krymsky Bridge.jpg |bilettekst = |kart = Moskvarivermap.png |karttekst = Moskvaelva i nedslagsfeltet til [[Volga]] |utspring = |munning = [[Oka]] |land = Russland |lengd =502 |middelvassføring = 95.7 |nedslagsfelt = 17600 }} '''Moskvaelva''' ([[russisk språk|russisk]] Москва́-река́, eller berre Москва) er ei [[elv]] i [[Moskva oblast|Moskva]] og [[Smolensk oblast]] i [[Russland]] og ei av sideelvane til [[Oka]] frå venstre. Elva er 502 km lang og har eit [[nedslagsfelt]] på {{areal|17600}}. == Etymologi == Byen [[Moskva]] er kalla opp etter elva. Opphavet til namnet er ukjend, men det finst fleire teoriar.<ref>Russisk: [http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ Om opphavet til ''Moskva''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027063411/http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ |date=2007-10-27 }}</ref>. Ein teori føreslår at namnet kjem frå eit [[finsk-ugriske språk|finsk-ugrisk språk]], der namnet tyder «mørk» og «uklår», eller, alternativt, er kopla til eit dyr, og tyder i så fall «ku-elva» eller «bjørneelva». Ein annan teori hevdar at ordet er ei omforming av det [[mongolsk]]e ordet ''mushka'', som tyder «vridd» eller «vinkla». Namnet kan også ha sitt opphav i såkalla [[w:en:Dnieper-Oka language|dneprbaltiske]] språk. == Hydrologi == [[Fil:Borodinsky Bridge, Moscow.jpg|mini|venstre|200px|[[Borodinskijbrua]]]] Elva er 503 km lang og har eit nedslagsfelt på {{areal|17600}}. Det samla fallet hennar er 155 meter og maksimumdjupet før bygrensa til Moskva er tre meter, og opp til seks meter nedanfor.<ref>Russisk: Энциклопедия "Москва", M, 1997 (''Encyclopedia of Moscow'', Moscow, 1997)</ref>. Normalt frys elva til i november-desember og vert isfri att seint i mars. I sentrum av Moskva kan elva stundom fryse til. Det absolutte vassnivået i sentrum av Moskva er 120,0 meter over havet (gjennomsnitt sidan andre verdskrigen). Den høgaste vassnivået som er registrert her var i 1908 då elva stod 127,25 meter over havet<ref name="BM">Russisk: Носарев В.А., Скрябина, Т.А., "Мосты Москвы", М, "Вече", 2004, стр.194 (''Bridges of Moscow'', 2004, p.194) ISBN 5-9533-0183-9</ref>. == Vasstilførsel == Dei største sideelvane hennar er [[Ruza]], [[Istra]], [[Jauza]], [[Pakhra]] og [[Severka]]. Vasstilførselen er estimert til 61 % snøsmelting, 12 % regn og 27 grunnvatn. Etter at [[Moskvakanalen]] stod ferdig i 1937 har Moskvaelva òg teke imot ein del av vatnet frå Øvre [[Volga]]. Dette har ført til jamn tilførsel av vatn for sikker elvetransport, som tidlegare kunne stoppe opp under sommartørken. Middelvassføringa hennar, inkludert vatnet frå Volga, varierer frå 38 m³/s nær [[Zvenigorod]] til 250 m³/s ved munningen i Oka. Straumfarten varierer med årstida, frå 0,1 m/s (vinter) til 1,5-2,0 m/s (mai). == Byar == [[Fil:Moskva River Boat.jpg|mini|Båtar på Moskvaelva nær [[Luzjniki]] med [[Novodevitsjyklosteret]] i bakgrunnen]] [[Moskva]], hovudstaden i Russland, ligg på begge sider av elva. Elva renn òg gjennom byane [[Mozjajsk]], [[Zvenigorod]], [[Zjukovskij i Moskva oblast|Zjukovskij]], [[Bronnitsy]], [[Voskresensk]] og ved munningen i Oka ligg [[Kolomna]]. I 2007 var det 49 bruer over Moskvaelva og kanalane hennar i innanfor bygrensa til Moskva. Den første brua i stein, [[Bolsjoj Kammenyj-brua]], vart reist i [[1692]]. Innanfor byen er elva 120-200 meter brei. Det smalaste punktet er like nedanfor murane til [[Kreml]]. Drikkevatn for Moskva vert henta frå fem stasjonar i Moskvaelva og reservoar i Øvre Volga (nord og nordvest for byen). == Øyar == Kanalar, bygd innanfor bygrensene til Moskva, dannar ei rekkje øyar. Nokre av desse har namn på russisk, medan andre ikkje har namn i det heile. Dei store, permanente øyane (frå aust til vest) er: * [[Serebrjany Bor]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Tatarskaja Poima]], ofte kalla [[Mnevniki]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Baltsjug]], òg kalla Bolotny Ostrov, ligg like utanfor Kreml. Øya oppstod då [[Vodootvodny-kanalen]] vart bygd i 1780-åra og har ikkje eit offisielt namn på russisk. Moskovittane kallar ho uformelt «Bolotny Ostrov». * Ei folketom øy nord for [[Nagatino]] * Tre folketomme øyar aust for [[Nagatinskij Zaton]], knytt saman av [[Pererva]]-demninga og slusesystem. <gallery bilettekst="Various uses of the embankments within the city of Moscow"> Fil:Moskova_kremlin.jpg|[[Kreml]] sett frå Moskvaelva Fil:Moscow-River-StSavior-1639.jpg|[[Frelseren Kristus-katedralen|Katedral]] og [[Gorkijparken]] Fil:Moscow, Berezhkovskaya embankment, 12.jpg|Bustadhus Fil:Moscow Frunzenskaya Embankment at Pushkinsky Bridge 08-2016.jpg|Forsvarsdepartementet Fil:Moscow PowerStation K05.jpg|Kraftverk Fil:Moscow river 1.jpg|Moskvaelva ved Kreml </gallery> == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moskva River|Moskva River]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. oktober 2008.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Moskva River}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elvar i Russland]] [[Kategori:Elvar i Moskva oblast]] [[Kategori:Moskva]] [[Kategori:Elvar i Smolensk oblast]] m08lwi0rs95tczoeyga1mp8enh9e902 3664484 3664470 2026-08-04T15:02:42Z Ranveig 39 Tok ut lenkje til enwiki 3664484 wikitext text/x-wiki {{Infoboks elv |namn =Moskvaelva |bilete = Moscow 05-2017 img13 Krymsky Bridge.jpg |bilettekst = |kart = Moskvarivermap.png |karttekst = Moskvaelva i nedslagsfeltet til [[Volga]] |utspring = |munning = [[Oka]] |land = Russland |lengd =502 |middelvassføring = 95.7 |nedslagsfelt = 17600 }} '''Moskvaelva''' ([[russisk språk|russisk]] Москва́-река́, eller berre Москва) er ei [[elv]] i [[Moskva oblast|Moskva]] og [[Smolensk oblast]] i [[Russland]] og ei av sideelvane til [[Oka]] frå venstre. Elva er 502 km lang og har eit [[nedslagsfelt]] på {{areal|17600}}. == Etymologi == Byen [[Moskva]] er kalla opp etter elva. Opphavet til namnet er ukjend, men det finst fleire teoriar.<ref>Russisk: [http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ Om opphavet til ''Moskva''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027063411/http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ |date=2007-10-27 }}</ref>. Ein teori føreslår at namnet kjem frå eit [[finsk-ugriske språk|finsk-ugrisk språk]], der namnet tyder «mørk» og «uklår», eller, alternativt, er kopla til eit dyr, og tyder i så fall «ku-elva» eller «bjørneelva». Ein annan teori hevdar at ordet er ei omforming av det [[mongolsk]]e ordet ''mushka'', som tyder «vridd» eller «vinkla». Namnet kan også ha sitt opphav i såkalla dneprbaltiske språk. == Hydrologi == [[Fil:Borodinsky Bridge, Moscow.jpg|mini|venstre|200px|[[Borodinskijbrua]]]] Elva er 503 km lang og har eit nedslagsfelt på {{areal|17600}}. Det samla fallet hennar er 155 meter og maksimumdjupet før bygrensa til Moskva er tre meter, og opp til seks meter nedanfor.<ref>Russisk: Энциклопедия "Москва", M, 1997 (''Encyclopedia of Moscow'', Moscow, 1997)</ref>. Normalt frys elva til i november-desember og vert isfri att seint i mars. I sentrum av Moskva kan elva stundom fryse til. Det absolutte vassnivået i sentrum av Moskva er 120,0 meter over havet (gjennomsnitt sidan andre verdskrigen). Den høgaste vassnivået som er registrert her var i 1908 då elva stod 127,25 meter over havet<ref name="BM">Russisk: Носарев В.А., Скрябина, Т.А., "Мосты Москвы", М, "Вече", 2004, стр.194 (''Bridges of Moscow'', 2004, p.194) ISBN 5-9533-0183-9</ref>. == Vasstilførsel == Dei største sideelvane hennar er [[Ruza]], [[Istra]], [[Jauza]], [[Pakhra]] og [[Severka]]. Vasstilførselen er estimert til 61 % snøsmelting, 12 % regn og 27 grunnvatn. Etter at [[Moskvakanalen]] stod ferdig i 1937 har Moskvaelva òg teke imot ein del av vatnet frå Øvre [[Volga]]. Dette har ført til jamn tilførsel av vatn for sikker elvetransport, som tidlegare kunne stoppe opp under sommartørken. Middelvassføringa hennar, inkludert vatnet frå Volga, varierer frå 38 m³/s nær [[Zvenigorod]] til 250 m³/s ved munningen i Oka. Straumfarten varierer med årstida, frå 0,1 m/s (vinter) til 1,5-2,0 m/s (mai). == Byar == [[Fil:Moskva River Boat.jpg|mini|Båtar på Moskvaelva nær [[Luzjniki]] med [[Novodevitsjyklosteret]] i bakgrunnen]] [[Moskva]], hovudstaden i Russland, ligg på begge sider av elva. Elva renn òg gjennom byane [[Mozjajsk]], [[Zvenigorod]], [[Zjukovskij i Moskva oblast|Zjukovskij]], [[Bronnitsy]], [[Voskresensk]] og ved munningen i Oka ligg [[Kolomna]]. I 2007 var det 49 bruer over Moskvaelva og kanalane hennar i innanfor bygrensa til Moskva. Den første brua i stein, [[Bolsjoj Kammenyj-brua]], vart reist i [[1692]]. Innanfor byen er elva 120-200 meter brei. Det smalaste punktet er like nedanfor murane til [[Kreml]]. Drikkevatn for Moskva vert henta frå fem stasjonar i Moskvaelva og reservoar i Øvre Volga (nord og nordvest for byen). == Øyar == Kanalar, bygd innanfor bygrensene til Moskva, dannar ei rekkje øyar. Nokre av desse har namn på russisk, medan andre ikkje har namn i det heile. Dei store, permanente øyane (frå aust til vest) er: * [[Serebrjany Bor]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Tatarskaja Poima]], ofte kalla [[Mnevniki]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Baltsjug]], òg kalla Bolotny Ostrov, ligg like utanfor Kreml. Øya oppstod då [[Vodootvodny-kanalen]] vart bygd i 1780-åra og har ikkje eit offisielt namn på russisk. Moskovittane kallar ho uformelt «Bolotny Ostrov». * Ei folketom øy nord for [[Nagatino]] * Tre folketomme øyar aust for [[Nagatinskij Zaton]], knytt saman av [[Pererva]]-demninga og slusesystem. <gallery bilettekst="Various uses of the embankments within the city of Moscow"> Fil:Moskova_kremlin.jpg|[[Kreml]] sett frå Moskvaelva Fil:Moscow-River-StSavior-1639.jpg|[[Frelseren Kristus-katedralen|Katedral]] og [[Gorkijparken]] Fil:Moscow, Berezhkovskaya embankment, 12.jpg|Bustadhus Fil:Moscow Frunzenskaya Embankment at Pushkinsky Bridge 08-2016.jpg|Forsvarsdepartementet Fil:Moscow PowerStation K05.jpg|Kraftverk Fil:Moscow river 1.jpg|Moskvaelva ved Kreml </gallery> == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moskva River|Moskva River]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. oktober 2008.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Moskva River}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elvar i Russland]] [[Kategori:Elvar i Moskva oblast]] [[Kategori:Moskva]] [[Kategori:Elvar i Smolensk oblast]] 5s4v9818qt57omdsr6pqcdhkv3jr258 3664487 3664484 2026-08-04T15:09:33Z Ranveig 39 Typ. 3664487 wikitext text/x-wiki {{Infoboks elv |namn =Moskvaelva |bilete = Moscow 05-2017 img13 Krymsky Bridge.jpg |bilettekst = |kart = Moskvarivermap.png |karttekst = Moskvaelva i nedslagsfeltet til [[Volga]] |utspring = |munning = [[Oka]] |land = Russland |lengd =502 |middelvassføring = 95.7 |nedslagsfelt = 17600 }} '''Moskvaelva''' ([[russisk språk|russisk]] Москва́-река́, eller berre Москва) er ei [[elv]] i [[Moskva oblast|Moskva]] og [[Smolensk oblast]] i [[Russland]] og ei av sideelvane til [[Oka]] frå venstre. Elva er 502 km lang og har eit [[nedslagsfelt]] på {{areal|17600}}. == Etymologi == Byen [[Moskva]] er kalla opp etter elva. Opphavet til namnet er ukjend, men det finst fleire teoriar.<ref>Russisk: [http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ Om opphavet til ''Moskva''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027063411/http://www.north-moscow.ru/article/fact/origin-word/ |date=2007-10-27 }}</ref> Ein teori føreslår at namnet kjem frå eit [[finsk-ugriske språk|finsk-ugrisk språk]], der namnet tyder «mørk» og «uklår», eller, alternativt, er kopla til eit dyr, og tyder i så fall «ku-elva» eller «bjørneelva». Ein annan teori hevdar at ordet er ei omforming av det [[mongolsk]]e ordet ''mushka'', som tyder «vridd» eller «vinkla». Namnet kan også ha sitt opphav i såkalla dneprbaltiske språk. == Hydrologi == [[Fil:Borodinsky Bridge, Moscow.jpg|mini|venstre|200px|[[Borodinskijbrua]]]] Elva er 503 km lang og har eit nedslagsfelt på {{areal|17600}}. Det samla fallet hennar er 155 meter og maksimumdjupet før bygrensa til Moskva er tre meter, og opp til seks meter nedanfor.<ref>Russisk: Энциклопедия "Москва", M, 1997 (''Encyclopedia of Moscow'', Moscow, 1997)</ref> Normalt frys elva til i november-desember og vert isfri att seint i mars. I sentrum av Moskva kan elva stundom fryse til. Det absolutte vassnivået i sentrum av Moskva er 120,0 meter over havet (gjennomsnitt sidan andre verdskrigen). Den høgaste vassnivået som er registrert her var i 1908 då elva stod 127,25 meter over havet.<ref name="BM">Russisk: Носарев В.А., Скрябина, Т.А., "Мосты Москвы", М, "Вече", 2004, стр.194 (''Bridges of Moscow'', 2004, p.194) ISBN 5-9533-0183-9</ref> == Vasstilførsel == Dei største sideelvane hennar er [[Ruza]], [[Istra]], [[Jauza]], [[Pakhra]] og [[Severka]]. Vasstilførselen er estimert til 61 % snøsmelting, 12 % regn og 27 grunnvatn. Etter at [[Moskvakanalen]] stod ferdig i 1937 har Moskvaelva òg teke imot ein del av vatnet frå Øvre [[Volga]]. Dette har ført til jamn tilførsel av vatn for sikker elvetransport, som tidlegare kunne stoppe opp under sommartørken. Middelvassføringa hennar, inkludert vatnet frå Volga, varierer frå 38 m³/s nær [[Zvenigorod]] til 250 m³/s ved munningen i Oka. Straumfarten varierer med årstida, frå 0,1 m/s (vinter) til 1,5-2,0 m/s (mai). == Byar == [[Fil:Moskva River Boat.jpg|mini|Båtar på Moskvaelva nær [[Luzjniki]] med [[Novodevitsjyklosteret]] i bakgrunnen]] [[Moskva]], hovudstaden i Russland, ligg på begge sider av elva. Elva renn òg gjennom byane [[Mozjajsk]], [[Zvenigorod]], [[Zjukovskij i Moskva oblast|Zjukovskij]], [[Bronnitsy]], [[Voskresensk]] og ved munningen i Oka ligg [[Kolomna]]. I 2007 var det 49 bruer over Moskvaelva og kanalane hennar i innanfor bygrensa til Moskva. Den første brua i stein, [[Bolsjoj Kammenyj-brua]], vart reist i [[1692]]. Innanfor byen er elva 120-200 meter brei. Det smalaste punktet er like nedanfor murane til [[Kreml]]. Drikkevatn for Moskva vert henta frå fem stasjonar i Moskvaelva og reservoar i Øvre Volga (nord og nordvest for byen). == Øyar == Kanalar, bygd innanfor bygrensene til Moskva, dannar ei rekkje øyar. Nokre av desse har namn på russisk, medan andre ikkje har namn i det heile. Dei store, permanente øyane (frå aust til vest) er: * [[Serebrjany Bor]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Tatarskaja Poima]], ofte kalla [[Mnevniki]]. Skild frå fastlandet i 1930-åra. * [[Baltsjug]], òg kalla Bolotny Ostrov, ligg like utanfor Kreml. Øya oppstod då [[Vodootvodny-kanalen]] vart bygd i 1780-åra og har ikkje eit offisielt namn på russisk. Moskovittane kallar ho uformelt «Bolotny Ostrov». * Ei folketom øy nord for [[Nagatino]] * Tre folketomme øyar aust for [[Nagatinskij Zaton]], knytt saman av [[Pererva]]-demninga og slusesystem. <gallery bilettekst="Various uses of the embankments within the city of Moscow"> Fil:Moskova_kremlin.jpg|[[Kreml]] sett frå Moskvaelva Fil:Moscow-River-StSavior-1639.jpg|[[Frelseren Kristus-katedralen|Katedral]] og [[Gorkijparken]] Fil:Moscow, Berezhkovskaya embankment, 12.jpg|Bustadhus Fil:Moscow Frunzenskaya Embankment at Pushkinsky Bridge 08-2016.jpg|Forsvarsdepartementet Fil:Moscow PowerStation K05.jpg|Kraftverk Fil:Moscow river 1.jpg|Moskvaelva ved Kreml </gallery> == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Moskva River|Moskva River]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. oktober 2008.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat|Moskva River}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elvar i Russland]] [[Kategori:Elvar i Moskva oblast]] [[Kategori:Moskva]] [[Kategori:Elvar i Smolensk oblast]] jplugaxrn7z14l5hzql23dqsno94lt1 10 126568 3664567 909400 2026-08-05T09:13:28Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Mal:Landdata Nauru]] til [[Mal:Landdata Naoero]] 909400 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|land visdata</noinclude>}}} | alias = Nauru | flagg alias = Flag of Nauru.svg | storleik = {{{storleik|}}} | namn = {{{namn|}}} | altlenkje = {{{altlenkje|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | omdir1 = NRU </noinclude> }} malh3d6wbuwj4nkgv6lutzaknvzdej8 3664570 3664567 2026-08-05T09:14:37Z Ranveig 39 3664570 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|land visdata</noinclude>}}} | alias = Naoero | flagg alias = Flag of Nauru.svg | storleik = {{{storleik|}}} | namn = {{{namn|}}} | altlenkje = {{{altlenkje|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | omdir1 = NRU </noinclude> }} b3zp1j5fo88fqeelvvpui31rhmir0n6 0 138252 3664512 2519842 2026-08-04T19:20:14Z HerVal7752 105842 Malar 3664512 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Fonnafly AS''' er eit flyselskap som har taxiflyging og sightseeing som hovudaktivitet, men som òg driv med lasteflyging, mastemontering, betongflyging, overvaking, foto-, film- og reportasjeflyging med meir. Selskapet vart skipa i 1970 og har hovudbase i [[Rosendal]] i [[Kvinnherad]]. Det har avdelingar i [[Bergen]], på [[Voss]] og ved [[Fornebu]] utanfor [[Oslo]]. Selskapet opererer tre [[sjøfly]] av typen ''Cessna 206'' og eitt [[amfibiefly]] av typen ''Cessna 208'' samt fire [[helikopter]] av type ''Robinson R-44'', ''EC-120B'' og ''AS-350B3''. Selskapet er verksamt heile året, men frå kring 15. oktober til 15. april er det berre helikopteravdelinga som er i verksemd. Fonnafly Sjø AS vart skild ut frå Fonnafly AS som eige selskap i 1990. Dette selskapet var eit reint sjøflyselskap fram til 1. april 2004, då det fekk løyve til å operera helikopter. To helikopter av typen Robinson R44 vart etter dette tekne i bruk ut frå basar på [[Flesland]] og [[Bergen]]. Frå 2005 har det òg drive helikopter med utspring frå [[Voss]]. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:no:Fonnafly|Fonnafly]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 13. september 2009.'' * [http://www.fonnafly.no Nettsidene til Fonnafly.] {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske flyselskap]] [[Kategori:Samferdsle i Kvinnherad]] [[Kategori:Skipingar i 1970]] mv5q3r3ysan8w9qrqo2ljx5rjxb88go 0 140179 3664503 3548879 2026-08-04T18:41:33Z ~2026-43155-72 157595 Fiksa skrivefeil 3664503 wikitext text/x-wiki '''Leidulf''' er eit mannsnamn av norrønt opphav. Det har [[namnedag]] den [[9. oktober]]. Det norrøne ''Leiðulfr'' er sett saman av ''leið'', 'lei, veg', og ''ulfr'', '[[ulv]]'. Leidulv, Leiulf, Leiulv, Leidolf, Leiel, Leiul og Leiu er andre skrivemåtar av namnet. I 2009 var det 171 nordmenn som heitte Leidulf og 81 som heitte Leidulv. == Namneberarar == * [[Leidulf Hafsmo]] (f. 1934), norsk diktar og musikar * [[Leidulv Risan]] (f. 1948), norsk manusforfattar og regissør * [[Leidulf Melve]] (f. 1972), norsk historikar == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Leidulf|Leidulf]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 9. oktober 2009.'' ** ''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' {{namn ssb}} </div> [[Kategori:Mannsnamn]] [[Kategori:Førenamn av norrønt opphav]] [[Kategori:Namn knytte til dyr]] lnnbg2zlig3l05jmzfiojan1r583g9e 0 144279 3664536 3109464 2026-08-05T06:53:28Z Ranveig 39 Malar 3664536 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Our Airline''' (‘Vårt Flyselskap’), stifta 4 september 2006, er eit [[Nauru|naurisk]] [[flyselskap]]. == Kodar == * '''''IATA.''''': ON * '''''ICAO.''''': RON * '''''Call-sign''''': OUR AIRLINE == Flåte == '''''Our Airline''''' driv og administrerer to ''[[Boeing 737]]''. == Flyruter == * ''Brisbane – Honiara – Nauru – Tarawa'' * ''Tarawa – Nadi'' * ''Brisbane – Norfolk'' * ''Newcastle – Norfolk'' * ''Sydney – Norfolk'' * ''Melbourne – Norfolk'' == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{transportspire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 2006]] [[Kategori:Nauriske flyselskap]] skk9x2fs2y75ao5t8vce7x353zukq0r 3664537 3664536 2026-08-05T06:54:14Z Ranveig 39 Fmt. 3664537 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Our Airline''' (‘Vårt Flyselskap’), stifta 4 september 2006, er eit [[Nauru|naurisk]] [[flyselskap]]. == Kodar == * '''''IATA.''''': ON * '''''ICAO.''''': RON * '''''Call-sign''''': OUR AIRLINE == Flåte == Our Airline driv og administrerer to [[Boeing 737]]-fly. == Flyruter == * ''Brisbane – Honiara – Naoero – Tarawa'' * ''Tarawa – Nadi'' * ''Brisbane – Norfolk'' * ''Newcastle – Norfolk'' * ''Sydney – Norfolk'' * ''Melbourne – Norfolk'' == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{transportspire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 2006]] [[Kategori:Nauriske flyselskap]] d6o5ntlghqtauw5ex27w7a5yz2wcu9i 3664538 3664537 2026-08-05T06:54:41Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Our Airline]] til [[Nauru Airlines]] 3664537 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Our Airline''' (‘Vårt Flyselskap’), stifta 4 september 2006, er eit [[Nauru|naurisk]] [[flyselskap]]. == Kodar == * '''''IATA.''''': ON * '''''ICAO.''''': RON * '''''Call-sign''''': OUR AIRLINE == Flåte == Our Airline driv og administrerer to [[Boeing 737]]-fly. == Flyruter == * ''Brisbane – Honiara – Naoero – Tarawa'' * ''Tarawa – Nadi'' * ''Brisbane – Norfolk'' * ''Newcastle – Norfolk'' * ''Sydney – Norfolk'' * ''Melbourne – Norfolk'' == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{transportspire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 2006]] [[Kategori:Nauriske flyselskap]] d6o5ntlghqtauw5ex27w7a5yz2wcu9i 3664540 3664538 2026-08-05T07:01:15Z Ranveig 39 Oppdat. etter en: 3664540 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Nauru Airlines''', tidlegare kjent som Our Airline og Air Nauru, er eit nasjonalt [[flyselskap]] på [[Naoero]]. Det har base på [[Nauru International Airport]].<ref name="FI">{{cite news | title= Directory: World Airlines | work= [[Flight International]] | page= 60 | date= 2007-04-10}}</ref> Air Nauru blei stifta 17. september 1969,<ref>Aero - Sammelwerk der Luftfahrt (Aviation Magazine, Germany), issue: 192, 1987</ref> og var i drift frå 14. februar 1970.<ref name="Skwawk">[http://www.adastron.com/squawkid/squawk-1.htm A brief flying history of Brisbane Airport] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024233758/http://www.adastron.com/squawkid/squawk-1.htm |date=24. oktober 2007 }} retrieved 2007-09-22.</ref><ref>[http://www.adastron.com/squawkid/h1vhbiz.htm Image of VH-BIZ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605122556/http://www.adastron.com/squawkid/h1vhbiz.htm |date=5. juni 2007 }} retrieved 2007-09-22.</ref> Etter at Nauru Airlines var gått konkurs blei det relansert som Our Airline 14. oktober 2006.<ref name="FI" /> Our Airline blei omdøypt til Nauru Airlines 1. august 2014.<ref>{{Cite web |title=Nauru Air Corporation announces "NAURU AIRLINES" - The Government of the Republic of Nauru |url=https://www.nauru.gov.nr/government-information-office/media-release/nauru-air-corporation-announces-%E2%80%9Cnauru-airlines%E2%80%9D.aspx |access-date=2026-01-11 |website=www.nauru.gov.nr}}</ref> == Kodar == * '''''IATA.''''': ON * '''''ICAO.''''': RON * '''''Call-sign''''': OUR AIRLINE == Flåte == Our Airline driv og administrerer to [[Boeing 737]]-fly. == Flyruter == * ''Brisbane – Honiara – Naoero – Tarawa'' * ''Tarawa – Nadi'' * ''Brisbane – Norfolk'' * ''Newcastle – Norfolk'' * ''Sydney – Norfolk'' * ''Melbourne – Norfolk'' ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{transportspire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 2014]] [[Kategori:Nauriske flyselskap]] f4kvd760ym2xlr7zjtvjjej87qrhjzg 0 146643 3664472 3646267 2026-08-04T13:40:09Z Tollef Salemann 125828 /* Kristen bodskap i heiden drakt */ 3664472 wikitext text/x-wiki {{infoboks bygning}} '''Hylestad stavkyrkje''' i [[Setesdal]] vart riven på 1600-talet, og det er ikkje mykje ein veit om denne [[Stavkyrkje|stavkyrkja]] i dag. Men stavkyrkja er likevel vidgjeten på grunn av Sigurd Fåvnesbanemotiva på den eine av dei to kyrkjeportalane som vart teken vare på ved at dei vart sette inn i andre bygningar, og difor kunne innlemmast i samlingane til [[Kulturhistorisk museum|Universitetets Oldsaksamling]] i Oslo på 1800-talet. Båe portalane frå Hylestad stavkyrkje er rikt utskorne. Den eine portalen («Hylestad I»), ein etter måten låg og liten portal, har ein serie av illustrasjonar av hendingar som kan kjennast att frå skildringane av [[Sigurd Fåvnesbane]]s drap av den store ormen Fåvne og smeden Regin i den norrøne [[Volsungesoga]], nedskriven på 1200-talet, og i «heltedikta» i diktsamlinga [[Den eldre Edda]]. Det er ikkje kjent kvar i stavkyrkja denne portalen stod. Den andre portalen, som har det langt meir vanlege motivet for stavkyrkjeportalar, ranker ut av gapet på rovdyrhovud nedst på kvar vange, kan ha vore vestportalen i kyrkja. ==Soga om Sigurd Fåvnesbane på Hylestadportalen== [[Fil:Hylestad I, left.jpg|mini|venstre|Venstre portalvange, «Hylestad I»]] [[Fil:Hylestad I, right.jpg|mini|Høgre portalvange, «Hylestad I»]] Serien med scener som gjeld [[Sigurd Fåvnesbane]] («Sigurd Fåvne-drepar») finst på båe portalvangane på den eine av portalane, kalla Hylestad I, og skal lesast frå nedst på høgre vangen og oppetter, med framhald nest på venstre vangen og oppetter. På den høgre vangen byrjar soga med ein scene som syner korleis smeden Regin, som er Sigurds fosterfar, smir eit sverd for Sigurd; medhjelparen dreg smiebelgen. I medaljongen over høgg Sigurd dette sverdet i ambolten for å sjå om det held mål. Men sverdet brest, og halve klinga fell til jorda framfor føtene på Regin. Men Regin har allereie retta merksemda si mot brotstykka av det store sverdet som Sigurd hadde fått av far sin, og som Sigurd vil ha Regin til å smi om. Dette sverdet hadde far til Sigurd hadde fått av guden Odin, og det var òg guden Odin som var skuld i at det brotna under ein strid som kosta faren livet. Regin smidde det om til eit nytt sverd som stetta alle dei krava Sigurd hadde til eit dugande sverd. I scenen over nyttar Sigurd dette sverdet til å drepe ormen Fåvne, som kjem mot han ovanfrå. Fåvne, som var Regins bror, hadde ein gullskatt som Regin meinte å ha rett til, og ville at Sigurd skulle drepe Fåvne for at dei kunne få tak i skatten, som Sigurd henta i hola til Fåvne etterpå. Regin og Fåvne hadde dessutan broren Oter, som gudane Odin, Loke og Høne hadde drepe ved eit tidlegare høve. Skatten var den skadebota som gudane måtte ut med til far til Oter og brørne hans på grunn av dette drapet. Gullet hadde gudane skaffa seg ved ved svikefull åtferd. Ei scene på portalen frå den nedrivne Lardal (Svarstad) stavkyrkje refererer seg til denne skadebota ved å syne skinnet av den flådde Oter tildekka av gull, slik det er skildra i Volsungasoga. På den venstre vangen av Hylestadportalen er det synt korleis Sigurd steiker hjarta til ormen Fåvne over eit bål medan Regin søv. Sigurd får blod frå hjarta på fingeren, og sleikar blodet i seg, med den verknaden at han kan skjøne kva fuglane i treet over hovudet på han pratar om. På den måten får Sigurd nyss i at Regin kjem til å drepe han for å slå kloa i gullskatten, som er lasta opp på Sigurds hest; hesten står med skattkista på ryggen attmed treet. I scena over treet er synt korleis Sigurd drep Regin, fosterfaren sin; blodspruten står ut or munnen på drapsofferet. Scena øvst på den venstre portalvangen framstiller ein annan person i soga, Gunnar, som vart kasta i ormegarden. Han spelar på harpa si for å få dei giftige ormane til å søve, og slik berge livet, men utan å lukkast. Denne hendinga høyrer kronologisk til seinare i soga, og difor skil eit horisontalt mønster denne scena frå bileta som gjeld Sigurd. Då den øvste parten av portalen er gått tapt, veit me ikkje korleis (eller om) motiva på dei to portalvangane har vore samanbundne, eller kvar ormen Fåvne kjem frå. Det kan tenkast at den øvste, manglande parten av portalen har synt at det er ein samanheng mellom det Gunnar fekk røyne i ormegarden på den venstre vangen, og det som hende med ormen Fåvne på høgre vangen. ==Kristen bodskap i heiden drakt== [[File:Sö 101, Ramsund.jpg|thumb|[[Sigurdsristinga]] på Ramsundsberget i Sverige]] [[File:Sigurd.svg|thumb|Teikning av Sigurdsristinga: Sigurd drep ormen Fåvne (5), steiker ormehjarta og sleiker i seg blodet (1), skjønar språket til fuglane i treet (2) og halshøgg smeden Regin (3) medan hesten står med gullskatten på ryggen (4). Dyret (6) kan vere Regins og Fåvnes bror Oter, drepe av gudane tidlegare. Runeinnskrifta på ormen Fåvne: «Sigrid gjorde denna bro, Alriks moder Orms dotter, för själen Holmgers Sigröds fader hennes make.»]] Motiv frå Volsungediktinga er òg å sjå i annan kristen mellomalderkontekst, mellom anna på kyrkjeinventar, stavkyrkjeportalar frå Austad i Setesdal, frå den nyss nemnde Lardal (Svarstad) i Vestfold, frå Vegusdal i Aust-Agder, frå Mæl i Tinn, og frå [[Nesland stavkyrkje]], og er dessuten å sjå i folkekunsten. Balladar med "Sjur Svein" (Sigurd Fåvnesbane) var populære blant kvedarar i Telemark og Setesdal. Stort sett same motivet som på portalen frå Hylestad stavkyrkje i Setesdal er dessutan å sjå som kristen helleristing med runeinnskrift, den såkalla [[Sigurdsristinga]], på ei bergflate ved Ramsundet i Jäders sokn i Södermanland i [[Sverige]] (''Södermanlands runinskrifter 101''), og på andre steinmonument frå [[vikingtid]]/tidleg [[Mellomalderen|mellomalder]] i Sverige. Det har vore hevda at dette er heidne motiv som vert nytta i kristen samanheng av di dei var særs populære i både heiden og kristen tid, og at Sigurd Fåvnesbane, ved å drepe den kjempestore ormen Fåvne, har vore sett på som ein helt som kunne samanliknast med dei kristne, mytiske drakedreparane som vart rekna som helgenar. Men det kan vere meir sannsynleg at både helleristinga på Ramsundberget, volsungmotiva på stavkyrkjeportalane, Volsungsagaen og den «heltediktinga» i Den eldre Edda som gjeld same tema, målber kristne bodskap på ein annan måte enn at Sigurd vart rekna som helt. Volsungediktinga skildrar to herskerætter som utslettar ikkje berre seg sjølv og kvarandre, men dessuten slike heidne mytologiske skapnader som til dømes Fåvne, Oter og Regin er parodier på, ved å drepe eller organisere drap på grunnlag av mistru, svik, unormert kjærleik og attrå, og anna. Dette mellomalderkomplekset av ord og illustrasjonar om svik og drap set heile den heidne mytologien, kulten og samfunnsordninga inn i rammene for det kristne verdsbiletet på ein måte som godtgjer at alt heidensk var dominert av djevelen etter at han fekk makt over menneska ved å ha organisert syndefallet i Edens hage. Ved hjelp av kristne omskrivingar og omtolkingar av det som i mellomalderen var velkjende og populære myter frå heiden tid, har volsungediktinga og illustrasjonane til denne diktinga på stavkyrkjeportalar og i anna samanheng gjort det klårt for folk at heidendomen så å seie drap seg sjølv på grunnlag av sitt djevelske innhald, slik at herskerættene og samfunnet kunne fødast på nytt som kristne ved å døy ut som heidne. Meiningsinnhaldet i mykje annan kristen mellomalderkunst kan òg forklårast på tilsvarande vis.<ref>Hoftun 2002, side 46 og 85</ref><ref>Hoftun 2008</ref> == Opphavet til portalen == Ifylgje Peter Blom, som var ordførar og sokneprest i [[Valle]], finst det ei legende om at portalen eigentleg kom frå Tolvkjørkhellaren i [[Sirdal]], der det før ca. 1600 ifylgje sume segn var ein kapell eller ei improvisert kyrkje kalla etter Tollef Salemann, ein lokal helgen frå [[Tessungdal]]. Legenda tilskriv treskurden til lokale jenter på bygda (sannsynlegvis dei tre systrene frå ei anna segn knytt til helleren, nedskriven av Johan Riis).<ref>Blom 1896, sider 124-125</ref><ref>Riis, side 35</ref> Det er i seg sjølv ingen sikkerheit om det var i det heile teke noko kapell eller kyrkje i hellaren, som i seinare tid var nytta av gjetarar i heia som overnattingsstad, før den vart overfløymd. Det at helleren i dag ligg under vatn, gjer vidare arkeologisk utforsking vanskeleg. [[Andreas Faye]] gjev heilt anna forklaring på opphavet til hellernamnet, og nemner inga tilknyting til noko som helst kyrkje eller helgen.<ref>Hageland</ref><ref>Riis, sider 34-38</ref><ref>Faye, sider 136–137</ref> ==Fotnotar== {{fotnoteliste}} ==Litteratur== *{{citation|last=Blom|first=Peter Gustav|year=1896|title=Beskrivelse over Valle prestegjeld i Sætersdalen : med dets prestehistorie og sagn|place=Gjøvik|publisher=Oplændingens Trykkeri}} *{{citation|last=Faye|first=Andreas|year=1844|title=Norske Folke-Sagn|place=Christiania (Oslo)|publisher=Guldberg & Dzwonkowskis Forlag}} *{{citation|last=Hageland|first=Torfinn Normann|year=1998|title=Murar og hellerar i heiane. Drifteheiane i Rogaland og på Agder|place=Kristiansand|publisher=Fylkeskonservatoren i Vest-Agder}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2004|title=Stavkirkene – og det norske middelaldersamfunnet|place=Copenhagen Valby|publisher=Borgen|ISBN=87-21-01977-0}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2008|title=Kristningsprosessens og herskermaktens ikonografi i nordisk middelalder|place=Oslo|publisher=Solum forlag|ISBN=978-82-560-1619-8}} *{{citation|last=Riis|first=Johan|year=1955|title=De gamle hidlerne|place=Stavanger|publisher=Aktietrykkeriet i Stavanger}} * Hohler, Erla Bergendahl. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' I : ''Analytical Survey, Catalogue''. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' II : ''Studies, Plates''. Oslo 1999: Scandinavian University Press. ISBN 82-00-12748-6 ISBN 82-00-12744-3 * ''Soga om volsungane'', omsett av Magnus Rindal. Oslo 1974: Det Norske Samlaget. ISBN 82-521-0300-6 [[Kategori:Tapte stavkyrkjer]] [[Kategori:Kristning]] [[Kategori:Norrøn mytologi]] [[Kategori:Kunsthistorie]] [[Kategori:Tidlegare kyrkjer i Noreg]] ezarto7n2nif80jg8h82myc05bdbj3h 3664473 3664472 2026-08-04T13:40:31Z Tollef Salemann 125828 /* Kristen bodskap i heiden drakt */ 3664473 wikitext text/x-wiki {{infoboks bygning}} '''Hylestad stavkyrkje''' i [[Setesdal]] vart riven på 1600-talet, og det er ikkje mykje ein veit om denne [[Stavkyrkje|stavkyrkja]] i dag. Men stavkyrkja er likevel vidgjeten på grunn av Sigurd Fåvnesbanemotiva på den eine av dei to kyrkjeportalane som vart teken vare på ved at dei vart sette inn i andre bygningar, og difor kunne innlemmast i samlingane til [[Kulturhistorisk museum|Universitetets Oldsaksamling]] i Oslo på 1800-talet. Båe portalane frå Hylestad stavkyrkje er rikt utskorne. Den eine portalen («Hylestad I»), ein etter måten låg og liten portal, har ein serie av illustrasjonar av hendingar som kan kjennast att frå skildringane av [[Sigurd Fåvnesbane]]s drap av den store ormen Fåvne og smeden Regin i den norrøne [[Volsungesoga]], nedskriven på 1200-talet, og i «heltedikta» i diktsamlinga [[Den eldre Edda]]. Det er ikkje kjent kvar i stavkyrkja denne portalen stod. Den andre portalen, som har det langt meir vanlege motivet for stavkyrkjeportalar, ranker ut av gapet på rovdyrhovud nedst på kvar vange, kan ha vore vestportalen i kyrkja. ==Soga om Sigurd Fåvnesbane på Hylestadportalen== [[Fil:Hylestad I, left.jpg|mini|venstre|Venstre portalvange, «Hylestad I»]] [[Fil:Hylestad I, right.jpg|mini|Høgre portalvange, «Hylestad I»]] Serien med scener som gjeld [[Sigurd Fåvnesbane]] («Sigurd Fåvne-drepar») finst på båe portalvangane på den eine av portalane, kalla Hylestad I, og skal lesast frå nedst på høgre vangen og oppetter, med framhald nest på venstre vangen og oppetter. På den høgre vangen byrjar soga med ein scene som syner korleis smeden Regin, som er Sigurds fosterfar, smir eit sverd for Sigurd; medhjelparen dreg smiebelgen. I medaljongen over høgg Sigurd dette sverdet i ambolten for å sjå om det held mål. Men sverdet brest, og halve klinga fell til jorda framfor føtene på Regin. Men Regin har allereie retta merksemda si mot brotstykka av det store sverdet som Sigurd hadde fått av far sin, og som Sigurd vil ha Regin til å smi om. Dette sverdet hadde far til Sigurd hadde fått av guden Odin, og det var òg guden Odin som var skuld i at det brotna under ein strid som kosta faren livet. Regin smidde det om til eit nytt sverd som stetta alle dei krava Sigurd hadde til eit dugande sverd. I scenen over nyttar Sigurd dette sverdet til å drepe ormen Fåvne, som kjem mot han ovanfrå. Fåvne, som var Regins bror, hadde ein gullskatt som Regin meinte å ha rett til, og ville at Sigurd skulle drepe Fåvne for at dei kunne få tak i skatten, som Sigurd henta i hola til Fåvne etterpå. Regin og Fåvne hadde dessutan broren Oter, som gudane Odin, Loke og Høne hadde drepe ved eit tidlegare høve. Skatten var den skadebota som gudane måtte ut med til far til Oter og brørne hans på grunn av dette drapet. Gullet hadde gudane skaffa seg ved ved svikefull åtferd. Ei scene på portalen frå den nedrivne Lardal (Svarstad) stavkyrkje refererer seg til denne skadebota ved å syne skinnet av den flådde Oter tildekka av gull, slik det er skildra i Volsungasoga. På den venstre vangen av Hylestadportalen er det synt korleis Sigurd steiker hjarta til ormen Fåvne over eit bål medan Regin søv. Sigurd får blod frå hjarta på fingeren, og sleikar blodet i seg, med den verknaden at han kan skjøne kva fuglane i treet over hovudet på han pratar om. På den måten får Sigurd nyss i at Regin kjem til å drepe han for å slå kloa i gullskatten, som er lasta opp på Sigurds hest; hesten står med skattkista på ryggen attmed treet. I scena over treet er synt korleis Sigurd drep Regin, fosterfaren sin; blodspruten står ut or munnen på drapsofferet. Scena øvst på den venstre portalvangen framstiller ein annan person i soga, Gunnar, som vart kasta i ormegarden. Han spelar på harpa si for å få dei giftige ormane til å søve, og slik berge livet, men utan å lukkast. Denne hendinga høyrer kronologisk til seinare i soga, og difor skil eit horisontalt mønster denne scena frå bileta som gjeld Sigurd. Då den øvste parten av portalen er gått tapt, veit me ikkje korleis (eller om) motiva på dei to portalvangane har vore samanbundne, eller kvar ormen Fåvne kjem frå. Det kan tenkast at den øvste, manglande parten av portalen har synt at det er ein samanheng mellom det Gunnar fekk røyne i ormegarden på den venstre vangen, og det som hende med ormen Fåvne på høgre vangen. ==Kristen bodskap i heiden drakt== [[File:Sö 101, Ramsund.jpg|thumb|[[Sigurdsristinga]] på Ramsundsberget i Sverige]] [[File:Sigurd.svg|thumb|Teikning av Sigurdsristinga: Sigurd drep ormen Fåvne (5), steiker ormehjarta og sleiker i seg blodet (1), skjønar språket til fuglane i treet (2) og halshøgg smeden Regin (3) medan hesten står med gullskatten på ryggen (4). Dyret (6) kan vere Regins og Fåvnes bror Oter, drepe av gudane tidlegare. Runeinnskrifta på ormen Fåvne: «Sigrid gjorde denna bro, Alriks moder Orms dotter, för själen Holmgers Sigröds fader hennes make.»]] Motiv frå Volsungediktinga er òg å sjå i annan kristen mellomalderkontekst, mellom anna på kyrkjeinventar, stavkyrkjeportalar frå Austad i Setesdal, frå den nyss nemnde Lardal (Svarstad) i Vestfold, frå Vegusdal i Aust-Agder, frå Mæl i Tinn, og frå [[Nesland stavkyrkje]], og er dessuten å sjå i folkekunsten. Ulike balladar med "Sjur Svein" (Sigurd Fåvnesbane) var populære blant kvedarar i Telemark og Setesdal. Stort sett same motivet som på portalen frå Hylestad stavkyrkje i Setesdal er dessutan å sjå som kristen helleristing med runeinnskrift, den såkalla [[Sigurdsristinga]], på ei bergflate ved Ramsundet i Jäders sokn i Södermanland i [[Sverige]] (''Södermanlands runinskrifter 101''), og på andre steinmonument frå [[vikingtid]]/tidleg [[Mellomalderen|mellomalder]] i Sverige. Det har vore hevda at dette er heidne motiv som vert nytta i kristen samanheng av di dei var særs populære i både heiden og kristen tid, og at Sigurd Fåvnesbane, ved å drepe den kjempestore ormen Fåvne, har vore sett på som ein helt som kunne samanliknast med dei kristne, mytiske drakedreparane som vart rekna som helgenar. Men det kan vere meir sannsynleg at både helleristinga på Ramsundberget, volsungmotiva på stavkyrkjeportalane, Volsungsagaen og den «heltediktinga» i Den eldre Edda som gjeld same tema, målber kristne bodskap på ein annan måte enn at Sigurd vart rekna som helt. Volsungediktinga skildrar to herskerætter som utslettar ikkje berre seg sjølv og kvarandre, men dessuten slike heidne mytologiske skapnader som til dømes Fåvne, Oter og Regin er parodier på, ved å drepe eller organisere drap på grunnlag av mistru, svik, unormert kjærleik og attrå, og anna. Dette mellomalderkomplekset av ord og illustrasjonar om svik og drap set heile den heidne mytologien, kulten og samfunnsordninga inn i rammene for det kristne verdsbiletet på ein måte som godtgjer at alt heidensk var dominert av djevelen etter at han fekk makt over menneska ved å ha organisert syndefallet i Edens hage. Ved hjelp av kristne omskrivingar og omtolkingar av det som i mellomalderen var velkjende og populære myter frå heiden tid, har volsungediktinga og illustrasjonane til denne diktinga på stavkyrkjeportalar og i anna samanheng gjort det klårt for folk at heidendomen så å seie drap seg sjølv på grunnlag av sitt djevelske innhald, slik at herskerættene og samfunnet kunne fødast på nytt som kristne ved å døy ut som heidne. Meiningsinnhaldet i mykje annan kristen mellomalderkunst kan òg forklårast på tilsvarande vis.<ref>Hoftun 2002, side 46 og 85</ref><ref>Hoftun 2008</ref> == Opphavet til portalen == Ifylgje Peter Blom, som var ordførar og sokneprest i [[Valle]], finst det ei legende om at portalen eigentleg kom frå Tolvkjørkhellaren i [[Sirdal]], der det før ca. 1600 ifylgje sume segn var ein kapell eller ei improvisert kyrkje kalla etter Tollef Salemann, ein lokal helgen frå [[Tessungdal]]. Legenda tilskriv treskurden til lokale jenter på bygda (sannsynlegvis dei tre systrene frå ei anna segn knytt til helleren, nedskriven av Johan Riis).<ref>Blom 1896, sider 124-125</ref><ref>Riis, side 35</ref> Det er i seg sjølv ingen sikkerheit om det var i det heile teke noko kapell eller kyrkje i hellaren, som i seinare tid var nytta av gjetarar i heia som overnattingsstad, før den vart overfløymd. Det at helleren i dag ligg under vatn, gjer vidare arkeologisk utforsking vanskeleg. [[Andreas Faye]] gjev heilt anna forklaring på opphavet til hellernamnet, og nemner inga tilknyting til noko som helst kyrkje eller helgen.<ref>Hageland</ref><ref>Riis, sider 34-38</ref><ref>Faye, sider 136–137</ref> ==Fotnotar== {{fotnoteliste}} ==Litteratur== *{{citation|last=Blom|first=Peter Gustav|year=1896|title=Beskrivelse over Valle prestegjeld i Sætersdalen : med dets prestehistorie og sagn|place=Gjøvik|publisher=Oplændingens Trykkeri}} *{{citation|last=Faye|first=Andreas|year=1844|title=Norske Folke-Sagn|place=Christiania (Oslo)|publisher=Guldberg & Dzwonkowskis Forlag}} *{{citation|last=Hageland|first=Torfinn Normann|year=1998|title=Murar og hellerar i heiane. Drifteheiane i Rogaland og på Agder|place=Kristiansand|publisher=Fylkeskonservatoren i Vest-Agder}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2004|title=Stavkirkene – og det norske middelaldersamfunnet|place=Copenhagen Valby|publisher=Borgen|ISBN=87-21-01977-0}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2008|title=Kristningsprosessens og herskermaktens ikonografi i nordisk middelalder|place=Oslo|publisher=Solum forlag|ISBN=978-82-560-1619-8}} *{{citation|last=Riis|first=Johan|year=1955|title=De gamle hidlerne|place=Stavanger|publisher=Aktietrykkeriet i Stavanger}} * Hohler, Erla Bergendahl. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' I : ''Analytical Survey, Catalogue''. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' II : ''Studies, Plates''. Oslo 1999: Scandinavian University Press. ISBN 82-00-12748-6 ISBN 82-00-12744-3 * ''Soga om volsungane'', omsett av Magnus Rindal. Oslo 1974: Det Norske Samlaget. ISBN 82-521-0300-6 [[Kategori:Tapte stavkyrkjer]] [[Kategori:Kristning]] [[Kategori:Norrøn mytologi]] [[Kategori:Kunsthistorie]] [[Kategori:Tidlegare kyrkjer i Noreg]] kuxkydi1svc2lt34x2ipf4tc6rzod3f 3664474 3664473 2026-08-04T13:51:20Z Tollef Salemann 125828 /* Kristen bodskap i heiden drakt */ 3664474 wikitext text/x-wiki {{infoboks bygning}} '''Hylestad stavkyrkje''' i [[Setesdal]] vart riven på 1600-talet, og det er ikkje mykje ein veit om denne [[Stavkyrkje|stavkyrkja]] i dag. Men stavkyrkja er likevel vidgjeten på grunn av Sigurd Fåvnesbanemotiva på den eine av dei to kyrkjeportalane som vart teken vare på ved at dei vart sette inn i andre bygningar, og difor kunne innlemmast i samlingane til [[Kulturhistorisk museum|Universitetets Oldsaksamling]] i Oslo på 1800-talet. Båe portalane frå Hylestad stavkyrkje er rikt utskorne. Den eine portalen («Hylestad I»), ein etter måten låg og liten portal, har ein serie av illustrasjonar av hendingar som kan kjennast att frå skildringane av [[Sigurd Fåvnesbane]]s drap av den store ormen Fåvne og smeden Regin i den norrøne [[Volsungesoga]], nedskriven på 1200-talet, og i «heltedikta» i diktsamlinga [[Den eldre Edda]]. Det er ikkje kjent kvar i stavkyrkja denne portalen stod. Den andre portalen, som har det langt meir vanlege motivet for stavkyrkjeportalar, ranker ut av gapet på rovdyrhovud nedst på kvar vange, kan ha vore vestportalen i kyrkja. ==Soga om Sigurd Fåvnesbane på Hylestadportalen== [[Fil:Hylestad I, left.jpg|mini|venstre|Venstre portalvange, «Hylestad I»]] [[Fil:Hylestad I, right.jpg|mini|Høgre portalvange, «Hylestad I»]] Serien med scener som gjeld [[Sigurd Fåvnesbane]] («Sigurd Fåvne-drepar») finst på båe portalvangane på den eine av portalane, kalla Hylestad I, og skal lesast frå nedst på høgre vangen og oppetter, med framhald nest på venstre vangen og oppetter. På den høgre vangen byrjar soga med ein scene som syner korleis smeden Regin, som er Sigurds fosterfar, smir eit sverd for Sigurd; medhjelparen dreg smiebelgen. I medaljongen over høgg Sigurd dette sverdet i ambolten for å sjå om det held mål. Men sverdet brest, og halve klinga fell til jorda framfor føtene på Regin. Men Regin har allereie retta merksemda si mot brotstykka av det store sverdet som Sigurd hadde fått av far sin, og som Sigurd vil ha Regin til å smi om. Dette sverdet hadde far til Sigurd hadde fått av guden Odin, og det var òg guden Odin som var skuld i at det brotna under ein strid som kosta faren livet. Regin smidde det om til eit nytt sverd som stetta alle dei krava Sigurd hadde til eit dugande sverd. I scenen over nyttar Sigurd dette sverdet til å drepe ormen Fåvne, som kjem mot han ovanfrå. Fåvne, som var Regins bror, hadde ein gullskatt som Regin meinte å ha rett til, og ville at Sigurd skulle drepe Fåvne for at dei kunne få tak i skatten, som Sigurd henta i hola til Fåvne etterpå. Regin og Fåvne hadde dessutan broren Oter, som gudane Odin, Loke og Høne hadde drepe ved eit tidlegare høve. Skatten var den skadebota som gudane måtte ut med til far til Oter og brørne hans på grunn av dette drapet. Gullet hadde gudane skaffa seg ved ved svikefull åtferd. Ei scene på portalen frå den nedrivne Lardal (Svarstad) stavkyrkje refererer seg til denne skadebota ved å syne skinnet av den flådde Oter tildekka av gull, slik det er skildra i Volsungasoga. På den venstre vangen av Hylestadportalen er det synt korleis Sigurd steiker hjarta til ormen Fåvne over eit bål medan Regin søv. Sigurd får blod frå hjarta på fingeren, og sleikar blodet i seg, med den verknaden at han kan skjøne kva fuglane i treet over hovudet på han pratar om. På den måten får Sigurd nyss i at Regin kjem til å drepe han for å slå kloa i gullskatten, som er lasta opp på Sigurds hest; hesten står med skattkista på ryggen attmed treet. I scena over treet er synt korleis Sigurd drep Regin, fosterfaren sin; blodspruten står ut or munnen på drapsofferet. Scena øvst på den venstre portalvangen framstiller ein annan person i soga, Gunnar, som vart kasta i ormegarden. Han spelar på harpa si for å få dei giftige ormane til å søve, og slik berge livet, men utan å lukkast. Denne hendinga høyrer kronologisk til seinare i soga, og difor skil eit horisontalt mønster denne scena frå bileta som gjeld Sigurd. Då den øvste parten av portalen er gått tapt, veit me ikkje korleis (eller om) motiva på dei to portalvangane har vore samanbundne, eller kvar ormen Fåvne kjem frå. Det kan tenkast at den øvste, manglande parten av portalen har synt at det er ein samanheng mellom det Gunnar fekk røyne i ormegarden på den venstre vangen, og det som hende med ormen Fåvne på høgre vangen. ==Kristen bodskap i heiden drakt== [[File:Sö 101, Ramsund.jpg|thumb|[[Sigurdsristinga]] på Ramsundsberget i Sverige]] [[File:Sigurd.svg|thumb|Teikning av Sigurdsristinga: Sigurd drep ormen Fåvne (5), steiker ormehjarta og sleiker i seg blodet (1), skjønar språket til fuglane i treet (2) og halshøgg smeden Regin (3) medan hesten står med gullskatten på ryggen (4). Dyret (6) kan vere Regins og Fåvnes bror Oter, drepe av gudane tidlegare. Runeinnskrifta på ormen Fåvne: «Sigrid gjorde denna bro, Alriks moder Orms dotter, för själen Holmgers Sigröds fader hennes make.»]] Motiv frå Volsungediktinga er òg å sjå i annan kristen mellomalderkontekst, mellom anna på inventar i stavkyrkjene i [[Austad stavkyrkje i Bygland|Austad]], [[Vegusdal stavkyrkje|Vegusdal]], [[Mæl stavkyrkje|Mæl]], [[Uvdal stavkyrkje|Uvdal]] og [[Nesland stavkyrkje|Nesland]], og i den nyss nemnde Lardal (Svarstad) kyrkja i Vestfold, og er dessutan å sjå i folkekunsten. Ulike balladar med "Sjur Svein" (Sigurd Fåvnesbane) var populære blant kvedarar i Telemark og Setesdal. Stort sett same motivet som på portalen frå Hylestad stavkyrkje i Setesdal er dessutan å sjå som kristen helleristing med runeinnskrift, den såkalla [[Sigurdsristinga]], på ei bergflate ved Ramsundet i Jäders sokn i Södermanland i [[Sverige]] (''Södermanlands runinskrifter 101''), og på andre steinmonument frå [[vikingtid]]/tidleg [[Mellomalderen|mellomalder]] i Sverige. Det har vore hevda at dette er heidne motiv som vert nytta i kristen samanheng av di dei var særs populære i både heiden og kristen tid, og at Sigurd Fåvnesbane, ved å drepe den kjempestore ormen Fåvne, har vore sett på som ein helt som kunne samanliknast med dei kristne, mytiske drakedreparane som vart rekna som helgenar. Men det kan vere meir sannsynleg at både helleristinga på Ramsundberget, volsungmotiva på stavkyrkjeportalane, Volsungsagaen og den «heltediktinga» i Den eldre Edda som gjeld same tema, målber kristne bodskap på ein annan måte enn at Sigurd vart rekna som helt. Volsungediktinga skildrar to herskerætter som utslettar ikkje berre seg sjølv og kvarandre, men dessuten slike heidne mytologiske skapnader som til dømes Fåvne, Oter og Regin er parodier på, ved å drepe eller organisere drap på grunnlag av mistru, svik, unormert kjærleik og attrå, og anna. Dette mellomalderkomplekset av ord og illustrasjonar om svik og drap set heile den heidne mytologien, kulten og samfunnsordninga inn i rammene for det kristne verdsbiletet på ein måte som godtgjer at alt heidensk var dominert av djevelen etter at han fekk makt over menneska ved å ha organisert syndefallet i Edens hage. Ved hjelp av kristne omskrivingar og omtolkingar av det som i mellomalderen var velkjende og populære myter frå heiden tid, har volsungediktinga og illustrasjonane til denne diktinga på stavkyrkjeportalar og i anna samanheng gjort det klårt for folk at heidendomen så å seie drap seg sjølv på grunnlag av sitt djevelske innhald, slik at herskerættene og samfunnet kunne fødast på nytt som kristne ved å døy ut som heidne. Meiningsinnhaldet i mykje annan kristen mellomalderkunst kan òg forklårast på tilsvarande vis.<ref>Hoftun 2002, side 46 og 85</ref><ref>Hoftun 2008</ref> == Opphavet til portalen == Ifylgje Peter Blom, som var ordførar og sokneprest i [[Valle]], finst det ei legende om at portalen eigentleg kom frå Tolvkjørkhellaren i [[Sirdal]], der det før ca. 1600 ifylgje sume segn var ein kapell eller ei improvisert kyrkje kalla etter Tollef Salemann, ein lokal helgen frå [[Tessungdal]]. Legenda tilskriv treskurden til lokale jenter på bygda (sannsynlegvis dei tre systrene frå ei anna segn knytt til helleren, nedskriven av Johan Riis).<ref>Blom 1896, sider 124-125</ref><ref>Riis, side 35</ref> Det er i seg sjølv ingen sikkerheit om det var i det heile teke noko kapell eller kyrkje i hellaren, som i seinare tid var nytta av gjetarar i heia som overnattingsstad, før den vart overfløymd. Det at helleren i dag ligg under vatn, gjer vidare arkeologisk utforsking vanskeleg. [[Andreas Faye]] gjev heilt anna forklaring på opphavet til hellernamnet, og nemner inga tilknyting til noko som helst kyrkje eller helgen.<ref>Hageland</ref><ref>Riis, sider 34-38</ref><ref>Faye, sider 136–137</ref> ==Fotnotar== {{fotnoteliste}} ==Litteratur== *{{citation|last=Blom|first=Peter Gustav|year=1896|title=Beskrivelse over Valle prestegjeld i Sætersdalen : med dets prestehistorie og sagn|place=Gjøvik|publisher=Oplændingens Trykkeri}} *{{citation|last=Faye|first=Andreas|year=1844|title=Norske Folke-Sagn|place=Christiania (Oslo)|publisher=Guldberg & Dzwonkowskis Forlag}} *{{citation|last=Hageland|first=Torfinn Normann|year=1998|title=Murar og hellerar i heiane. Drifteheiane i Rogaland og på Agder|place=Kristiansand|publisher=Fylkeskonservatoren i Vest-Agder}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2004|title=Stavkirkene – og det norske middelaldersamfunnet|place=Copenhagen Valby|publisher=Borgen|ISBN=87-21-01977-0}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2008|title=Kristningsprosessens og herskermaktens ikonografi i nordisk middelalder|place=Oslo|publisher=Solum forlag|ISBN=978-82-560-1619-8}} *{{citation|last=Riis|first=Johan|year=1955|title=De gamle hidlerne|place=Stavanger|publisher=Aktietrykkeriet i Stavanger}} * Hohler, Erla Bergendahl. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' I : ''Analytical Survey, Catalogue''. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' II : ''Studies, Plates''. Oslo 1999: Scandinavian University Press. ISBN 82-00-12748-6 ISBN 82-00-12744-3 * ''Soga om volsungane'', omsett av Magnus Rindal. Oslo 1974: Det Norske Samlaget. ISBN 82-521-0300-6 [[Kategori:Tapte stavkyrkjer]] [[Kategori:Kristning]] [[Kategori:Norrøn mytologi]] [[Kategori:Kunsthistorie]] [[Kategori:Tidlegare kyrkjer i Noreg]] qprejor6oah8kmqmv3p72j7ta8pz8sf 3664489 3664474 2026-08-04T15:46:07Z Ranveig 39 Flikk 3664489 wikitext text/x-wiki {{infoboks bygning}} '''Hylestad stavkyrkje''' i [[Setesdal]] vart riven på 1600-talet, og det er ikkje mykje ein veit om denne [[Stavkyrkje|stavkyrkja]] i dag. Men stavkyrkja er likevel vidgjeten på grunn av Sigurd Fåvnesbanemotiva på den eine av dei to kyrkjeportalane som vart teken vare på ved at dei vart sette inn i andre bygningar, og difor kunne innlemmast i samlingane til [[Kulturhistorisk museum|Universitetets Oldsaksamling]] i Oslo på 1800-talet. Båe portalane frå Hylestad stavkyrkje er rikt utskorne. Den eine portalen («Hylestad I»), ein etter måten låg og liten portal, har ein serie av illustrasjonar av hendingar som kan kjennast att frå skildringane av [[Sigurd Fåvnesbane]]s drap av den store ormen Fåvne og smeden Regin i den norrøne [[Volsungesoga]], nedskriven på 1200-talet, og i «heltedikta» i diktsamlinga [[Den eldre Edda]]. Det er ikkje kjent kvar i stavkyrkja denne portalen stod. Den andre portalen, som har det langt meir vanlege motivet for stavkyrkjeportalar, ranker ut av gapet på rovdyrhovud nedst på kvar vange, kan ha vore vestportalen i kyrkja. ==Soga om Sigurd Fåvnesbane på Hylestadportalen== [[Fil:Hylestad I, left.jpg|mini|venstre|Venstre portalvange, «Hylestad I»]] [[Fil:Hylestad I, right.jpg|mini|Høgre portalvange, «Hylestad I»]] Serien med scener som gjeld [[Sigurd Fåvnesbane]] («Sigurd Fåvne-drepar») finst på båe portalvangane på den eine av portalane, kalla Hylestad I, og skal lesast frå nedst på høgre vangen og oppetter, med framhald nest på venstre vangen og oppetter. På den høgre vangen byrjar soga med ein scene som syner korleis smeden Regin, som er Sigurds fosterfar, smir eit sverd for Sigurd; medhjelparen dreg smiebelgen. I medaljongen over høgg Sigurd dette sverdet i ambolten for å sjå om det held mål. Men sverdet brest, og halve klinga fell til jorda framfor føtene på Regin. Men Regin har allereie retta merksemda si mot brotstykka av det store sverdet som Sigurd hadde fått av far sin, og som Sigurd vil ha Regin til å smi om. Dette sverdet hadde far til Sigurd hadde fått av guden Odin, og det var òg guden Odin som var skuld i at det brotna under ein strid som kosta faren livet. Regin smidde det om til eit nytt sverd som stetta alle dei krava Sigurd hadde til eit dugande sverd. I scenen over nyttar Sigurd dette sverdet til å drepe ormen Fåvne, som kjem mot han ovanfrå. Fåvne, som var Regins bror, hadde ein gullskatt som Regin meinte å ha rett til, og ville at Sigurd skulle drepe Fåvne for at dei kunne få tak i skatten, som Sigurd henta i hola til Fåvne etterpå. Regin og Fåvne hadde dessutan broren Oter, som gudane Odin, Loke og Høne hadde drepe ved eit tidlegare høve. Skatten var den skadebota som gudane måtte ut med til far til Oter og brørne hans på grunn av dette drapet. Gullet hadde gudane skaffa seg ved ved svikefull åtferd. Ei scene på portalen frå den nedrivne Lardal (Svarstad) stavkyrkje refererer seg til denne skadebota ved å syne skinnet av den flådde Oter tildekka av gull, slik det er skildra i Volsungasoga. På den venstre vangen av Hylestadportalen er det synt korleis Sigurd steiker hjarta til ormen Fåvne over eit bål medan Regin søv. Sigurd får blod frå hjarta på fingeren, og sleikar blodet i seg, med den verknaden at han kan skjøne kva fuglane i treet over hovudet på han pratar om. På den måten får Sigurd nyss i at Regin kjem til å drepe han for å slå kloa i gullskatten, som er lasta opp på Sigurds hest; hesten står med skattkista på ryggen attmed treet. I scena over treet er synt korleis Sigurd drep Regin, fosterfaren sin; blodspruten står ut or munnen på drapsofferet. Scena øvst på den venstre portalvangen framstiller ein annan person i soga, Gunnar, som vart kasta i ormegarden. Han spelar på harpa si for å få dei giftige ormane til å søve, og slik berge livet, men utan å lukkast. Denne hendinga høyrer kronologisk til seinare i soga, og difor skil eit horisontalt mønster denne scena frå bileta som gjeld Sigurd. Då den øvste parten av portalen er gått tapt, veit me ikkje korleis (eller om) motiva på dei to portalvangane har vore samanbundne, eller kvar ormen Fåvne kjem frå. Det kan tenkast at den øvste, manglande parten av portalen har synt at det er ein samanheng mellom det Gunnar fekk røyne i ormegarden på den venstre vangen, og det som hende med ormen Fåvne på høgre vangen. ==Kristen bodskap i heiden drakt== [[File:Sö 101, Ramsund.jpg|thumb|Sigurdsristinga på Ramsundsberget i Sverige]] [[File:Sigurd.svg|thumb|Teikning av Sigurdsristinga: Sigurd drep ormen Fåvne (5), steiker ormehjarta og sleiker i seg blodet (1), skjønar språket til fuglane i treet (2) og halshøgg smeden Regin (3) medan hesten står med gullskatten på ryggen (4). Dyret (6) kan vere Regins og Fåvnes bror Oter, drepe av gudane tidlegare. Runeinnskrifta på ormen Fåvne: «Sigrid gjorde denna bro, Alriks moder Orms dotter, för själen Holmgers Sigröds fader hennes make.»]] Motiv frå Volsungediktinga er òg å sjå i annan kristen mellomalderkontekst, mellom anna på inventar i stavkyrkjene i [[Austad stavkyrkje i Bygland|Austad]], [[Vegusdal stavkyrkje|Vegusdal]], [[Mæl stavkyrkje|Mæl]], [[Uvdal stavkyrkje|Uvdal]] og [[Nesland stavkyrkje|Nesland]], og i den nyss nemnde Lardal (Svarstad) kyrkja i Vestfold, og er dessutan å sjå i folkekunsten. Ulike balladar med «Sjur Svein» (Sigurd Fåvnesbane) var populære blant kvedarar i Telemark og Setesdal. Stort sett same motivet som på portalen frå Hylestad stavkyrkje i Setesdal er dessutan å sjå som kristen helleristing med runeinnskrift, den såkalla [[Sigurdsristinga]], på ei bergflate ved Ramsundet i Jäders sokn i Södermanland i [[Sverige]] (''Södermanlands runinskrifter 101''), og på andre steinmonument frå [[vikingtid]]/tidleg [[Mellomalderen|mellomalder]] i Sverige. Det har vore hevda at dette er heidne motiv som vert nytta i kristen samanheng av di dei var særs populære i både heiden og kristen tid, og at Sigurd Fåvnesbane, ved å drepe den kjempestore ormen Fåvne, har vore sett på som ein helt som kunne samanliknast med dei kristne, mytiske drakedreparane som vart rekna som helgenar. Men det kan vere meir sannsynleg at både helleristinga på Ramsundberget, volsungmotiva på stavkyrkjeportalane, Volsungsagaen og den «heltediktinga» i Den eldre Edda som gjeld same tema, målber kristne bodskap på ein annan måte enn at Sigurd vart rekna som helt. Volsungediktinga skildrar to herskerætter som utslettar ikkje berre seg sjølv og kvarandre, men dessuten slike heidne mytologiske skapnader som til dømes Fåvne, Oter og Regin er parodier på, ved å drepe eller organisere drap på grunnlag av mistru, svik, unormert kjærleik og attrå, og anna. Dette mellomalderkomplekset av ord og illustrasjonar om svik og drap set heile den heidne mytologien, kulten og samfunnsordninga inn i rammene for det kristne verdsbiletet på ein måte som godtgjer at alt heidensk var dominert av djevelen etter at han fekk makt over menneska ved å ha organisert syndefallet i Edens hage. Ved hjelp av kristne omskrivingar og omtolkingar av det som i mellomalderen var velkjende og populære myter frå heiden tid, har volsungediktinga og illustrasjonane til denne diktinga på stavkyrkjeportalar og i anna samanheng gjort det klårt for folk at heidendomen så å seie drap seg sjølv på grunnlag av sitt djevelske innhald, slik at herskerættene og samfunnet kunne fødast på nytt som kristne ved å døy ut som heidne. Meiningsinnhaldet i mykje annan kristen mellomalderkunst kan òg forklårast på tilsvarande vis.<ref>Hoftun 2002, side 46 og 85</ref><ref>Hoftun 2008</ref> == Opphavet til portalen == Ifylgje Peter Blom, som var ordførar og sokneprest i [[Valle]], finst det ei legende om at portalen eigentleg kom frå Tolvkjørkhellaren i [[Sirdal]], der det før ca. 1600 ifylgje sume segn var ein kapell eller ei improvisert kyrkje kalla etter Tollef Salemann, ein lokal helgen frå [[Tessungdal]]. Legenda tilskriv treskurden til lokale jenter på bygda (sannsynlegvis dei tre systrene frå ei anna segn knytt til helleren, nedskriven av Johan Riis).<ref>Blom 1896, sider 124-125</ref><ref>Riis, side 35</ref> Det er i seg sjølv ingen sikkerheit om det var i det heile teke noko kapell eller kyrkje i hellaren, som i seinare tid var nytta av gjetarar i heia som overnattingsstad, før den vart overfløymd. Det at helleren i dag ligg under vatn, gjer vidare arkeologisk utforsking vanskeleg. [[Andreas Faye]] gjev heilt anna forklaring på opphavet til hellernamnet, og nemner inga tilknyting til noko som helst kyrkje eller helgen.<ref>Hageland</ref><ref>Riis, sider 34-38</ref><ref>Faye, sider 136–137</ref> ==Fotnotar== {{fotnoteliste}} ==Litteratur== *{{citation|last=Blom|first=Peter Gustav|year=1896|title=Beskrivelse over Valle prestegjeld i Sætersdalen : med dets prestehistorie og sagn|place=Gjøvik|publisher=Oplændingens Trykkeri}} *{{citation|last=Faye|first=Andreas|year=1844|title=Norske Folke-Sagn|place=Christiania (Oslo)|publisher=Guldberg & Dzwonkowskis Forlag}} *{{citation|last=Hageland|first=Torfinn Normann|year=1998|title=Murar og hellerar i heiane. Drifteheiane i Rogaland og på Agder|place=Kristiansand|publisher=Fylkeskonservatoren i Vest-Agder}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2004|title=Stavkirkene – og det norske middelaldersamfunnet|place=Copenhagen Valby|publisher=Borgen|ISBN=87-21-01977-0}} *{{citation|last=Hoftun|first=Oddgeir|year=2008|title=Kristningsprosessens og herskermaktens ikonografi i nordisk middelalder|place=Oslo|publisher=Solum forlag|ISBN=978-82-560-1619-8}} *{{citation|last=Riis|first=Johan|year=1955|title=De gamle hidlerne|place=Stavanger|publisher=Aktietrykkeriet i Stavanger}} * Hohler, Erla Bergendahl. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' I : ''Analytical Survey, Catalogue''. ''Norwegian Stave Church Sculpture'' II : ''Studies, Plates''. Oslo 1999: Scandinavian University Press. ISBN 82-00-12748-6 ISBN 82-00-12744-3 * ''Soga om volsungane'', omsett av Magnus Rindal. Oslo 1974: Det Norske Samlaget. ISBN 82-521-0300-6 {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tapte stavkyrkjer]] [[Kategori:Kristning]] [[Kategori:Norrøn mytologi]] [[Kategori:Kunsthistorie]] [[Kategori:Tidlegare kyrkjer i Noreg]] iq2brx7p7ivxas7u19q6sqgnrol327f 0 152275 3664523 3223328 2026-08-05T06:36:33Z Migne 2086 3664523 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Philipp Lahm | fødd = {{Fødselsdato og alder|1983|11|11}} | føddstad = [[München]] | føddland = [[Tyskland]] | høgd = 170 cm | nvklubb = [[Bayern München]] | draktnummer = 21 | posisjon = Vingback | ungdomsår = -[[1995]]<br />[[1995]]-[[2003]] | ungdomsklubb = {{GER}} FT Gern München <br /> {{GER}} [[Bayern München]] | år = [[2001]]-<br />[[2003]]-[[2005|05]] | klubbar = {{GER}} [[Bayern München]]<br />{{GER}} [[VfB Stuttgart|Stuttgart]] (lån) | kampar(mål) = 260 (8)<br />53 (2) | landslagår = [[2003]]<br />[[2004]]-14 | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br />{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 3 (0)<br />113 (5) | kloppdatert = 3. mai 2014 | lloppdatert = 6. august 2026 }} '''Philipp Lahm''' ({{fødd|11. november|1983|fødestad=i [[München]] i [[Bayern]]|Lahm, Philipp}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som spelte for [[Bayern München]] i tida 2005-17 og det tyske landslaget 2004-14. Han vart i 2014 verdsmeister for Tyskland. Eitt året i førevegen vart han trippelvinnar med Bayern München, då laget vann både bundesligaen, DFB-pokalen og den europeiske [[meisterligaen]]. Venstrebacken Lahm var kaptein under alle desse triumfane. ===Klubbspel=== Etter å ha vore fostra opp i Bayern München, fekk Lahm sin debut i tysk bundesliga hausten 2003 for [[VfB Stuttgart]]. Sommaren 2005 drog han tilbake til Bayern München, der han dei neste tolv åra var med på den eine store triumfen etter den andre. Då han la opp i 2017, stod han med åtte bundesliga-pokalar og seks DFB-pokalar. Prikken over i-en kom i 2013 då Bayern München, i tillegg til dei to nasjonale triumfane, også sigra i meisterligaen med 2-1 over [[Borussia Dortmund]]. Lahm var då FC Bayern sin lagkaptein. ===Landslagsspel=== Lahm spelte 113 landskampar i tida frå 18. februar 2004, til han sa nei til vidare landslagsspel etter finalen i [[Fotball-VM 2014]]. I denne perioden var han fast på venstrebacken til det tyske landslaget i samtlege tre europameisterskap: 2004, 2008 og 2012, og ditto tre verdsmeisterskap: 2006, 2010 og 2014. Unnateke Fotball-EM 2004, var han med på å vinne medaljar i dei andre fem turneringane. Høgdepunktet var sigeren 1-0 over Argentina i VM-finalen i [[Rio de Janeiro]] den 13. juli 2014. Lahm var fast lagkaptein for Tyskland frå hausten 2009. Han var kaptein i 51 kampar og skåra 5 landslagsmål. ===Merittar=== *Verdsmeister: 2014 for Vest-Tyskland *VM-bronse: 2006 og 2010 for Tyskland *EM-sølv: 2008 for Tyskland *EM-bronse: 2012 for Tyskland *Vinnar av UEFA-meisterligaen: 2013 for Bayern München *Tysk ligameister: 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, og 2016 for Bayern München ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Philipp Lahm|Philipp Lahm]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=11674 eu-football] {{Tyskland i fotball-EM 2004}} {{Tyskland i fotball-VM 2006}} {{Tyskland i fotball-EM 2008}} {{Tyskland i fotball-VM 2010}} {{Tyskland i fotball-EM 2012}} {{Tyskland i fotball-VM 2014}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Stuttgart-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2004]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2008]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2012]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2006]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2010]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2014]] fi9wt6gwg8gom0cjmrg8ucq56g6symg 3664566 3664523 2026-08-05T09:13:10Z 90sveped 53941 3664566 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Philipp Lahm | fødd = {{Fødselsdato og alder|1983|11|11}} | føddstad = [[München]] | føddland = [[Tyskland]] | høgd = 170 cm | nvklubb = [[Bayern München]] | draktnummer = 21 | posisjon = Vingback | ungdomsår = -[[1995]]<br />[[1995]]-[[2003]] | ungdomsklubb = {{GER}} FT Gern München <br /> {{GER}} [[Bayern München]] | år = [[2001]]-<br />[[2003]]-[[2005|05]] | klubbar = {{GER}} [[Bayern München]]<br />{{GER}} [[VfB Stuttgart|Stuttgart]] (lån) | kampar(mål) = 260 (8)<br />53 (2) | landslagår = [[2003]]<br />[[2004]]-14 | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br />{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 3 (0)<br />113 (5) | kloppdatert = 3. mai 2014 | lloppdatert = 6. august 2026 }} '''Philipp Lahm''' ({{fødd|11. november|1983|fødestad=i [[München]] i [[Bayern]]|Lahm, Philipp}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som spelte for [[Bayern München]] i tida 2005-17 og det tyske landslaget 2004-14. Han vart i 2014 verdsmeister for Tyskland. Eitt året i førevegen vart han trippelvinnar med Bayern München, då laget vann både bundesligaen, DFB-pokalen og den europeiske [[meisterligaen]]. Venstrebacken Lahm var kaptein under alle desse triumfane. ===Klubbspel=== Etter å ha vore fostra opp i Bayern München, fekk Lahm sin debut i tysk bundesliga hausten 2003 for [[VfB Stuttgart]]. Sommaren 2005 drog han tilbake til Bayern München, der han dei neste tolv åra var med på den eine store triumfen etter den andre. Då han la opp i 2017, stod han med åtte bundesliga-pokalar og seks DFB-pokalar. Prikken over i-en kom i 2013 då Bayern München, i tillegg til dei to nasjonale triumfane, også sigra i meisterligaen med 2-1 over [[Borussia Dortmund]]. Lahm var då FC Bayern sin lagkaptein. ===Landslagsspel=== Lahm spelte 113 landskampar i tida frå 18. februar 2004, til han sa nei til vidare landslagsspel etter finalen i [[Fotball-VM 2014]]. I denne perioden var han fast på venstrebacken til det tyske landslaget i samtlege tre europameisterskap: 2004, 2008 og 2012, og ditto tre verdsmeisterskap: 2006, 2010 og 2014. Unnateke Fotball-EM 2004, var han med på å vinne medaljar i dei andre fem turneringane. Høgdepunktet var sigeren 1-0 over Argentina i VM-finalen i [[Rio de Janeiro]] den 13. juli 2014. Lahm var fast lagkaptein for Tyskland frå hausten 2009. Han var kaptein i 51 kampar og skåra 5 landslagsmål. ===Merittar=== *Verdsmeister: 2014 for Vest-Tyskland *VM-bronse: 2006 og 2010 for Tyskland *EM-sølv: 2008 for Tyskland *EM-bronse: 2012 for Tyskland *Vinnar av UEFA-meisterligaen: 2013 for Bayern München *Tysk ligameister: 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, og 2016 for Bayern München ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Philipp Lahm|Philipp Lahm]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=11674 eu-football] {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{Tyskland i fotball-EM 2004}} {{Tyskland i fotball-VM 2006}} {{Tyskland i fotball-EM 2008}} {{Tyskland i fotball-VM 2010}} {{Tyskland i fotball-EM 2012}} {{Tyskland i fotball-VM 2014}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Stuttgart-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2004]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2008]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2012]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2006]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2010]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2014]] 2a8y6u7nwsl3jg7efhba274xhfg037a 0 163217 3664541 3664416 2026-08-05T07:02:48Z Migne 2086 3664541 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Marcell Jansen | image = Marcell Jansen 2016.jpg | caption = Jansen i 2016 | fullname = Marcell Jansen<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of Players: Germany |publisher=FIFA |page=11 |date=12 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018131759/https://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf |archive-date=18. oktober 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1985|11|4|df=y}}<ref name="FIFA"/> | birth_place = [[Mönchengladbach]] | height = 1,91 m | position = Venstreving, venstreback | youthyears1 = 1990–1993 | youthclubs1 = SV Mönchengladbach | youthyears2 = 1993–2004 | youthclubs2 = [[Borussia Mönchengladbach]] | years1 = 2004–2007 | clubs1 = [[Borussia Mönchengladbach]] | caps1 = 73 | goals1 = 5 | years2 = 2007–2008 | clubs2 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | caps2 = 17 | goals2 = 0 | years3 = 2008–2015 | clubs3 = [[Hamburger SV]] | caps3 = 152 | goals3 = 20 | years4 = 2009 | clubs4 = Hamburger SV II | caps4 = 1 | goals4 = 0 | years5 = 2018–2025 | clubs5 = Hamburger SV III | caps5 = 90 | goals5 = 58 | club-update = 10. mai 2024 | totalcaps = 333 | totalgoals = 83 | nationalyears1 = 2004–2005 | nationalteam1 = Tyskland U21 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2005–2014 | nationalteam2 = {{f|Tyskland}} | nationalcaps2 = 45 | nationalgoals2 = 3 | medaltemplates = {{Medal|Sport|Fotball for menn}} {{Medal|Country|{{fb|GER}}}} {{MedalCompetition|[[Fotball-VM]]}} {{MedalBronze|[[Fotball-VM 2006|Tyskland 2006]]|Tyskland}} {{MedalBronze|[[Fotball-VM 2010|Sør-Afrika 2010]]|Tyskland}} {{MedalCompetition|[[UEFA Euro]]}} {{Medal|RU|[[EM i fotball 2008|2008 Austerrike–Sveits]]|Tyskland}} }} '''Marcell Jansen''' ({{fødd|4. november|1985|fødestad=i [[Mönchengladbach]] i [[Nordrhein-Westfalen]]|Jansen, Marcell}}) er ein [[Tyskland|tysk]] fotballeiar og tidlegare [[fotball]]spelar som lengste tida spela for [[Hamburger SV|Hamburg]] i [[Tyskland|tysk]] [[Bundesliga]]. Han vart i 2008 ligameister og pokalvinnar i Tyskland med [[Bayern München]]. Midtbanespelaren Jansen representerte 2006-10 Tyskland i tre landslagsturneringar. ==Karriere== ===Klubbspel=== Jansen spelte i tysk bundesliga frå 2004 til 2015. Han gjorde etter tur teneste i [[Borussia Mönchengladbach]], Bayern München og Hamburger SV. Dei siste sju sesongane var han Hamburg-spelar. Omframt siger med Borussia i den tyske ligacupen i 2007, var han med å vinne bundesliga og DFB-pokal den eine sesongen, 2007/08, han spelte for FC Bayern. ===Landslagsspel=== Jansen debuterte for Tyskland 3. september 2005 i ein bortekamp mot [[Slovakia]]. Han var med i Tyskland si tropp til [[VM i fotball 2006|fotball-VM i 2006]], der han fekk spela éin kamp, bronsefinalen mot [[Portugal]]. I [[EM i fotball 2008|fotball-EM i 2008]] fekk han spela i fem av Tyskland sine seks kampar. I [[VM i fotball 2010|fotball-VM i 2010]] spelte han i fire kampar: Tre som innbytar, og frå start av i bronsefinalen mot [[Uruguay]]. I bronsefinalen skåra han eitt av Tyskland sine mål. Etter eit fråvere på nærare tre år, deltok Jansen i fire landskampar i 2013. Jansen enda såleis opp med 45 landskampar, han skåra i alt 3 mål. ===Merittar=== *VM-bronse: 2006 og 2010 for Tyskland *EM-sølv: 2008 for Tyskland *Vinnar av bundesligaen: 2008 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2008 for Bayern München ==Kjelder== {{refstart}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=26588 eu-football] *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Marcell Jansen|Marcell Jansen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 3. august 2026.'' {{refslutt}} {{Refforbetre|dato=2026}} {{Tyskland i fotball-VM 2006}} {{Tyskland i fotball-EM 2008}} {{Tyskland i fotball-VM 2010}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Borussia Mönchengladbach-spelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Hamburg-spelarar]] ckdqe4v8pvclrf0lv8mtce4ukswweaq 0 163338 3664547 3664402 2026-08-05T07:18:11Z Migne 2086 3664547 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Arne Friedrich | fødestad = [[Bad Oeynhausen]] | føddland = [[Tyskland]] | høgd = 185 cm | nvklubb = [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]] | draktnummer = 3 | posisjon = Midtstoppar | ungdomsår = -[[1955]]-[[1987|87]]<br />[[1987]]-[[1992|92]]<br>[[1992]]-[[1995|95]]<br>[[1995]]-[[1999|99]] | ungdomsklubb = {{GER}} Bad Oeynhausen <br /> {{GER}} TuS Lohe<br>{{GER}} Herford <br> {{GER}} Gütersloh | år = [[1999]]-[[2000]]<br />[[2000]]-[[2002|02]]<br>[[2002]]-[[2010|10]]<br>[[2010]]- | klubbar = {{GER}} Verl<br />{{GER}} [[Arminia Bielefeld]]<br> {{GER}} [[Hertha Berlin]]<br> {{GER}} [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]] | kampar(mål) = 31 (0)<br />47 (1)<br>231 (14)<br>0 (0) | landslagår = [[2000]]-[[2001|01]]<br />[[2002]]- | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br />{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 5 (0)<br />79 (1) | kloppdatert = 14. juli 2010 | lloppdatert = 10. juli 2010 }} '''Arne Friedrich''' ({{fødd|29. mai|1979|fødestad=i [[Bad Oeynhausen]] i [[Nordrhein-Westfalen]]|Friedrich, Arne}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som spelte i åtte sesongar, frå 2002 til 2010, for [[Hertha Berlin]]. Han representerte 2006-10 Tyskland i tre landslagsturneringar. Friedrich var vanlegvis midtstoppar, men vart ofte brukt på både sideback og defensiv midtbane. ===Klubbspel=== Friedrich gjorde 2000-02 teneste i tysk bundesliga for Arminia Bielefeld. Der etter var han Hertha Berlin-spelar i åtte sesongar, lagkaptein frå 2004. Etter at klubben frå Berlin rykte ned i 2010, gjekk han over til VfL Wolfsburg. Her fekk han heller lite speletid, plaga av skade vart han løyst frå kontrakten i september 2011. Han la opp i 2012 etter å ha vore innom Chicago Fire i USA. ===Landslagsspel=== Friedrich debuterte for Tyskland sitt landslag 21. august 2002, i ein kamp mot [[Bulgaria]]. Den første store turneringa hans var [[EM i fotball 2004|fotball-EM i 2004]], der han spelte alle Tyskland sine tre kampar, før eit svakt mannskap rauk ut etter gruppespelet. I [[VM i fotball 2006|fotball-VM i 2006]] gjekk det betre for Tyskland og Friedrich, som spelte alle Tyskland sine kampar, utanom bronsefinalen då han var skadd. I [[EM i fotball 2008|fotball-EM i 2008]] var han i utgangspunktet reserve, men då [[Marcell Jansen]] vart skadd, spelte han frå start i den siste gruppekampen og alle dei tre gjenverande kampane. I [[VM i fotball 2010|fotball-VM i 2010]] spelte han frå start til slutt i alle dei sju kampane, då Tyskland tok bronsemedalje. Han skåra sitt einaste landslagsmål i kvartfinalen mot [[Argentina]], i det som var den 77. landskampen hans. 3. juni 2011 i [[Wien]] spelte han sin 82. og siste landskamp. Friedrich var lagkaptein i to kampar. ===Merittar=== *VM-bronse: 2006 og 2010 for Tyskland *EM-sølv: 2008 for Tyskland ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Arne Friedrich|Arne Friedrich]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=6302 eu-football] {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{Tyskland i fotball-EM 2004}} {{Tyskland i fotball-VM 2006}} {{Tyskland i fotball-EM 2008}} {{Tyskland i fotball-VM 2010}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Arminia Bielefeld-spelarar]] [[Kategori:Hertha Berlin-spelarar]] [[Kategori:Wolfsburg-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2004]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2006]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2008]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2010]] rzaxu6vgdb1jsuiwl3i26xy05t4n1xc 14 178360 3664534 2786770 2026-08-05T06:52:30Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Nauru]]; la til [[Kategori:Naoero]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664534 wikitext text/x-wiki {{Commonskat|Airlines of Nauru}} [[Kategori:Flyselskap etter land]] [[Kategori:Naoero]] 38tyof5utjfptfmwwpwvvk4y8fbedet 0 206429 3664511 3515872 2026-08-04T19:18:25Z HerVal7752 105842 Malar 3664511 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd |bilete = Airlift AS-350.jpg |bilettekst = Eit Airlift-helikopter står parkert på [[Ørsta/Volda lufthamn, Hovden]]. }} '''Airlift''' er eit norsk [[helikopter]]føretak som er basert på [[Førde lufthamn, Bringeland]] i [[Sunnfjord kommune]]. Det er i dag det leiande helikopterselskapet i Noreg. Airlift er eigd av [[Blueway]], som igjen er eigd av [[Reiten & Co]], [[Skogstad Corporate]] og [[Helicopter Transportation Group]]. == Om verksemda == Airlift har i dag ein flåte på 17 [[helikopter]], og om lag 80 tilsette.<ref>{{Citation |title=Airlift.no: Om Airlift |url=http://www.airlift.no/Default.aspx?tabid=3549 |accessdate=2012-02-11 |archive-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907175758/http://www.airlift.no/Default.aspx?tabid=3549 |url-status=yes }}</ref> I tillegg til hovudbasen på Bringeland, har Airlift basestasjonar i [[Kinsarvik]] og på [[Longyearbyen]]. Verksemda vart skipa av [[Thorbjørn Lie]] i 1986 under namnet ''Eeg-Henriksen helikopter''. Airlift tok over kontrakten med flyging for [[Sysselmannen på Svalbard]] frå ''Helikopterservice AS'' i 1996. I 1999 kjøpte dei opp ''Helikopterteneste AS'', som var basert i [[Kinsarvik]] i [[Hardanger]]. Airlift hadde kontrakt med [[Rikstrygdeverket]] om [[luftambulanse]]flyging med helikopter fram til 2002, då [[Norsk luftambulanse]] tok over denne tenesta. == Ulukker == Airlift har ein lei ulukkesstatistikk. Dei har vore involvert i 9 ulukker i tidsrommet 1996 - 2011, der til saman 13 personar omkom. Den mest alvorlege Airlift-ulukka til no, er [[helikopterulukka ved Dalamot 2011]], den 4. juli, då alle dei fem ombord omkom.<ref>[http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10096525 VG, 05.07.11: 18 døde på 15 år i helikopterulykker]</ref> == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * {{snl|Airlift}}'', henta inn 11. februar 2011.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Airlift|Airlift]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 11. februar 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske flyselskap]] [[Kategori:Skipingar i 1986]] [[Kategori:Næringsliv i Sunnfjord]] [[Kategori:Samferdsle i Ullensvang]] [[Kategori:Næringsliv på Svalbard]] 7i05ujr64hkz0vpj8i8fberatvgiy80 0 212722 3664521 2861313 2026-08-05T05:43:16Z Agnes Monkelbaan 157611 3664521 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits |namn= Tarasp |bilete= Tarasp-01.jpg |bilettekst= Taraspsjøen ved soloppgang |kommunevåpen= Tarasp wappen.svg |språk= |kanton= Graubünden |isokode = CH-GR |distrikt= [[distriktet Inn|Inn]] |latd=46|latm=46|longd=10|longm=15 |postnummer= 7553 |kommunenummer= 3745 |areal= 46.9 |høgd= 1403 |innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-GR|3745}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-GR}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-GR}} |nettside= www.tarasp.ch |borgarmeister= }} '''Tarasp''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Inn|Inn]] i den [[sveits]]iske [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[Graubünden]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-GR| 3745}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-GR|3745}}) og eit areal på {{areal|47}}. Kommunesenteret ligg 1403 meter over havet. [[File:Tarasp (Taraspsee) gemeente Scuol, 18-09-2023. (actm.) 15.jpg|thumb|328px|Alpene over Taraspsjøen]] Kommunen består av landsbyen Tarasp og 10 andre busetnader som ligg i nedre [[Engadin]]dalen langs elva [[Inn]], ved foten av [[Sesvennafjella]]. Kommunen ligg i Sur Tasna kreis ved høgrebreidda av elva [[Inn]]. Han består av landsbyen Tarasp. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tarasp|Tarasp]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. mars 2012.'' </div> == Bakgrunnsstoff == *{{HDS|1524|rm=3533}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Graubünden]] [[Kategori:Statar i Det tysk-romerske riket]] [[Kategori:Tidlegare land i Europa]] [[Kategori:Tidlegare fyrstedøme]] [[Kategori:Nedleggingar i 1683]] [[Kategori:Den austerrikske rikskrinsen]] dr57yxxl6jcienr5jalllaoh3k4gt8v 3664524 3664521 2026-08-05T06:37:46Z Ranveig 39 Flikk 3664524 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits |namn= Tarasp |bilete= Tarasp-01.jpg |bilettekst= Taraspsjøen ved soloppgang |kommunevåpen= Tarasp wappen.svg |språk= |kanton= Graubünden |isokode = CH-GR |distrikt= [[distriktet Inn|Inn]] |latd=46|latm=46|longd=10|longm=15 |postnummer= 7553 |kommunenummer= 3745 |areal= 46.9 |høgd= 1403 |innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-GR|3745}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-GR}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-GR}} |nettside= www.tarasp.ch |borgarmeister= }} '''Tarasp''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Inn|Inn]] i den [[sveits]]iske [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[Graubünden]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-GR| 3745}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-GR|3745}}) og eit areal på {{areal|47}}. Kommunesenteret ligg 1403 meter over havet. Kommunen består av landsbyen Tarasp og 10 andre busetnader som ligg i nedre [[Engadin]]dalen langs elva [[Inn]], ved foten av [[Sesvennafjella]]. Kommunen ligg i Sur Tasna kreis ved høgrebreidda av elva [[Inn]]. Han består av landsbyen Tarasp. [[File:Tarasp (Taraspsee) gemeente Scuol, 18-09-2023. (actm.) 15.jpg|mini|none|portrett=1.3|Alpene over Taraspsjøen]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tarasp|Tarasp]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. mars 2012.'' </div> == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} *{{HDS|1524|rm=3533}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Graubünden]] [[Kategori:Statar i Det tysk-romerske riket]] [[Kategori:Tidlegare land i Europa]] [[Kategori:Tidlegare fyrstedøme]] [[Kategori:Nedleggingar i 1683]] [[Kategori:Den austerrikske rikskrinsen]] e2ti0n6j04niwdrljsh032ojfv9nnth 3664569 3664524 2026-08-05T09:13:57Z 90sveped 53941 3664569 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits |namn= Tarasp |bilete= Tarasp-01.jpg |bilettekst= Taraspsjøen ved soloppgang |kommunevåpen= Tarasp wappen.svg |språk= |kanton= Graubünden |isokode = CH-GR |distrikt= [[distriktet Inn|Inn]] |latd=46|latm=46|longd=10|longm=15 |postnummer= 7553 |kommunenummer= 3745 |areal= 46.9 |høgd= 1403 |innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-GR|3745}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-GR}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-GR}} |nettside= www.tarasp.ch |borgarmeister= }} '''Tarasp''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Inn|Inn]] i den [[sveits]]iske [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[Graubünden]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-GR| 3745}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-GR|3745}}) og eit areal på {{areal|47}}. Kommunesenteret ligg 1403 meter over havet. Kommunen består av landsbyen Tarasp og 10 andre busetnader som ligg i nedre [[Engadin]]dalen langs elva [[Inn]], ved foten av [[Sesvennafjella]]. Kommunen ligg i Sur Tasna kreis ved høgrebreidda av elva [[Inn]]. Han består av landsbyen Tarasp. [[File:Tarasp (Taraspsee) gemeente Scuol, 18-09-2023. (actm.) 15.jpg|mini|none|portrett=1.3|Alpene over Taraspsjøen]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tarasp|Tarasp]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. mars 2012.'' </div> == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} {{manglar kjelder|dato=august 2026}} *{{HDS|1524|rm=3533}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Graubünden]] [[Kategori:Statar i Det tysk-romerske riket]] [[Kategori:Tidlegare land i Europa]] [[Kategori:Tidlegare fyrstedøme]] [[Kategori:Nedleggingar i 1683]] [[Kategori:Den austerrikske rikskrinsen]] nnjzafrpnxc2edow9r3zuo6812darju 0 212921 3664505 3447035 2026-08-04T18:57:40Z HerVal7752 105842 Malar 3664505 wikitext text/x-wiki {{Geoboks|kommune |distrikt=[[distriktet Porrentruy|Porrentruy]] |postnummer= 2943 |areal= 9.14 |høgd= 448 |våpen=CHE Vendlincourt COA.svg |region=Kantonen Jura }} '''Vendlincourt''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Porrentruy|Porrentruy]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[kantonen Jura|Jura]] i [[Sveits]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-JU|6806 }} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-JU| 6806}}) og eit areal på {{areal|9}}. Kommunesenteret ligg 448 meter over havet. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Vendlincourt|Vendlincourt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 31. mars 2012.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Jura]] 110e91xbladk5soet50xh6k8v04j2kg 0 219050 3664506 2831421 2026-08-04T19:01:30Z HerVal7752 105842 Malar 3664506 wikitext text/x-wiki {{geoboks|tettstad}} '''Gustavsberg''' er ein [[Sverige|svensk]] [[tettstad]] i [[Stockholms län]] i [[Uppland]], det ligg omtrent 22 kilometer aust for [[Stockholm]] sentrum. Tettstaden er [[Värmdö kommun]]s [[administrasjonssenter]] og i 2005 hadde tettstaden 9&nbsp;682 [[innbyggjar]]ar. Byen heitte opphavleg Farsta, men eigaren av Farsta slott [[Gabriel Gustafsson Oxenstierna]] endra namnet i 1640 for å heidre far sin [[Gustaf Gabrielsson Oxenstierna]]. Gustavsberg var kommunesenter for kommunen med same namn som blei oppretta i 1902. I 1952 blei [[Ingarö]] innlemma i kommunen, før han i 1974 blei slått saman i Värmdö kommun. Gustavsberg eigentlege historie startar i 1825 då [[Gustavsbergs porslinsfabrik]] blei grunnlagt. Den viktigaste av leiarane for fabrikken var [[Wilhelm Odelberg]], som òg var ein konservativ riksdagsmann og ein aktiv pådrivar til at Gustavsberg blei ein eigen kommune. På den måten slapp ein innblanding frå kommunepolitikarane frå Värmdö. I starten av 2000-talet blei delar av det gamle fabrikkområdet like ved hamna bygd om til kontor og bustader. ==Galleri== <gallery> Gustavsbergs kyrka.jpg|Gustavsbergs kyrkje. Runda huset gustavsberg varmdo.jpg|Runda huset. </gallery> == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gustavsberg|Gustavsberg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 29. juni 2012.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Värmdö kommun]] [[Kategori:Tettstader i Stockholms län]] 0tfc47ptj46b6ylg6d0xyxc4vhq15cr 0 219186 3664532 3389187 2026-08-05T06:48:00Z Ranveig 39 3664532 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by|bilete=Nauru-parliament.jpg|bilettekst=Det nauriske parlamentet i Yaren |kart=NauruYaren.png|karttekst=Plasseringa til Yaren på Naoero. }} '''Yaren''' er eit distrikt på [[Naoero]] og vert rekna som hovudstaden i landet. Det ligg sør på øya og er tettare folkesett. == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{spire|geografi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Naoero]] [[Kategori:Hovudstader i Oseania]] 8nsxoeoekmlk4hq6xk3gynaha6ws1ml 3664571 3664532 2026-08-05T09:14:46Z 90sveped 53941 3664571 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by|bilete=Nauru-parliament.jpg|bilettekst=Det nauriske parlamentet i Yaren |kart=NauruYaren.png|karttekst=Plasseringa til Yaren på Naoero. }} '''Yaren''' er eit distrikt på [[Naoero]] og vert rekna som hovudstaden i landet. Det ligg sør på øya og er tettare folkesett. == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{spire|geografi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Naoero]] [[Kategori:Hovudstader i Oseania]] qtno4u4gvsos3m1g8jo4id9252ubkfs 0 263337 3664501 3385848 2026-08-04T15:57:40Z Ranveig 39 Typ. 3664501 wikitext text/x-wiki {{infoboks song | tittel = I've Got You Under My Skin | artist = [[Frank Sinatra]] | album = [[Songs for Swingin' Lovers]] | utgjeve = 1956 | track_no = 9 | sjanger = [[Vokal jazz]], [[tradisjonell pop]] | lengd = 3:40 | låtskrivar = [[Cole Porter]] | selskap = [[Capitol Records|Capitol]] | produsent = [[Voyle Gilmore]] }} {{infoboks musikkalbum |tittel =I've Got You Under My Skin |Cover = |artist =[[The Four Seasons]] |album =2nd Vault of Gold Hits |B-side =Huggin' My Pillow (frå albumet ''Rag Doll'') |utgjeve =August 1966 |format =Singel |innspeling = |sjanger =[[Vokal jazz]], [[barokkpop]] |lengd =3:41 |selskap =[[Philips Records|Philips]] |låtskrivar =[[Cole Porter]] |produsent =Bob Crewe |førre = «[[On the Good Ship Lollipop]]»<br>(as [[The Wonder Who?]])<br>(1966) |kronologi = ja |neste = «[[Tell It to the Rain]]»<br>(1966) }} {{infoboks musikkalbum |tittel =I've Got You Under My Skin |artist =[[Neneh Cherry]] |albm =[[Red Hot + Blue]] |B-side = |utgjeve =1990 |format =singel |innspeling = |sjanger =[[Hip-hop]] |lengd =3:46 |selskap =Circa |låtskrivar =Cole Porter |produsent ={{flatlist | * [[Afrika Baby Bam|Baby Afrika Bambaataa]] * [[Booga Bear]] * [[Jonny Dollar]] * [[Neneh Cherry]] }} |førre = «Inna City Mamma»<br>(1989) |kronologi = ja |neste = «[[Money Love]]»<br>(1992) }} «'''I've Got You Under My Skin'''» er ein song skriven av [[Cole Porter]]. Han vart skriven i [[musikk i 1936|1936]] og introdusert i musikalen til [[Eleanor Powell]] for [[MGM]], ''[[Born to Dance]]'' der han vart framført av [[Virginia Bruce]]. Han vart nominert til [[Oscarprisen]] for beste song det året. Han vart ein [[signaturlåt]] for [[Frank Sinatra]] og i 1966 nådde [[The Four Seasons]] Topp 10 i USA med songen. Han har vorte spelt inn av mange pop- og jazzartistar gjennom åra. ==Frank Sinatra-versjonane== Frank Sinatra song først songen på det vekentlege radioshowet sitt i 1946, som andre delen av ein medlem med «Easy to Love». Han sette definitivt preget sitt på melodien ti år seinare med ein svingande storbandversjon som bygde seg opp til fleire klimaks med eit arrangement av [[Nelson Riddle]]. Riddle var tilhengjar av [[Maurice Ravel]] og har fortalt at dette arrangementet var inspirert av ''[[Boléro]]''.<ref>Levinson, Peter J. [http://books.google.com/books?id=zG-UYr7vBb4C&pg=PA129&dq=%22Nelson+Riddle%22+%22Ravel%27s+Bolero%22&hl=en&ei=Z8N4TKFJ0LqMB8X14J4O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Nelson%20Riddle%22%20%22Ravel%27s%20Bolero%22&f=false "September in the Rain: The Life of Nelson Riddle"], via [[Google Books]], s. 129.</ref> Sinatra-fans trekk vanlegvis denne versjonen fram som det finaste samarbeidet hans med orkesteret til Riddle. Ein iherdig saksofonseksjonset kursen, som endar i eit klimaks med ein støytvis, glidande [[trombone]]solo av [[Milt Bernhart]]. Sinatra likte særs godt dette arrangementet og tok med songen på konsertane sine sidan.<ref>Obituary: Milt Bernhart, trombonist who got under Sinatra's skin, ''The Guardian'', London, 4 February 2004</ref> Sinatra spelte inn «I've Got You Under My Skin» for albumet ''[[Sinatra's Sinatra]]'' (1963), eit album med nyinnspelingar av hans eigne favorittar. Denne gongen var trombonesoloen spelt av Dick Nash fordi Bernhart var oppteken. Eit konsertopptak av songen finst på albumet ''Sinatra at the Sands'' frå 1966 med [[Count Basie]] and his orchestra. I 1993 spelte Sinatra inn ein versjon som ein duett med [[Bono]] frå [[U2]] for albumet ''[[Duets av Frank Sinatra|Duets]]''. Han vart òg gjeven ut som ei dobbel A-side i lag med U2 sin «[[Stay (Faraway, So Close!)]]», og ein musikkvideo regissert av [[Kevin Godley]]. ==Neneh Cherry-versjonen== Neneh Cherry laga ei hip-hop-tolking av songen som den første singelen frå ''[[Red Hot + Blue]]''-albumet, og denne nådde 25. plassen på den britiske singellista. Musikkvideoen var regissert av [[Jean-Baptiste Mondino]]. Neneh Cherry erstatta det meste av teksten med ein rap om [[AIDS]]-offer og korleis samfunnet reagerer på dei. Av den originale Cole Porter-teksten hadde ho berre att dei første fire linjene og «Use your mentality, wake up to reality». ==Andre innspelingar== * [[Al Bowlly]] spelte inn songen 1936, og finst på ''The Al Bowlly Story 1928–1941'' * [[Lee Wiley]] (1937) * [[Cab Calloway]] (1943–1944) * [[Peggy Lee]] – ''[[Black Coffee av Peggy Lee|Black Coffee]]'' (1953) * [[Dinah Washington]] (med [[Clifford Brown]]) – ''[[Dinah Jams]]'' (1954) * [[Stan Kenton]] – ''Portraits on Standards'' (1954) * [[Ella Fitzgerald]] – ''[[Ella Fitzgerald Sings the Cole Porter Songbook]]'' (1956) * [[Cesare Siepi]] with The [[Roland Shaw]] Orchestra – ''Easy to Love (Songs of Cole Porter)'' (1958) * [[Shirley Bassey]] – ''[[The Fabulous Shirley Bassey]]'' (1959) * [[Helen Merrill]] – ''Parole e musica'' (med Fernando Caiati, 1960) * [[Eartha Kitt]] – ''The Romantic Eartha'' (1962) * [[Julie London]] – ''[[All Through the Night: Julie London Sings the Choicest of Cole Porter]]'' (1965) * [[Bill Evans]] og [[Jim Hall]] – ''[[Intermodulation av Bill Evans og Jim Hall|Intermodulation]]'' (1966) * [[Sammy Davis Jr.]] – ''[[I've Gotta Be Me av Sammy Davis Jr.|I've Gotta Be Me]]'' (1968) * [[José José]] – ''At Puerto Rico in 1985'' (uoffisiell konsertopptak) * [[James Darren]] – ''[[This One's from the Heart]]'' (1990) * [[Rita Reys]] – ''The Great American Songbook, volume 1'' (1992) * The New [[Four Freshmen]] – ''Voices in Standards'' (1994) * [[The Rutles]] – ''[[The Rutles Archaeology]]'' (1996) * [[Louis Prima]] og [[Keely Smith]] – ''Capitol Collectors Series: Louis Prima'' (1996) * [[Gloria Gaynor]] – ''I Will Survive: The Anthology'' (1998) * [[Diana Krall]] – ''[[When I Look In Your Eyes]]'' (1999) * [[Jamie Cullum]] – ''[[Heard It All Before]]'' (1999) * [[Perry Como]] – ''Papa Loves Mambo – The Very Best of Perry Como'' (2004) * [[Carly Simon]] – ''[[Moonlight Serenade av Carly Simon|Moonlight Serenade]]'' (2005) * [[Michael Bublé]] – ''[[It's Time av Michael Bublé|It's Time]] (2005) * [[Michael Bolton]] – ''[[Bolton Swings Sinatra]]'' (2006) * Lauri Beth Quinlivan – ''On Angel's Strings'' (omarrangert for klassisk gitar, 2006) * [[Cliff Richard]] – ''[[Bold as Brass av Cliff Richard|Bold as Brass]]'' (2009) * [[Chris Botti]] – ''Chris Botti in Boston'' (med [[Katharine McPhee]]) (2009) * [[Seether]] (2009) * [[Rod Stewart]] – ''Fly Me to the Moon... The Great American Songbook Volume V'' (2010) * [[Landau Eugene Murphy, Jr.]] – ''That's Life'' (2011) * [[Jermaine Jackson]] – ''I Wish You Love'' (2012) * [[songaren Mina|Mina]] – ''[[12 (American Song Book)]]'' (2012) * [[Maysa]] * [[Josephine Baker]] * [[Steve Barton]] ==I popkulturen== I 1952 produserte [[Stan Freberg]] ein parodi av songen. I 1993 vart songen nytta i [[The Flintstones]]-filmen ''[[I Yabba-Dabba Do!]]'' Actionfilmen ''[[filmen Gamer|Gamer]]'' frå 2009 inneheld [[Sammy Davis Jr.]]-versjonen av songen i eit musikalsk nummer der Ken Castle, (spelt av [[Michael C. Hall]]), mimar til songen. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:I've Got You Under My Skin|I've Got You Under My Skin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. september 2013.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== * {{MetroLyrics song|frank-sinatra|ive-got-you-under-my-skin}}<!-- Licensed lyrics provider --> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Songar frå 1936]] [[Kategori:Singlar frå 1966]] [[Kategori:Songar skrivne av Cole Porter]] [[Kategori:Frank Sinatra-songar]] [[Kategori:The Four Seasons-songar]] [[Kategori:Ella Fitzgerald-songar]] [[Kategori:Diana Krall-songar]] [[Kategori:Dinah Washington-songar]] [[Kategori:Neneh Cherry-songar]] [[Kategori:Peggy Lee-songar]] [[Kategori:Sammy Davis Jr.-songar]] [[Kategori:Carly Simon-songar]] [[Kategori:Jamie Cullum-songar]] [[Kategori:Perry Como-songar]] [[Kategori:Cliff Richard-songar]] [[Kategori:Rod Stewart-songar]] [[Kategori:Neil Diamond-songar]] [[Kategori:Michael Bublé-songar]] [[Kategori:Gloria Gaynor-songar]] [[Kategori:Louis Prima-songar]] [[Kategori:Eartha Kitt-songar]] [[Kategori:Michael Bolton-songar]] [[Kategori:Grammy Hall of Fame Award]] [[Kategori:Songar produserte av Bob Crewe]] cciovev2q62a4t04lmf45kjdlqc57a9 0 263892 3664496 3632337 2026-08-04T15:53:51Z Ranveig 39 3664496 wikitext text/x-wiki {{Infoboks politikar | verv = [[Norske kulturministrar|Norsk kultur- og likestillingsminister]] | regjering = [[Regjeringa Solberg|Solberg]] | periode = 24. januar 2020–14. oktober 2021 }} '''Abid Qayyum Raja''' ({{fødd|5. november|1975|fødestad= på [[Ullevål]] i [[Oslo]]|Raja, Abid}}) er ein [[norsk-pakistansk]] advokat, diplomat, samfunnsdebattant og stortingspolitikar for [[Venstre]]. Han var på andreplass på Akershus Venstres liste for [[stortingsvalet 2009]], og blei etter valet vararepresentant på Stortinget. I [[stortingsvalet 2013]], [[stortingsvalet 2017|2017]] og [[stortingsvalet 2021|2021]] blei Raja innvald frå [[Akershus]]. Frå 24. januar 2020 til 14. oktober 2021 var han kultur- og likestillingsminister i [[regjeringa Solberg]]. == Utdanning == Abid Raja gjekk på Foss vidaregåande skule. Han tok mellomfag i kriminologi i 2001 og studerte menneskerettar og åtferdsvitskap i jus ved [[University of Southampton]] same året. I 2002 tok han juridisk embetseksamen og tok i 2004 mastergrad i forskingsmetodikk innan psykologi ved ''Oxford Brookes University''. I studietida jobba Raja deltid som studierettleiar ved [[Universitetet i Oslo]], der han også underviste i studieteknikk. Han starta juristkarrieren med praktikantopphald hjå advokatfirmaa ''Schjødt, Kvale & co'' og ''Wikborg Rein'' mellom 2000 og 2002. Deretter blei han advokatfullmektig hos advokatfirmaet ''Almestad'' 2002–05, og har etter det vore tilsett som advokatfullmektig og advokat hos ''Hestenes og Dramer''. Hans arbeidsområde har vore strafferett, prosess, fast eigedom og kontraktsrett. I oktober 2008 slutta Raja som forsvarsadvokat og tok til i ny jobb som nemndleiar i [[Utlendingsnemnda]].<ref name="Utlendingsnemnda">{{cite news|url=http://www.dn.no/forsiden/politikkSamfunn/article1433832.ece?jgo=dne|title=Raja slutter som advokat|date=2008-06-27|publisher=''DN.no''|accessdate=2008-11-18}}</ref> Frå oktober 2011 har Raja permisjon frå UNE til å vikariera som politiadvokat ved Politiets utlendingseining. I april 2008 gav Raja ut sin sjølvbiografi med tittelen «Talsmann», der han tek opp kulturelle og religiøse dilemma som religiøs fundamentalisme, rasisme, arrangerte ekteskap, undertrykking av kvinner, barneoppdraging, norskopplæring og utfordringane som knyter seg til det å vera muslim i Vesten. Boka har vorte rosa av kritikarane,<ref>[http://www.aftenposten.no/kul_und/litteratur/article2377704.ece «En norsk pakistaner finner sin vei»], bokmelding av ''Talsmann'', av Ulf Andenæs i ''Aftenposten'', 19. april 2008</ref> og gjev innsyn i ein tokulturell kvardag. I 2010 gav han ut boka «Dialog - om vold, undertrykkelse og ekstremisme». «Dialog» blei omtalt som «ei bragd» av [[Dagsavisen]] i si bokmelding, og ho fekk terningkast 5 i [[VG]]. ==Politikk og samfunnsengasjement== [[Fil:Abid Q. Raja 0001.jpg|thumb|På dialogmøte om hat på Litteraturhuset i Oslo, 22.03.09. <br> Foto: Bjørn Erik Pedersen.]] Raja er elles kjend som ein ivrig samfunnsdebattant som har delteke i fleire debattprogram både på TV, radio og i pressa sidan slutten av 90-talet. Han har særleg vore aktiv i debattar relatert til innvandring, integrering, krim, justis og utdanning, oftast som talsmann for det [[norsk-pakistansk]]e miljøet. Han debuterte som «offentleg» samfunnsdebattant i mai 1999 i [[Per Ståle Lønning]]s debattprogram ''Sentrum'' på [[TV 2]]. Tema var rasisme og innvandringspolitikk og motdebattant var FrP-leiar [[Carl I. Hagen]]. Raja gjekk til frontalåtak på Hagen og klaga han ope for å skapa rasisme og framandhat i det norske folket. Videre klaga han Hagen for å «la framståande partifeller framsetja dei utrulegaste påstandar om innvandring og innvandrarar, medan han sjølv blei ståande med reine hender og kunne ta avstand frå dei verste skuldingane».<ref>[http://www.dagbladet.no/tekstarkiv/artikkel.php?id=5001990023244&tag=item&words=Abid%3Braja «Rasisme i sentrum»] i ''Dagbladet'', 4. mai 1999</ref> I 2000 markerte han seg i debatten om bønerop i Oslo, då som representant for [[World Islamic Mission]].<ref>[http://www.dagbladet.no/tekstarkiv/artikkel.php?id=5001000004253&tag=item&words=Abid%3Braja Artikkel om bønnerop] frå avisa ''Dagbladet'', 22. januar 2000</ref> Han blei i første halvdelen av 2000-talet kjend for standpunkt som at norske muslimar burde sverja ved [[Koranen]] i rettssalen, at det var stor skilnad på arrangert giftarmål og tvangsekteskap og at Noreg burde byggja skule i [[Pakistan]]. I sjølvbiografien ''Talsmann;; fortel han om seg sjølv at han var relativt konservativ i samfunnsspørsmål dei første åra som samfunnsdebattant, men at han hadde fått ei meir liberal haldning etterkvart. Denne dreiinga i liberal retning førte til kritikk frå enkelte i [[norsk-pakistansk|det norsk-pakistanske miljøet]] om at han har blitt «for norsk».<ref>[http://www.dagbladet.no/nyheter/2008/04/21/533164.html «Ingen kokosnøtt»], artikkel om Abid Raja i avisa ''Dagbladet'', 21. april 2008</ref> Den 18. november 2008 vann han ei kampvotering mot [[Inge Solli]] om andreplassen på Akershus Venstres liste for stortingsvalet. Andreplassen på lista blei rekna av Venstre som ein kampplass med reell sjanse til å koma inn på Stortinget, men dette blei ikkje tilfellet og Raja blei vararepresentant. Raja fekk imidlertid møtetid på tinget og har vore med på å setja storting både i 2009 og 2010. Ved stortingsvalet i 2013 blei Raja innvald frå Akershus som representant for Venstre. I 2018 blei han vald av landsmøtet til Venstre som medlem av landsstyret til partiet.<ref name=Folkevalgte>{{kjelde www|url=https://www.venstre.no/kontakt/folkevalgte/|tittel=Folkevalgte i Venstre|utgjevar=Venstre|vitja=29. april 2018}}</ref> ===Verv=== Han var medlem av [[Senter mot etnisk diskriminering]] 1997–98, og av ''Kontaktutvalget mellom Innvandrere og Norske Myndigheter'' i 1998–02, samt [[Utlendingsnemnda]] i 2002–03. Han har sidan 2002 vore medlem av [[Det kriminalitetsforebyggende råd]]. Han er også medlem av [[Den Norske Advokatforening]] og [[Forsvarergruppen]]. Hausten 2009 blei han vald inn i sentralstyret i [[Europarørsla]]. Han er også medlem av [[Likestillingsnemnda]]. === Prisar=== Saman med [[Bushra Ishaq]] vart Abid Raja tildelt [[Fritt Ords pris]] for 2010. Raja fekk prisen «for å ha skapt arenaer for dialogmøte med tema som er viktige i det offentlege ordskiftet. Han har vore ein energisk debattant i ei konfliktfylt tid.»<ref>{{Citation |title=Fritt-ord.no: Fritt Ords pris |url=http://www.fritt-ord.no/no/priser/category/fritt_ords_pris/ |accessdate=2013-10-07 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124050042/http://www.fritt-ord.no/no/priser/category/fritt_ords_pris/ |url-status=yes }}</ref> I 2021 vart han tildelt [[Bokhandlarprisen]] for sjølvbiografien ''Min skyld. En historie om frigjøring''.<ref>{{Kilde www|url=https://www.tv2.no/a/14378490/|tittel=Abid Raja får Bokhandlerprisen for boka «Min skyld»|besøksdato=2021-11-23|dato=2021-11-23}}</ref> == Bøker == * ''Talsmann'', sjølvbiografi. [[Aschehoug]], (2008) ISBN 9788203234286 * ''Dialog - om vold undertrykkelse og ekstremisme'' på [[CappelenDamm]], (2010) ISBN 9788202348427 * ''Min skyld. En historie om frigjøring'', sjølvbiografi (2021) == Kjelder == * {{Stortingetbio|ABIR}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Abid Q. Raja|Abid Q. Raja]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 7. oktober 2013.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} {{Navboks |namn = Abid Raja |navbar = plain |tittel = Relaterte artiklar |listestil = padding:0px;font-size:111%; |listepadding = 0px; |liste1 = {{Norske kulturministrar}} {{stortingsrep 2013-2017}} {{Stortingsrep 2017-2021}} {{Stortingsrep 2021-2025}} {{Stortingsrep 2025-2029}} }} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Statsrådar i Regjeringa Solberg]] [[Kategori:Venstrestatsrådar]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar for Akershus]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar frå Venstre]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2013-2017]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2017-2021]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2021-2025]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2025-2029]] [[Kategori:Mottakarar av Fritt Ords Pris]] [[Kategori:Norske advokatar]] [[Kategori:Norske diplomatar]] [[Kategori:Nordmenn av pakistansk opphav]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] [[Kategori:Vinnarar av Bokhandlarprisen]] 6gr3yfvh0t7vomdyp5pkgr8dnzz1410 0 278950 3664493 3343634 2026-08-04T15:50:35Z Ranveig 39 Fmt. 3664493 wikitext text/x-wiki {{koord|59|57|57.056|N|10|46|44.105|E|type:landmark|vising=tittel}} {{infoboks bygning}} '''Kjelsås Bruk''' var ein stor [[spikar]]- og [[ståltråd]]fabrikk med [[kraftstasjon]] som vart skipa i [[1855]] ved det øvste vassfallet i [[Akerselva]]; [[Frysjafossen]] på [[Kjelsås]] i [[Oslo]]. Da var alle vassfall langs Akerselva nytta ut til industriproduksjon. Grunnleggjar og første eigar var kjøpmann Johan Henrik Schmelck. [[Fil:Akerselven ved Kjelsaas Brug, 1902, Anders Beer Wilse, OB.Y1129.jpg|mini|venstre|Akerselva ved Kjelsaas Brug i 1902.{{foto|[[Anders Beer Wilse]] / [[Oslo Museum]]}}]] Bedrifta blei kjøpt av [[O. Mustad]] i [[1884]]. Mustad bygde eit [[valseverk]] og produserte mellom anna [[flatstål]] til spikerproduksjon. Området rundt Kjelsås Bruk vart selt til Oslo kommune i 1971 og sjølve fabrikkbygninga inneheld no Frysja senter, rundt 70 [[atelier]] og verkstader for brukskunst. ==Kjelder== {{refstart}} * [http://www.industrimuseum.no/lydfiler/05brekkebruk_lyd Kjelsås bruk] frå Industrimuseum/Norsk Teknisk Museum * [[Knut Are Tvedt]] (red): ''[[Oslo byleksikon]]'', Kunnskapsforlaget 2010, side 187 og 373, ISBN 978-82-573-1760-7 * {{kulturminne|165487}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Kjelsås Bruk|Kjelsås Bruk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 17. mai 2014, [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Kjels%C3%A5s_Bruk&oldid=9372138 revisjon]'' {{refslutt}} [[Kategori:Akerselva]] [[Kategori:Tidlegare føretak i Oslo]] [[Kategori:Bydel Nordre Aker]] [[Kategori:Skipingar i 1855]] [[Kategori:Nedleggingar i 1884]] [[Kategori:1855 i Noreg]] [[Kategori:1884 i Noreg]] [[Kategori:Kulturminne i Oslo]] l4q6opgkxkdtljsobymqr0pcseyi1f8 10 290362 3664488 3649602 2026-08-04T15:11:35Z Ranveig 39 {{{dato}}} i kategorien. 3664488 wikitext text/x-wiki {{amboks | type = style | bilde = [[Fil:Ambox outdated_serious.svg|40px]] | tekst = '''Treng oppdatering:''' | fix = {{{part|{{{1|Denne artikkelen eller seksjonen}}}}}} er ikkje oppdatert med ny utvikling eller ny informasjon. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} oppdatere] han. | dato = {{{dato|}}} | kategori = treng oppdatering | nocat = {{{nocat|<noinclude>true</noinclude>}}} }}<includeonly>[[kategori:Treng oppdatering|{{SIDENAMN}}]]</includeonly><includeonly>[[kategori:artiklar som treng tilsyn {{{dato|{{ÅRNO}}}}}]]</includeonly><noinclude> [[Kategori:Vedlikehaldsmalar|{{SIDENAMN}}]]</noinclude> cdcknqutiihqq6w3n059fxqsqclcxhg 0 299175 3664499 3307302 2026-08-04T15:55:57Z Ranveig 39 Typ., kat. 3664499 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkalbum| |tittel= «Tonight Again» |format= Singel |gruppe= [[Guy Sebastian]] |land= [[Australia]] |språk= [[Engelsk]] |utgjeve= 2015 |innspeling= 2015 |låtskrivar= Guy Sebastian, [[David Ryan Harris]] og [[Louis Schoorl]] |kronologi=ja |førre=«[[Spirit of the Anzacs]]»<br>(2015) |neste= }} '''«Tonight Again»''' (engelsk for I‘ kveld att’) er ein song av [[Guy Sebastian]] frå 2015. Songen vart skriven av Guy Sebastian, [[David Ryan Harris]] og [[Louis Schoorl]]. ==Eurovision== ===Eurovision Song Contest 2015=== På ein pressekonferanse 4. mars 2015, 5. mars [[AEST|austaustralsk tid]], vart det kjend at Sebastian ville representere Australia under debuten i [[Eurovision Song Contest 2015]] i [[Wien]] i [[Austerrike]].<ref name=pressekonf>{{kjelde www|url=http://esctoday.com/97470/tonight-artist-announcement-press-conference-australia/|tittel=Watch now: Artist announcement and press conference in Australia!|vitja=29. mars 2015|dato=4. mars 2015|utgjevar=ESCToday|språk=engelsk}}</ref><ref name=guyseb>{{kjelde www|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=guy_sebastian_to_compete_for_australia_at_the_eurovision_song_contest|tittel=Guy Sebastian to compete for Australia at the Eurovision Song Contest|vitja=29. mars 2015|språk=engelsk|utgjevar=[[Eurovision.tv]]}}</ref> Sebastian vart vald internt av [[Special Broadcasting Service]], og det same vart «Tonight Again» nokre dagar seinare.<ref name=song>{{kjelde www|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/news/australias-eurovision-song|tittel=Hear it first: Australia's Eurovision song|vitja=29. mars 2015|dato=16. mars 2015|språk=engelsk|utgjevar=[[Special Broadcasting Service]]}}</ref> Bidraget var direktekvalifisert til finalen.<ref name=guyseb/> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Australske songar i Eurovision Song Contest}} {{Songar i Eurovision Song Contest 2015}} [[Kategori:Guy Sebastian-songar]] [[Kategori:Songar skrivne av Guy Sebastian]] [[Kategori:Songar skrivne av David Ryan Harris]] [[Kategori:Songar skrivne av Louis Schoorl]] [[Kategori:Australske Eurovision Song Contest-songar]] [[Kategori:Eurovision Song Contest 2015-songar]] [[Kategori:Engelskspråklege Eurovision Song Contest-songar]] rbfmfqxls7l8iv6b3jznbplho3swf1y 3664500 3664499 2026-08-04T15:56:15Z Ranveig 39 Fjerna malar som ikkje finst. 3664500 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikkalbum| |tittel= «Tonight Again» |format= Singel |gruppe= [[Guy Sebastian]] |land= [[Australia]] |språk= [[Engelsk]] |utgjeve= 2015 |innspeling= 2015 |låtskrivar= Guy Sebastian, [[David Ryan Harris]] og [[Louis Schoorl]] |kronologi=ja |førre=«[[Spirit of the Anzacs]]»<br>(2015) |neste= }} '''«Tonight Again»''' (engelsk for I‘ kveld att’) er ein song av [[Guy Sebastian]] frå 2015. Songen vart skriven av Guy Sebastian, [[David Ryan Harris]] og [[Louis Schoorl]]. ==Eurovision== ===Eurovision Song Contest 2015=== På ein pressekonferanse 4. mars 2015, 5. mars [[AEST|austaustralsk tid]], vart det kjend at Sebastian ville representere Australia under debuten i [[Eurovision Song Contest 2015]] i [[Wien]] i [[Austerrike]].<ref name=pressekonf>{{kjelde www|url=http://esctoday.com/97470/tonight-artist-announcement-press-conference-australia/|tittel=Watch now: Artist announcement and press conference in Australia!|vitja=29. mars 2015|dato=4. mars 2015|utgjevar=ESCToday|språk=engelsk}}</ref><ref name=guyseb>{{kjelde www|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=guy_sebastian_to_compete_for_australia_at_the_eurovision_song_contest|tittel=Guy Sebastian to compete for Australia at the Eurovision Song Contest|vitja=29. mars 2015|språk=engelsk|utgjevar=[[Eurovision.tv]]}}</ref> Sebastian vart vald internt av [[Special Broadcasting Service]], og det same vart «Tonight Again» nokre dagar seinare.<ref name=song>{{kjelde www|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/news/australias-eurovision-song|tittel=Hear it first: Australia's Eurovision song|vitja=29. mars 2015|dato=16. mars 2015|språk=engelsk|utgjevar=[[Special Broadcasting Service]]}}</ref> Bidraget var direktekvalifisert til finalen.<ref name=guyseb/> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Guy Sebastian-songar]] [[Kategori:Songar skrivne av Guy Sebastian]] [[Kategori:Songar skrivne av David Ryan Harris]] [[Kategori:Songar skrivne av Louis Schoorl]] [[Kategori:Australske Eurovision Song Contest-songar]] [[Kategori:Eurovision Song Contest 2015-songar]] [[Kategori:Engelskspråklege Eurovision Song Contest-songar]] h32j09njmgzp82n38nf15ahq8nj91et 0 301482 3664498 3660118 2026-08-04T15:54:52Z Ranveig 39 Typ. 3664498 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Vidar Bergset''' ({{levde|2. mai|1928|6. juni|2020|fødestad= i [[Stryn]]|Bergset}}) var ein norsk [[lærar]] og [[forfattar]]. Han arbeidde i barneskule og ungdomsskule og var også ei tid lærar på [[Valdres folkehøgskole]]. I den tida var han også redaktør av tidsskriftet ''[[Kristen Folkehøgskole]]''. Bergset gav ut fleire bøker med forteljingar, barnebøker og dikt. Han var også medforfattar av ''Norges Kristelege Folkehøgskolelags historie 1914-1984'' og forfattar av ''Nordfjord Folkehøgskule 75 år – 1923-1998''. I 2011 gav han ut ''Brennande liv'', eit portrett av den danske presten og forfattaren [[Kaj Munk]], som vart skoten av tyskarane under andre verdskrigen. ==Bibliografi== ===Bøker=== * 1968 &ndash; ''Naudrop i fjellet'' (Larvik: Norsk Barneblads forlag) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007072701009 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1969 &ndash; ''Ei mørk natt i oktober'' (Larvik: Norsk Barneblads forlag) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007080101026 Tilgjengeleg i bokhylla.no] *1976 &ndash; ''Ein stad å setje sin fot : dikt'' (Oslo: Luther) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012070606191 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1978 &ndash; ''Barndomens grøne dal : ein studie i Per-bøkene av Olav Sletto'' (Bergen) * 1983 &ndash; ''Utafor alt eg veit : diktsamling'' (Oslo: Fonna) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012070505049 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1984 &ndash; ''I tru og teneste : Ungdomskulelærarlaget/Noregs kristelege folkehøgskulelag 1914-1984'' (Oslo: Folkehøgskulelaget) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071100095 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1988 &ndash; ''Folk og bygd : lokal litteratur frå Rand krins'' (Eige forlag / [[Rand skule]]) * 1996 &ndash; ''I morgon skal vi møtast : diktsamling'' (Stryn: V. Bergset) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008071000095 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1997 &ndash; ''Lagnaden - og alle dei andre : noveller'' (Stryn: V. Bergset) [https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011080908020 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1998 &ndash; ''Nordfjord folkehøgskule 75 år : 1923-1998'' (Sandane: Nordfjord folkehøgskule) [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2012111908088 Tilgjengeleg i bokhylla.no] * 1999 &ndash; ''Mot himmelsjå : lyrikk og prosa frå Fjelli'' (Eige forlag) * {{Bok | utgjeve= 2004 | tittel=Småfolk i farten : forteljingar om born | stad=Stryn | forlag=V. Bergset | url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014092506094 }} * 2006 &ndash; ''Skatten i åkeren : dagsord'' (Stryn: V. Bergset) * 2008 &ndash; ''Fra sigledammen til hoppbakken'' (Valle: Setesdalforl.) * 2011 &ndash; ''Brennande liv : ein biografi om Kaj Munk'' (Valle: Setesdalforl.) * 2016 &ndash; ''Vandringar i språket'' (Eige forlag) * 2017 &ndash; ''Ordet er liv : andaktsbok'' (Eige forlag) * 2018 &ndash; ''På Kafé Globus ved kaia'' (Stryn: V. Bergset) * {{Bok | utgjeve= 2019 | tittel=Heim til jul : juletradisjoner gjennom tidene | stad=Blaksæter | forlag=Eige forlag }} ==Kjelder== * [https://www.allkunne.no/framside/biografiar/b/vidar-bergset//85/86685/ Om Vidar Bergset i Allkunne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921191034/https://www.allkunne.no/framside/biografiar/b/vidar-bergset//85/86685/ |date=2018-09-21 }} ==Bakgrunnsstoff== * {{Nbsøk|Bergset, Vidar|bøker av}} * [https://vestland.bib.no/cgi-bin/websok-fjognedok?mode=vt&eccl=bergset+vidar%2fEO&st=a Om Vidar Bergset i Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane] ===I tidsskrift - eit utval=== *[https://vestland.bib.no/cgi-bin/websok-fjognedok?mode=vt&eccl=bergset+vidar%2fFO&st=a Lokalhistoriske artiklar Sogn og Fjordane] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske barnebokforfattarar]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Norske pedagogar]] [[Kategori:Folk frå Stryn]] [[Kategori:Forfattarar frå Stryn]] [[Kategori:Norske lyrikarar]] [[Kategori:Norske sakprosaforfattarar]] [[Kategori:Nynorskforfattarar]] 85ijjzkyxirm0cvcw5s15l2xyfdhi1v 0 309409 3664531 2791585 2026-08-05T06:47:40Z Ranveig 39 3664531 wikitext text/x-wiki '''Naurisk''' (''Dorerin Naoero'') er eit [[Malayopolynesiske språk|malayopolynesisk]] språk i den [[Austronesiske språk|austronesiske språkfamilien]] som blir tala på [[Naoero]]. Ein reknar med at rundt 6 000 menneske snakkar det, ca. halvparten av folkesetnaden på Nauru. Nesten alle innbyggjarane snakkar [[engelsk]]. Det er eit språk i den mikronesiske greina av austronesiske språk. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurisk|Naurisk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 2. januar 2015.'' </div> [[Kategori:Manglar infoboks]] [[Kategori:Malayopolynesiske språk]] [[Kategori:Naoero]] fhf1l7g7l43g4iz0rz7f86sbv5hcr0e 3664565 3664531 2026-08-05T09:12:27Z 90sveped 53941 3664565 wikitext text/x-wiki '''Naurisk''' (''Dorerin Naoero'') er eit [[Malayopolynesiske språk|malayopolynesisk]] språk i den [[Austronesiske språk|austronesiske språkfamilien]] som blir tala på [[Naoero]]. Ein reknar med at rundt 6 000 menneske snakkar det, ca. halvparten av folkesetnaden på Nauru. Nesten alle innbyggjarane snakkar [[engelsk]]. Det er eit språk i den mikronesiske greina av austronesiske språk. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurisk|Naurisk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 2. januar 2015.'' </div> {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{spire}} [[Kategori:Manglar infoboks]] [[Kategori:Malayopolynesiske språk]] [[Kategori:Naoero]] mhx33xgvklnct05v8tpd4vfigikxw5p 0 317871 3664551 3273316 2026-08-05T08:15:53Z Migne 2086 3664551 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar |namn=Michael Rummenigge |bilete=[[file:2011-12-30 Bonn Telekom-Dome Michael Rummenigge (cropped2).jpg|230px]] |fulltnamn=Michael Rummenigge |fødd={{Fødselsdato og alder|1964|2|3}} |føddstad=[[Lippstadt]] |føddland=[[Tyskland]] |posisjon=Angrep |nvklubb= |draktnummer= |år=1982-1988<br/>1988-1993<br/>1993-1995 |klubbar={{GER}}[[FC Bayern München|Bayern München]]<br/>{{GER}}[[Borussia Dortmund]]<br/>{{JPN}}[[Urawa Reds]] |kampar(mål)= |landslagår=1983-1986 |landslag={{GER}}[[Tyskland]] |landskampar(mål)=2 (0) }} '''Michael Rummenigge''' ({{fødd|3. februar|1964|Rummenigge}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Lippstadt]]. Han vart trefaldig ligameister med [[Bayern München]] og fekk med seg tre DFB-pokalar, fordelt på Bayern München og [[Borussia Dortmund]]. Rummenigge var angrepsspelar. ===Klubbspel=== Rummenigge spelte i drygt fem år for Bayern München frå vårsesongen 1983, og omlag like lenge for Borussia Dortmund frå sommaren 1988. I 1984 var han med å vinne DFB-pokalen for FC Bayern, sidan vann han og laget bundesliga i tre år på rad, 1985-87. I 1986 sigra Bayern-mannskapet også i DFB-turneringa. Derimot tapte Bayern og Rummenigge [[Europacupen i fotball 1987|europacupfinalen]] i mai 1987 mot [[FC Porto]]. 24. juni 1989 fekk Rummenigge sin tredje DFB-pokal, då Borussia Dortmund vann heile 4–1 over [[Werder Bremen]] i finalen på olympiastadion i [[Vest-Berlin]]. I mai 1993 skåra han det fyrste målet då Borussia og italienske [[Juventus]] møttest til [[UEFA-cupfinalen i fotball 1986|dobbeltfinale]] i [[UEFA-cupen]]. Deretter snudde Juventus-mannskapet det heile om til siger 3–1 på bortebane og 3–0 på heimebane. Ut på hausten 1993 reiste Rummenigge til [[Japan]] og spel for Urawa, la opp i 1995. ===Landslagsspel=== Rummenigge var innbytar i to landskampar for [[Vest-Tyskland]], den eine i slutten av oktober 1983 og den andre nokså nøyaktig tre år seinare. I den fyrste av desse kampane var broren [[Karl-Heinz Rummenigge]] vesttysk lagkaptein. ===Langslags-statistikk=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{GER}}[[Tyskland]] |- !År!!Kampar!!mål |- |1983||1||0 |- |1984||0||0 |- |1985||0||0 |- |1986||1||0 |- !Totalt||2||0 |} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michael Rummenigge|Michael Rummenigge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=18166 eu-football] *[http://www.national-football-teams.com/player/16945/Michael_Rummenigge.html National Football Teams] *{{J.League player}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] auw2iqs451k2f5gjrst2muj4dvnwdlv 3664552 3664551 2026-08-05T08:16:07Z Migne 2086 la til [[Kategori:Bayern München-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664552 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar |namn=Michael Rummenigge |bilete=[[file:2011-12-30 Bonn Telekom-Dome Michael Rummenigge (cropped2).jpg|230px]] |fulltnamn=Michael Rummenigge |fødd={{Fødselsdato og alder|1964|2|3}} |føddstad=[[Lippstadt]] |føddland=[[Tyskland]] |posisjon=Angrep |nvklubb= |draktnummer= |år=1982-1988<br/>1988-1993<br/>1993-1995 |klubbar={{GER}}[[FC Bayern München|Bayern München]]<br/>{{GER}}[[Borussia Dortmund]]<br/>{{JPN}}[[Urawa Reds]] |kampar(mål)= |landslagår=1983-1986 |landslag={{GER}}[[Tyskland]] |landskampar(mål)=2 (0) }} '''Michael Rummenigge''' ({{fødd|3. februar|1964|Rummenigge}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Lippstadt]]. Han vart trefaldig ligameister med [[Bayern München]] og fekk med seg tre DFB-pokalar, fordelt på Bayern München og [[Borussia Dortmund]]. Rummenigge var angrepsspelar. ===Klubbspel=== Rummenigge spelte i drygt fem år for Bayern München frå vårsesongen 1983, og omlag like lenge for Borussia Dortmund frå sommaren 1988. I 1984 var han med å vinne DFB-pokalen for FC Bayern, sidan vann han og laget bundesliga i tre år på rad, 1985-87. I 1986 sigra Bayern-mannskapet også i DFB-turneringa. Derimot tapte Bayern og Rummenigge [[Europacupen i fotball 1987|europacupfinalen]] i mai 1987 mot [[FC Porto]]. 24. juni 1989 fekk Rummenigge sin tredje DFB-pokal, då Borussia Dortmund vann heile 4–1 over [[Werder Bremen]] i finalen på olympiastadion i [[Vest-Berlin]]. I mai 1993 skåra han det fyrste målet då Borussia og italienske [[Juventus]] møttest til [[UEFA-cupfinalen i fotball 1986|dobbeltfinale]] i [[UEFA-cupen]]. Deretter snudde Juventus-mannskapet det heile om til siger 3–1 på bortebane og 3–0 på heimebane. Ut på hausten 1993 reiste Rummenigge til [[Japan]] og spel for Urawa, la opp i 1995. ===Landslagsspel=== Rummenigge var innbytar i to landskampar for [[Vest-Tyskland]], den eine i slutten av oktober 1983 og den andre nokså nøyaktig tre år seinare. I den fyrste av desse kampane var broren [[Karl-Heinz Rummenigge]] vesttysk lagkaptein. ===Langslags-statistikk=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{GER}}[[Tyskland]] |- !År!!Kampar!!mål |- |1983||1||0 |- |1984||0||0 |- |1985||0||0 |- |1986||1||0 |- !Totalt||2||0 |} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michael Rummenigge|Michael Rummenigge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=18166 eu-football] *[http://www.national-football-teams.com/player/16945/Michael_Rummenigge.html National Football Teams] *{{J.League player}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] 3lk749lcxdnx7xozqqlra1ntsw6qclc 3664553 3664552 2026-08-05T08:16:20Z Migne 2086 la til [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664553 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar |namn=Michael Rummenigge |bilete=[[file:2011-12-30 Bonn Telekom-Dome Michael Rummenigge (cropped2).jpg|230px]] |fulltnamn=Michael Rummenigge |fødd={{Fødselsdato og alder|1964|2|3}} |føddstad=[[Lippstadt]] |føddland=[[Tyskland]] |posisjon=Angrep |nvklubb= |draktnummer= |år=1982-1988<br/>1988-1993<br/>1993-1995 |klubbar={{GER}}[[FC Bayern München|Bayern München]]<br/>{{GER}}[[Borussia Dortmund]]<br/>{{JPN}}[[Urawa Reds]] |kampar(mål)= |landslagår=1983-1986 |landslag={{GER}}[[Tyskland]] |landskampar(mål)=2 (0) }} '''Michael Rummenigge''' ({{fødd|3. februar|1964|Rummenigge}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Lippstadt]]. Han vart trefaldig ligameister med [[Bayern München]] og fekk med seg tre DFB-pokalar, fordelt på Bayern München og [[Borussia Dortmund]]. Rummenigge var angrepsspelar. ===Klubbspel=== Rummenigge spelte i drygt fem år for Bayern München frå vårsesongen 1983, og omlag like lenge for Borussia Dortmund frå sommaren 1988. I 1984 var han med å vinne DFB-pokalen for FC Bayern, sidan vann han og laget bundesliga i tre år på rad, 1985-87. I 1986 sigra Bayern-mannskapet også i DFB-turneringa. Derimot tapte Bayern og Rummenigge [[Europacupen i fotball 1987|europacupfinalen]] i mai 1987 mot [[FC Porto]]. 24. juni 1989 fekk Rummenigge sin tredje DFB-pokal, då Borussia Dortmund vann heile 4–1 over [[Werder Bremen]] i finalen på olympiastadion i [[Vest-Berlin]]. I mai 1993 skåra han det fyrste målet då Borussia og italienske [[Juventus]] møttest til [[UEFA-cupfinalen i fotball 1986|dobbeltfinale]] i [[UEFA-cupen]]. Deretter snudde Juventus-mannskapet det heile om til siger 3–1 på bortebane og 3–0 på heimebane. Ut på hausten 1993 reiste Rummenigge til [[Japan]] og spel for Urawa, la opp i 1995. ===Landslagsspel=== Rummenigge var innbytar i to landskampar for [[Vest-Tyskland]], den eine i slutten av oktober 1983 og den andre nokså nøyaktig tre år seinare. I den fyrste av desse kampane var broren [[Karl-Heinz Rummenigge]] vesttysk lagkaptein. ===Langslags-statistikk=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{GER}}[[Tyskland]] |- !År!!Kampar!!mål |- |1983||1||0 |- |1984||0||0 |- |1985||0||0 |- |1986||1||0 |- !Totalt||2||0 |} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michael Rummenigge|Michael Rummenigge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=18166 eu-football] *[http://www.national-football-teams.com/player/16945/Michael_Rummenigge.html National Football Teams] *{{J.League player}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] jqhroho1zm0z0ez7asonvqrdcbh8omg 3664574 3664553 2026-08-05T09:17:04Z 90sveped 53941 3664574 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar |namn=Michael Rummenigge |bilete=[[file:2011-12-30 Bonn Telekom-Dome Michael Rummenigge (cropped2).jpg|230px]] |fulltnamn=Michael Rummenigge |fødd={{Fødselsdato og alder|1964|2|3}} |føddstad=[[Lippstadt]] |føddland=[[Tyskland]] |posisjon=Angrep |nvklubb= |draktnummer= |år=1982-1988<br/>1988-1993<br/>1993-1995 |klubbar={{GER}}[[FC Bayern München|Bayern München]]<br/>{{GER}}[[Borussia Dortmund]]<br/>{{JPN}}[[Urawa Reds]] |kampar(mål)= |landslagår=1983-1986 |landslag={{GER}}[[Tyskland]] |landskampar(mål)=2 (0) }} '''Michael Rummenigge''' ({{fødd|3. februar|1964|Rummenigge}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Lippstadt]]. Han vart trefaldig ligameister med [[Bayern München]] og fekk med seg tre DFB-pokalar, fordelt på Bayern München og [[Borussia Dortmund]]. Rummenigge var angrepsspelar. ===Klubbspel=== Rummenigge spelte i drygt fem år for Bayern München frå vårsesongen 1983, og omlag like lenge for Borussia Dortmund frå sommaren 1988. I 1984 var han med å vinne DFB-pokalen for FC Bayern, sidan vann han og laget bundesliga i tre år på rad, 1985-87. I 1986 sigra Bayern-mannskapet også i DFB-turneringa. Derimot tapte Bayern og Rummenigge [[Europacupen i fotball 1987|europacupfinalen]] i mai 1987 mot [[FC Porto]]. 24. juni 1989 fekk Rummenigge sin tredje DFB-pokal, då Borussia Dortmund vann heile 4–1 over [[Werder Bremen]] i finalen på olympiastadion i [[Vest-Berlin]]. I mai 1993 skåra han det fyrste målet då Borussia og italienske [[Juventus]] møttest til [[UEFA-cupfinalen i fotball 1986|dobbeltfinale]] i [[UEFA-cupen]]. Deretter snudde Juventus-mannskapet det heile om til siger 3–1 på bortebane og 3–0 på heimebane. Ut på hausten 1993 reiste Rummenigge til [[Japan]] og spel for Urawa, la opp i 1995. ===Landslagsspel=== Rummenigge var innbytar i to landskampar for [[Vest-Tyskland]], den eine i slutten av oktober 1983 og den andre nokså nøyaktig tre år seinare. I den fyrste av desse kampane var broren [[Karl-Heinz Rummenigge]] vesttysk lagkaptein. ===Langslags-statistikk=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{GER}}[[Tyskland]] |- !År!!Kampar!!mål |- |1983||1||0 |- |1984||0||0 |- |1985||0||0 |- |1986||1||0 |- !Totalt||2||0 |} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Michael Rummenigge|Michael Rummenigge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=18166 eu-football] *[http://www.national-football-teams.com/player/16945/Michael_Rummenigge.html National Football Teams] *{{J.League player}} {{refforbetre|dato=august 2026}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] 3y3d26xz0nk2zlmrgqw9etthib2dugu 0 357602 3664508 3661320 2026-08-04T19:11:53Z HerVal7752 105842 [[Canica AS]] 3664508 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Stein Erik Hagen''' ({{datoar}})<ref>{{Kjelde www|url=https://www.finansavisen.no/samfunn/2026/05/04/8348529/stein-erik-hagen-er-dod-69-ar-gammel|tittel=Stein Erik Hagen er død: – En bauta har gått bort|forfattar=NTB & Henning Christensen|språk=nb|utgjevar=Finansavisen|vitja=2026-05-04}}</ref> var ein [[Noreg|norsk]] entreprenør og finansmann frå [[Oslo]].<ref name=SNL>{{snl||Stein Erik Hagen}}</ref> Stein Erik Hagen er særleg kjend for etableringa av butikk-kjeder som [[Rimi]], og var omtala som «Rimi-Hagen». Hagen hadde mange verv i norsk næringsliv, både som styreleiar og styremedlem.<ref>{{Kilde www|url=https://www.purehelp.no/m/role/viewBoardMember/32921381/steinerikhagen|tittel=[Stein Erik Hagen] - 10 roller & 26 relasjoner i næringslivet|besøksdato=2026-05-04|verk=www.purehelp.no}}</ref> == Bakgrunn og yrke == [[Fil:Rimi logo.png|mini|venstre|Logoen til butikkjeda Rimi.]] Stein Erik Hagen var fødd i Oslo som son av kjøpmannen Odd Hagen og kona hans Bergljot.<ref name=SNL/> Hagen var utdanna ved Kjøpmannsinstituttet, som i dag er ein del av [[Handelshøyskolen BI]]. Hagen var mest kjend for oppstarten og det tidlegare eigarskapet til Rimi. Av denne grunnen fekk han kallenamnet «Rimi-Hagen». Det var ved ei studiereise i [[Vest-Tyskland]] at Stein Erik og far hans oppdaga dei nye lågpriskjedene som kom fram der, og bestemte seg for å skape eit norsk samsvar. I 1977 byrja dei den første butikken i det vertande Rimi-kjeda, som med åra under ulike namn ekspanderte til langt over 1&nbsp;000 butikkar i Noreg og utomlands.<ref name=SNL /> Hagen vart ein av dei største private investorane i Noreg gjennom familieselskapet [[Canica AS]], som mellom anna har betydelege interesser i [[Orkla ASA|Orkla]], [[Jernia]], [[Komplett]], [[Ignis]] og [[Steen & Strøm]].<ref name=":0">{{Kilde www|url=https://www.dn.no/magasinet/marked/stein-erik-hagen/stein-erik-hagen-om-politikk-kjarlighet-og-navere-det-er-litt-spesielt-a-forlange-at-naboen-din-skal-betale-for-deg-fordi-du-selv-ikke-gidder-a-sta-opp-om-morgenen/2-1-1033003|tittel=Stein Erik Hagen om politikk, kjærlighet og ‘navere’: – Det er litt spesielt å forlange at naboen din skal betale for deg, fordi du selv ikke gidder å stå opp om morgenen|besøksdato=8. juli 2021|forfatter=Jakob Shultz|dato=8. juli 2021|forlag=Dagens Næringsliv|sitat=Bakgrunn: Født og oppvokst i Oslo. Begynte å jobbe i foreldrenes kolonial og etablerte etter hvert Rimi-kjeden, som ble grunnlagt i 1977 og gjorde at Hagen tjente seg rik på dagligvarer. Solgte seg ned og til slutt helt ut av dagligvarekjeden i 2004 da Ica og nederlandske Ahold overtok alle aksjene i Hakon Gruppen. Etablerte investeringsselskapet Canica i 1985, som han eier med sine barn. Kjøpte seg opp i Orkla og ble styreleder i konglomeratet i 2005.}}</ref> Ifølgje tidsskriftet ''[[Tidsskriftet Kapital|Kapital]]'' var formuen hans på 33 milliardar kroner i 2020.<ref>{{Kilde www|url=https://kapital.no/kapital-index/norges-400-rikeste|tittel=Kapitals liste over Norges 400 rikeste|besøksdato=8. juli 2021|forlag=Kapital}}</ref> == Politikk == Hagen donerte i 2006 pengar til alle dei borgarlege partia, [[Kristeleg Folkeparti]], [[Venstre]], [[Framstegspartiet]] og [[Høgre]], der sistnemnde fekk det største bidraget. Sidan 2019 donerte Hagen, gjennom Canica AS, millionar til ulike borgarlege parti ved kvart val. Det største bidraget var til Høgre, på 4,5 millionar i 2021, og det nyaste bidraget til KrF, på 1 million i 2025.{{tr}} Den 23. juli 2009 kunngjorde Hagen at han tok med delar av familien og flytta til [[Sveits]] hausten same året. Flyttinga vart grunngjeven med skattesystemet i Noreg.<ref>{{Kilde www|url=http://www.dagbladet.no/2009/07/23/nyheter/innenriks/stein_erik_hagen/skatteparadis/7329942/|tittel=Stein Erik Hagen flagger ut|utgiver=Dagbladet.no|dato=23. juli 2009|besøksdato=24. juli 2009|språk=norsk|fornavn=Kamilla|etternavn=Thoresen|fornavn2=Torgeir|etternavn2=Krokfjord}}</ref> Dagen etter kom det fram at han vart verande i Noreg, men barna og store delar av formuen flytta til Sveits. Hagen var i opposisjon til skattepolitikken til [[Regjeringa Stoltenberg II|Stoltenberg-regjeringa]]. I 2024 opplyste Hagen at han planla å flytte etter til Sveits.<ref>{{Kilde www|url=https://www.tv2.no/direkte/jpybz/siste-nytt/6687848dd8d7683ec765930b/dn-stein-erik-hagen-flytter-til-sveits|tittel=DN: Stein Erik Hagen flytter til Sveits|besøksdato=2025-10-02|dato=2024-07-05|fornavn=Margrethe Håland|etternavn=Solheim|språk=no|verk=TV 2}}</ref> == Velgjerd == I 2007 gav Hagen 100 millionar kroner til forsking ved Medisinsk fakultet ved [[Universitetet i Oslo]] og til [[Rikshospitalet]]. Donasjonen skulle strekkje seg over ein periode på ti år.<ref>{{Kilde www|url=https://www.nrk.no/stor-oslo/100-mill-til-medisinsk-forskning-1.3821501|tittel=100 mill til medisinsk forskning|besøksdato=2026-05-04|dato=2007-10-22|fornavn=Stig Kalsæg|etternavn=Sulland|språk=nb-NO|verk=NRK}}</ref> Hagen lova i 2007 gjennom selskapet sitt, Canica AS, eit bidrag på 8,4 millionar kroner til oppussinga av [[Skiforeninga]] sitt [[Holmenkollen|Holmenkoll]]-museum.<ref>{{Kilde www |url=http://www.na24.no/naeringsliv/article1323384.ece |tittel=na24.no – Hagens milliongave 08.09.07 |besøksdato=2007-09-09 |arkiv-dato=2007-09-11 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20070911103728/http://www.na24.no/naeringsliv/article1323384.ece |url-status=død |fornavn=Mads Kvernen|etternavn=Kleppe}}</ref> Gjennom to donasjonar i 2004 og 2006 har Hagen gitt til saman 10 millionar kroner til eit gåveprofessorat ved Handelshøyskolen BI. Pengane skulle finansiere forsking på eigarskap i familiebedrifter; Øyvind Bøhren hadde dette gåveprofessoratet.<ref>{{Kilde www |url=http://www.na24.no/naeringsliv/article765450.ece |tittel=na24.no – Gavesjekk fra Hagen 10.10.06 |besøksdato=2007-10-22 |arkiv-dato=2007-03-01 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20070301020600/http://www.na24.no/naeringsliv/article765450.ece |url-status=død |fornavn=André Clark|etternavn=Utvik}}</ref> == Kunstsamlar == Etter ei tid som kunstsamlar, skipa Hagen føretaket Canica Kunstsamling.<ref name=":1">{{Kilde www|url=https://www.dagbladet.no/kultur/en-nasjonalskatt-kan-vaere-pa-vei-utenlands/60773681|tittel=- En nasjonalskatt kan være på vei utenlands|besøksdato=2026-05-04|dato=2015-04-25|fornavn=Steinar Solås|etternavn=Suvatne|språk=nb-NO|verk=Dagbladet}}</ref> Nitti prosent av eigarskapet til samlinga vart på eit tidspunkt overført frå Hagen sjølv til medlemmar av familien hans.<ref>{{Kilde www|url=http://www.bi.edu/OsloFiles/ccgr/Beholder_makten_Kapital_08-13.pdf|tittel=Wayback Machine|besøksdato=2026-05-04|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20151016222327/http://www.bi.edu/OsloFiles/ccgr/Beholder_makten_Kapital_08-13.pdf|arkivdato=2015-10-16|verk=www.bi.edu}}</ref> Kunsthistorikaren Gunnar Danbolt karakteriserte i 2015 samlinga som «ganske eineståande».<ref name=":1" /> Samlinga bestod då av meir enn 1500 katalogiserte verk. Hagen gav uttrykk for at medan tonegjevande private samlarar elles flokka seg om samtidskunsten, gjekk Canica Kunstsamling i staden bakover i tid og konsentrerte seg om nordisk måleri frå byrjinga av førre hundreåret og fram til sekstiåra.<ref>{{Kilde www |url=http://www.hegnar.no/kvinner/article720051.ece |tittel=Hegnar.no – Hagen viser privat kunstsamling. |besøksdato=2013-04-01 |arkiv-dato=2013-09-21 |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20130921053624/http://www.hegnar.no/kvinner/article720051.ece |url-status=død |dato=2013-02-15}}</ref> Samlinga vart bygd opp av kunsthistorikaren Steinar Gjessing. 200 av verka i samlinga vart plukka ut til utstillinga «Fra Munch til Slettemark», som vart vist på [[Munch-museet]] i 2013.<ref>[http://www.aftenposten.no/kultur/anmeldelser/Munch-ismer-7135143.html#.UVoLEZM3iuI Aftenposten.no – Et overdådig og fascinerende utvalg av Stein-Erik Hagens kunstsamling åpner i det kommunale Munch-museet lørdag. 01.03.2013]</ref> Utstillinga, med lokale tilpassingar, vart deretter vist i KODE2 ([[Bergen kunstmuseum]]) frå september same året til januar 2014.<ref>[http://kodebergen.no/utstillinger/fra-munch-til-slettemark FRA MUNCH TIL SLETTEMARK]</ref> Eitt av dei større måleria til [[Theodor Kittelsen]] er på langtidslån i KODE4. == Privatliv == === Bustad === Hagen budde per 2019 i Voksenkollen. <!-- Hagen var eigar av seglbåten SY Canica. SY Canica er ein 43,0 meter Baltic Yacht bygd i Finland. Båten ligg av og til på sommartid i gjesthamner på vestkysten.{{tr}} [[Fil:SYCanica-Grebbestad.JPG|mini|venstre|SY Canica i [[Grebbestad]] august 2006.]] --> === Familie === Stein Erik hadde fire barn frå det første ekteskapet sitt og eitt frå eit seinare sambuarforhold. I 2004 gifta han seg med [[Mille-Marie Treschow]]. I august 2012 vart det kjent at Treschow og Hagen hadde teke ut [[separasjon]].<ref>[http://www.aftenposten.no/okonomi/Stein-Erik-Hagen-og-Mille-Marie-Treschow-separeres-6969707.html Stein Erik Hagen og Mille Marie Treschow separeres], [[Aftenposten]], 20. august 2012</ref> Dei vart seinare skilde. Hagen stod fram som [[Bifili|bifil]]<ref>{{cite news|last=Haugan|first=Bjørn|date=02.10.2015|title=Hagen sier ekskonene visste at han var bifil|url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/homofili-i-idretten/hagen-sier-ekskonene-visste-at-han-var-bifil/a/23535488/|newspaper=Verdens Gang|location=|access-date=02.10.2015|language=norsk}}</ref> i TV-programmet ''Skavlan'' 2. oktober 2015,<ref>{{Kilde avis|tittel=Stein Erik Hagen står frem som homofil|avis=NRK|url=https://www.nrk.no/kultur/stein-erik-hagen-star-frem-som-homofil-1.12582059|besøksdato=2018-08-31|dato=2015-10-02|etternavn=Nymo|fornavn=Jarl|språk=nb-NO}}</ref> og i ein artikkel i ''Magasinet'' (til ''[[Dagens Næringsliv]]'') i juli 2021 uttalte han at han visste han var [[Homofili|homofil]] då han var i 30-åra.<ref name=":0" /> Den 15. november 2025 gifta Hagen seg med den 39 år yngre kjærasten Bendik Skinningsrud i [[Holmenkollen kapell]].<ref>{{Kilde avis|tittel=Stein Erik Hagen gifter seg med Bendik Skinningsrud – gjestene ankommer|avis=TV2|url=https://www.tv2.no/nyheter/stein-erik-hagen-gifter-seg-med-bendik-skinningsrud-gjestene-ankommer/18292725/|besøksdato=2026-05-04|dato=2025-11-15|språk=nb-NO}}</ref><ref>{{Kilde avis|tittel=Stein Erik Hagen er gift med sin Bendik|avis=VG|url=https://www.vg.no/rampelys/i/mP7qj0/kjendisene-paa-plass-stein-erik-hagen-gir-i-dag-sitt-ja-til-bendik|besøksdato=2026-05-04|dato=2025-11-15|språk=nb-NO}}</ref> === Helse === I desember 2011 vart det kjent at Hagen hadde fått [[prostatakreft]]. Han ønskte å vere mest mogleg open om sjukdomen, for å kunne bidra til at folk vart merksame på prostatakreft, og til at fleire menn kunne oppdage sjukdomen på eit tidleg stadium. Hagen fekk behandling for sjukdomen i [[USA]].<ref>[http://www.dn.no/forsiden/politikkSamfunn/article2301367.ece Dagens næringsliv – ''Stein Erik Hagen har fått kreft''], besøkt 30. desember 2011.</ref> Han døydde brått av hjartestans 4. mai 2026 i bustaden sin.<ref>{{Kilde www|url=https://www.nrk.no/norge/stein-erik-hagen-_69_-er-dod-1.17870919|tittel=Stein Erik Hagen (69) er død|besøksdato=2026-05-04|dato=2026-05-04|fornavn=Mathias|etternavn=Revheim-Rafaelsen|språk=nb-NO|verk=NRK}}</ref> == Utmerkingar == * [[Fil:Purple ribbon bar - general use.svg|frameless|upright=0.25]] Polarstjerneordenen (2002)<ref>{{Kilde www|url=https://polarstjerneorden.no/tildelinger/|tittel=Tildelinger|besøksdato=2026-05-04|språk=nb-NO|forlag=Polarstjerneorden}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Stein Erik Hagen|Stein Erik Hagen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 14. oktober 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stein Erik Hagen|Stein Erik Hagen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 4. mai 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Oslo]] [[Kategori:Norske forretningsfolk]] dzk9zgweq1vz8c27xqi1ahe4p7thzg3 0 357764 3664507 3090586 2026-08-04T19:11:25Z HerVal7752 105842 Malar 3664507 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Canica AS''' er eit norsk investeringsselskap ått av [[Stein Erik Hagen]] (10 %), Caroline Marie Hagen (30 %), Carl Erik Hagen (30 %) og Nina Camilla Hagen (30 %).{{tr}} Selskapet vart etablert i 1985 av [[Stein Erik Hagen]] for å kontrollera [[Rimi]]-kjeda, som Hagen etablerte i 1977. I 2004 vart kjeda seld til [[ICA]].{{tr}} Selskapet disponerer òg eit privatfly av typen Falcon 900EX EASy, som Hagen kjøpte i 2007 for 250 millionar kroner.<ref>[http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=147827 Hagen kjøper fly til 250 mill.] </ref> Privatflyet vert i dag operert av [[Sundt Air]].<ref>[http://sundtair.com/index.php?struct=4&join=-1&lang=en Sundt Air - Fleet]</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Canica|Canica]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. oktober 2018.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 1985]] [[Kategori:Norske føretak]] r41ry8dbzucjcvun5ulrbbojwd8t9wv 3664550 3664507 2026-08-05T08:14:16Z Ranveig 39 Litt meir frå no:, la til ref. 3664550 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Canica AS''' er eit norsk investeringsselskap skipa av [[Stein Erik Hagen]]. Selskapet vart etablert i 1985<ref>{{Citation|title=Virksomhetsopplysninger - Brønnøysundregistrene|url=https://virksomhet.brreg.no/nb/oppslag/enheter/938701237|website=virksomhet.brreg.no|accessdate=2026-08-05}}</ref> av Hagen for å kontrollera [[Rimi]]-kjeda, som Hagen etablerte i 1977. Kjeda vart seld i 2004.<ref name=":0">{{Citation|title=Our Culture and History|url=https://www.canica.no/our-culture-and-history#history|website=www.canica.no|accessdate=2026-08-05}}</ref> Stein Erik Hagen leidde selskapet frå byrjinga. Frå 2009 kom tre av barna hans, Camilla, Caroline og Carl Erik, med som aktive eigarar.<ref name=":0" /> Canica AS eig 100&nbsp;% av [[Jernia]], [[F&H Group]] og [[The Well]], og eig delar av [[Orkla (selskap)|Orkla]], [[Komplett]], og [[Anora]]. I tillegg har føretaket betydelege finansielle investeringar og eig eigedommar for 9 milliardar kroner.<ref>{{Kilde www|url=https://www.canica.no/investments|tittel=Our Investments|besøksdato=2025-10-02|verk=www.canica.no}}</ref> Selskapet har òg disponert eit privatfly av typen Falcon 900EX EASy, som Hagen kjøpte i 2007 for 250 millionar kroner.<ref>{{citation|url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=147827 |title=Hagen kjøper fly til 250 mill.|work=VG|date=2006-03-06}} </ref> Privatflyet vart operert av [[Sundt Air]].<ref>{{Citation|title=Har brukt 430 mill. på seg selv|url=https://e24.no/i/vQVpaX|website=E24|date=2007-06-07|accessdate=2026-08-05|language=nb|first=Tor Øyvind|last=Andersen}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=http://sundtair.com/index.php?struct=4&join=-1&lang=en |tittel=Sundt Air - Fleet|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070824111001/http://sundtair.com/index.php?struct=4&join=-1&lang=en|arkivdato=2007-08-24}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Canica|Canica]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. oktober 2018.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Skipingar i 1985]] [[Kategori:Norske føretak]] fer4y3twmrb8hsroy1oefdzmdw6iaai 0 357924 3664510 3293542 2026-08-04T19:15:24Z HerVal7752 105842 Malar 3664510 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Sundt Air AS''' er eit norsk selskap som driv oppdragsflyging for næringsliv, politikarar og privatpersonar med fly som i hovudsak er ått av selskap tilhøyrande norske næringlivstoppar. Selskapet har hovudbasen sin på [[Oslo lufthamn, Gardermoen]] og har 42 tilsette, kor 20 er flygarar.{{tr}} Selskapet vart starta som Nor Aviation AS i 1996. Sundt AS, eit selskap som tilhøyrde Petter Sundt, overtok dette selskapet i 1998. Sundt Air AS eig òg 34&nbsp;% av aksjane i Pegasus Helicopter as. == Flåte == [[Fil:Sundt_Air_Cessna_Citaton_Excel_LN-SUX.jpg|mini|Sundt Air Cessna Citation Excel]] [[Fil:Sundt_Air_Cessna_550B_LN-SUV.jpg|mini|Sundt Air Cessna Citation Bravo]] {| style="border-collapse: collapse; margin-bottom: 10px;" class="toccolours sortable" cellpadding="3" border="1" !Flytype !Levert !Passasjerar !Merknad |- |Beech King Air B200 | align="center" |1980 | align="center" |7 |Leases frå Sundt AS |- |Beech King Air B200 | align="center" |2007 | align="center" | - |[[Kalibreringsfly]] |- |Beech King Air B200 | align="center" |2007 | align="center" |7 |Leases frå Bjerke Gruppa AS |- |Cessna 550 Citation Bravo | align="center" |2003 | align="center" |8 |Leases frå Akar Mekaniske AS |- |Cessna 560 Citation V Encore | align="center" |2007 | align="center" | - |Vert floge for [[Aker-konsernet|Aker]] ASE |- |Cessna 560XL CitiationExcel | align="center" |2002 | align="center" |8 |Leases frå Sundt AS |- |Cessna 560XL CitiationExcel | align="center" |2006 | align="center" |8 |Leases frå/vert for floge Viiking Airways Ltd |- |Cessna 560XLS | align="center" |2006 | align="center" |8 |Leases frå Sundt AS |- |Cessna 680 Citation Sovereign | align="center" |2008 | align="center" |9 |Vert for floge Alfred Ydstebø (gjennom Coil Investment Group) |- |Cessna 680 Citation Sovereign | align="center" |2007 | align="center" |9 |Vert for floge [[Petter Stordalen|Petter]] Stordalen/Øystein Stray Spetalen (gjennom Jetfly AS) |- |Canadair CL-604 Challenger | align="center" |2002 | align="center" |12 |Vert floge for Olav Nils Sunde (gjennom O.N. Sunde) | - |- |- |Falcon 900EX EAsy | align="center" |2007 | align="center" |14 |Leases frå/vert for floge [[Kjell Inge Røkke|Kjell Inge]] Røkke/Aker Holding |} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sundt Air|Sundt Air]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 4. februar 2018.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske flyselskap]] i9capgtphbqsrh5ogj19alflatrikim 0 360433 3664528 3109476 2026-08-05T06:46:07Z Ranveig 39 Naoero 3664528 wikitext text/x-wiki {{geoboks|distrikt|land=Naoero |areal=0,9 |folketal=1700 |tettleik=1889 |breddegrad=0°32' |lengdegrad=166°55' |høgast=57 |snitthøgd=ca 20 |lågast=0 |karttekst =Denigomodu distrikt på Naoero |kart=Denigomodu in Nauru.svg }} '''Denigomodu''' er eit distrikt på [[Naoero]]. Det ligg vest på øya, og er den størst folkesette busetnaden her. I 1999 husa distriktet 25,7&nbsp;% av innbyggjarane på Naoero.<ref>{{kjelde www|tittel=Nauru Population Profile: A Guide for Planners and Policy-Makers|utgjevar= Secretariat of the Pacific Community|dato=1. januar 1999| ISBN=9822036647|side=4|sitat=The district of Denigomodu has the largest population, accounting for 25.7 per cent of Nauru's total population. This is mainly due to the Location Settlement being situated in this district, which houses all expatriate contract labour. |url=https://books.google.co.uk/books?id=mJ23AAAAIAAJ}}</ref> ==Kjende folk frå Denigomodu== *[[Joanne Gobure]] (f. 1982), diktar *[[Olympia Zacharias]] (f. 1986), friidrettsutøvar *[[Angelita Detudamo]] (f. 1986), tennisspelar ==Kjelder== {{referansar}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Denigomodu District|Denigomodu District]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. januar 2019.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Naoero]] cu39zqdyiojih1t1frww8z1l1wle9c6 0 394812 3664494 3344127 2026-08-04T15:51:06Z Ranveig 39 Typ. 3664494 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Gro Fykse''' ({{Datoar}}) er ein norsk [[Fantasy-litteratur|fantasyforfatter]], busett i [[Bergen]]. Ho har skrive tre bøker i ein serie om 14-årige Nelia som tilhøyrer to verder.<ref>{{Cite web|title=Forfatteromtale på Aschehougs nettsider|url=http://www.aschehoug.no/Forfattere/Vaare-forfattere/Gro_Fykse|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208094339/http://www.aschehoug.no/Forfattere/Vaare-forfattere/Gro_Fykse|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-12-06}}</ref> == Bibliografi == * ''Nelias gåte'', fantasy, Aschehoug (2010) * ''Nelias natt'', fantasy, Aschehoug (2011) * ''Nelias sorg'', fantasy, Aschehoug (2012) == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gro Fykse|Gro Fykse]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 16. november 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' *** [http://www.forfatterkatalogen.no/forfattere/gro-fykse/ Presentasjon av Gro Fykse i Forfattarkatalogen på Nettsidene til forfattarsentrum] {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.forfatterkatalogen.no/forfattere/gro-fykse/ Presentasjon av Gro Fykse i Forfattarkatalogen på Nettsidene til forfattarsentrum] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske forfattarar]] 0ya1ybg3hioynh84azigolodsubgmou 3664495 3664494 2026-08-04T15:52:32Z Ranveig 39 Oppdat. 3664495 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Gro Fykse''' ({{Datoar}}) er ein norsk [[Fantasy-litteratur|fantasyforfatter]], busett i [[Bergen]]. Ho har skrive tre bøker i ein serie om 14-årige Nelia som tilhøyrer to verder.<ref>{{Cite web|title=Forfatteromtale på Aschehougs nettsider|url=http://www.aschehoug.no/Forfattere/Vaare-forfattere/Gro_Fykse|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208094339/http://www.aschehoug.no/Forfattere/Vaare-forfattere/Gro_Fykse|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-12-06}}</ref> == Bibliografi == * ''Nelias gåte'', fantasy, Aschehoug (2010) * ''Nelias natt'', fantasy, Aschehoug (2011) * ''Nelias sorg'', fantasy, Aschehoug (2012) * ''For prisen av en god hest'', Kråkefot forlag (2021) == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Gro Fykse|Gro Fykse]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 16. november 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|nb}} oppgav desse kjeldene:'' *** [http://www.forfatterkatalogen.no/forfattere/gro-fykse/ Presentasjon av Gro Fykse i Forfattarkatalogen på Nettsidene til forfattarsentrum] {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{nbsøk|Fykse, Gro|bøker av}} * [http://www.forfatterkatalogen.no/forfattere/gro-fykse/ Presentasjon av Gro Fykse i Forfattarkatalogen på Nettsidene til forfattarsentrum] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske forfattarar]] aqhn24yuzj27w6wrotljt7kcel2ba3c 0 395134 3664497 3345907 2026-08-04T15:54:15Z Ranveig 39 3664497 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''Venke Knutson''' ({{datoar}}) er ein [[Noreg|norsk]] popartist. == Bakgrunn == Knutson vaks opp i ein musikalsk familie i bygda [[Birkeland]] i [[Aust-Agder]]. Ho opptredde som vokalist for fyrste gong i 1996 og byrja på lærarutdanninga i [[1996|1998]]. Knutson jobba som barneskulelærar på Bryn skole, men la lærarjobben på hylla for å bruke meir tid på musikken. == Musikkarriere == I byrjinga av musikkarrieren kora Knutson for andre artistar, blant anna i bandet S.P.O.O.N med Erik Faber som vokalist då bandet vann NM i rock i 1999. Ho drog seinare til [[USA]] saman med familien og budde på [[sjømannskyrkja]] i Houston, der dei vart buande nokre år. På denne tida song ho i kor, og det var då ho verkeleg fekk smaken for musikk. Før Knutson fekk platekontrakt, var ho blant anna leiar for lovsangen i Storsalen forsamling i Oslo. Våren 2003 fekk Knutson platekontrakt med plateselskapet [[Universal Music Group|Universal]], i samarbeid med hennar gamle manager Jan Fredrik Karlsen. Den fyrste singelen ho gav ut heitte ''Panic''. Albumet ''Scared'' kom i 2004. Singelen «Kiss» vart ein stor hit sommaren 2004 og låg fleire veker som nummer 1 på radiolista. Hausten 2005 gav ho ut singelen «Just a Minute» frå sitt andre album ''Places I Have Been''. Etter 4 veker på VG-lista vart dette hennar fyrste singel som klarte å kapre fyrsteplassen. Knutson har [[Bon Jovi]] som sitt førebilete og har ein forkjærleik for gitarar.<ref>[http://www.dagbladet.no/kultur/2004/03/02/392348.html Venke gjør som Marlin], [[Dagbladet]], 2. mars 2004</ref> Ho har òg spelt trommar. I 2008 var Knutson med på barneplata ''Magiske kroker & hemmeligheter'', produsert av [[Linn Skåber]] og [[Jacob Young]], med songen «Vinteren er her».<ref name="platekomp">{{Språkikon|no|Norsk}} {{Cite news|title=DIVERSE ARTISTER: Magiske Kroker Og Hemmeligheter - Sanger Av Linn Skåber Og Jacob Young|url=http://www.platekompaniet.no/cdproduct.asp?id=61127|publisher=Platekompaniet.no|date=|accessdate=21. februar 2009}}</ref><ref name="platekomp" /> I januar 2010 var Knutson med som deltakar i [[Melodi Grand Prix 2010|Melodi Grand Prix]]. Ho gjekk vidare til den norske finalen via «Siste sjansen» som vart arrangert i [[Sarpsborg kommune|Sarpsborg]] 30. januar, med låten «Jealous 'Cause I Love You» skrive av Laila Samuelsen, Alexander Kronlund og Lucas Hilbert. Knutson driv i dag Poprommet Musikkskole, med avdelingar i [[Oslo]], [[Ås i Akershus|Ås]] og [[Bodø]], i tillegg til at ho er aktiv som artist. == Diskografi == === Album === * 2004 ''Scared'' * 2005 ''Places I Have Been'' * 2007 ''Crush'' * 2010 ''Smiles - The Very Best of Venke Knutson'' === Singlar === * 2003 «Panic» * 2004 «Scared» * 2004 «Kiss» * 2004 «In2u» * 2005 «Just a Minute» * 2005 «When The Star Goes Blue» (<small>med [[Kurt Nilsen]]</small>[[Kurt Nilsen|)]] * 2007 «Holiday» * 2007 «Walk The Walk» * 2007 «Win With Your Hands Down» * 2010 «Jealous 'Cause I Love You» * 2014 «Ta meg med» * 2014 «Salvation» * 2014 «Kom» * 2016 «Next Time» == Referansar == {{refstart}} {{refslutt}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Venke Knutson|Venke Knutson]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 24. november 2021.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske songar]] [[Kategori:Folk frå Birkenes]] [[Kategori:Skal vi danse-deltakarar]] [[Kategori:Melodi Grand Prix 2010-deltakarar]] gprs4hebrvs2655wdmgwob3takifqet 0 396788 3664467 3663303 2026-08-04T13:13:59Z TU-nor 12071 3664467 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Dactylorhiza incarnata - kahkjaspunane sõrmkäpp Pakri.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = Engmarihand (underarten grasmarihand) | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = D. incarnata | vitskapleg namn = Dactylorhiza incarnata | klassifisert av = (L.) Soó | underliste = Underartar | underliste innhald = [[grasmarihand]] (ssp. ''incarnata'') *[[dynemarihand]] (ssp. ''coccinea'') | habitat=[[myr]], [[strandeng]], [[sanddyne]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Engmarihand''' (''Dactylorhiza incarnata'') er ei [[Planter|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er ho vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> == Utsjånad == Fargen på blomane til engmarihand kan variere i farge frå mørk rosa og raudfiolett til nesten heilt kvit. Einskildblomane har relativt smal, svakt tredelt leppe med mørkare strekteikningar eller prikkar. Støtteblada til einskildblomane er lange og kraftige, og dei er derfor gjerne godt synlege som grøne, brunlege eller raudlege innslag i akset. Engmarihand kan bli opp mot 40 centimeter høg. Stilken er tjukk og hol, og blada er lysegrøne og uflekka, utanom hos blodmarihand. == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet engmarihand på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått det lite innarbeidde namnet grasmarihand. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet engmarihand.<ref name="adb"/> Ein har tidlegare rekna med ein underart [[blodmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''cruenta''), men i den 8. utgåva av ''[[Norsk flora]]'' er denne rekna som ein type av grasmarihand,<ref name="lid8"/> og blodmarihand står no i Artsdatabanken som varieteten ''D. incarnata'' var. ''cruenta''.<ref name="adb"/> Underartane i Noreg er:<ref name="adb"/> *[[grasmarihand]] ([[nominatunderart]]en ''D. incarnata'' ssp. ''incarnata'') *[[dynemarihand]] (''D. incarnata'' ssp. ''coccinea'') I Norden finn vi elles: *[[voksmarihand]] (''D. incarnata'' ssp. ''ochroleuca''), i Sverige (ganske vanleg, ikkje vurdert separat for raudlista)<ref name="adb-se2"/> og Danmark (EN)<ref name="adb-dk2"/> I Danmark har det, i tillegg til underarten [[dynemarihand]] og varieteten [[voksmarihand]] vore gjort einskildfunn av ei form:<ref name="adb-dkx"/> * ''D.&nbsp;incarnata'' f. ''hyphaematodes'' (dansk namn ''finprikket gøgeurt'', ikkje raudlistevurdert) Det finst fleire underartar på Dei britiske øyane, men utbreiinga av dei ulike underartane er ikkje fullt ut klarlagd:<ref name="GB Red List"/> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|''D. incarnata'' ssp. ''pulchella'']] *[[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|''D. incarnata'' ssp. ''gemmana'']] I Latvia er grasmarihand rekna som eigen art ved sidan av [[blodmarihand]], medan [[voksmarihand]] er rekna som underart.<ref name="Latvijas daba"/> I Litauen er alle desse tre plasserte på artsnivå, og der er grasmarihand ført opp med underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''serotina'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''haematodes''.<ref name="Litauen"/> I Estland er dei to siste, saman med eit par andre, rekna som varietetar av engmarihand.<ref name="eElurikkus-liste"/> I Nederland skil ein mellom underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''coccinea'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''lobelii''.<ref name="Benelux"/> I Belgia reknar ein grasmarihand og dynemarihand (med namnet ''D.&nbsp;incarnata'' var. ''lobelii'') som varietetar.<ref name="Waarnemingen1"/><ref name="Waarnemingen2"/> I Luxembourg har ein nyleg skildra ein ny underart [[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' ssp. ''cungsii'']]. I ''Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean'' (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for denne arten. I tillegg til å rekne blodmarihand og voksmarihand som varietetar, er òg ssp. ''coccinea'' og ssp. ''lobelii'' slått saman og gitt status som varieteten ''D.&nbsp;incarnata'' var. ''dunensis''.<ref name="orchidsEurope"/> I ''Plants of the World Online'' held ein fast ved dynemarihand, voksmarihand, blodmarihand, ssp. ''pulchella'' og ssp. ''gemmana'' som underartar og reknar med desse underartane:<ref name="powo"/> *''D. incarnata'' subsp. ''cilicica'' <small>(Klinge) H.Sund.</small>: Midtausten, Sentral-Asia *[[dynemarihand|''D. incarnata'' subsp. ''coccinea'']] <small>(Pugsley) Soó</small> *[[blodmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''cruenta'']] <small>(O.F.Müll.) P.D.Sell</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' subsp. ''cungsii'']] <small>(Kreutz)</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|''D. incarnata'' subsp. ''gemmana'']] <small>(Pugsley) P.D.Sell</small> *[[Grasmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'']] *''D. incarnata'' nothosubsp. ''krylovii'' <small>(Soó) M.H.J.van der Meer</small>: Frankrike, Sibir<br/><small>hybriden mellom [[blodmarihand]] og [[grasmarihand]]: ''D. incarnata'' subsp. ''cruenta'' × ''D. incarnata subsp. incarnata''</small> *[[Voksmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''ochroleuca'']] <small>(Wüstnei ex Boll) P.F.Hunt & Summerh.</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|''D. incarnata'' subsp. ''pulchella'']] <small>(Druce) Soó</small> *''D. incarnata'' nothosubsp. ''versicolor'' <small>(J.C.Schmidt ex Lüscher) Potucek</small>: Tyskland, Østerrike<br/><small>hybriden mellom [[blodmarihand]] og [[voksmarihand]]: ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'' × ''D. incarnata subsp. ochroleuca''</small> == Utbreiing == Engmarihand er ein relativt vanleg orkidé i Noreg, først og fremst på Austlandet og i Midt-Noreg, så meir og meir spreidd nord til grensa mot Finnmark. Han trivst på kalkrik [[myr]] eller [[strandeng]]. Underarten dynemarihand veks i [[sanddyne]]landskap på Sørvestlandet. Arten er i tilbakegang på grunn av tap av habitat gjennom øydelegging av myrer, og var kom i 2006 inn på [[Norsk raudliste for artar]] som nær truga (NT). I seinere utgåver av raudlista er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''ängsnycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''kødfarvet gøgeurt'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (NT, finsk namn ''punakämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> Engmarihand (engelsk namn ''early marsh orchid'') har vore vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er arten oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT) i 2025 på grunn av nedgang i bestanden,<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt i England og Wales framleis har status som livskraftig (LC),<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> Fordelinga på underartar er ikkje fullt ut klarlagd. I [[Baltikum]] varierer den systematiske handsaminga av artar og underartar frå land til land, men [[grasmarihand]] som art eller [[nominatunderart]] er vanleg i heile området.<ref name="eElurikkus"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Litauen"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''vleeskleurige orchis'', fransk namn ''orchis incarnat'') spreidd i Nederland, men er i tilbakegang. I [[Flandern]] i Belgia veks han spreidd, og han er svært sjeldan i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han nedgradert frå kritisk truga til sterkt truga (EN), medan den nye underarten [[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' ssp. ''cungsii'']] er rekna som kritisk truga.<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Fleischrotes Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''kukułka krwista'') ikkje raudlistevurdert, men [[nominatunderart]]en ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'' (''kukułka krwista typowa'') er rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626620-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99499 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar engmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/26099 |tittel = Raudlista: Engmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223585/information |tittel = Artfakta: Vaxnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk2">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5195/hvidgul-goegeurt |tittel = Naturbasen: Hvidgul Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219788/information |tittel = Artfakta: Ängsnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1879/koedfarvet-goegeurt |tittel = Naturbasen: Kødfarvet Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dkx">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/8561/finprikket-goegeurt |tittel = Naturbasen: Finprikket Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' f. ''hyphaematodes'' |besøksdato = 2024-03-01 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40068 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus-liste">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/search?text=Dactylorhiza+incarnata+var&offset=0 |tittel = eElurikkus: Species |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/8765 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-incarnata-l-soo/ |tittel = Latvijas daba: stāvlapu dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=34-35 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0884# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen1">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/186840/ |tittel = Vleeskleurige orchis s.s. – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen2">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/20295/ |tittel = Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''lobelii'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2468/maps/?start_date=2019-01-18&interval=157680000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-krwista/ |tittel = Kukułka krwista |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] 613czu6sjuz214kbx0d7mojdo917y87 0 396887 3664471 3662093 2026-08-04T13:37:50Z TU-nor 12071 3664471 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Ophrys insectifera flower.jpg | bilettekst = Flugeblom | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Ophrys | vitskapleg namn = Ophrys | klassifisert av = L. | underliste = Artar i Noreg | underliste innhald =[[flugeblom]] (''O. insectifera'') | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Flugeblomslekta''' (''Ophrys'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == På verdsbasis har flugeblomslekta mange artar, men det er stor usemje om kor mange og om korleis ein skal gruppere dei i artar og underartar.<ref name="Devey"/> Ulike klassifiseringar opererer med frå nokre titals til fleire hundre artar, og i tillegg kjem ei stor mengd hybridar.<ref name="powo"/><ref name="aos"/> Berre ein art, [[flugeblom]], er representert i Noreg. Han var òg den einaste i Norden, men i 2004 vart ein ny art, [[biblom]], funne i Danmark, der arten ser ut til å ha etablert seg på fleire lokalitetar.<ref name="Danmark"/> Han er no òg funne i Sverige. == Etymologi == Namnet ''Ophrys'' kjem frå det gammal[[gresk]]e substantivet ''ófrys'' (ὀφρύς), som tyder augebryn. == Artar i Noreg == Artsdatabanken opererer med ein art i Noreg:<ref name="adb"/> *[[flugeblom]] (''O. insectifera'') Arten er teken med på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> I tillegg er det ein ny art i Sverige og Danmark: *[[biblom]] (''O. apifera''), i Sverige (CR)<ref name="adb-se"/> og Danmark (VU)<ref name="adb-dk"/> I Nord-Europa veks òg: * [[Ophrys araneola|''O. araneola'']] [''O. sphegodes'' ssp. ''araneola''], i Tyskland (EN)<ref name="Rote List"/> * [[Ophrys holosericea|''O. holosericea'']] (òg kalla ''O. fuciflora''), i England (VU),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> * [[Ophrys holosericea ssp. elatior|''O. holosericea'' ssp. ''elatior'']], i Tyskland (ekstremt sjeldan)<ref name="Rote List"/> * [[Ophrys sphegodes|''O. sphegodes'']], i England (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> i Wales (RE),<ref name="CY Red List"/> i Tyskland (EN)<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30162-1 |tittel = PoWO: Ophrys |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="aos">{{Kilde www |url = https://www.aos.org/orchids/orchids-a-to-z/letter-o/ophrys.aspx |tittel = AOS: Ophrys |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = American Orchid Society }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99538 |tittel = Artsdatabanken: Flugeblomslekta |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/application/files/8514/8155/4086/A_Vascular_Plant_Red_Data_List_for_Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Devey">{{Artikkelkjelde | forfattar = D.S. Devey mfl. | utgjevingsår= 2008 | tittel = Friends or relatives? Phylogenetics and species delimitation in the controversial European orchid genus ''Ophrys'' | publikasjon = Annals of Botany | bind = 101 | nummer = 3 | side = 385–402 | url = https://academic.oup.com/aob/article/101/3/385/235958 | doi= 10.1093/aob/mcm299 | issn= 1095-8290 | kommentar= }}</ref> <ref name="Danmark">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32682 |tittel = Raudlista 2021: Flugeblom |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264979/information |tittel = Artfakta: Biblomster ''Ophrys apifera'' |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5257/biblomst |tittel = Naturbasen: Biblomst ''Ophrys apifera'' |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Flugeblomslekta| ]] 493a0v310y8acwj2nl9xn5sh1cmw9vb 0 396892 3664466 3663278 2026-08-04T13:07:42Z TU-nor 12071 3664466 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = cr | filnamn = Orchis morio plants.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Anacamptis]] | art = A. morio | vitskapleg namn = Anacamptis morio | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = havnær [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Narrmarihand''' (''Anacamptis morio'') er ei [[Plantar|plante]] i [[narrmarihandslekta]] ''Anacamptis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Narrmarihand kan bli opp mot 30 centimeter høg og har eit lite aks med fiolettfarga blomar, som har ei stor og brei, tredelt leppe. Eit kjennemerke på arten er dei stripete teikningane på dei to kronblada som danner «øyrene» på blomen. == Systematikk == Narrmarihand var tidlegare knytt til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis morio'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Anacamptis''.<ref name="lid7"/><ref name="Kretzschmar"/> I ''Plants of the World Online (Kew)'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/> *''A. morio'' subsp. ''caucasica'' <small>(K.Koch) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørlege og søraustlege Europa, Midtausten *''A. morio'' subsp. ''champagneuxii'' <small>(Barnéoud) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørvestlege Europa, nordlege Afrika *''A. morio'' nothosubsp. ''cortesii'' <small>(E.G.Camus & A.Camus) J.M.H.Shaw</small>: Frankrike<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''longicornu'' × ''A. morio'' ssp. ''morio''</small> *''A. morio'' nothosubsp. ''litardierei'' <small>(Ruppert & Lebrun) J.M.H.Shaw</small>: Korsika<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''longicornu'' × ''A. morio'' ssp. ''picta''</small> *''A. morio'' subsp. ''longicornu'' <small>(Poir.) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørvestlege Europa, nordlege Afrika *''A. morio'' subsp. ''morio'' *''A. morio'' subsp. ''picta'' <small>(Loisel.) Jacquet & Scappat.</small>: sørvestlege Europa *''A. morio'' nothosubsp. ''romerae'' <small>(Hervás) F.M.Vázquez</small>: Spania<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''champagneuxii'' × ''A. morio'' ssp. ''morio''</small> *''A. morio'' subsp. ''syriaca'' <small>(E.G.Camus) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: Tyrkia, Syria, Libanon, Kypros ==Utbreiing== I Nord-Europa er narrmarihand bunden til grasmark nær havet. I sørlegare område kan han òg vekse på grasmark i høgareliggjande område. I Noreg veks han berre i eit lite område mellom [[Grimstad]] og [[Lillesand]], og aldri mange meter frå havet.<ref name="adb-kart"/> Narrmarihand er freda,<ref name="Lovdata"/> og er på [[Norsk raudliste for artar]] oppgradert i 2021 frå sterkt truga til kritisk truga (CR).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''göknycklar'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (NT, dansk namn ''salepgøgeurt'').<ref name="adb-dk"/> Narrmarihand (engelsk namn ''green-winged orchid'') veks spreidd over det meste av Dei britiske øyane, vanlegast i søraust. I den britiske raudlista har arten status som nær truga (NT).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han rekna som sårbar (VU) i England,<ref name="EN Red List"/> nær truga (NT) i Skottland<ref name="SC Red List"/> og livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I den irske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''arukäpp'') veks narrmarihand spreidd vest på [[Saaremaa]] og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zalkšu dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten svært sjeldan og finst berre som einskildindivid og i små grupper nær kysten. På den latviske raudlista er han klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''mažasis anakamptis'') har arten vore funne spreidd over heile landet, men er i sterk tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''harlekijn'', fransk namn ''orchis bouffon'') tidlegare å finne spreidd over det meste av Nederland, men er i svært sterk tilbakegang. Han er no sjeldan på [[dei vestfrisiske øyane]] og svært sjeldan nær kysten i sørvest og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I [[Flandern]] i Belgia har han truleg no berre ein veksestad i innlandet og var sist registrert i sanddyneområdet ved kysten i 1980. I [[Vallonia]] er han svært sjeldan i kalksteinsområdet [[Famenne]] i sør.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''met verwijning bedreigd'') i Flandern og sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han oppgradert i 2025 frå sterkt truga til kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kleines Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''storczyk samiczy'') i jamn tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == På Dei britiske øyane er det påvist at narrmarihand kan danne hybridar med ''[[Anacamptis laxiflora]]'' (''Anacamptis laxiflora'' × ''morio'', òg kalla ''Anacamptis'' ×''alata'').<ref name="powo1"/> Hybriden er påvist på Jersey og Guernsey.<ref name="orchids"/> Narrmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[vårmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' eller ×''Anacamptorchis moriorides'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England og Wales,<ref name="orchids"/> medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.<ref name="adb-se-hybrid"/> I Nederland var det kring 1920 nokre funn av hybriden med [[nominatunderarten]] av [[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|kongsmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' eller ×''Dactylocamptis boudieri'').<ref name="Benelux-hy"/><ref name="powox1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998308-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2026-07-23 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77078869-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis'' × ''alata'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096286-1 |tittel = PoWO: × ''Anacamptorchis morioides'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118751-1 |tittel = PoWO: × ''Dactylocamptis boudieri '' |besøksdato = 2024-01-15 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99482 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar narrmarihand |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4289 |tittel = Raudlista: Narrmarihand |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/352040,6856656/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B130297%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Narrmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 27. februar 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221501/information |tittel = Artfakta: Göknycklar ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223617/information |tittel = Artfakta: ''Anacamptis morio'' x ''Orchis mascula'' göknycklar x Sankt Pers nycklar |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2799/salepgoegeurt |tittel = Naturbasen: Salepgøgeurt ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6000 |tittel = eElurikkus: ''Anacamptis morio'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-morio-l/ |tittel = Latvijas daba: zalkšu dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=52-53 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 393 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 726 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 908 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0889# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux-hy">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8418 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylocamptis boudieri'' (×) |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2026-07-17 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2653/maps/?start_date=2019-01-19&interval=157680000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Harlekijn – ''Anacamptis morio'' |vitja = 2024-01-18 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-samiczy/ |tittel = Storczyk samiczy |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Narrmarihandslekta]] 9703pl8w9gbrsc1pw4bbhr9l4fqn02q 0 396925 3664514 3662574 2026-08-04T20:56:20Z TU-nor 12071 3664514 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Early Purple Orchid (Orchis mascula) (16591590104).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. mascula | vitskapleg namn = Orchis mascula | klassifisert av = (L.) L. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Vårmarihand''' (''Orchis mascula'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Vårmarihand kan bli kring 30 centimeter høg og har eit aks med purpurraude blomar, som har ei stor tredelt leppe med store «venger». Den indre delen av leppa er gjerne lys, ofte nesten kvit. Arten blømer i mai og er ein av våre tidlegaste orkidear. == Systematikk == I Baltikum, Tyskland og Polen er det omtalt ein underart ved sidan av [[nominatunderart]]en (ssp. ''mascula''): * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''O. mascula'' ssp. ''speciosa'']] (òg kalla ssp. ''signifera'')<ref name="eElurikkus-ssp"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Rote List"/><ref name="Czerwona"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> * ''Orchis mascula'' subsp. ''ichnusae'' <small>Corrias</small>: [[Korsika]] og [[Sardinia]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''lapalmensis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: [[Kanariøyane]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''laxifloriformis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: sørvestlege Europa og Marokko * ''Orchis mascula'' subsp. ''mascula'' * ''Orchis mascula'' subsp. ''scopulorum'' <small>(Summerh.) H.Sund. ex H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: [[Madeira]] * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'']] <small>(Mutel) Hegi</small> * ''Orchis mascula'' subsp. ''tenera'' <small>(Landwehr) Del Pret</small>: Spania {{small|ikkje i WFO}} ==Utbreiing== Vårmarihand toler meir tørke enn dei fleste orkideer, men treng kalkrik jord. I Noreg veks han i hovudsak i kystnære område nord til Troms.<ref name="adb-kart"/> Vårmarihand er i [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] (2021) rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: ''Sankt Pers nycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC) (dansk namn: ''tyndakset gøgeurt''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (NT) (finsk namn: ''miehenkämmekkä'')<ref name="adb-fi"/> og på Færøyane (CR) (færøysk namn: ''kalmansbørkubóndi'').<ref name="Reydlisti"/><ref name="NJB"/> Vårmarihand (engelsk namn: ''early purple orchid'') er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''jumalakäpp'') veks vårmarihand mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''vīru dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten spreidd på fukteng og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''vyriškoji gegužraibė'') veks arten spreidd, mest i nordvest. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''mannetjesorchis'', fransk namn ''orchis mâle'') vilt i Nederland berre i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], noko vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og er i 2026 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC, ''considération mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er nominatunderarten ''O. mascula'' ssp. ''mascula'' (tysk namn ''Stattliches Knabenkraut'') rekna som nær truga (NT, ''Vorwarnliste''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks han i det meste av landet og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom vårmarihand og [[alpenøklar]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er registrert med nokre få funn i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid1"/> I England er det påvist at vårmarihand kan danne hybridar med [[purpurnøklar]] (''Orchis mascula'' × ''purpurea''), registrert i Kent.<ref name="orchids"/> Vårmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[narrmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' eller ×''Anacamptorchis moriorides'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England og Wales,<ref name="orchids"/> medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.<ref name="adb-se-hybrid2"/> == Kommuneblome == Det er framlegg om at vårmarihand skal vere kommuneblome for [[Austevoll kommune]].<ref name="Kommuneblomster"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648853-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096286-1 |tittel = PoWO: × ''Anacamptorchis morioides'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259601-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99541 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31867 |tittel = Raudlista: Vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134887%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Vårmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219864/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223617/information |tittel = Artfakta: Göknycklar × Sankt Pers nycklar ''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2640/tyndakset-goegeurt |tittel = Naturbasen: Tyndakset Gøgeurt ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40077 |tittel = LAJI: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="NJB">{{Artikkelkjelde |forfattar= Jens-Kjeld Jensen, Flemming Thorning-Lund, Sjúrður Hammer |utgjevingsår= juli 2023 |tittel= Supplement to Faroe Islands botanical list with 64 species or subspecies including rare, new and potentially invasive species with comments |publikasjon= Nordic Journal of Botany |bind=2023 |nummer=7 |side=5 |doi= 10.1111/njb.03586 |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/njb.03586 |issn=0107-055X }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5998 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-ssp">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-mascula-l-l/ |tittel = Latvijas daba: vīru dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 416 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Mannetjesorchis – ''Orchis mascula'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-meski/ |tittel = Storczyk męski |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Kommuneblomster">{{Kilde www |url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/kommuneblomster.htm |tittel = Kommuneblomster |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Norsk Botanisk Forening }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] [[Kategori:Austevoll kommune]] 150akym0wd6yiak73t0o0jomv4psnt1 3664515 3664514 2026-08-04T20:57:28Z TU-nor 12071 /* Systematikk */ 3664515 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Early Purple Orchid (Orchis mascula) (16591590104).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. mascula | vitskapleg namn = Orchis mascula | klassifisert av = (L.) L. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Vårmarihand''' (''Orchis mascula'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Vårmarihand kan bli kring 30 centimeter høg og har eit aks med purpurraude blomar, som har ei stor tredelt leppe med store «venger». Den indre delen av leppa er gjerne lys, ofte nesten kvit. Arten blømer i mai og er ein av våre tidlegaste orkidear. == Systematikk == I Baltikum, Tyskland og Polen er det omtalt ein underart ved sidan av [[nominatunderart]]en (ssp. ''mascula''): * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''O. mascula'' ssp. ''speciosa'']] (òg kalla ssp. ''signifera'')<ref name="eElurikkus-ssp"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Rote List"/><ref name="Czerwona"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> * ''Orchis mascula'' subsp. ''ichnusae'' <small>Corrias</small>: [[Korsika]] og [[Sardinia]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''lapalmensis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: [[Kanariøyane]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''laxifloriformis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: sørvestlege Europa og Marokko * ''Orchis mascula'' subsp. ''mascula'' * ''Orchis mascula'' subsp. ''scopulorum'' <small>(Summerh.) H.Sund. ex H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: [[Madeira]] * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'']] <small>(Mutel) Hegi</small> * ''Orchis mascula'' subsp. ''tenera'' <small>(Landwehr) Del Pret</small>: Spania {{small|(ikkje i WFO)}} ==Utbreiing== Vårmarihand toler meir tørke enn dei fleste orkideer, men treng kalkrik jord. I Noreg veks han i hovudsak i kystnære område nord til Troms.<ref name="adb-kart"/> Vårmarihand er i [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] (2021) rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: ''Sankt Pers nycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC) (dansk namn: ''tyndakset gøgeurt''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (NT) (finsk namn: ''miehenkämmekkä'')<ref name="adb-fi"/> og på Færøyane (CR) (færøysk namn: ''kalmansbørkubóndi'').<ref name="Reydlisti"/><ref name="NJB"/> Vårmarihand (engelsk namn: ''early purple orchid'') er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''jumalakäpp'') veks vårmarihand mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''vīru dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten spreidd på fukteng og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''vyriškoji gegužraibė'') veks arten spreidd, mest i nordvest. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''mannetjesorchis'', fransk namn ''orchis mâle'') vilt i Nederland berre i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], noko vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og er i 2026 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC, ''considération mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er nominatunderarten ''O. mascula'' ssp. ''mascula'' (tysk namn ''Stattliches Knabenkraut'') rekna som nær truga (NT, ''Vorwarnliste''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks han i det meste av landet og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom vårmarihand og [[alpenøklar]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er registrert med nokre få funn i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid1"/> I England er det påvist at vårmarihand kan danne hybridar med [[purpurnøklar]] (''Orchis mascula'' × ''purpurea''), registrert i Kent.<ref name="orchids"/> Vårmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[narrmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' eller ×''Anacamptorchis moriorides'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England og Wales,<ref name="orchids"/> medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.<ref name="adb-se-hybrid2"/> == Kommuneblome == Det er framlegg om at vårmarihand skal vere kommuneblome for [[Austevoll kommune]].<ref name="Kommuneblomster"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648853-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096286-1 |tittel = PoWO: × ''Anacamptorchis morioides'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259601-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99541 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31867 |tittel = Raudlista: Vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134887%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Vårmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219864/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223617/information |tittel = Artfakta: Göknycklar × Sankt Pers nycklar ''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2640/tyndakset-goegeurt |tittel = Naturbasen: Tyndakset Gøgeurt ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40077 |tittel = LAJI: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="NJB">{{Artikkelkjelde |forfattar= Jens-Kjeld Jensen, Flemming Thorning-Lund, Sjúrður Hammer |utgjevingsår= juli 2023 |tittel= Supplement to Faroe Islands botanical list with 64 species or subspecies including rare, new and potentially invasive species with comments |publikasjon= Nordic Journal of Botany |bind=2023 |nummer=7 |side=5 |doi= 10.1111/njb.03586 |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/njb.03586 |issn=0107-055X }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5998 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-ssp">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-mascula-l-l/ |tittel = Latvijas daba: vīru dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 416 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Mannetjesorchis – ''Orchis mascula'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-meski/ |tittel = Storczyk męski |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Kommuneblomster">{{Kilde www |url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/kommuneblomster.htm |tittel = Kommuneblomster |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Norsk Botanisk Forening }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] [[Kategori:Austevoll kommune]] 43oc0szkibtdgpe5nnq30wrev5sda5o 3664517 3664515 2026-08-04T21:18:57Z TU-nor 12071 3664517 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Early Purple Orchid (Orchis mascula) (16591590104).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. mascula | vitskapleg namn = Orchis mascula | klassifisert av = (L.) L. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Vårmarihand''' (''Orchis mascula'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Vårmarihand kan bli kring 30 centimeter høg og har eit aks med purpurraude blomar, som har ei stor tredelt leppe med store «venger». Den indre delen av leppa er gjerne lys, ofte nesten kvit. Arten blømer i mai og er ein av våre tidlegaste orkidear. == Systematikk == I Baltikum, Tyskland og Polen er det omtalt ein underart ved sidan av [[nominatunderart]]en (ssp. ''mascula''): * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''O. mascula'' ssp. ''speciosa'']] (òg kalla ssp. ''signifera'')<ref name="eElurikkus-ssp"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Rote List"/><ref name="Czerwona"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> * ''Orchis mascula'' subsp. ''ichnusae'' <small>Corrias</small>: [[Korsika]] og [[Sardinia]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''lapalmensis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: [[Kanariøyane]] * ''Orchis mascula'' subsp. ''laxifloriformis'' <small>Rivas Goday & B.Rodr.</small>: sørvestlege Europa og Marokko * ''Orchis mascula'' subsp. ''mascula'' * ''Orchis mascula'' subsp. ''scopulorum'' <small>(Summerh.) H.Sund. ex H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: [[Madeira]] * [[Orchis mascula ssp. speciosa|''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'']] <small>(Mutel) Hegi</small> * ''Orchis mascula'' subsp. ''tenera'' <small>(Landwehr) Del Pret</small>: Spania {{small|(ikkje i WFO)}} ==Utbreiing== Vårmarihand toler meir tørke enn dei fleste orkideer, men treng kalkrik jord. I Noreg veks han i hovudsak i kystnære område nord til Troms.<ref name="adb-kart"/> Vårmarihand er i [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] (2021) rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: ''Sankt Pers nycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC) (dansk namn: ''tyndakset gøgeurt''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (NT) (finsk namn: ''miehenkämmekkä'')<ref name="adb-fi"/> og på Færøyane (CR) (færøysk namn: ''kalmansbørkubóndi'').<ref name="Reydlisti"/><ref name="NJB"/> Vårmarihand (engelsk namn: ''early purple orchid'') er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''jumalakäpp'') veks vårmarihand mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''vīru dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten spreidd på fukteng og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''vyriškoji gegužraibė'') veks arten spreidd, mest i nordvest. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''mannetjesorchis'', fransk namn ''orchis mâle'') vilt i Nederland berre i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], noko vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og er i 2026 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC, ''considération mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er nominatunderarten ''O. mascula'' ssp. ''mascula'' (tysk namn ''Stattliches Knabenkraut'') rekna som nær truga (NT, ''Vorwarnliste'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski'') blir nominatunderarten rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom vårmarihand og [[alpenøklar]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er registrert med nokre få funn i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid1"/> I England er det påvist at vårmarihand kan danne hybridar med [[purpurnøklar]] (''Orchis mascula'' × ''purpurea''), registrert i Kent.<ref name="orchids"/> Vårmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[narrmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' eller ×''Anacamptorchis moriorides'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England og Wales,<ref name="orchids"/> medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.<ref name="adb-se-hybrid2"/> == Kommuneblome == Det er framlegg om at vårmarihand skal vere kommuneblome for [[Austevoll kommune]].<ref name="Kommuneblomster"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648853-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096286-1 |tittel = PoWO: × ''Anacamptorchis morioides'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259601-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99541 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31867 |tittel = Raudlista: Vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134887%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Vårmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219864/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618/information |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223617/information |tittel = Artfakta: Göknycklar × Sankt Pers nycklar ''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2640/tyndakset-goegeurt |tittel = Naturbasen: Tyndakset Gøgeurt ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40077 |tittel = LAJI: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="NJB">{{Artikkelkjelde |forfattar= Jens-Kjeld Jensen, Flemming Thorning-Lund, Sjúrður Hammer |utgjevingsår= juli 2023 |tittel= Supplement to Faroe Islands botanical list with 64 species or subspecies including rare, new and potentially invasive species with comments |publikasjon= Nordic Journal of Botany |bind=2023 |nummer=7 |side=5 |doi= 10.1111/njb.03586 |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/njb.03586 |issn=0107-055X }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5998 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-ssp">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-mascula-l-l/ |tittel = Latvijas daba: vīru dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 416 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Mannetjesorchis – ''Orchis mascula'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-meski/ |tittel = Storczyk męski |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Kommuneblomster">{{Kilde www |url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/kommuneblomster.htm |tittel = Kommuneblomster |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Norsk Botanisk Forening }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] [[Kategori:Austevoll kommune]] c1qi4r7ndzhf9zwq7iks2yl2geyqjlp 0 396927 3664556 3662100 2026-08-05T08:32:49Z TU-nor 12071 3664556 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Orchis purpurea Saarland 017.jpg | bilettekst = Purpurnøklar | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Orchis | vitskapleg namn = Orchis | klassifisert av = L. | underliste = Artar i Noreg | underliste innhald =[[vårmarihand]] (''O. mascula'') | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Vårmarihandslekta''' (''Orchis'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Opphavleg var vårmarihandslekta ei slekt med meir enn 1000 artar på verdsbasis, og med mange artar i Noreg.<ref name="lid"/> Etter kvart er mange grupper skilde ut som eigne slekter. Artane med forgreina rotknoll vart først skilde ut til [[marihandslekta]] ''Dactylorchis'',<ref name="lid2"/> seinare ''Dactylorhiza''.<ref name="lid4"/><ref name="hunt"/> Seinare er både [[narrmarihandslekta]] (''Anacamptis'', ein art i Noreg) og [[krutbrennarslekta]] (''Neotinea'', ingen artar i Noreg) skilde ut.<ref name="lid6"/><ref name="lid7"/><ref name="Kretzschmar"/> På verdsbasis er det no berre eit tjuetalls arter att i slekta,<ref name="powo"/> og berre ein art, [[vårmarihand]], er representert i Noreg. Nokre til er å finne elles i Norden.<ref name="adb"/><ref name="adb-se"/><ref name="adb-dk1"/><ref name="adb-dk2"/><ref name="adb-fi"/> == Etymologi == Namnet ''Orchis'' kjem frå det [[gresk]]e ordet ''órkhis'' (όρχις), som tyder testikkel. == Artar i Noreg == Artsdatabanken opererer med ein art i Noreg:<ref name="adb"/> *[[vårmarihand]] (''O. mascula'') Arten er på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> I tillegg finst desse artane elles i Norden: *[[johannesnøklar]] (''O. militaris''), i Sverige (LC)<ref name="adb-se"/>, Danmark («sjælden»)<ref name="adb-dk1"/> og Finland (EN)<ref name="adb-fi"/> *[[purpurnøklar]] (''O. purpurea''), i Danmark (NT)<ref name="adb-dk2"/> *[[alpenøklar]] (''O. spitzelii''), i Sverige (EN)<ref name="adb-se"/> I Nord-Europa finst dessutan: *''[[Orchis anthropophora|O. anthropophora]]'', i England (VU),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/>, i Nederland (CR),<ref name="RodeLijstNL"/> i Belgia/Flandern (NT),<ref name="RodeLijstFL"/> i Belgia/Vallonia (VU),<ref name="Wallonnes"/> i Luxembourg (EN),<ref name="RedListLux"/> i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> *''[[Orchis pallens|O. pallens]]'', i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/>, i Polen (VU)<ref name="Czerwona"/> *''[[Orchis simia|O. simia]]'', i England (VU),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/>, i Nederland (NT),<ref name="RodeLijstNL"/> i Belgia/Flandern (CR),<ref name="RodeLijstFL"/> i Belgia/Vallonia (EN),<ref name="Wallonnes"/> i Luxembourg (RE),<ref name="RedListLux"/> i Tyskland (EN)<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30021702-2 |tittel = PoWO: Orchis |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99540 |tittel = Artsdatabanken: Vårmarihandslekta |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31867 |tittel = Raudlista 2021: Vårmarihand |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="lid">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1944 | tittel = Norsk flora | side = 62–64 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="lid2">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1952 | utgåve = 2. | tittel = Norsk flora | side = 207–211 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="lid4">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1974 | utgåve = 2. [4.] | tittel = Norsk og svensk flora | side = 230–234 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 726 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 908 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="hunt">{{Kilde artikkel | forfatter=Hunt, P.F. og Summerhayes, V.S. | tittel=''Dactylorhiza'' Nevski, the correct generic name of the dactylorchids | publikasjon=Watsonia | utgivelsesår=1965 | bind=2 | nummer=6 | side=128&ndash;133 | url=http://archive.bsbi.org.uk/Wats6p128.pdf | issn=0043-1532 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1005718/information |tittel = Artfakta: Nycklar ''Orchis'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk1">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3301/ridder-goegeurt |tittel = Naturbasen: Ridder-Gøgeurt ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dk2">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3878/stor-goegeurt |tittel = Naturbasen: Stor Gøgeurt ''Orchis purpurea'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40076 |tittel = LAJI: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Vårmarihandslekta| ]] j2whqiqpj2c8ubutw0hwjgbsyv4t86f 0 396930 3664518 3662546 2026-08-04T21:32:41Z TU-nor 12071 3664518 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Hall käpp - Orchis militaris.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. militaris | vitskapleg namn = Orchis militaris | klassifisert av = L. | habitat = open [[gras]]mark | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Johannesnøklar''' (''Orchis militaris'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis militaris'' subsp. ''militaris'' *''Orchis militaris'' subsp. ''stevenii'' <small>(Rchb.f.) B.Baumann, H.Baumann, R.Lorenz & Ruedi Peter</small>: Iran, [[Kaukasus]], Tyrkia == Utbreiing == I Sverige finst johannesnøklar først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten (svensk namn ''johannesnycklar'') er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark var arten (dansk namn ''ridder-gøgeurt'') berre kjend frå ein einskild funnstad på Amager i København. Han var ikkje raudlistevurdert, men skildra som «sjælden».<ref name="adb-dk"/> Den eine planta er no gått ut, og arten finst truleg ikkje lenger i Danmark. I Finland har arten (finsk namn ''soikkokämmekkä'') nokre få spreidde funnsteder i det sørlige delen av landet, og arten er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="adb-fi"/> Johannesnøklar (engelsk namn ''military orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia. I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> det same som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Estland (estisk namn ''hall käpp'') veks johannesnøklar mest på øyane og vest på fastlandet, noko meir spreidd i sør. Han er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''bruņcepuru dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten i tilbakegang og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''šalmuotoji gegužraibė'') er arten og i sterk tilbakegang og finst no mest i den nordlege delen av landet. Han er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''soldaatje'', fransk namn ''orchis militaire'') i Nederland mest i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia veks han spreidd og er sjeldan både i [[Flandern]] og i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Helm-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk kukawka'') veks han spreidd i det meste av landet og blir rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I England har johannesnøklar danna hybridar med ''[[Orchis simia]]'' (''Orchis militaris'' × ''simia'' eller ''Orchis'' ×''beyrichii'').<ref name="powo1"/> Hybriden har vore påvist i Oxfordshire, men foreldreartane finst ikkje lenger i same område. Det har òg vore rapportert om hybridar i England med [[purpurnøklar]] (''Orchis militaris'' × ''purpurea'' eller ''Orchis'' ×''hybrida'').<ref name="powo2"/><ref name="orchids"/> I Benelux er dette truleg den vanlegaste hybriden, men i Nederland berre i Limburg.<ref name="Beneluxx"/> Denne hybriden er òg registrert i Polen.<ref name="Czerwona"/> I mange tilfelle kryssar han seg tilbake med opphavsartane. == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648875-1 |tittel = PoWO: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259650-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648391-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''beyrichii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648724-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158772 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar johannesnøklar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219865/information |tittel = Artfakta: Johannesnycklar ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3301/ridder-goegeurt |tittel = Naturbasen: Ridder-Gøgeurt ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40076 |tittel = LAJI: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5999 |tittel = eElurikkus: ''Orchis militaris'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-militaris-l/ |tittel = Latvijas daba: bruņcepuru dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=58-59 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 417 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0888# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5304# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis × hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Soldaatje – ''Orchis militaris'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] isk4uqxxoz7qvz2o2zew232dhsrfnub 0 396931 3664519 3662562 2026-08-04T21:44:26Z TU-nor 12071 3664519 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis purpurea Saarland 017.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. purpurea | vitskapleg namn = Orchis purpurea | klassifisert av = Huds. | habitat = kalkrik [[skog]] | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''Purpurnøklar''' (''Orchis purpurea'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis purpurea'' subsp. ''purpurea'' *''Orchis purpurea'' subsp. ''caucasica'' <small>(Regel) B.Baumann, H.Baumann, R.Lorenz & Ruedi Peter</small>: Kaukasus, Tyrkia == Utbreiing == I Danmark finst arten (dansk namn ''stor gøgeurt'') først og fremst på [[Møn]] og kring [[Lillebælt]]. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="adb-dk"/> Purpurnøklar (engelsk namn ''lady orchid'') veks søraust i Storbritannia. I den britiske raudlista har arten frå 2025 endra status frå sterkt truga til nær truga (NT)<ref name="GB Red List"/> på grunn av stabiliserte og somme nye bestandar, lokalt i England sårbar (VU).<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''purperorchis'', fransk namn ''orchis pourpre'') i Nederland berre i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia veks han spreidd og er svært sjeldan i [[Flandern]], litt vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga i Flandern (EN, ''bedreigd''), men er frå 2026 nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Purpur-Knabenkraut'') rekna som nær truga (NT, ''Vorwarnliste'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk purpurowy'') veks han mest i sør og blir rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I England er det påvist at purpurnøklar kan danne hybridar med [[vårmarihand]] (''Orchis mascula'' × ''purpurea'') og med ''[[Orchis anthropophora]]'' (''Orchis anthropophora'' × ''purpurea'', òg kalla ''Orchis'' ×''macra''),<ref name="powo2"/> båe registrerte i Kent. Det har òg vore rapportert om hybridar med ''[[Orchis simia]]'' (''Orchis purpurea'' × ''simia'' eller ''Orchis'' ×''angusticruris'')<ref name="powo3"/> og [[johannesnøklar]] (''Orchis militaris'' × ''purpurea'' eller ''Orchis'' ×''hybrida'').<ref name="powo4"/><ref name="orchids"/> Den siste er truleg den vanlegaste hybriden i Benelux, men i Nederland berre i Limburg.<ref name="Beneluxx"/> Denne hybriden er òg registrert i Polen.<ref name="Czerwona"/> I mange tilfelle kryssar han seg tilbake med opphavsartane. == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649036-1 |tittel = PoWO: ''Orchis purpurea'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259904-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis purpurea'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648838-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''macra'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648358-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''angusticruris'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648724-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158773 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar purpurnøklar |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3878/stor-goegeurt |tittel = Naturbasen: Stor Gøgeurt ''Orchis purpurea'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0891# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis purpurea'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5304# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis × hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2654/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Purperorchis – ''Orchis purpurea'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] 3dkzk97c73j03y35zinemqksohxhdrr 0 396932 3664520 3662210 2026-08-04T21:56:07Z TU-nor 12071 3664520 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = | filnamn = Orchis-spitzelii-mgk-3.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. spitzelii | vitskapleg namn = Orchis spitzelii | klassifisert av = Saut. ex W.D.J.Koch | habitat = | utbreiing = [[Gotland]], kring [[Middelhavet]], vestlege [[Asia]]}} '''Alpenøklar''' (''Orchis spitzelii'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis spitzelii'' subsp. ''cazorlensis'' {{small|(Lacaita) D.Rivera & Lopez Velez}}: Spania og Marokko *''Orchis spitzelii'' subsp. ''latiflora'' {{small|B.Baumann & H.Baumann}}: Tyrkia, Syria, Irak, Iran {{small|(ikkje i WFO)}} *''Orchis spitzelii'' subsp. ''nitidifolia'' {{small|(W.P.Teschner) Soó}}: Kreta *''Orchis spitzelii'' subsp. ''spitzelii'' ==Utbreiing== I Sverige finst arten (svensk namn ''alpnycklar'') berre på [[Gotland]]. Han er oppgradert frå sårbar til sterkt truga (EN) frå 2025.<ref name="adb-se"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spitzels Knabenkraut'') rekna som regionalt utdøydd (RE, ''Ausgestorben'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Hybriden mellom alpenøklar og [[vårmarihand]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er lista opp i svenske ''Artfakta'', men det er uvisst om hybriden verkeleg er observert.<ref name="adb-se-hybrid1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649146-1 |tittel = PoWO: ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000260044-2026-06 |tittel = ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158774 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar alpenøklar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1122 |tittel = Artfakta: Alpnycklar''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-06-18 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618 |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] l6mj813bwdyqn7rojxt0qa8wwybljrf 0 396933 3664582 3662583 2026-08-05T11:55:13Z TU-nor 12071 3664582 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata wiki mg-k02.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. ustulata | vitskapleg namn = Neotinea ustulata | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Krutbrennar''' (''Neotinea ustulata'') er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Krutbrennar var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis ustulata'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> Arten har to økotypar som skil seg frå kvarandre i storleik og blømingstid.<ref name="orchidsEurope"/> Båe er aksepterte som varietetar av ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online''<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> og er kjende frå Danmark og Storbritannia:<ref name="adb-dk"/><ref name="orchids"/> *''N. ustulata'' var. ''aestivalis'' blir 30–80 cm høg og blømer frå slutten av juni til august<ref name="powo2"/> *''N. ustulata'' var. ''ustulata'' blir opptil 30 cm høg og blømer frå april til tidleg i juni<ref name="powo1"/> Dei to typane er i Polen rekna som underartar:<ref name="Czerwona"/> *[[N. ustulata ssp. aestivalis|''N. ustulata'' ssp. ''aestivalis'']] *''N. ustulata'' ssp. ''ustulata'' ==Utbreiing== I Sverige (svensk namn ''krutbrännare'') finst arten først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''bakkegøgeurt'') har krutbrennar vore kjend frå ein funnstad nord på Jylland. Arten er rekna som kritisk truga (CR) og blømer ikkje årvisst.<ref name="adb-dk"/> Krutbrennar (engelsk namn ''burnt orchid'') veks spreidd i England og Wales, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''tõmmu käpp'') veks krutbrennar spreidde stader på øyane og i nord og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''deguma dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og er klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''smulkiažiedė gegužraibė'') har arten berre nokre få veksestader med små populasjonar og er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''aangebrande orchis'', fransk namn ''orchis brûlé'') borte frå dei siste veksestadene i [[Limburg i Nederland|Limburg]] i Nederland, sist funnen der i 1952. I [[Flandern]] i Belgia var han borte alt før år 1900, medan han framleis har eit par veksestader i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Brand-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks arten spreidd i den sørlege delen av landet, og arten og nominatunderarten er rekna som sterkt truga (EN, ''kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998313-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000250472-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77170873-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''ustulata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77071657-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''aestivalis'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172590 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar krutbrennar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221119/information |tittel = Artfakta: Krutbrännare ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6004 |tittel = eElurikkus: ''Orchis ustulata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-ustulata-l/ |tittel = Latvijas daba: deguma dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=54-55 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 413 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 723 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0893# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2656/maps/?start_date=2020-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: HAangebrande orchis – ''Neotinea ustulata'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-drobnokwiatowy/ |tittel = Storczyk drobnokwiatowy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] 6p27mshh5u6gqsouc50ssxwxnstnig9 3664583 3664582 2026-08-05T11:58:08Z TU-nor 12071 /* Systematikk */ 3664583 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata wiki mg-k02.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. ustulata | vitskapleg namn = Neotinea ustulata | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Krutbrennar''' (''Neotinea ustulata'') er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Krutbrennar var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis ustulata'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> Arten har to økotypar som skil seg frå kvarandre i storleik og blømingstid.<ref name="orchidsEurope"/> Båe er aksepterte som varietetar av ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online''<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> og er kjende frå Danmark og Storbritannia:<ref name="adb-dk"/><ref name="orchids"/> *''N. ustulata'' var. ''aestivalis'' blir 30–80 cm høg og blømer frå slutten av juni til august<ref name="powo2"/> *''N. ustulata'' var. ''ustulata'' blir opptil 30 cm høg og blømer frå april til tidleg i juni<ref name="powo1"/> Dei to typane er i Polen rekna som underartar:<ref name="Czerwona"/> *[[Neotinea ustulata ssp. aestivalis|''N. ustulata'' ssp. ''aestivalis'']] *''N. ustulata'' ssp. ''ustulata'' ==Utbreiing== I Sverige (svensk namn ''krutbrännare'') finst arten først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''bakkegøgeurt'') har krutbrennar vore kjend frå ein funnstad nord på Jylland. Arten er rekna som kritisk truga (CR) og blømer ikkje årvisst.<ref name="adb-dk"/> Krutbrennar (engelsk namn ''burnt orchid'') veks spreidd i England og Wales, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''tõmmu käpp'') veks krutbrennar spreidde stader på øyane og i nord og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''deguma dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og er klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''smulkiažiedė gegužraibė'') har arten berre nokre få veksestader med små populasjonar og er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''aangebrande orchis'', fransk namn ''orchis brûlé'') borte frå dei siste veksestadene i [[Limburg i Nederland|Limburg]] i Nederland, sist funnen der i 1952. I [[Flandern]] i Belgia var han borte alt før år 1900, medan han framleis har eit par veksestader i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Brand-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks arten spreidd i den sørlege delen av landet, og arten og nominatunderarten er rekna som sterkt truga (EN, ''kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998313-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000250472-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77170873-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''ustulata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77071657-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''aestivalis'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172590 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar krutbrennar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221119/information |tittel = Artfakta: Krutbrännare ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6004 |tittel = eElurikkus: ''Orchis ustulata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-ustulata-l/ |tittel = Latvijas daba: deguma dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=54-55 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 413 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 723 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0893# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2656/maps/?start_date=2020-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: HAangebrande orchis – ''Neotinea ustulata'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-drobnokwiatowy/ |tittel = Storczyk drobnokwiatowy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] rd4sby1b5z0a4prn9i2x1xjhmba6txa 0 396941 3664578 3662283 2026-08-05T10:57:53Z TU-nor 12071 3664578 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Pseudorchis albida 08.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = P. albida | vitskapleg namn = Pseudorchis albida | klassifisert av = (Linné) Á.Löve & D.Löve | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Kvitkurle''' (''Pseudorchis albida'') er ein [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Kvitkurle er ei lita gulgrøn plante som kan blir om lag 25 centimeter høg. Planta har små kvite blomar med tredelt leppe i eit smalt aks. Sideflikane på leppa er smalare og kortare enn midtfliken. == Systematikk == Kvitkurle var tidlegare knytt til slektsnamnet ''Leucorchis'',<ref name="lid6"/> men blir no rekna til slekta ''Pseudorchis''.<ref name="lid7"/><ref name="adb"/> Kvitkurle og den nære slektningen [[fjellkvitkurle]] har til tider vore rekna som eigne artar under dei to slektsnamna, til andre tider som underartar, då med kvitkurle som [[nominatunderart]]en ssp. ''albida''. I den tyske klassifiseringa reknar ein to underartar av kvitkurle:<ref name="Rote List"/> *''Pseudorchis albida'' subsp. 'albida'' *[[Pseudorchis albida ssp. tricuspis|''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'']] {{small|(Beck) E. Klein}} == Utbreiing == I Noreg veks kvitkurle helst på gammal beitemark og slåttemark i høgareliggjande område, men har òg funne seg til rette i somme lågareliggjande habitat. Arten har eit tyngdepunkt i Midt-Noreg.<ref name="adb-kart"/> Planta står på [[Norsk raudliste for artar]], og er i 2021 oppgradert frå nær truga til sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (svensk namn ''vityxne'') der han er nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU) frå 2025,<ref name="adb-se"/> og i Danmark (''sjælden'', dansk namn ''hvid sækspore'').<ref name="adb-dk"/> Kvitkurle (engelsk namn ''small white orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, mest i nord, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England og i Skottland,<ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> men kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland er arten verna gjennom forskrifta ''Flora (Protection) Order, 2015'',<ref name="IR FPO"/> og på den irske raudlista har han status som sårbar (VU).<ref name="IR Red List"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''witte muggenorchis'', fransk namn ''orchis blanc'') i Nederland berre å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]], sist sett der i 1908. I Belgia finst han ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] er han svært sjeldan i dei nordaustlege [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''menacé d'extinction'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg finst han ikkje. I Tyskland er arten (tysk namn ''Gewöhnliche Weißzunge'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''gołek białawy'') veks arten heilt i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == Kvitkurle kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudadenia schweinfurthii''),<ref name="powox1"/> registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybridx"/> og på Dei britiske øyane i [[Yorkshire]] og Skottland.<ref name="orchids"/> På [[Orknøyane]] er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudorhiza bruniana'').<ref name="powox2"/><ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655077-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudadenia schweinfurthii'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655146-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudorhiza bruniana'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99548 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/25919 |tittel = Raudlista: Kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/408752,7572418/2.889999999999999/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B146116%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Kvitkurle, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/975/information |tittel = Artfakta: Vityxne ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2026-06-19 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223612/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × vityxne ''Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5033/hvid-saekspore |tittel = Naturbasen: Hvid Sækspore ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR FPO">{{Kjelde www |url = https://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/si/356/made/en/print |tittel = S.I. No. 356/2015 - Flora (Protection) Order, 2015. |utgjevar = Irish Statute Book |dato = 2015 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 734 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 915–917 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = http://biodiversite.wallonie.be/servlet/Repository/liste-especes-wallonnes-20120300.xls?ID=28544&saveFile=true |tittel = Liste des espèces wallonnes |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2699/ |tittel = Verspreidingskaart: Witte muggenorchis – ''Pseudorchis albida'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] 9y1ne1r9oudx6r3sm9t6wzrbjqvee09 0 396982 3664554 3664398 2026-08-05T08:22:11Z Ranveig 39 3664554 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Nigritella nigra brunkulla.JPG | bilettekst = Svartkurle | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Nigritella | vitskapleg namn = Nigritella | klassifisert av = Rich. | underliste = Artar i Noreg | underliste innhald =[[svartkurle]] (''N. nigra'') | utbreiing=[[Europa]] }} '''Svartkurleslekta''' (''Nigritella'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == I svært mange klassifiseringar, mellom anna i Sverige, Finland og ''Plants of the World Online'',<ref name="adb-se"/><ref name="adb-fi"/><ref name="powo"/> er svartkurleslekta ''Nigritella'' innlemma i [[brudesporeslekta]] ''Gymnadenia''. I Artsdatabanken og i [[Norsk flora]] har ein vald å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt.<ref name="adb-rl"/><ref name="lid8"/><ref name="Brandrud"/> Den sjeldne arten [[brudekurle]] eller raudkurle, som berre finst i Nord-Sverige, er av hybrid opphav mellom [[svartkurle]] og [[brudespore]]. Når svartkurleslekta ikkje blir innlemma i ''Gymnadenia'', slik Artsdatabanken har valt, blir dette ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) som då får eit eige slektsnamn, ×''Gymnigritella''.<ref name="Hedrén"/> == Artar == Artsdatabanken opererer med ein art i Noreg:<ref name="adb"/> *[[svartkurle]] (''N. nigra'') Arten er teken med på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sterkt truga (EN).<ref name="adb-rl"/> I Norden finst elles ein art av hybrid opphav mellom svartkurle og [[brudespore]]: *[[raudkurle]] eller brudekurle (×''Gymnigritella runei'', [''Gymnadenia runei'']), endemisk for Sverige (NT)<ref name="adb-se3"/> Elles finst dei nærmaste slektningane i [[Alpane]]. Desse artane er registrerte i Tyskland:<ref name="Rote List"/> *[[Nigritella dolomitensis|''N. dolomitensis'']] <small>(Teppner & E. Klein) Hedrén et al.</small> [''Gymnadenia dolomitensis''] *[[Nigritella miniata|''N. miniata'']] <small>(Crantz) Janch.</small> [''Gymnadenia miniata''] *[[Svartkurle|''N. nigra'']] <small>((L.) Rchb. f.</small> [''Gymnadenia nigra''] *[[Nigritella nigra ssp. austriaca|''N. nigra'' ssp. ''austriaca'']] <small>Teppner & E. Klein</small> [''Gymnadenia austriaca''] *[[Nigritella rhellicani|''N. rhellicani'']] <small>Teppner & E. Klein</small> [''Gymnadenia rhellicani''] *[[Nigritella widderi|''N. widderi'']] <small>Teppner & E. Klein</small> [''Gymnadenia widderi''] Det er mogleg at ''N. nigra'' òg kan finnast heilt sør i Polen.<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30194101-2 |tittel = PoWO: Gymnadenia |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99536 |tittel = Artsdatabanken: Svartkurleslekta |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/18398 |tittel = Raudlista 2021: Svartkurle |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1005690/information |tittel = Artfakta: Brudsporrar ''Gymnadenia'' |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/743/information |tittel = Artfakta: Brudkulla ''Gymnadenia runei'' |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40055 |tittel = LAJI: ''Gymnadenia'' |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Hedrén">{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén mfl. | utgjevingsår = 2018 | tittel = Evidence for bidirectional hybridization between Gymnadenia and Nigritella | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 50 | nummer = 1 | side = 43–60 | url = https://www.researchgate.net/publication/325743858_Evidence_for_bidirectional_hybridization_between_Gymnadenia_and_Nigritella | doi = | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 200–201 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Nigritella_nigra.htm |tittel = Flora Polski: Nigritella nigra |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Svartkurleslekta| ]] 3qv60a9f1nbg6lkx8bygzvfaton4azn 0 397004 3664575 3662114 2026-08-05T10:10:00Z TU-nor 12071 3664575 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Platanthera bifolia (flower).jpg | bilettekst = Nattfiol | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Platanthera | vitskapleg namn = Platanthera | klassifisert av = Rich. | underliste = Artar i Noreg | underliste innhald =[[nattfiol]] (''P. bifolia'') *[[grov nattfiol]] (''P. chlorantha'') | utbreiing=[[Eurasia]], [[Nord-Amerika]] }} '''Nattfiolslekta''' (''Platanthera'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Det er usemje mellom forskarar om tilhøvet mellom nattfiolslekta ''Platanthera'' s.s. (''sensu stricto'' – i snever meining) og andre nærståande slekter.<ref name="Bateman"/><ref name="Efimov"/> I Noreg er [[sibirnattfiolslekta]] ''Lysiella'' og [[islandsnattfiolslekta]] ''Limnorchis'' skilde ut som eigne slekter. I nabolanda og i mange andre klassifiseringar blir båe desse og fleire rekna å høyre til nattfiolslekta ''Platanthera'' s.l. (''sensu lato'' – i vid meining), slik ein tidlegare gjorde i Noreg.<ref name="powo"/> Inndelinga i artar innanfor slekta (s.s.) har òg vore mykje diskutert.<ref name="Tyteca"/><ref name="Durka"/> Mange klassifiseringar opererer med to artar i nordlege og sentrale Europa, ''P.&nbsp;bifolia'' og ''P.&nbsp;chlorantha'', men i somme klassifiseringar blir ikkje-hybride planter med mellomliggande karakterar rekna som ein eigen art, [[Platanthera fornicata|''P.&nbsp;fornicata'']]. == Artar i Noreg == Artsdatabanken opererer med desse artane og underartane i Noreg:<ref name="adb"/> *[[nattfiol]] (''P. bifolia'') **[[heinattfiol]] (''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'') **[[skognattfiol]] (''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'') *[[grov nattfiol]] (''P. chlorantha'') I Noreg rekna til ei eiga slekt: *[[sibirnattfiol]] (''Lysiella oligantha'', ''[Platanthera oligantha]'') Elles i Norden finn vi (i Noreg rekna til ei eiga slekt): *[[islandsnattfiol]] (''Limnorchis hyperborea'', ''[Platanthera hyperborea]''), på Island (LC)<ref name="adb-is"/> og på Grønland (LC)<ref name="adb-gr"/> I Tyskland reknar ein òg med:<ref name="Rote List"/> *[[Platanthera fornicata|''Platanthera fornicata'']] == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331266-2 |tittel = PoWO: Platanthera |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99542 |tittel = Artsdatabanken: Nattfiolslekta |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/friggjargras-platanthera-hyperborea |tittel = Friggjargras (Platanthera hyperborea) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-gr">{{Kilde www |url = https://natur.gl/wp-content/uploads/2019/08/Niveau_2__4_Alle_arter__planter_2.1-1.xlsx |tittel = Rødlisten |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Pinngortitaleriffik (Grønlands Naturinstitut) }}</ref> <ref name="Bateman">{{Artikkelkjelde | forfattar= Richard Bateman mfl. | utgjevingsår= 2009 | tittel= Molecular phylogenetics and morphological reappraisal of the Platanthera clade (Orchidaceae: Orchidinae) prompts expansion of the generic limits of Galearis and Platanthera | publikasjon= Annals of Botany | bind=104 | nummer=3 | side=431–445 | url=https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bateman-4/publication/24345891_Molecular_phylogenetics_and_morphological_reappraisal_of_the_Platanthera_clade_Orchidaceae_Orchidinae_prompts_expansion_of_the_generic_limits_of_Galearis_and_Platanthera/links/0c9605281323f2e4e7000000/Molecular-phylogenetics-and-morphological-reappraisal-of-the-Platanthera-clade-Orchidaceae-Orchidinae-prompts-expansion-of-the-generic-limits-of-Galearis-and-Platanthera.pdf | doi=10.1093/aob/mcp089 | issn=1095-8290 | kommentar= }}</ref> <ref name="Efimov">{{Artikkelkjelde | forfattar= Petr G. Efimov | utgjevingsår= 2011 | tittel= An intriguing morphological variability of Platanthera s.l. | publikasjon= European Journal of Environmental Sciences | bind=1 | nummer=2 | side=125–136 | url=https://karolinum.cz/data/clanek/4530/EJES_02_2011_Efimov2.pdf | doi=10.14712/23361964.2015.55 | issn=2336-1964 | kommentar= }}</ref> <ref name="Tyteca">{{Artikkelkjelde | forfattar= Daniel Tyteca and Fabiana Esposito | utgjevingsår= 2018 | tittel= Recent proposals in ''Platanthera'' (''Orchidaceae'') systematics in Western Europe, with focus on intermediate looking plants | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=50 | nummer=2–4 | side=393–408 | url=https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Tyteca/publication/342515864_Recent_proposals_in_Platanthera_Orchidaceae_systematics_in_Western_Europe_with_focus_on_intermediate_looking_plants/links/6206373087866404a15f8274/Recent-proposals-in-Platanthera-Orchidaceae-systematics-in-Western-Europe-with-focus-on-intermediate-looking-plants.pdf | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Durka">{{Artikkelkjelde | forfattar= Walter Durka, Angelika Baum, Stefan G. Michalski, Heinz Baum | utgjevingsår= 2016 | utgjevar=Springer Nature | tittel= Darwin’s legacy in ''Platanthera'': are there more than two species in the ''Platanthera bifolia''/''chlorantha'' group? | publikasjon= Plant Systematics and Evolution | bind=303 | nummer=3 | side=419–431 | url=https://www.ufz.de/export/data/global/127742_Durka_etal_2017.pdf | doi=10.1007/s00606-016-1381-8 | issn=1615-6110 | kommentar= }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Nattfiolslekta| ]] 6hv3eb0v2v5gnnobpfx82xv0kkwgh4h 0 397008 3664562 3662556 2026-08-05T08:58:52Z TU-nor 12071 3664562 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Plantanthera bifolia PID1852-2.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. bifolia | vitskapleg namn = Platanthera bifolia | klassifisert av = (L.) Rich. | underliste = Underartar | underliste innhald = [[heinattfiol]] (ssp. ''bifolia'') *[[skognattfiol]] (ssp. ''latiflora'') | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Nattfiol''' (''Platanthera bifolia'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Nattfiol kan bli kring 40 centimeter høg, og har kvite blomar med lang spore i eit glisent aks. Han er oftast litt mindre og spinklare enn [[grov nattfiol]]. Hos nattfiol ligg dei to støvbærarane tett ved sidan av kvarandre inne i blomen, medan dei hos grov nattfiol spriker som ein oppned «V». Blomane duftar søtleg, mest om natta, noko som heng sama med at dei blir bestøva av nattaktive tussmørkesvermarar (Sphingidae). == Systematikk == I Noreg har nattfiol desse to underartane:<ref name="adb"/> *[[heinattfiol]] ([[nominatunderart]]en ''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'') *[[skognattfiol]] (''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'') I ''Plants of the World Online'' er skognattfiol ikkje rekna som ein eigen underart, men som eit synonym for heinattfiol.<ref name="powo1"/> Der og i og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' *''Platanthera bifolia'' subsp. ''osca'' {{small|R.Lorenz, Romolini, V.A.Romano & Soca}}: Italia *''Platanthera bifolia'' subsp. ''subalpina'' {{small|Brügger}}: Sentrale Europa og Italia == Utbreiing == Nattfiol veks gjerne i ulike typar slåtte- og beitemark, vegkantar, lyngheier og (beita) skog. Arten lever i det meste av landet, med to tyngdepunkt sør på [[Austlandet]] og i [[Midt-Noreg]].<ref name="adb-kart"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''nattviol''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (NT, dansk namn ''bakke-gøgelilje'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''valkolehdokki'').<ref name="adb-fi"/> Nattfiol (engelsk namn ''lesser butterfly orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og sårbar (VU) i Skottland,<ref name="SC Red List"/> men livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland har han status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''kahelehine käokeel'') er nattfiol vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''smaržīgā naktsvijole'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''dvilapė blandis'') veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''welriekende nachtorchis'', fransk namn ''platanthère à deux feuilles'') spreidd i Nederland, men er i sterk tilbakegang, særleg i sør. I Belgia er han svært sjeldan og i tilbakegang i [[Flandern]], litt vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga i Flandern (EN, ''bedreigd''), medan han er nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Weiße Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''podkolan biały'') blir arten rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom nattfiol og [[grov nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powox"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med heinattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'' × ''chlorantha'') er registrert fleire stader i det sørlege Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> medan hybriden med skognattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' × ''chlorantha'') er registrert nokre få stader.<ref name="adb-se-hybrid2"/> I Finland er berre skognattfiol representert, så der er det denne hybriden som finst på [[Åland]] og heilt i sørvest på fastlandet.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> I Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Hybriden er òg registrert i Estland,<ref name="eElurikkus-hyb"/> i Litauen,<ref name="Litauen-hyb"/> i Nederland<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland (tysk namn ''Bastard-Waldhyazinthe'')<ref name="Rote List"/> utan at det er skild mellom underartane. I Sverige er nattfiol (som i dette tilfellet då helst er [[skognattfiol]]) rapportert å kunne danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia''), men funnet er ikkje verifisert.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648853-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259601-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887813-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' |besøksdato = 2024-03-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:651782-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99543 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31725 |tittel = Raudlista: Nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B135457%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Nattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219874/information |tittel = Artfakta naturvård: Nattviol ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223620/information |tittel = Artfakta: Ängsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264981/information |tittel = Artfakta: Skogsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223611/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × nattviol ''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2651/bakke-goegelilje |tittel = Naturbasen: Bakke-Gøgelilje ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40049 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40051 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6368 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-bifolia-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: smaržīgā naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=24-25 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0950# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2678/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Welriekende nachtorchis – ''Platanthera bifolia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/podkolan-bialy/ |tittel = Podkolan biały |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] 38zcoqb05dftaspy6x4ei0c4jpyzae8 0 397011 3664572 3662538 2026-08-05T09:15:01Z TU-nor 12071 3664572 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. chlorantha | vitskapleg namn = Platanthera chlorantha | klassifisert av = (Custer) Rchb. | underliste = Underartar | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''Grov nattfiol''' (''Platanthera chlorantha'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Grov nattfiol kan bli opp mot 50 centimeter høg, og har kvite blomar med lang spore i eit glisent aks. Han er oftast litt større og grøvre enn [[nattfiol]]. Hos nattfiol ligg dei to støvbærarane tett ved sidan av kvarandre inne i blomen, medan dei hos grov nattfiol spriker som ein oppned «V». Blomane duftar søtleg, mest om natta, noko som heng sama med at dei blir bestøva av nattaktive tussmørkesvermarar (Sphingidae). == Systematikk == Det vitskaplege namnet ''P. montana'' har òg vore brukt om grov nattfiol.<ref name="adb"/> == Utbreiing == Nattfiol veks gjerne i ulike typar slåtte- og beitemark, vegkantar, lyngheier og (beita) skog. Arten lever mest nær kysten nord til [[Trøndelag]].<ref name="adb-kart"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''grönvit nattviol''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (NT, dansk namn ''skov-gøgelilje'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''keltalehdokki'').<ref name="adb-fi"/> Grov nattfiol (engelsk namn ''greater butterfly orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, og i den britiske raudlista har arten status som nær truga (NT).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han livskraftig (LC) i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> men nær truga (NT) i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Irland har han status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''rohekas käokeel'') er nattfiol vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zaļziedu naktsvijole'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''žalsvažiedė blandis'') veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''bergnachtorchis'', fransk namn ''platanthère des montagnes'') i Nederland særleg i [[Limburg i Nederland|Limburg]], ellers spreidd. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], ein god del vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista (som ''P. montana'') er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og livskraftig (LC, ''préoccupation mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Grünliche Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''podkolan zielonawy'') veks arten litt speidd over heile landet og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom grov nattfiol og [[nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med heinattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'' × ''chlorantha'') er registrert fleire stader i det sørlege Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> medan hybriden med skognattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' × ''chlorantha'') er registrert nokre få stader.<ref name="adb-se-hybrid2"/> I Finland er berre skognattfiol representert, så der er det denne siste hybriden som finst på [[Åland]] og heilt i sørvest på fastlandet.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> I Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Hybriden er òg registrert i Estland,<ref name="eElurikkus-hyb"/> i Litauen,<ref name="Litauen-hyb"/> i Nederland<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland (tysk namn ''Bastard-Waldhyazinthe'')<ref name="Rote List"/> utan at det er skild mellom underartane. Grov nattfiol kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[smågrønkurle]] (''Dactylorhiza viridis'' ssp. ''viridis'' × ''Platanthera chlorantha''), registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331266-2 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/159270 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar grov nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/17125 |tittel = Raudlista: Grov nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199415%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Grov nattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219875/information |tittel = Artfakta naturvård: Grönvit nattviol ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223620/information |tittel = Artfakta: Ängsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264981/information |tittel = Artfakta: Skogsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223606/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × grönvit nattviol ''Coeloglossum viride'' × ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2845/skov-goegelilje |tittel = Naturbasen: Skov-Gøgelilje ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40052 |tittel = LAJI: ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40051 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6369 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-chlorantha-custer-rchb/ |tittel = Latvijas daba: zaļziedu naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26-27 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0951# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2679/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bergnachtorchis – ''Platanthera chlorantha'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/podkolan-zielonawy/ |tittel = Podkolan zielonawy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] 1m2imjrqm8yjjafnrwdoxt66u09d314 0 397016 3664563 3662116 2026-08-05T09:03:07Z TU-nor 12071 3664563 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Plantanthera bifolia PID1852-2.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = [[Platanthera bifolia|P. bifolia]] | vitskapleg namn = Platanthera bifolia ''ssp.'' bifolia | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Heinattfiol''' (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Dei to underartane av [[nattfiol]] liknar mykje på kvarandre. Heinattfiol har noko kortare spore enn [[skognattfiol]], slik at han sjeldan stikk ut av akset på den andre sida. Dei fremre kronblada i blomen er ikkje fullt så lange og tynne som hos skognattfiol. == Utbreiing == Ettersom inndelinga av nattfiol i to underartar er ganske ny, har dei to underartane ikkje vore registrerte separat tidlegare. Ein gjennomgang av herbariemateriale har vist at heinattfiol lever spreidd rundt i det meste av landet.<ref name="adb-kart"/> Dei få funna som er registrerte etter 2010, tyder òg på god spreiing av funna.<ref name="adb-kart2"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er underarten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Underarten finst òg i Sverige (status NT, svensk namn ''ängsnattviol'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (NT, dansk namn ''bakke-gøgelilje'').<ref name="adb-dk"/> På Dei britiske øyane er det ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/><ref name="GB Red List"/> Det er det heller ikkje i Baltikum,<ref name="eElurikkus"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Litauen"/> i Benelux,<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> i Tyskland<ref name="Rote List"/> eller i Polen.<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom [[nattfiol]] og [[grov nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med heinattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'' × ''chlorantha'') er registrert fleire stader i det sørlege Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> og i Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Det same gjeld i Estland og Litauen,<ref name="eElurikkus-hyb"/><ref name="Litauen-hyb"/> i Benelux<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland.<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:651782-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99544 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar heinattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/11326 |tittel = Raudlista: Heinattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B59504%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearTo%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Heinattfiol, registrerte funn før 2010 (herbariebelegg) |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-kart2">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B59504%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%2C%22YearTo%22%3A2022%7D |tittel = Artskart: Heinattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223619/information |tittel = Artfakta naturvård: Ängsnattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223620/information |tittel = Artfakta: Ängsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2651/bakke-goegelilje |tittel = Naturbasen: Bakke-Gøgelilje ''Platanthera bifolia ssp. bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6368 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-bifolia-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: smaržīgā naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=24-25 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0950# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2678/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Welriekende nachtorchis – ''Platanthera bifolia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] 1k46rfzmyzvg509sw5n4zscb5gbq4t8 0 397017 3664564 3662117 2026-08-05T09:07:15Z TU-nor 12071 3664564 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = [[Platanthera bifolia|P. bifolia]] | vitskapleg namn = Platanthera bifolia ''ssp.'' latiflora | klassifisert av = (Drejer) Løjtnant | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Skognattfiol''' (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Dei to underartane av [[nattfiol]] liknar mykje på kvarandre. Skognattfiol har noko lengre spore enn [[heinattfiol]], slik at han ofte stikk ut av akset på den andre sida. Dei fremre kronblada i blomen er lengre og tynnare, og ofte litt meir krøllete enn hos heinattfiol. == Utbreiing == Ettersom inndelinga av nattfiol i to underartar er ganske ny, har dei to underartane ikkje vore registrerte separat tidlegare. Ein gjennomgang av herbariemateriale har vist at skognattfiol har eit tyngdepunkt sør på [[Austlandet]], der han ser ut til å vere vanlegare enn heinattfiol.<ref name="adb-kart"/> Dei få funna som er registrerte etter 2010, tyder òg på ei overvekt av funn frå dette området.<ref name="adb-kart2"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er underarten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''skogsnattviol'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (EN, dansk namn ''langsporet gøgelilje'').<ref name="adb-dk"/> I Finland er han ikkje rekna som underart, men som varieteten ''Platanthera bifolia'' var. ''latissima'' (LC, finsk namn ''pohjanvalkolehdokki'').<ref name="adb-fi"/> På Dei britiske øyane er det ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/><ref name="GB Red List"/> Det er det heller ikkje i Baltikum,<ref name="eElurikkus"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Litauen"/> i Benelux,<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> i Tyskland<ref name="Rote List"/> eller i Polen.<ref name="Czerwona"/> I ''Plants of the World Online'' er planta ikkje rekna som ein eigen underart, men som eit synonym for [[heinattfiol]].<ref name="powo"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom [[nattfiol]] og [[grov nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med skognattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' × ''chlorantha'') er registrert nokre få stader i det sørlege Sverige.<ref name="adb-se-hybrid1"/> I Finland er berre skognattfiol representert, så der er det denne hybriden som finst på [[Åland]] og heilt i sørvest på fastlandet,<ref name="adb-fi-hybrid1"/> og i Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Det same gjeld i Estland og Litauen,<ref name="eElurikkus-hyb"/><ref name="Litauen-hyb"/> i Benelux<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I Sverige er nattfiol (og då helst skognattfiol) rapportert å kunne danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia''), men funnet er ikkje verifisert.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887813-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' |besøksdato = 2024-03-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:651782-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99545 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skognattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/23109 |tittel = Raudlista: Skognattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B59505%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearTo%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Skognattfiol, registrerte funn før 2010 (herbariebelegg) |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-kart2">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B59505%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Skognattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223621/information |tittel = Artfakta naturvård: Skogsnattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264981/information |tittel = Artfakta: Skogsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223611/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × nattviol ''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/4656/langsporet-goegelilje |tittel = Naturbasen: Langsporet Gøgelilje ''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40050 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' var. ''latissima'' |besøksdato = 2024-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40051 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6368 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-bifolia-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: smaržīgā naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=24-25 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0950# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2678/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Welriekende nachtorchis – ''Platanthera bifolia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] tgralnkjypebopsmpzlaom8xrf6oqaw 0 397285 3664548 3662559 2026-08-05T08:03:26Z TU-nor 12071 3664548 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis anthropophora'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Aceras anthropophorum flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. anthropophora | vitskapleg namn = Orchis anthropophora | klassifisert av = (L.) All. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Orchis anthropophora''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. Han var tidlegare rekna til ei eiga slekt ''Aceras'' med namnet ''Aceras anthropophorum''.<ref name="orchids"/> ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark, heilt vest i Asia og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''O. anthropophora'' (engelsk namn ''man orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten fra 2025 endra status frå sterkt truga til sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> lokalt i England rekna som sterkt truga (EN).<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''poppenorchis'', fransk namn ''orchis homme-pendu'') i Nederland i sanddyner på kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han sjeldan i [[Flandern]] og er truleg gått ut på kysten. Han er litt vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Ohnhorn-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det registrert at ''Orchis anthropophora'' har danna hybridar med ''[[Orchis simia]]'' (''Orchis anthropophora'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''bergonii'')<ref name="powo1"/> og med [[purpurnøklar]] (''Orchis anthropophora'' × ''purpurea'', òg kalla ''Orchis'' ×''macra'').<ref name="powo2"/> Båe er påviste i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648363-1 |tittel = PoWO: Orchis anthropophora |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648390-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''bergonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648838-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''macra'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/download/17380/ |tittel = GB Red List for vascular plants (revised Feb 2021) |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2021 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0003# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis anthropophora'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2317/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Poppenorchis – ''Orchis anthropophora'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] tgjb3txal5qw6qu5rxlsxfxw25892tk 0 397287 3664549 3662560 2026-08-05T08:13:15Z TU-nor 12071 3664549 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis simia'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis simia ( άγρια ορχιδέα).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. simia | vitskapleg namn = Orchis simia | klassifisert av = Lam. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Orchis simia''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark, heilt vest i Asia og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''Orchis simia'' (engelsk namn ''monkey orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> det same som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''aapjesorchis'', fransk namn ''orchis singe'') i Nederland mest i sanddyner på kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan og kan være utgått i [[Flandern]], og han er svært sjeldan i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga i Flandern (CR, ''ernstig bedreigd''), men nedgradert i 2026 frå kritisk truga til sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Affen-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England har ''Orchis simia'' danna hybridar med [[johannesnøklar]] (''Orchis militaris'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''beyrichii'').<ref name="powo1"/> Hybriden har vore påvist i Oxfordshire, men foreldreartane finst ikkje lenger i same område. Det har òg vore registrert hybridar med ''[[Orchis anthropophora]]'' (''Orchis anthropophora'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''bergonii'')<ref name="powo2"/> i Kent, og det er rapportert om hybridar med [[purpurnøklar]] (''Orchis purpurea'' × ''simia'' eller ''Orchis'' ×''angusticruris'').<ref name="powo3"/><ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648391-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''beyrichii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648390-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''bergonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648358-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''angusticruris'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649128-1 |tittel = PoWO: Orchis simia |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0892# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis simia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Aapjesorchis – ''Orchis simia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] lh9w8yp9gfj4cmhwxty11yxljkwa8kn 0 397315 3664463 3662633 2026-08-04T13:01:37Z TU-nor 12071 3664463 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys fuciflora (detail).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. holosericea | vitskapleg namn = Ophrys holosericea | klassifisert av = (Burm.f.) Greuter | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]]}} '''''Ophrys holosericea''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg.<ref name="powo"/><ref name="Greuter"/><ref name="Kreutz"/> == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. fuciflora''. I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys holosericea'' subsp. ''andria'' {{small|(P.Delforge) Faurh.}}: øyane i [[Egeerhavet]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''apulica'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) Buttler}}: Italia, sørlege Kroatia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''biancae'' {{small|(Tod.) Faurh. & H.A.Pedersen}}: [[Sicilia]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''candica'' {{small|(E.Nelson ex Soó) Renz & Taubenheim}}: Italia, Hellas, Tyrkia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''chestermanii'' {{small|J.J.Wood}}: [[Sardinia]] *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''delfuocoi'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel (''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''parvimaculata'')}} *[[Ophrys holosericea ssp. elatior|''Ophrys holosericea'' subsp. ''elatior'']] {{small|(Paulus) H.Baumann & Künkele}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''gracilis'' {{small|(Büel, O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: Italia, [[Istria]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''holosericea'' *''Ophrys holosericea'' subsp. ''lacaitae'' {{small|(Lojac.) W.Rossi}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta, [[Øya Vis|Vis]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oblita'' {{small|(Kreutz, Gügel & W.Hahn) ined.}}: frå Hellas til Midtausten *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oxyrrhynchos'' {{small|(Tod.) H.Sund.}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta *''Ophrys holosericea'' subsp. ''pallidiconi'' {{small|(Faurh.) ined.}}: sørlege Tyrkia {{small|(ikkje i WFO)}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''parvimaculata'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: sørlege Italia *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''robertidarum'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel (''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''apulica'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea'')}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''shoufensis'' {{small|Addam & Bou-Hamdan}}: Syria, Libanon {{small|(ikkje i WFO)}} == Utbreiing == Arten (engelsk namn ''late spider orchid'') lever på Dei britiske øyane berre heilt søraust i England (der skildra med det vitskapeleg namnet ''O. fuciflora'').<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> Arten er registrert frå Estland med eit herbariebelegg, men det er uvisst om dette verkeleg skriv seg frå Estland. I så fall er arten rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="eElurikkus"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''hommelorchis'', fransk namn ''ophrys bourdon'') ikkje registrert med nylige funn i Nederland. I Belgia finst han truleg heller ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] har han nokre få funnstader i [[Ardennane]] og [[Maas]]-området.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje oppført i den nederlandske raudlista. I Belgia er han heller ikkje i på raudlista i Flandern, men er (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Hummel-Ragwurz'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys holosericea'' kan danne hybridar med [[biblom]] (''Ophrys apifera'' × ''holosericea'' eller ''Ophrys'' ×''albertiana'')<ref name="powo1"/> og med ''[[Ophrys sphegodes]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="Greuter">{{Artikkelkjelde | forfattar = Werner Greuter | utgjevingsår = 2008 | tittel = On the correct name of the Late Spider Orchid, and its appropriate spelling: Ophrys holosericea | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 40 | nummer = 4 | side = 657–662 | url = https://www.researchgate.net/publication/259501723_On_the_correct_name_of_the_Late_Spider_Orchid_and_its_appropriate_spelling_Ophrys_holosericea | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis & Karel C.A.J. Kreutz | utgjevingsår = 2022 | tittel = On the correct name of Late Spider Orchid Ophrys holosericea and its typification | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 54 | nummer = 3–4 | side = 329–348 | url = https://www.researchgate.net/publication/367348447_On_the_correct_name_of_Late_Spider_Orchid_Ophrys_holosericea_and_its_typification | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647934-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647732-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''albertiana'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys holosericea'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000257918-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5988 |tittel = eElurikkus: ''Ophrys fuciflora'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8002# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/70067/maps/?start_date=2014-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Hommelorchis – ''Ophrys holosericea'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] 8nl6qj26rt7kg93k2rachqvethz778y 3664464 3664463 2026-08-04T13:03:40Z TU-nor 12071 3664464 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys fuciflora (detail).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. holosericea | vitskapleg namn = Ophrys holosericea | klassifisert av = (Burm.f.) Greuter | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]]}} '''''Ophrys holosericea''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg.<ref name="powo"/><ref name="Greuter"/><ref name="Kreutz"/> == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. fuciflora''. I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys holosericea'' subsp. ''andria'' {{small|(P.Delforge) Faurh.}}: øyane i [[Egeerhavet]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''apulica'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) Buttler}}: Italia, sørlege Kroatia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''biancae'' {{small|(Tod.) Faurh. & H.A.Pedersen}}: [[Sicilia]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''candica'' {{small|(E.Nelson ex Soó) Renz & Taubenheim}}: Italia, Hellas, Tyrkia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''chestermanii'' {{small|J.J.Wood}}: [[Sardinia]] *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''delfuocoi'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel: ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''parvimaculata''}} *[[Ophrys holosericea ssp. elatior|''Ophrys holosericea'' subsp. ''elatior'']] {{small|(Paulus) H.Baumann & Künkele}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''gracilis'' {{small|(Büel, O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: Italia, [[Istria]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''holosericea'' *''Ophrys holosericea'' subsp. ''lacaitae'' {{small|(Lojac.) W.Rossi}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta, [[Øya Vis|Vis]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oblita'' {{small|(Kreutz, Gügel & W.Hahn) ined.}}: frå Hellas til Midtausten *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oxyrrhynchos'' {{small|(Tod.) H.Sund.}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta *''Ophrys holosericea'' subsp. ''pallidiconi'' {{small|(Faurh.) ined.}}: sørlege Tyrkia {{small|(ikkje i WFO)}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''parvimaculata'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: sørlege Italia *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''robertidarum'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel: ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''apulica'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea''}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''shoufensis'' {{small|Addam & Bou-Hamdan}}: Syria, Libanon {{small|(ikkje i WFO)}} == Utbreiing == Arten (engelsk namn ''late spider orchid'') lever på Dei britiske øyane berre heilt søraust i England (der skildra med det vitskapeleg namnet ''O. fuciflora'').<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> Arten er registrert frå Estland med eit herbariebelegg, men det er uvisst om dette verkeleg skriv seg frå Estland. I så fall er arten rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="eElurikkus"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''hommelorchis'', fransk namn ''ophrys bourdon'') ikkje registrert med nylige funn i Nederland. I Belgia finst han truleg heller ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] har han nokre få funnstader i [[Ardennane]] og [[Maas]]-området.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje oppført i den nederlandske raudlista. I Belgia er han heller ikkje i på raudlista i Flandern, men er (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Hummel-Ragwurz'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys holosericea'' kan danne hybridar med [[biblom]] (''Ophrys apifera'' × ''holosericea'' eller ''Ophrys'' ×''albertiana'')<ref name="powo1"/> og med ''[[Ophrys sphegodes]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="Greuter">{{Artikkelkjelde | forfattar = Werner Greuter | utgjevingsår = 2008 | tittel = On the correct name of the Late Spider Orchid, and its appropriate spelling: Ophrys holosericea | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 40 | nummer = 4 | side = 657–662 | url = https://www.researchgate.net/publication/259501723_On_the_correct_name_of_the_Late_Spider_Orchid_and_its_appropriate_spelling_Ophrys_holosericea | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis & Karel C.A.J. Kreutz | utgjevingsår = 2022 | tittel = On the correct name of Late Spider Orchid Ophrys holosericea and its typification | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 54 | nummer = 3–4 | side = 329–348 | url = https://www.researchgate.net/publication/367348447_On_the_correct_name_of_Late_Spider_Orchid_Ophrys_holosericea_and_its_typification | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647934-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647732-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''albertiana'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys holosericea'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000257918-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5988 |tittel = eElurikkus: ''Ophrys fuciflora'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8002# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/70067/maps/?start_date=2014-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Hommelorchis – ''Ophrys holosericea'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] sfuxv8q9pz0w7dlmr3jfwqmck3fblrm 0 397316 3664462 3664461 2026-08-04T12:55:27Z TU-nor 12071 3664462 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys sphegodes'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys sphegodes flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. sphegodes | vitskapleg namn = Ophrys sphegodes | klassifisert av = Mill. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''''Ophrys sphegodes''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. aranifera''. I Tyskland er det òg skildra arten [[Ophrys araneola|''O. araneola'']], som elles helst blir rekna som underarten ''Ophrys sphegodes'' ssp. ''araneola''.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aesculapii'' <small>(Renz) Soó ex J.J.Wood</small>: Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''amanensis'' <small>(E.Nelson ex Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn</small>: Tyrkia *[[Ophrys araneola|''Ophrys sphegodes'' subsp. ''araneola'']] <small>(Rchb.) M.Laínz</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''atrata'' <small>(Rchb.f.) A.Bolòs</small>: frå Portugal til Serbia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aveyronensis'' <small>J.J.Wood</small>: Frankrike, Spania *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''catalcana'' <small>Kreutz</small>: europeisk Turkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''cretensis'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''epirotica'' <small>(Renz) Gölz & H.R.Reinhard</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''gortynia'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''helenae'' <small>(Renz) Soó & D.M.Moore</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' nothosubsp. ''jeanpertii'' <small>(E.G.Camus) Del Prete & Conte</small>: Frankrike, Spania, Balkan <br/><small>hybridformel (''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''araneola'' × ''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''sphegodes'')</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''lycia'' <small>(Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen & P.J.Cribb</small>: Tyrkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''passionis'' <small>(Sennen) Sanz & Nuet</small>: sørvestlege Europa *''Ophrys sphegodes'' var. ''provencalis'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Frankrike *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sipontensis'' <small>(R.Lorenz & Gembardt) H.A.Pedersen & Faurh.</small>: [[Puglia]] *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sphegodes'' *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''spruneri'' <small>(Nyman) E.Nelson</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''taurica'' <small>(Aggeenko) Soó ex Niketic & Djordjevic</small>: søraustlege Europa, vestlege Asia *''Ophrys sphegodes'' var. ''transhyrcana'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Iran == Utbreiing == ''O. sphegodes'' (engelsk namn ''early spider orchid'') lever på Dei britiske øyane i dei søraustlege delane av England.<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Wales er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="CY Red List"/> I Benelux har arten (nederlandsk namn ''spinnenorchis'', fransk namn ''ophrys araignée'') i Nederland berre vore registrert med få, kortlevde einskildfunn. I Belgia er han ikkje etablert i [[Flandern]], og i [[Vallonia]] har han berre ein kjend vekseplass i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje teken med på den nederlandske raudlista. I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia (som ''O. aranifera'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spinnen-Ragwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys sphegodes'' kan danne hybridar med [[flugeblom]] (''Ophrys insectifera'' × ''sphegodes'', òg kalla ''Ophrys'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/><ref name="orchidsEurope"/> og med ''[[Ophrys holosericea]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648128-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647937-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys sphegodes'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000258455-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1410# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/152809/maps/?start_date=2000-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Spinnenorchis – ''Ophrys sphegodes'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] 75754xmvmzemmwytym1p62pz1ujbb4z 3664465 3664462 2026-08-04T13:04:21Z TU-nor 12071 /* Systematikk */ 3664465 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys sphegodes'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys sphegodes flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. sphegodes | vitskapleg namn = Ophrys sphegodes | klassifisert av = Mill. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''''Ophrys sphegodes''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. aranifera''. I Tyskland er det òg skildra arten [[Ophrys araneola|''O. araneola'']], som elles helst blir rekna som underarten ''Ophrys sphegodes'' ssp. ''araneola''.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aesculapii'' <small>(Renz) Soó ex J.J.Wood</small>: Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''amanensis'' <small>(E.Nelson ex Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn</small>: Tyrkia *[[Ophrys araneola|''Ophrys sphegodes'' subsp. ''araneola'']] <small>(Rchb.) M.Laínz</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''atrata'' <small>(Rchb.f.) A.Bolòs</small>: frå Portugal til Serbia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aveyronensis'' <small>J.J.Wood</small>: Frankrike, Spania *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''catalcana'' <small>Kreutz</small>: europeisk Turkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''cretensis'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''epirotica'' <small>(Renz) Gölz & H.R.Reinhard</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''gortynia'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''helenae'' <small>(Renz) Soó & D.M.Moore</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' nothosubsp. ''jeanpertii'' <small>(E.G.Camus) Del Prete & Conte</small>: Frankrike, Spania, Balkan <br/><small>hybridformel: ''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''araneola'' × ''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''sphegodes''</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''lycia'' <small>(Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen & P.J.Cribb</small>: Tyrkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''passionis'' <small>(Sennen) Sanz & Nuet</small>: sørvestlege Europa *''Ophrys sphegodes'' var. ''provencalis'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Frankrike *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sipontensis'' <small>(R.Lorenz & Gembardt) H.A.Pedersen & Faurh.</small>: [[Puglia]] *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sphegodes'' *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''spruneri'' <small>(Nyman) E.Nelson</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''taurica'' <small>(Aggeenko) Soó ex Niketic & Djordjevic</small>: søraustlege Europa, vestlege Asia *''Ophrys sphegodes'' var. ''transhyrcana'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Iran == Utbreiing == ''O. sphegodes'' (engelsk namn ''early spider orchid'') lever på Dei britiske øyane i dei søraustlege delane av England.<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Wales er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="CY Red List"/> I Benelux har arten (nederlandsk namn ''spinnenorchis'', fransk namn ''ophrys araignée'') i Nederland berre vore registrert med få, kortlevde einskildfunn. I Belgia er han ikkje etablert i [[Flandern]], og i [[Vallonia]] har han berre ein kjend vekseplass i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje teken med på den nederlandske raudlista. I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia (som ''O. aranifera'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spinnen-Ragwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys sphegodes'' kan danne hybridar med [[flugeblom]] (''Ophrys insectifera'' × ''sphegodes'', òg kalla ''Ophrys'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/><ref name="orchidsEurope"/> og med ''[[Ophrys holosericea]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648128-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647937-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys sphegodes'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000258455-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1410# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/152809/maps/?start_date=2000-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Spinnenorchis – ''Ophrys sphegodes'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] 4mp33kuxyl7y1nza15vl5lxeinujxjx 0 399514 3664533 3623287 2026-08-05T06:52:16Z Ranveig 39 Naoero 3664533 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} [[Fil:Flag_of_Nauru.svg|mini|Det nauriske flagget]] '''[[Naoero]]''', tidlegare kjend som Nauru, er ein øystat i [[Stillehavet]] med ei lang soge. Folkesetnaden på øya, nauruarane, er truleg etterkommarar av [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] oppdagingsreisande frå [[Ny-Guinea]] som slo seg ned på øya Naoero. Naoero vart oppdaga av europearane for drygt 200 år sidan og var under styret til høvesvis Storbritannia, Australia, Tyskland og Japan før landet fekk sjølvstende i 1968. På 1970-talet var Naoero det nest rikaste landet i verda rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person, ettersom dei hadde ei stor utvinning av [[fosfat]], men i dag vert Naoero klassifisert som eit [[Utviklingsland|u-land]]. [[Fil:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|mini|Auweyida og Eigamoiya saman med innfødde nauruarar]] == Tidleg soge == Det er ein del usikkerheit rundt opphavet til dei innfødde nauruarane. Ein meiner at nauruarane stammar frå den siste malayo-stillehavsfolkevandringa (frå rundt 1200 f.Kr.), då [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] seglarar frå [[Ny-Guinea]] kan ha busett seg der. Dei fyrste nauruarane var mogeleg [[Mikronesia|mikronesiske]], som i det vestlege Stillehavet delvis er blanda med melanesiarar. Det er den britiske kapteinen John Fearn som vert rekna som den fyrste europearen som oppdaga Naoero 8. november 1798, med kvalfangarskipet «Hunter». På grunn av øya si plassering, kalla dei ho for «Pleasant Island» ('Den behagelege øya'), eit namn som ville halda fram i dei neste nitti åra, då [[Storbritannia]] styrte øya. På [[1800-talet]] hadde Naoero eit rykte på å vera eit [[Sjørøveri|piratreir]]. [[Fil:Old_Nauruan_people.jpg|mini|Gamal naurisk mann. Bilete teke i 1914 av Augustin Erdland.]] På Naoero var det tolv stammar: Deiboe, Eamgum, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Iruwa, Iwi og Ranibok. Iruwa er den stammen som ikkje er innfødd på Naoero, dei kjem opprinneleg frå [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Før 1888 var det ingen felles leiar av alle stammane. I dag finst det ingen etterkommarar frå stammane Irutsi og Iwi; etter at alle stammemedlemmene frå Irutsi og Iwi døydde ut under den japanske okkupasjonen av Naoero, då dei fleste nauruarane vart sende til Truk. Det var tilfeldig at alle medlemmene frå desse stammane døydde. I dag er stammane representerte med kvar sin tagg i stjerna med tolv taggar i [[det nauriske flagget]]. Nauruarane identifiserer seg ikkje lenger med kva stamme dei høyrer til, men heller med kva distrikt dei bur i. == Kolonitida == === Før fyrste verdskrigen === [[Fil:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|venstre|mini|Rustningen til ein naurisk krigar under stammekrigen]] [[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Naoero; kong Auweyida fremst i midten]] Den europeiske [[Innvandring|immigrasjonen]], hovudsakleg frå [[Storbritannia]], byrja for fullt frå 1830. Dette skapte utfordringar for den nauriske folkesetnaden, då ukjende sjukdomar som til dømes [[influensa]] kom. I 1878 byrja òg den nauriske stammekrigen, som skulle vara i ti år. Denne krigen minska folkesetnaden til Naoero med ein tredjedel. Den nauriske stammekrigen vart fyrst stansa då [[Tyskland]] tok over øya den 16. april 1888, og den 2. oktober same år, vart øya annektert til det tyske protektoratet [[Marshalløyane|Marshalløyene]]. Tyskland tok hovudsakleg over øya for å styrkja sin koloniale posisjon i Stillehavet. Den tyske kommisjonæren nytta høvdingen Auweyida og kona hans Eigamoiya som representantane til keisaren på øya. Inntil 1920 tilhøyrde Naoero det tidlegare Tysk Ny-Guinea. Det var i 1900 dei enorme [[fosfat]]ressursane på øya vart oppdaga. Ein trudde fyrst at det var rundt 42 [[million]]ar [[tonn]] der. Fosfatet som vart eksportert frå Naoero vart ofte kalla «nauruit» fordi det hadde ein spesiell utsjånad, og dessutan at det inneheldt [[fluor]]in. I 1905 vart det danna eit tysk-britisk samarbeidsselskap, som frå 1906 kontrollerte fosfatutvinninga på øya. Dette førte til at fleire menneske frå [[Folkerepublikken Kina|Kina]] og [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]] kom til Naoero for å skaffa seg arbeid. I 1907 segla dei fyrste skipa lasta med fosfat ut frå Naoero. The Pacific Phosphate Company var viktig for å byggja opp infrastrukturen til Naoero, blant anna var dei med på å byggja opp eit sjukehus, kloakkanlegg, eit kondenseringsanlegg for ferskvassforsyning i tørketider, ein sodavassfabrikk, til og med ismaskiner og kjølekammer. Det vart òg laga eit kraftverk, så ein kunne nytta elektriske lys. Innan 1913 hadde 46 skip segla frå Naoero, lasta med til saman 138 725 tonn fosfat. Den protestantiske misjonsorganisasjonen i Boston omplasserte i 1899 den tysk-amerikanske misjonæren Philip Delaporte til Naoero frå Gilbertøyene, kvar han sidan 1887 hadde vore misjonær. I 1908 vart ein protestantisk misjonærstasjon oppretta på øya, og [[tysk]] vart det offisielle skulespråket på øya. I 1902 hadde [[Den katolske kyrkja]] oppretta ein misjonærstasjon. Noko seinare vart [[polygami]]et erstatta med det kristne ekteskapet. === Under fyrste verdskrigen === Naoero vart under [[den fyrste verdskrigen]], som andre tyske koloniar i Stillehavet, overgjeve utan kamp. Naoero vart okkupert av australske troppar den 4. august 1914. Frå 17. desember 1920 administrerte Australia på vegner av [[Storbritannia]] og [[New Zealand|Ny-Zealand]] Naoero som eit [[mandatområde]], og sikra seg rettane til utvinning av fosfatressursane til spottpris. Det var i 1927 «høvdingerådet» vart danna, dét vert rekna som den fyrste nauriske politiske instansen. I 1919 vart angam-dagen kunngjort. Det vart vedteke at når den 1 500. nauruar vart fødd, skulle denne dagen vera ein nasjonal heilagdag. 1 500 vert sagt å vera den nedre grensa for overlevinga i eit samfunn. Den 26. oktober 1932 vart den fyrste angam-babyen fødd. === Under andre verdskrigen === [[Fil:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|mini|USAs bombardement av Naoero]] I byrjinga av [[andre verdskrigen]] var ikkje Naoero innblanda, men i slutten av desember 1940 angreip den tyske hjelpekryssaren «Komet» handelsskip ved øya, skaut fosfatanlegget, og fosfatminene vart lamma i ei tid etter. Den 8. desember 1941 kom meldinga om det japanske åtaket på Pearl Harbor. Den følgjande veka vart [[telegram]]stasjonen på øya bombardert av eit japansk fly. På Naoero kunne ein høyra at japanarane rykkja raskt nærmare øya enn tidlegare forventa, fordi dei hadde okkupert dei nærliggjande [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Mange utanlandske innbyggjarar på øya byrja å kjenna seg usikre. Det britiske fosfatselskapet meinte at det beste ville vera å evakuera øya. Det [[Frankrike|franske]] kampskipet «Le Triomphant» segla frå [[Vanuatu|Ny-Hebridane]] til Naoero, der dei tok med seg 61 europearar, 391 kinesarar og 49 medlemmer av den militære garnisonen ombord. Dei siste 191 europearane vart igjen på øya, Naoero, og håpte på å verta evakuerte på same måte på eit seinare tidspunkt, noko som likevel ikkje hende. Den 26. august 1942 hende det uventa då 300 soldatar frå det japanske riket, som var alliert med [[Tyskland]], [[Italia]] o.a., okkuperte øya. Dei tok umiddelbart dei resterande europearane som fangar. Dei rundt 1 850 innfødde nauruarane vart kommanderte til å skaffa japanarane mat. Det vart sett opp forsvarskanonar langs kysten av øya, i tillegg til mange skjul langs kysten og på strategiske punkt i innlandet. Det vart også laga eit underjordisk sjukehus. Det vart seinare laga planar om å etablera ein flyplass på øya. Omtrent 1 500 japanske og [[korea]]nske arbeidarar, med assistanse frå 300 nauruarar og kiribatiarar var med på å laga han. Flyplassen stod ferdig i januar 1943, og er framleis den internasjonale flyplassen til Naoero. Samstundes som japanske ekspertar freista å få i gang fosfatproduksjonen igjen, bombarderte [[USA|amerikanske]] fly Naoero den 25. mars 1943. Totalt 15 japanske fly vart øydelagt, i tillegg vart rullebanen skada og sett ut av drift. Dei japananske okkupantene avretta fem britiske fangar som eit svar på amerikanarane sine bombardement. Forsøket på å retta opp att fosfatproduksjonen vart mislykka, og Naoero vart berre verande ein strategisk viktig stad for japanarane. Dei amerikanske flyraida forårsaka eit avbrot av matforsyningane til øya, noko som gjorde at den japanske kommandøren vedtok å senda 1 200 nauruarar og to misjonærar (blant dei [[Alsace|alsassiske]] Alois Kayser) til arbeidsleirar på Truk, og andre øyer i Karolinane. Høva på Naoero under andre verdskrigen var dårlege. Den massive torpederinga av forsyningsskip og stadige luftraid gjorde det vanskeleg for menneska å leva på øya, utan import av varar måtte folkesetnaden overleva på det dei kunne laga sjølv. Mot slutten av krigen var rundt 300 japanarar utsvolta, og mange greip til [[kannibalisme]] for å overleva. Den japanske overgjevinga av Naoero kom den 13. september 1945 ombord på det australske krigsskipet HMAS «Dimantina». Om lag 3 745 japanarar og koreanarar drog tilbake til heimlanda sine, men nokre vart stilte for krigsrett, på grunn av avretting av europeiske og nauriske fangar. I januar 1946 kom dei overlevande nauruarane, berre 737, tilbake frå arbeidsleirane på Truk. Over ein tredjedel døydde av underernæring og [[Bakteriar|bakteriesjukdommar]] frå arbeidsleirane på Truk. Denne store nedgangen i folkesetnaden på Naoero gjorde ein ny angam-dag mogleg i 1949. == Frå sjølve sjølvstendet til i dag == === Velstandsperiode === [[Fil:Nauru-phosphateship.jpg|mini|Eit skip vert lasta med fosfat (1975)]] [[Fil:Nauru-phosphatetrain.jpg|mini|Eit tog lasta med fosfat på øyas smalsporbane (1975)]] Etter andre verdskrigen gjekk Naoero igjen til [[Australia]]. I 1947 vart øya eit tilsynsområde kontrollert av Australia, [[Storbritannia]] og [[New Zealand]]. Den 18. desember 1951 fekk øya eit indre sjølvstyre, og i 1956 vart den øvste høvdingen, Timothy Detudamo, regjeringsformann. Etter at Raymond Gadabu frå 1953 til 1955 hadde hatt dette vervet, tok Hammer DeRoburt over, og han arbeida hardt for Naoero sitt sjølvstende. Allereie i 1966 var øydeleggingane etter fosfatindustrien på øya tydelege; inngrepa i naturen var enorme og staden var korkje mogeleg å ferda eller å bu i. Australia tilbaud seg derfor å gjeva ei øy tilhøyrande [[Queensland]] til nauruarane i bytte mot Naoero, men nauruarane ville heller verta på Naoero og få sjølvstende. Etter ei folkerøysting erklærte Naoero i 1967 sjølvstendet sitt, som avslutta det australske verjemandatet over øya. Den 31. januar 1968 vart Naoero politisk sjølvstendig, og vart godkjend av Australia og FN som ein [[republikk]]; fyrste president vart Hammer DeRoburt. DeRoburt vart verande president til 1976, då Bernard Dowiyogo tok over. Dowiyogo vart internasjonalt lagt merke til då han kritiserte [[Frankrike]]s testsprengingar av [[atomvåpen]] i [[Stillehavet]]. Naoero tente pengar fyrst på fosfatutvinninga etter 1970, då Nauru Phosphate Corporation vart etablert og tok over for det britiske fosfatselskapet. Fosfatinntektene var til hjelp for Naoero ved å forbetra infrastrukturen til vestleg standard, ein hovudveg vart laga rundt heile øya, og dessutan ein veg frå Buada til og rundt Buada-lagunen, og i tillegg til to australske kraftverk i Aiwo. Rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person vart Naoero det nest rikaste landet i verda, nest etter [[Saudi-Arabia]]. Med gravemaskinar vart fosfat dagleg grave opp frå jorda, og transportert til skip ankra opp utanfor korallreva i Aiwo via ein smalsporbane. Det vart årleg henta ut rundt 2 [[million]]ar [[tonn]] fosfat. Restane etter utvinninga er i dag berre ein uegna stad å bu på, og vert samanlikna med eit månelandskap av korallstein. Berre ei kyststripe på 150–300 [[meter]] står igjen som stad til busetjing. Det australske samveldet heldt oppe tilbodet sitt om ei øy utanfor Queensland, men den nauriske regjeringa nekta, fordi dei var redde for at sjølvstendet ville gå dukken viss dei tok imot tilbodet. Naoero saksøkte Australia på grunn av deira fosfatutvinninga på øya før Naoero sitt sjølvstende. Den 9. august 1993 fekk Naoero 107 000 000 [[Australsk dollar|dollar]] i kompensasjon frå Australia til eit restaureringsprogram for øya. Dette programmet inneheldt blant anna rehabilitering av område der fosfat hadde vorte utgrave, der berre koralltakker stod att, pengane vart òg nytta til annan modernisering av infrastrukturen på øya. Som ei fylgje av denne kompensasjonen frå Australia, valde Naoero å ikkje vidare forfølgja saka mot Australia. Den 9. oktober 1997 inngjekk regjeringa ein kontrakt med Det internasjonale [[Diabetes mellitus|diabetesinstituttet]] om eit langvarig forskingsprosjekt; hovudårsaka var at ein tredel av alle nauruarar hadde diabetes. Kontrakten innebar at nauruarar gav seg tilgjengelege for genetiske undersøkingar i 20 år, og at staten tok del i finansieringa av prosjektet. Den 1. mai 1999 vart Naoero full medlem i [[Samveldet]], og den 14. september same år vart det medlem av [[Dei sameinte nasjonane|FN]]. === Korrupsjon og finanskrise === Fram til 1990-talet hadde Naoero utvikla seg til å verta eit skatteparadis for utanlandske firma. Dette fekk konsekvensar då Den tyske bank, som hadde verdsomspennande bankaktivitetar, valde i januar 2000 å blokkera alle dollartransaksjonar til Bank of Nauru, også [[G8]] vurderte å innføra sanksjonar mot landet på grunn av kvitvasking av pengar av den [[Russland|russiske]] mafiaen og [[Sør-Amerika|søramerikanske]] [[Narkotika|narkoligaer]]. I ein årleg amerikansk rapport utgjeve i mars 2000 vart det avslørt at favorittkvitvaskingsstaden til den russiske mafiaen var Naoero. Ifylgje Talet frå den russiske sentralbank hadde rundt 80 [[milliard]]ar [[US-dollar|amerikanske dollar]] gått igjennom banken på Naoero, for det meste til postboksfirma. Det var ingen kontroll av pengar som gjekk inn og ut av banken på Naoero, av den grunn kravde [[USA]] at øynasjonen måtte laga og ratifisera ein anti-kvitvaskingslov. Etter press frå FN fekk Naoero til slutt ei slik lov. Den 19. april 2002 utgav [[OECD]] ei ny svarteliste av statar med dårlege skattevanar, og Naoero stod på denne lista fram til mai 2004. Likevel vart Naoero på FATF (OECDs organ for å motarbeida kvitvasking) si liste over land som ikkje er samarbeidsviljuge når det gjeld kvitvasking. Det vart i september 2004 innført ytterlegare lover mot kvitvasking i eit forsøk på å få landet stroke frå FATF si liste. Den 13. oktober 2005 vart Naoero offisielt stroken av svartelista til FATF. Sidan DeRoburt døydde har den politiske situasjonen på Naoero vore særs ustabil. Mange mistillitsforslag har ført til at landet ofte har skifta president, og dessutan særs varierte meiningar i parlamentet om korleis Naoero skulle bruka sin store rikdom, førte til at den finansielle situasjonen kom ut av kontroll. Situasjonen vart heller ikkje betre av at det vart slutt på fosfatressursane. Mellom 1999 og 2003 var det ei rekkje mistillitsforslag som førte til at René Harris og Bernard Dowiyogo var president annankvar gang. René Harris har kortaste regjeringsperioden på Naoero, under hans 3. termin var han berre president frå 17. januar 2003 til 18. januar 2003 (éin dag). Dowiyogo vart deretter president att til han den 10. mars 2003 døydde av diabetes på eit sjukehus i Washington D.C.. Hans fylgjer, Derog Gioura sat litt under tre veker før han fekk eit hjarteinfarkt, og gav umiddelbart ifrå seg embetet. Ludwig Scotty vart vald den 29. mai 2003, og det verka som om den politiske situasjonen igjen kunne stabilisera seg. Det kom likevel endå eit mistillitsforslag i august 2003, og Harris vart president att. Den 22. juni 2004 vart Scotty på ny president, då Harris vart avsett ved endå eit mistillitsforslag. I 2001 vart flyktningleiren Nauru Detention Centre sett opp under regjeringa til René Harris. Dette hende etter at den norske båten [[MV «Tampa»]] kom med [[Afghanistan|afghanske]] flyktningar til Australia, australiarane nekta å taka imot dei og betala Naoero godt for å halda flyktningane på øya si. Det vart likevel sterke protestar mot denne flyktningleiren i 2003, og Bush Lodge, presidentbustaden, vart brunnen ned til grunnen. Den 23. april 2004 var det demonstrasjonar på flyplassen då Harris skulle fly til [[Folkerepublikken Kina|Kina]] for å forhandla. Blant desse demonstrantane var parlamentsmedlemmer frå opposisjonspartiet Naoero Amo, og desse fekk 14 års fengsel for opprør. Desse straffene vart oppheva då Scotty vart valt til president. I mai 2004 byrja nokre australske menneskerettsaktivistar Flotilla of Hope, eit seglas av to australske båtar frå [[Sydney]] til Naoero, i ein fredeleg protest mot flyktningleiren på Naoero. Den nye regjeringa under Scotty hadde då eit dilemma: Regjeringa hadde sette som mål å få leiren stengd, men Harris åtvara mot dette, fordi leiren for tida utgav heile Naoero si inntekt, og om dei la han ned ville staten gå konkurs. Det vart utfordringar med eit statsbudsjett, og i juni 2004 vart tre australske ekspertar sende til Naoero for å bistå regjeringa med eit nytt statsbudsjett. === Nylege hendingar === I august 2004 kom det ut ein australsk studie som konkluderte med at Naoero hadde to val: Anten å verta eit land av «fattige og sjukdomsplaga tiggarar, eller vedtaka seg for å leva eit sunt og beskjedent liv». Ein skulle tolka det slik at alternativet med fattige og sjukdomsplaga tiggarar var om Naoero vart verande ein sjølvstendig republikk, medan alternativet med eit sunt og beskjedent liv var om Naoero oppgav sjølvstendet sitt og deretter vart underlagt under eit av dei nærliggjande landa som [[Australia]], [[New Zealand|Ny-Zealand]] eller [[Fiji]]. Det var studieforfattaren Helen Hughes som sa at dramatiske forandringar måtte til for å snu den økonomiske nedgangen og retta opp igjen den politiske stabiliteten. Nabolanda i Pacific Islands Forum har sagt seg viljuge til å hjelpa Naoero i landets hittil største krise for å redda sjølvstendet til landet. Den 1. oktober 2004 erklærte president Scotty nasjonal unntakstilstand på grunn av ei økonomisk krise, og oppløyste samstundes parlamentet; valet vart sett til den 23. oktober. Scotty og hans liberal-reformatistiske fylgje vann valet, og fekk ein historisk majoritet på 16 mot 2. Naoero har dei siste åra gått i ei positiv retning for å overkomma dei politiske krisene, og kan fylgjeleg konsentrera seg på dei økonomiske utfordringane. Det vart annonsert av den australske vitskapsministeren Brendan Nelson i slutten av januar 2005 at Australia ville lagra det radioaktive avfallet sitt utanfor sine eigne landegrenser, der blant anna Naoero vart sett på som ein særs eigna stad til dette.<ref>{{Citation|title=Radioactive waste and spent nuclear fuel management in Australia|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/BN/0708/RadioactiveWaste|website=www.aph.gov.au|accessdate=2022-06-26|language=en-AU}}</ref> Den 15. juni 2005 vart Naoero med i Den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC), mogelegvis lokka av [[Japan]], ein stor [[kvalfangst]]nasjon. Ein går ut frå at Japan ville ha Naoero til å støtta dei i ei sak om kommersiell kvalfangst i eit møte som fann stad den 20. juni 2005 i Ulsan, [[Sør-Korea]]. Naoero si deltaking i IWC vart sett på som kontroversielt i Australia, av den grunn truga den australske regjeringa Naoero med diplomatiske konsekvensar. Den nauriske IWC-utsendingen Marcus Stephen valde likevel å avslå dei australske klagane. ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurus historie|Naurus historie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 27. juni 2022.'' {{refslutt}} == Litteratur == * Ehrhart, S., Die Südsee, Inselwelten im Pazifik, Köln 1993. ISBN 3-7701-2705-6 * Hambruch, P., ''Die Siedlungen'', Hamburg 1914. * McDaniel, C./Gowdy, J., Paradise for Sale: A Parable of Nature, California 2000. ISBN 0-520-22229-6 * Kayser, Alois, ''Nauru Grammar'' (1936), Melbourne 1993. ISBN 0-646-12854-X * Kreisel, W., «9.3.3.3 Die Bedeutung des Phosphatabbaus für Nauru» i ''Die pazifische Inselwelt'', Darmstadt 1991. ISBN 3-534-02237-8 * Thilenius, G./Reche, O., ''Ergebnisse der Südsee-Expedition 1908-1910'', Hamburg 1914 == Bakgrunnsstoff == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1134774.stm BBC Online &ndash; Tidslinje for Nauru] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm USAs utanriksdepartement &ndash; Faktaark om Nauru] * https://www.britannica.com/place/Nauru/History [[Kategori:Naoero|Historie]] [[Kategori:Historie etter land]] [[Kategori:Oseanisk historie etter land]] 5ro943zn7e3y0j4fij0wskiwvozmiy0 3664573 3664533 2026-08-05T09:15:44Z 90sveped 53941 3664573 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} [[Fil:Flag_of_Nauru.svg|mini|Det nauriske flagget]] '''[[Naoero]]''', tidlegare kjend som Nauru, er ein øystat i [[Stillehavet]] med ei lang soge. Folkesetnaden på øya, nauruarane, er truleg etterkommarar av [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] oppdagingsreisande frå [[Ny-Guinea]] som slo seg ned på øya Naoero. Naoero vart oppdaga av europearane for drygt 200 år sidan og var under styret til høvesvis Storbritannia, Australia, Tyskland og Japan før landet fekk sjølvstende i 1968. På 1970-talet var Naoero det nest rikaste landet i verda rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person, ettersom dei hadde ei stor utvinning av [[fosfat]], men i dag vert Naoero klassifisert som eit [[Utviklingsland|u-land]]. [[Fil:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|mini|Auweyida og Eigamoiya saman med innfødde nauruarar]] == Tidleg soge == Det er ein del usikkerheit rundt opphavet til dei innfødde nauruarane. Ein meiner at nauruarane stammar frå den siste malayo-stillehavsfolkevandringa (frå rundt 1200 f.Kr.), då [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] seglarar frå [[Ny-Guinea]] kan ha busett seg der. Dei fyrste nauruarane var mogeleg [[Mikronesia|mikronesiske]], som i det vestlege Stillehavet delvis er blanda med melanesiarar. Det er den britiske kapteinen John Fearn som vert rekna som den fyrste europearen som oppdaga Naoero 8. november 1798, med kvalfangarskipet «Hunter». På grunn av øya si plassering, kalla dei ho for «Pleasant Island» ('Den behagelege øya'), eit namn som ville halda fram i dei neste nitti åra, då [[Storbritannia]] styrte øya. På [[1800-talet]] hadde Naoero eit rykte på å vera eit [[Sjørøveri|piratreir]]. [[Fil:Old_Nauruan_people.jpg|mini|Gamal naurisk mann. Bilete teke i 1914 av Augustin Erdland.]] På Naoero var det tolv stammar: Deiboe, Eamgum, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Iruwa, Iwi og Ranibok. Iruwa er den stammen som ikkje er innfødd på Naoero, dei kjem opprinneleg frå [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Før 1888 var det ingen felles leiar av alle stammane. I dag finst det ingen etterkommarar frå stammane Irutsi og Iwi; etter at alle stammemedlemmene frå Irutsi og Iwi døydde ut under den japanske okkupasjonen av Naoero, då dei fleste nauruarane vart sende til Truk. Det var tilfeldig at alle medlemmene frå desse stammane døydde. I dag er stammane representerte med kvar sin tagg i stjerna med tolv taggar i [[det nauriske flagget]]. Nauruarane identifiserer seg ikkje lenger med kva stamme dei høyrer til, men heller med kva distrikt dei bur i. == Kolonitida == === Før fyrste verdskrigen === [[Fil:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|venstre|mini|Rustningen til ein naurisk krigar under stammekrigen]] [[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Naoero; kong Auweyida fremst i midten]] Den europeiske [[Innvandring|immigrasjonen]], hovudsakleg frå [[Storbritannia]], byrja for fullt frå 1830. Dette skapte utfordringar for den nauriske folkesetnaden, då ukjende sjukdomar som til dømes [[influensa]] kom. I 1878 byrja òg den nauriske stammekrigen, som skulle vara i ti år. Denne krigen minska folkesetnaden til Naoero med ein tredjedel. Den nauriske stammekrigen vart fyrst stansa då [[Tyskland]] tok over øya den 16. april 1888, og den 2. oktober same år, vart øya annektert til det tyske protektoratet [[Marshalløyane|Marshalløyene]]. Tyskland tok hovudsakleg over øya for å styrkja sin koloniale posisjon i Stillehavet. Den tyske kommisjonæren nytta høvdingen Auweyida og kona hans Eigamoiya som representantane til keisaren på øya. Inntil 1920 tilhøyrde Naoero det tidlegare Tysk Ny-Guinea. Det var i 1900 dei enorme [[fosfat]]ressursane på øya vart oppdaga. Ein trudde fyrst at det var rundt 42 [[million]]ar [[tonn]] der. Fosfatet som vart eksportert frå Naoero vart ofte kalla «nauruit» fordi det hadde ein spesiell utsjånad, og dessutan at det inneheldt [[fluor]]in. I 1905 vart det danna eit tysk-britisk samarbeidsselskap, som frå 1906 kontrollerte fosfatutvinninga på øya. Dette førte til at fleire menneske frå [[Folkerepublikken Kina|Kina]] og [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]] kom til Naoero for å skaffa seg arbeid. I 1907 segla dei fyrste skipa lasta med fosfat ut frå Naoero. The Pacific Phosphate Company var viktig for å byggja opp infrastrukturen til Naoero, blant anna var dei med på å byggja opp eit sjukehus, kloakkanlegg, eit kondenseringsanlegg for ferskvassforsyning i tørketider, ein sodavassfabrikk, til og med ismaskiner og kjølekammer. Det vart òg laga eit kraftverk, så ein kunne nytta elektriske lys. Innan 1913 hadde 46 skip segla frå Naoero, lasta med til saman 138 725 tonn fosfat. Den protestantiske misjonsorganisasjonen i Boston omplasserte i 1899 den tysk-amerikanske misjonæren Philip Delaporte til Naoero frå Gilbertøyene, kvar han sidan 1887 hadde vore misjonær. I 1908 vart ein protestantisk misjonærstasjon oppretta på øya, og [[tysk]] vart det offisielle skulespråket på øya. I 1902 hadde [[Den katolske kyrkja]] oppretta ein misjonærstasjon. Noko seinare vart [[polygami]]et erstatta med det kristne ekteskapet. === Under fyrste verdskrigen === Naoero vart under [[den fyrste verdskrigen]], som andre tyske koloniar i Stillehavet, overgjeve utan kamp. Naoero vart okkupert av australske troppar den 4. august 1914. Frå 17. desember 1920 administrerte Australia på vegner av [[Storbritannia]] og [[New Zealand|Ny-Zealand]] Naoero som eit [[mandatområde]], og sikra seg rettane til utvinning av fosfatressursane til spottpris. Det var i 1927 «høvdingerådet» vart danna, dét vert rekna som den fyrste nauriske politiske instansen. I 1919 vart angam-dagen kunngjort. Det vart vedteke at når den 1 500. nauruar vart fødd, skulle denne dagen vera ein nasjonal heilagdag. 1 500 vert sagt å vera den nedre grensa for overlevinga i eit samfunn. Den 26. oktober 1932 vart den fyrste angam-babyen fødd. === Under andre verdskrigen === [[Fil:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|mini|USAs bombardement av Naoero]] I byrjinga av [[andre verdskrigen]] var ikkje Naoero innblanda, men i slutten av desember 1940 angreip den tyske hjelpekryssaren «Komet» handelsskip ved øya, skaut fosfatanlegget, og fosfatminene vart lamma i ei tid etter. Den 8. desember 1941 kom meldinga om det japanske åtaket på Pearl Harbor. Den følgjande veka vart [[telegram]]stasjonen på øya bombardert av eit japansk fly. På Naoero kunne ein høyra at japanarane rykkja raskt nærmare øya enn tidlegare forventa, fordi dei hadde okkupert dei nærliggjande [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Mange utanlandske innbyggjarar på øya byrja å kjenna seg usikre. Det britiske fosfatselskapet meinte at det beste ville vera å evakuera øya. Det [[Frankrike|franske]] kampskipet «Le Triomphant» segla frå [[Vanuatu|Ny-Hebridane]] til Naoero, der dei tok med seg 61 europearar, 391 kinesarar og 49 medlemmer av den militære garnisonen ombord. Dei siste 191 europearane vart igjen på øya, Naoero, og håpte på å verta evakuerte på same måte på eit seinare tidspunkt, noko som likevel ikkje hende. Den 26. august 1942 hende det uventa då 300 soldatar frå det japanske riket, som var alliert med [[Tyskland]], [[Italia]] o.a., okkuperte øya. Dei tok umiddelbart dei resterande europearane som fangar. Dei rundt 1 850 innfødde nauruarane vart kommanderte til å skaffa japanarane mat. Det vart sett opp forsvarskanonar langs kysten av øya, i tillegg til mange skjul langs kysten og på strategiske punkt i innlandet. Det vart også laga eit underjordisk sjukehus. Det vart seinare laga planar om å etablera ein flyplass på øya. Omtrent 1 500 japanske og [[korea]]nske arbeidarar, med assistanse frå 300 nauruarar og kiribatiarar var med på å laga han. Flyplassen stod ferdig i januar 1943, og er framleis den internasjonale flyplassen til Naoero. Samstundes som japanske ekspertar freista å få i gang fosfatproduksjonen igjen, bombarderte [[USA|amerikanske]] fly Naoero den 25. mars 1943. Totalt 15 japanske fly vart øydelagt, i tillegg vart rullebanen skada og sett ut av drift. Dei japananske okkupantene avretta fem britiske fangar som eit svar på amerikanarane sine bombardement. Forsøket på å retta opp att fosfatproduksjonen vart mislykka, og Naoero vart berre verande ein strategisk viktig stad for japanarane. Dei amerikanske flyraida forårsaka eit avbrot av matforsyningane til øya, noko som gjorde at den japanske kommandøren vedtok å senda 1 200 nauruarar og to misjonærar (blant dei [[Alsace|alsassiske]] Alois Kayser) til arbeidsleirar på Truk, og andre øyer i Karolinane. Høva på Naoero under andre verdskrigen var dårlege. Den massive torpederinga av forsyningsskip og stadige luftraid gjorde det vanskeleg for menneska å leva på øya, utan import av varar måtte folkesetnaden overleva på det dei kunne laga sjølv. Mot slutten av krigen var rundt 300 japanarar utsvolta, og mange greip til [[kannibalisme]] for å overleva. Den japanske overgjevinga av Naoero kom den 13. september 1945 ombord på det australske krigsskipet HMAS «Dimantina». Om lag 3 745 japanarar og koreanarar drog tilbake til heimlanda sine, men nokre vart stilte for krigsrett, på grunn av avretting av europeiske og nauriske fangar. I januar 1946 kom dei overlevande nauruarane, berre 737, tilbake frå arbeidsleirane på Truk. Over ein tredjedel døydde av underernæring og [[Bakteriar|bakteriesjukdommar]] frå arbeidsleirane på Truk. Denne store nedgangen i folkesetnaden på Naoero gjorde ein ny angam-dag mogleg i 1949. == Frå sjølve sjølvstendet til i dag == === Velstandsperiode === [[Fil:Nauru-phosphateship.jpg|mini|Eit skip vert lasta med fosfat (1975)]] [[Fil:Nauru-phosphatetrain.jpg|mini|Eit tog lasta med fosfat på øyas smalsporbane (1975)]] Etter andre verdskrigen gjekk Naoero igjen til [[Australia]]. I 1947 vart øya eit tilsynsområde kontrollert av Australia, [[Storbritannia]] og [[New Zealand]]. Den 18. desember 1951 fekk øya eit indre sjølvstyre, og i 1956 vart den øvste høvdingen, Timothy Detudamo, regjeringsformann. Etter at Raymond Gadabu frå 1953 til 1955 hadde hatt dette vervet, tok Hammer DeRoburt over, og han arbeida hardt for Naoero sitt sjølvstende. Allereie i 1966 var øydeleggingane etter fosfatindustrien på øya tydelege; inngrepa i naturen var enorme og staden var korkje mogeleg å ferda eller å bu i. Australia tilbaud seg derfor å gjeva ei øy tilhøyrande [[Queensland]] til nauruarane i bytte mot Naoero, men nauruarane ville heller verta på Naoero og få sjølvstende. Etter ei folkerøysting erklærte Naoero i 1967 sjølvstendet sitt, som avslutta det australske verjemandatet over øya. Den 31. januar 1968 vart Naoero politisk sjølvstendig, og vart godkjend av Australia og FN som ein [[republikk]]; fyrste president vart Hammer DeRoburt. DeRoburt vart verande president til 1976, då Bernard Dowiyogo tok over. Dowiyogo vart internasjonalt lagt merke til då han kritiserte [[Frankrike]]s testsprengingar av [[atomvåpen]] i [[Stillehavet]]. Naoero tente pengar fyrst på fosfatutvinninga etter 1970, då Nauru Phosphate Corporation vart etablert og tok over for det britiske fosfatselskapet. Fosfatinntektene var til hjelp for Naoero ved å forbetra infrastrukturen til vestleg standard, ein hovudveg vart laga rundt heile øya, og dessutan ein veg frå Buada til og rundt Buada-lagunen, og i tillegg til to australske kraftverk i Aiwo. Rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person vart Naoero det nest rikaste landet i verda, nest etter [[Saudi-Arabia]]. Med gravemaskinar vart fosfat dagleg grave opp frå jorda, og transportert til skip ankra opp utanfor korallreva i Aiwo via ein smalsporbane. Det vart årleg henta ut rundt 2 [[million]]ar [[tonn]] fosfat. Restane etter utvinninga er i dag berre ein uegna stad å bu på, og vert samanlikna med eit månelandskap av korallstein. Berre ei kyststripe på 150–300 [[meter]] står igjen som stad til busetjing. Det australske samveldet heldt oppe tilbodet sitt om ei øy utanfor Queensland, men den nauriske regjeringa nekta, fordi dei var redde for at sjølvstendet ville gå dukken viss dei tok imot tilbodet. Naoero saksøkte Australia på grunn av deira fosfatutvinninga på øya før Naoero sitt sjølvstende. Den 9. august 1993 fekk Naoero 107 000 000 [[Australsk dollar|dollar]] i kompensasjon frå Australia til eit restaureringsprogram for øya. Dette programmet inneheldt blant anna rehabilitering av område der fosfat hadde vorte utgrave, der berre koralltakker stod att, pengane vart òg nytta til annan modernisering av infrastrukturen på øya. Som ei fylgje av denne kompensasjonen frå Australia, valde Naoero å ikkje vidare forfølgja saka mot Australia. Den 9. oktober 1997 inngjekk regjeringa ein kontrakt med Det internasjonale [[Diabetes mellitus|diabetesinstituttet]] om eit langvarig forskingsprosjekt; hovudårsaka var at ein tredel av alle nauruarar hadde diabetes. Kontrakten innebar at nauruarar gav seg tilgjengelege for genetiske undersøkingar i 20 år, og at staten tok del i finansieringa av prosjektet. Den 1. mai 1999 vart Naoero full medlem i [[Samveldet]], og den 14. september same år vart det medlem av [[Dei sameinte nasjonane|FN]]. === Korrupsjon og finanskrise === Fram til 1990-talet hadde Naoero utvikla seg til å verta eit skatteparadis for utanlandske firma. Dette fekk konsekvensar då Den tyske bank, som hadde verdsomspennande bankaktivitetar, valde i januar 2000 å blokkera alle dollartransaksjonar til Bank of Nauru, også [[G8]] vurderte å innføra sanksjonar mot landet på grunn av kvitvasking av pengar av den [[Russland|russiske]] mafiaen og [[Sør-Amerika|søramerikanske]] [[Narkotika|narkoligaer]]. I ein årleg amerikansk rapport utgjeve i mars 2000 vart det avslørt at favorittkvitvaskingsstaden til den russiske mafiaen var Naoero. Ifylgje Talet frå den russiske sentralbank hadde rundt 80 [[milliard]]ar [[US-dollar|amerikanske dollar]] gått igjennom banken på Naoero, for det meste til postboksfirma. Det var ingen kontroll av pengar som gjekk inn og ut av banken på Naoero, av den grunn kravde [[USA]] at øynasjonen måtte laga og ratifisera ein anti-kvitvaskingslov. Etter press frå FN fekk Naoero til slutt ei slik lov. Den 19. april 2002 utgav [[OECD]] ei ny svarteliste av statar med dårlege skattevanar, og Naoero stod på denne lista fram til mai 2004. Likevel vart Naoero på FATF (OECDs organ for å motarbeida kvitvasking) si liste over land som ikkje er samarbeidsviljuge når det gjeld kvitvasking. Det vart i september 2004 innført ytterlegare lover mot kvitvasking i eit forsøk på å få landet stroke frå FATF si liste. Den 13. oktober 2005 vart Naoero offisielt stroken av svartelista til FATF. Sidan DeRoburt døydde har den politiske situasjonen på Naoero vore særs ustabil. Mange mistillitsforslag har ført til at landet ofte har skifta president, og dessutan særs varierte meiningar i parlamentet om korleis Naoero skulle bruka sin store rikdom, førte til at den finansielle situasjonen kom ut av kontroll. Situasjonen vart heller ikkje betre av at det vart slutt på fosfatressursane. Mellom 1999 og 2003 var det ei rekkje mistillitsforslag som førte til at René Harris og Bernard Dowiyogo var president annankvar gang. René Harris har kortaste regjeringsperioden på Naoero, under hans 3. termin var han berre president frå 17. januar 2003 til 18. januar 2003 (éin dag). Dowiyogo vart deretter president att til han den 10. mars 2003 døydde av diabetes på eit sjukehus i Washington D.C.. Hans fylgjer, Derog Gioura sat litt under tre veker før han fekk eit hjarteinfarkt, og gav umiddelbart ifrå seg embetet. Ludwig Scotty vart vald den 29. mai 2003, og det verka som om den politiske situasjonen igjen kunne stabilisera seg. Det kom likevel endå eit mistillitsforslag i august 2003, og Harris vart president att. Den 22. juni 2004 vart Scotty på ny president, då Harris vart avsett ved endå eit mistillitsforslag. I 2001 vart flyktningleiren Nauru Detention Centre sett opp under regjeringa til René Harris. Dette hende etter at den norske båten [[MV «Tampa»]] kom med [[Afghanistan|afghanske]] flyktningar til Australia, australiarane nekta å taka imot dei og betala Naoero godt for å halda flyktningane på øya si. Det vart likevel sterke protestar mot denne flyktningleiren i 2003, og Bush Lodge, presidentbustaden, vart brunnen ned til grunnen. Den 23. april 2004 var det demonstrasjonar på flyplassen då Harris skulle fly til [[Folkerepublikken Kina|Kina]] for å forhandla. Blant desse demonstrantane var parlamentsmedlemmer frå opposisjonspartiet Naoero Amo, og desse fekk 14 års fengsel for opprør. Desse straffene vart oppheva då Scotty vart valt til president. I mai 2004 byrja nokre australske menneskerettsaktivistar Flotilla of Hope, eit seglas av to australske båtar frå [[Sydney]] til Naoero, i ein fredeleg protest mot flyktningleiren på Naoero. Den nye regjeringa under Scotty hadde då eit dilemma: Regjeringa hadde sette som mål å få leiren stengd, men Harris åtvara mot dette, fordi leiren for tida utgav heile Naoero si inntekt, og om dei la han ned ville staten gå konkurs. Det vart utfordringar med eit statsbudsjett, og i juni 2004 vart tre australske ekspertar sende til Naoero for å bistå regjeringa med eit nytt statsbudsjett. === Nylege hendingar === I august 2004 kom det ut ein australsk studie som konkluderte med at Naoero hadde to val: Anten å verta eit land av «fattige og sjukdomsplaga tiggarar, eller vedtaka seg for å leva eit sunt og beskjedent liv». Ein skulle tolka det slik at alternativet med fattige og sjukdomsplaga tiggarar var om Naoero vart verande ein sjølvstendig republikk, medan alternativet med eit sunt og beskjedent liv var om Naoero oppgav sjølvstendet sitt og deretter vart underlagt under eit av dei nærliggjande landa som [[Australia]], [[New Zealand|Ny-Zealand]] eller [[Fiji]]. Det var studieforfattaren Helen Hughes som sa at dramatiske forandringar måtte til for å snu den økonomiske nedgangen og retta opp igjen den politiske stabiliteten. Nabolanda i Pacific Islands Forum har sagt seg viljuge til å hjelpa Naoero i landets hittil største krise for å redda sjølvstendet til landet. Den 1. oktober 2004 erklærte president Scotty nasjonal unntakstilstand på grunn av ei økonomisk krise, og oppløyste samstundes parlamentet; valet vart sett til den 23. oktober. Scotty og hans liberal-reformatistiske fylgje vann valet, og fekk ein historisk majoritet på 16 mot 2. Naoero har dei siste åra gått i ei positiv retning for å overkomma dei politiske krisene, og kan fylgjeleg konsentrera seg på dei økonomiske utfordringane. Det vart annonsert av den australske vitskapsministeren Brendan Nelson i slutten av januar 2005 at Australia ville lagra det radioaktive avfallet sitt utanfor sine eigne landegrenser, der blant anna Naoero vart sett på som ein særs eigna stad til dette.<ref>{{Citation|title=Radioactive waste and spent nuclear fuel management in Australia|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/BN/0708/RadioactiveWaste|website=www.aph.gov.au|accessdate=2022-06-26|language=en-AU}}</ref> Den 15. juni 2005 vart Naoero med i Den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC), mogelegvis lokka av [[Japan]], ein stor [[kvalfangst]]nasjon. Ein går ut frå at Japan ville ha Naoero til å støtta dei i ei sak om kommersiell kvalfangst i eit møte som fann stad den 20. juni 2005 i Ulsan, [[Sør-Korea]]. Naoero si deltaking i IWC vart sett på som kontroversielt i Australia, av den grunn truga den australske regjeringa Naoero med diplomatiske konsekvensar. Den nauriske IWC-utsendingen Marcus Stephen valde likevel å avslå dei australske klagane. ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurus historie|Naurus historie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 27. juni 2022.'' {{refslutt}} {{refforbetre|dato=august 2026}} == Litteratur == * Ehrhart, S., Die Südsee, Inselwelten im Pazifik, Köln 1993. ISBN 3-7701-2705-6 * Hambruch, P., ''Die Siedlungen'', Hamburg 1914. * McDaniel, C./Gowdy, J., Paradise for Sale: A Parable of Nature, California 2000. ISBN 0-520-22229-6 * Kayser, Alois, ''Nauru Grammar'' (1936), Melbourne 1993. ISBN 0-646-12854-X * Kreisel, W., «9.3.3.3 Die Bedeutung des Phosphatabbaus für Nauru» i ''Die pazifische Inselwelt'', Darmstadt 1991. ISBN 3-534-02237-8 * Thilenius, G./Reche, O., ''Ergebnisse der Südsee-Expedition 1908-1910'', Hamburg 1914 == Bakgrunnsstoff == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1134774.stm BBC Online &ndash; Tidslinje for Nauru] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm USAs utanriksdepartement &ndash; Faktaark om Nauru] * https://www.britannica.com/place/Nauru/History [[Kategori:Naoero|Historie]] [[Kategori:Historie etter land]] [[Kategori:Oseanisk historie etter land]] s46qcqpnyc7kc7kbl911jfge93qghk5 0 403638 3664516 3599546 2026-08-04T21:10:51Z TU-nor 12071 3664516 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' | status = | status_noreg = | filnamn = Orchis mascula speciosa.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = [[Orchis mascula|O. mascula]] | vitskapleg namn = Orchis mascula ''ssp.'' speciosa | klassifisert av = (Mutel) Hegi | habitat=fuktig [[eng]] }} '''''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho finst ikkje i Noreg. == Namn == Somme kjelder bruker namnet ''O. mascula'' ssp. ''signifera''. == Utbreiing == Arten finst i Sentral- og Aust-Europa og i Algerie.<ref name="powo"/> ''O. mascula'' ssp. ''speciosa'' er registrert i Estland (estisk namn '' lõuna-jumalakäpp''), men er ikkje vurdert separat for raudlistestatus.<ref name="eElurikkus"/> Arten er òg omtalt i Litauen (som ssp. ''signifera''), men det finst overgangsformer som er vanskelege å skilje frå nominatunderarten.<ref name="Litauen"/> I Tyskland er underarten (tysk namn ''Prächtiges Knabenkraut'') rekna som nær livskraftig (LC, ''Ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski nakrapiany'') veks han (som ssp. ''signifera'') mest i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77188920-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] 512jnhfi9p9qvxjxdavc1nmok6czgdp 3664581 3664516 2026-08-05T11:20:10Z TU-nor 12071 3664581 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' | status = | status_noreg = | filnamn = Orchis mascula speciosa.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = [[Orchis mascula|O. mascula]] | vitskapleg namn = Orchis mascula ''ssp.'' speciosa | klassifisert av = (Mutel) Hegi | habitat=fuktig [[eng]] }} '''''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho finst ikkje i Noreg. == Namn == Somme kjelder bruker namnet ''O. mascula'' ssp. ''signifera''. == Utbreiing == Arten finst i Sentral- og Aust-Europa og i Algerie.<ref name="powo"/> ''O. mascula'' ssp. ''speciosa'' er registrert i Estland (estisk namn '' lõuna-jumalakäpp''), men er ikkje vurdert separat for raudlistestatus.<ref name="eElurikkus"/> Arten er òg omtalt i Litauen (som ssp. ''signifera''), men det finst overgangsformer som er vanskelege å skilje frå nominatunderarten.<ref name="Litauen"/> I Tyskland er underarten (tysk namn ''Prächtiges Knabenkraut'') rekna som nær livskraftig (LC, ''Ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski nakrapiany'') veks han (som ssp. ''signifera'') mest i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77188920-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] p8qighwotbktu68u5d4744r46wxqehj 0 413665 3664529 3536717 2026-08-05T06:46:57Z Ranveig 39 3664529 wikitext text/x-wiki '''Areop-Enap''' eller '''Areow Eñab''' ([[naurisk]] for ‘gamle edderkopp’) har ei viktig rolle i den tradisjonelle [[Naoero|nauriske]] [[Skapingsmyte|skapingsmyta]]. == Skapingsmyta == I byrjinga av skapinga var det einaste som var til Areop-Enap (ein [[Edderkoppar i kulturen|edderkopp]]) og [[havet]].<ref name="turner-coulter">{{Cite book |last=Patricia Turner |url=https://books.google.com/books?id=jEcpkWjYOZQC&dq=Dictionary+of+Ancient+Deities&pg=PP1 |title=Dictionary of Ancient Deities |last2=Charles Russell Coulter |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2001 |isbn=0-19-514504-6 |page=65 |access-date=23 March 2009}}</ref> Areop-Enap leita etter mat i mørkret og fann ein enorm [[musling]] (i nokre versjonar ein [[Tridacna]]-musling).<ref name="burrage">{{Cite book |last=Roland Burrage Dixon |url=https://books.google.com/books?id=VMEbkQzldFkC&q=Oceanic+%5Bmythology%5D |title=Oceanic mythology |publisher=Forgotten Books |year=1964 |isbn=1-60506-952-3 |page=236 |author-link=Roland Burrage Dixon |access-date=23 March 2009}}</ref> Før ho kunne stoppa det, svelgde muslingen hennar og lukka seg att. I mørkret utforska Areop-Enap innsida av muslingen og fann ein liten snigel (i nokre versjonar sjøsnigelen ''[[Charonia tritonis]]''). Areop-Enap la snigelen under armen sin og la seg ned og sov i tre dagar, medan han retta ein del av krafta si til snigelen.<ref name="reid">{{Cite book |last=Marilyn Reid |url=https://books.google.com/books?id=zHWGtXdXN10C&q=Mythical+Star+Signs |title=Mythical Star Signs |publisher=[[Lulu.com]] |year=2007 |isbn=978-1-84753-623-5 |page=116 |access-date=23 March 2009}}</ref> Så fann han ein annan, større snigel som han også la under armen, og sov i tre dagar att medan han overførte noko av krafta si til snigelen. Då Areop-Enap vakna, bad han den mindre snigelen å klatra opp til lukkemekanismen til muslingen og tvinga han opp. Medan snigelen gjekk over kjøtet til muslingen, la han etter seg eit spor av [[fosforescens]]. I lyset av dette såg Areop-Enap ein kvit larve (eller makk) som heitte Rigi. Han gløymde snigelen og kasta styrkande magi på Rigi og overtalte han til å prøve å opna muslingen. Rigi sette hovudet mot det øvre skjelet og halen mot det nedre ei rekkje gonger, og pressa. Muslingen stod imot, og sveitten strøymde frå Rigi. Dette danna ein pytt i det nedre skjelet, deretter ein innsjø og til slutt eit hav. Saltet i vatnet drap muslingen og opna skallet. Areop-Enap gjorde det nedre skjelet om til [[jorda]] og det øvre til [[himmelen]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Leeming|first=David|date=2005|title=Areop-Enap|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-127|language=en|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-127?rskey=oafoow&result=1|isbn=978-0-19-515669-0}}</ref> Han sette den minste snigelen vest for himmelskjelet, der han blei til [[månen]]. Den andre snigelen blei sett i aust, og blei til [[sola]]. Areop-Enap laga øyar av muslingkjøtet og kledde dei med vegetasjon han laga av sitt eigen [[edderkoppspinn]]. Til slutt vende han seg til Rigi, og fann ut at han hadde drukna i sin eigen sveitte, drepen av sine eigne anstrengingar. Areop-Enap slutta han inn i ein silke-[[Puppe|kokong]] og hang han opp i himmelen for å bli til [[Mjølkevegen]]. Areop-Enap skapte menneske av steinar slik at dei kunne støtte himmelen, og så oppdaga han at det var andre skapningar i den nyskapte verda. Så skapte han eit dyr med venger, eller ein fugl, som flaug ut av jorda under neglene hans og byrja å irritera skapningane slik at dei ville drepa han. På denne måten lærte Areop-Enap namna på dei som var til i verda. Soga om Areop-Enap minnar om skapingssoger frå fleire nordamerikanske urfolk og sentralasiatiske folk.<ref name=":0" /> ==Sjå òg== *[[Nareau]] == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Areop-Enap|Areop-Enap]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 1. februar 2024.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skapargudar]] [[Kategori:Oseanisk kultur]] [[Kategori:Naoero]] [[Kategori:Mytologiske edderkoppar]] r9fifkk11abdxmcavq8yu9tiaq9qyus 3664542 3664529 2026-08-05T07:04:38Z Ranveig 39 Ref-flikk 3664542 wikitext text/x-wiki {{infoboks guddom|type=polynesian}} '''Areop-Enap''' eller '''Areow Eñab''' ([[naurisk]] for ‘gamle edderkopp’) har ei viktig rolle i den tradisjonelle [[Naoero|nauriske]] [[Skapingsmyte|skapingsmyta]]. == Skapingsmyta == I byrjinga av skapinga var det einaste som var til Areop-Enap (ein [[Edderkoppar i kulturen|edderkopp]]) og [[havet]].<ref name="turner-coulter">{{Cite book |last=Patricia Turner |url=https://books.google.com/books?id=jEcpkWjYOZQC&dq=Dictionary+of+Ancient+Deities&pg=PP1 |title=Dictionary of Ancient Deities |last2=Charles Russell Coulter |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2001 |isbn=0-19-514504-6 |page=65 |access-date=23. mars 2009}}</ref> Areop-Enap leita etter mat i mørkret og fann ein enorm [[musling]] (i nokre versjonar ein [[Tridacna]]-musling).<ref name="burrage">{{Cite book |last=Roland Burrage Dixon |url=https://books.google.com/books?id=VMEbkQzldFkC&q=Oceanic+%5Bmythology%5D |title=Oceanic mythology |publisher=Forgotten Books |year=1964 |isbn=1-60506-952-3 |page=236 |author-link=Roland Burrage Dixon |access-date=23. mars 2009}}</ref> Før ho kunne stoppa det, svelgde muslingen hennar og lukka seg att. I mørkret utforska Areop-Enap innsida av muslingen og fann ein liten snigel (i nokre versjonar sjøsnigelen ''[[Charonia tritonis]]''). Areop-Enap la snigelen under armen sin og la seg ned og sov i tre dagar, medan han retta ein del av krafta si til snigelen.<ref name="reid">{{Cite book |last=Marilyn Reid |url=https://books.google.com/books?id=zHWGtXdXN10C&q=Mythical+Star+Signs |title=Mythical Star Signs |publisher=[[Lulu.com]] |year=2007 |isbn=978-1-84753-623-5 |page=116 |access-date=23. mars 2009}}</ref> Så fann han ein annan, større snigel som han også la under armen, og sov i tre dagar att medan han overførte noko av krafta si til snigelen. Då Areop-Enap vakna, bad han den mindre snigelen å klatra opp til lukkemekanismen til muslingen og tvinga han opp. Medan snigelen gjekk over kjøtet til muslingen, la han etter seg eit spor av [[fosforescens]]. I lyset av dette såg Areop-Enap ein kvit larve (eller makk) som heitte Rigi. Han gløymde snigelen og kasta styrkande magi på Rigi og overtalte han til å prøve å opna muslingen. Rigi sette hovudet mot det øvre skjelet og halen mot det nedre ei rekkje gonger, og pressa. Muslingen stod imot, og sveitten strøymde frå Rigi. Dette danna ein pytt i det nedre skjelet, deretter ein innsjø og til slutt eit hav. Saltet i vatnet drap muslingen og opna skallet. Areop-Enap gjorde det nedre skjelet om til [[jorda]] og det øvre til [[himmelen]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Leeming|first=David|date=2005|title=Areop-Enap|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-127|language=en|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-127?rskey=oafoow&result=1|isbn=978-0-19-515669-0}}</ref> Han sette den minste snigelen vest for himmelskjelet, der han blei til [[månen]]. Den andre snigelen blei sett i aust, og blei til [[sola]]. Areop-Enap laga øyar av muslingkjøtet og kledde dei med vegetasjon han laga av sitt eigen [[edderkoppspinn]]. Til slutt vende han seg til Rigi, og fann ut at han hadde drukna i sin eigen sveitte, drepen av sine eigne anstrengingar. Areop-Enap slutta han inn i ein silke-[[Puppe|kokong]] og hang han opp i himmelen for å bli til [[Mjølkevegen]]. Areop-Enap skapte menneske av steinar slik at dei kunne støtte himmelen, og så oppdaga han at det var andre skapningar i den nyskapte verda. Så skapte han eit dyr med venger, eller ein fugl, som flaug ut av jorda under neglene hans og byrja å irritera skapningane slik at dei ville drepa han. På denne måten lærte Areop-Enap namna på dei som var til i verda. Soga om Areop-Enap minnar om skapingssoger frå fleire nordamerikanske urfolk og sentralasiatiske folk.<ref name=":0" /> ==Sjå òg== *[[Nareau]] == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Areop-Enap|Areop-Enap]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 1. februar 2024.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skapargudar]] [[Kategori:Oseanisk kultur]] [[Kategori:Naoero]] [[Kategori:Mytologiske edderkoppar]] 8me8ya9m5wenjoxce2k7ma02chkoa1s 10 428704 3664543 3640354 2026-08-05T07:07:55Z Ranveig 39 Oms. 3664543 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} | akan = background-color: #FFD700; color :inherit; | albanian = background-color: #92ffde; color :inherit; | arabian = background-color: #CDC8B8; color :inherit; | armenian = background-color: #FFFF00; color :inherit; | australian = background-color: #eba9ee; color :inherit; | aztec = background-color: #006641; color: #FFFFFF; | baltic = background-color: #BBDDBB; color :inherit; | bantu = background-color: #bdfdfb; color :inherit; | buddhist = background-color: #FFD068; color :inherit; | canaanite |phoenician |punic = background-color: #800080; color: #FFFFFF; | chinese = background-color: #B10009; color: #FFFFFF; | celtic = background-color: #CE8946; color :inherit; | eblaite = background-color: #00660F; color: #FFFFFF; | edo = background-color: #93C572; color :inherit; | egyptian = background-color: #DECD87; color :inherit; | elamite = background-color: #006629; color: #FFFFFF; | etruscan = background-color: #F7E3CD; color :inherit; | finnish | estonian | finnic = background-color: #0000FF; color: #FFFFFF; | georgian = background-color: #E97500; color :inherit; | greek = background-color: #CEF2E0; color :inherit; | guarani | guaraní | tupi | tupian | tupi-guarani = background-color: #FF73FF; color :inherit; | hindu | hinduism = background-color: #FFC569; color :inherit; | hittite = background-color: #021AF2; color: #FFFFFF; | hurrian = background-color: #4A529A; color: #FFFFFF; | igbo = background-color: #ACE1AF; color :inherit; | inca |incan | andean = background-color: #F3F300; color :inherit; | indo-european |indo european = background-color: #006400; color: #FFFFFF; | indonesian | javanese = background-color: #FF0000; color: #FFFFFF; | inuit = background-color: #FFDD99; color :inherit; | irish = background-color: #90DB90; color :inherit; | jain = background-color: #F5DEB3; color :inherit; | japanese | shinto = background-color: #A12F25; color: #FFFFFF; | kongo = background-color: #D6ACE3; color :inherit; | luwian = background-color: #000369; color: #FFFFFF; | mandaean = background-color: #ABABAB; color: #FFFFFF; | manichaean = background-color: #D1A274; color :inherit; | mayan | maya = background-color: #50C578; color :inherit; | meitei = background-color: #330055; color: #FFFFFF; | mesopotamian = background-color: #1A661A; color: #FFFFFF; | muisca = background-color: #FFD500; color :inherit; | neopagan | modern = background-color: #c1c1c1; color :inherit; | norrøn | norse | germansk | germanic = background-color: #D6DBBE; color :inherit; | nubian = background-color: #F0E4AE; color :inherit; | ossetian = background-color: #FFE8D0; color :inherit; | phillippine | philippine = background-color: #F6E396; color :inherit; | polynesisk | polynesian | hawaiian | hawaiisk = background-color: #AFEEEE; | roman = background-color: #F0ACAC; color :inherit; | sami | sámi | lapp= background-color: #46B8B1; color :inherit; | sarnaist = background-color: #B60000; color: #FFFFFF; | scythian = background-color: #00C700; color :inherit; | slavic = background-color: #A10000; color: #FFFFFF; | sogdian = background-color: #295A8A; color: #FFFFFF; | taíno | taino = background-color: #FAECC8; color :inherit; | thai = background-color: #FFEDED; color :inherit; | turkic = background-color: #00ABC2; color :inherit; | ugaritic = background-color: #006461; color: #FFFFFF; | urartian = background-color: #0057AF; color: #FFFFFF; | vietnamese = background-color: #FF6060; color :inherit; | vodou | voodoo |haitian = background-color: #BFEAF9; color :inherit; | welsh = background-color: #B30024; color: #FFFFFF; | yazidi = background-color: #FF8E1C; color :inherit; | yoruba = background-color: #93C572; color :inherit; | zoroastrian = background-color: #990955; color: #FFFFFF; | = | #default = unrecognised }}<noinclude> {{documentation|content={{Infobox deity/color/doc}} This sub-template is used to determine the section coloring in {{t|Infobox deity}}. [[Category:Color templates]] }} </noinclude> ofu4wixlum0vcogqozzsxlhvwtx2ha6 0 431327 3664560 3664413 2026-08-05T08:41:30Z Ranveig 39 la til [[Kategori:Skipingar i 2025]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664560 wikitext text/x-wiki '''Nesna mållag''' er eit lokalt [[Målrørsla|mållag]] for [[Nesna]] som blei stifta laurdag 30. januar [[2025]].<ref>{{kjelde www|url=https://www.nm.no/nytt-mallag-pa-nesna/ |utgjevar=Noregs Mållag|tittel=Nytt mållag på Nesna|dato=30. januar 2025}}</ref> Laget er direkte innmeldt i [[Noregs Mållag]]. == Styre == På skipingsmøtet i 2025 blei Berit Oksfjellelv valt til leiar. På årsmøtet 23. februar 2026 blei Hallvard Kjelen valt til leiar.<ref>{{kjelde www|url=https://www.nm.no/lagsoversyn/ |utgjevar=Noregs Mållag|tittel=Lagsoversyn}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Noregs Mållag]] [[Kategori:Nordnorske mållag]] [[Kategori:Nesna kommune]] [[Kategori:Skipingar i 2025]] syq1cmq7cfc4l506keouq3vbxvj532y 0 431328 3664559 3664414 2026-08-05T08:41:00Z Ranveig 39 la til [[Kategori:Skipingar i 2026]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664559 wikitext text/x-wiki '''Lofoten og Vesterålen mållag''' blei stifta 26. mars [[2026]].<ref name=Knall>{{kjelde www|url=https://www.nm.no/knallstart-for-lofoten-og-vesteralen-mallag/ |utgjevar=Noregs Mållag|tittel=Knallstart for Lofoten og Vesterålen Mållag|dato=26. mars 2026}}</ref> Laget er direkte innmeldt i [[Noregs Mållag]].<ref>{{Citation|title=Lagsoversyn|url=https://www.nm.no/lagsoversyn/|website=Noregs Mållag|accessdate=2026-08-04|language=nn-NO}}</ref> == Styre == Skipingsmøtet valte dette styret:<ref name=Knall/> * Leiar og kasserar: Vemund Norekvål Knudsen, [[Kabelvåg]] * Skrivar: Martin Arntzen, [[Øksnes]] * Styremedlem: Solveig Øye Bjørdal, Kabelvåg * Styremedlem: Gustav Fauskanger Pedersen, [[Leknes]] * Styremedlem: Peter-André Pliassov, [[Stamsund]] * Vara: Esben Nedrebø, [[Gravdal]] ==Kjelder== <references/> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Noregs Mållag]] [[Kategori:Nordnorske mållag]] [[Kategori:Skipingar i 2026]] 9u0k124uwk9hb7p6gv95cut7fxd8lfb 4 431402 3664522 3664308 2026-08-05T06:27:49Z Ranveig 39 +pingvinar 3664522 wikitext text/x-wiki {{framside bilete|Tay Head beach, Antarctica.jpg|Pingvinar på Joinville Island.|:nn:Joinville Island}} '''[[:nn:Joinville Island|Joinville Island]]''' er den største øya i Joinville Island-gruppa, som ligg utanfor nordausttuppen av Den antarktiske halvøya. Ho er kring 64 km lang frå aust til vest og 20 km brei. Mellom øya og fastlandet ligg Antarctic Sound. Ho ligg i kravområda til Argentina, Storbritannia og Chile. Eit isfritt område på 69&nbsp;hektar på austsida av Ambush Bay er blitt identifisert som eit Important Bird Area på grunn av konsentrasjonen av sjøfuglar her, særleg ein hekkande koloni på kring 18&nbsp;000 par av adéliepingvinar. Joinville Island vart oppdaga og kartlagd kring 1838 av ein fransk ekspedisjon kommandert av kaptein Jules Dumont d'Urville. Ho vart kalla opp etter François, prinsen av Joinville (1818–1900), den tredje sonen til hertug Louis-Philippe av Orléans som seinare vart kong Ludvig Filip av Frankrike. ''[[:nn:Joinville Island|Les&nbsp;meir&nbsp;…]]'' 7wsl56mepzkzcrnm5nac7ww4eqn9ctf 2 431416 3664491 3664397 2026-08-04T15:49:41Z Ranveig 39 -duplicate id 3664491 wikitext text/x-wiki {| border="1" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; border: #99B3FF solid 1px; background: #F1F8F1; border-collapse: collapse;" | | colspan="10" | <div class="plainlinks"><div style="text-align:center">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[https://bn.wiktionary.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AC%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80%3ATheAhasan TheAhasan] এর উইকিমিডিয়ার অন্যান্য প্রকল্পসমূহ'''</div></div> |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikipedia-logo.png|18px]]<br>Wikipedia<br>[[:bn:ব্যবহারকারী:TheAhasan|Bangla:]] [[:en:User:TheAhasan|en:]] '''[[:bn:User:TheAhasan|bn:]]''' | valign="top" align="center" | [[Image:Wiktionary-logo-en.png|17px]]<br>Wiktionary<br>[[:wikt:bn:User:TheAhasan|bn:]]<br />[http://www.omegawiki.org/index.php/User:TheAhasan ΩWiki] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikinews-logo.png|35px]]<br>Wikinews<br>[[wikinews:User:TheAhasan|en:]] [[:n:bn:User:TheAhasan|bn:]]<br><div id="cat" class="plainlinks">[http://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=User:TheAhasan bn: in incubator]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Wikiquote-logo.png|16px]]<br>Wikiquote<br>[[:q:bn:User:TheAhasan|bn:]] |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikibooks-logo.png|18px]]<br>Wikibooks<br>[[:b:en:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikisource-logo.png|18px]]<br>Wikisource<br>[[:s:en:User:TheAhasan|en:]] '''[[:s:bn:Gebruiker:TheAhasan|bn:]]''' <div class="plainlinks">[http://wikisource.org/wiki/User:TheAhasan old]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Wikiversity-logo-en.svg|18px]]<br>Wikiversity<br>[[:de:v:User:TheAhasan|de:]] [[:en:v:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikimedia-logo.png|18px]]<br>[[:meta:User:TheAhasan|Meta]]<br><div id="cat" class="plainlinks">[http://strategy.wikimedia.org/wiki/User:TheAhasan Strategy]<br>'''[http://bn.wikimedia.org/wiki/Gebruiker:TheAhasan bn:]''' </div> |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|16px]]<br>Wikivoyage<br>[[:en:voy:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[File:Wikidata-logo.svg|19px|Wikidata]]<br><div class="plainlinks">[http://www.wikidata.org/wiki/User:TheAhasan Wikidata]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Commons-logo.svg|14px]]<br>[[:Commons:User:TheAhasan|Commons]] | valign="top" align="center" | [[File:Wikifunctions-logo.svg|14px]] [[File:Abstract-Wikipedia-wordmark.svg|42px]]<br>'''Wikifunctions''' <br>[[wikifunctions:User:TheAhasan|Functioneer]] |} Hello! I'm '''Md. Ahasan Habib Rifat''', a student from '''Bangladesh'''. I contribute to Wikimedia Commons by uploading freely licensed photographs and media, primarily related to nature, plants, orchids, and the biodiversity of Bangladesh. Through my contributions, I aim to support open knowledge and make educational resources freely accessible to everyone. == Areas of interest == * Botany * Orchidology * Plant taxonomy * Biology * Nature photography * Biodiversity of Bangladesh == Wikimedia contributions == My contributions mainly focus on: * Nature * Plants * Orchids * Flora of Bangladesh * Botanical taxonomy * Nature and wildlife photography I also contribute to: * Bengali Wikipedia * English Wikipedia ricr4eb7i7u81ho6gisl547n11tsfsq 3664492 3664491 2026-08-04T15:49:59Z Ranveig 39 -duplicate id 3664492 wikitext text/x-wiki {| border="1" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; border: #99B3FF solid 1px; background: #F1F8F1; border-collapse: collapse;" | | colspan="10" | <div class="plainlinks"><div style="text-align:center">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[https://bn.wiktionary.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AC%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80%3ATheAhasan TheAhasan] এর উইকিমিডিয়ার অন্যান্য প্রকল্পসমূহ'''</div></div> |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikipedia-logo.png|18px]]<br>Wikipedia<br>[[:bn:ব্যবহারকারী:TheAhasan|Bangla:]] [[:en:User:TheAhasan|en:]] '''[[:bn:User:TheAhasan|bn:]]''' | valign="top" align="center" | [[Image:Wiktionary-logo-en.png|17px]]<br>Wiktionary<br>[[:wikt:bn:User:TheAhasan|bn:]]<br />[http://www.omegawiki.org/index.php/User:TheAhasan ΩWiki] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikinews-logo.png|35px]]<br>Wikinews<br>[[wikinews:User:TheAhasan|en:]] [[:n:bn:User:TheAhasan|bn:]]<br><div id="cat" class="plainlinks">[http://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=User:TheAhasan bn: in incubator]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Wikiquote-logo.png|16px]]<br>Wikiquote<br>[[:q:bn:User:TheAhasan|bn:]] |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikibooks-logo.png|18px]]<br>Wikibooks<br>[[:b:en:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikisource-logo.png|18px]]<br>Wikisource<br>[[:s:en:User:TheAhasan|en:]] '''[[:s:bn:Gebruiker:TheAhasan|bn:]]''' <div class="plainlinks">[http://wikisource.org/wiki/User:TheAhasan old]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Wikiversity-logo-en.svg|18px]]<br>Wikiversity<br>[[:de:v:User:TheAhasan|de:]] [[:en:v:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[Image:Wikimedia-logo.png|18px]]<br>[[:meta:User:TheAhasan|Meta]]<br><div class="plainlinks">[http://strategy.wikimedia.org/wiki/User:TheAhasan Strategy]<br>'''[http://bn.wikimedia.org/wiki/Gebruiker:TheAhasan bn:]''' </div> |- | valign="top" align="center" | [[Image:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|16px]]<br>Wikivoyage<br>[[:en:voy:User:TheAhasan|en:]] | valign="top" align="center" | [[File:Wikidata-logo.svg|19px|Wikidata]]<br><div class="plainlinks">[http://www.wikidata.org/wiki/User:TheAhasan Wikidata]</div> | valign="top" align="center" | [[Image:Commons-logo.svg|14px]]<br>[[:Commons:User:TheAhasan|Commons]] | valign="top" align="center" | [[File:Wikifunctions-logo.svg|14px]] [[File:Abstract-Wikipedia-wordmark.svg|42px]]<br>'''Wikifunctions''' <br>[[wikifunctions:User:TheAhasan|Functioneer]] |} Hello! I'm '''Md. Ahasan Habib Rifat''', a student from '''Bangladesh'''. I contribute to Wikimedia Commons by uploading freely licensed photographs and media, primarily related to nature, plants, orchids, and the biodiversity of Bangladesh. Through my contributions, I aim to support open knowledge and make educational resources freely accessible to everyone. == Areas of interest == * Botany * Orchidology * Plant taxonomy * Biology * Nature photography * Biodiversity of Bangladesh == Wikimedia contributions == My contributions mainly focus on: * Nature * Plants * Orchids * Flora of Bangladesh * Botanical taxonomy * Nature and wildlife photography I also contribute to: * Bengali Wikipedia * English Wikipedia tjtrnrmct54n4dh3wp15508lebfcxvb 0 431424 3664490 3664441 2026-08-04T15:48:46Z Ranveig 39 3664490 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella widderi''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella widderi'' | status = | status_noreg = | filnamn = Gymnadenia widderi (cropped).jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. widderi | vitskapleg namn = Nigritella widderi | klassifisert av = (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella widderi''''' [''Gymnadenia widderi''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringar, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> og arten har der namnet ''Gymnadenia widderi''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. widderi'' (tysk namn ''Widders Kohlröschen'') skildra som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003523-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia widderi |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] 96zuh4hgztyhmq0vmsqxzz1xd4glwer 0 431429 3664502 3664452 2026-08-04T17:43:49Z Ranveig 39 Ref-flikk 3664502 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bygning}} [[Fil:Sherpatrappa_(36685761893).jpg|mini|Sherpatrappa frå Aksla{{byline|Harald Groven}}]] '''Sherpatrappa''' er ei steintrapp i [[Tromsdalen]]. Trappa ligg i eit av dei mest populære turområda i [[Tromsø]] og går frå ein sti 0,7&nbsp;km søraust for [[Ishavskatedralen]] som fører opp til Fjellheisen (420 [[Meter over havet|moh.]]). Sherpatrappa i Tromsø går i traséen til Akslastien, som går i sikksakk opp langs hjørnet av fjellet der Tromsdalen møter [[Tromsøysundet]]. Stien startar i Fløyvegen (85 moh.) og endar på platået nedanfor Fjellheisen. Sjølve trappa byrjar på høgda Lilleaksla og endar i bratthenget ved ei radiomast på fjellplatået ved Fjellheisen. Trappa vart bygd av [[Nepal|nepalske]] sherpaer frå Khunde Village, eit avsidesliggjande område i nærleiken av [[Mount Everest]].<ref>{{kjelde www|forfattar=Yngve Olsen Sæbbe|url=http://blogg.nordlys.no/yngve/steintoff-jobb |tittel=Steintøff jobb|arkivurl=http://web.archive.org/web/20170928061300/http://blogg.nordlys.no/yngve/steintoff-jobb|arkivdato=2017-09-28|dato=05.06.2016}}</ref><ref>{{kjelde www|url=https://www.visitnorway.no/media/nyheter-fra-norge/norske-fjellstier-bygges-i-rekordfart-av-sherpaer-fra-nepal/|tittel=Norske fjellstier bygges i rekordfart av sherpaer fra Nepal|språk=no|verk=www.visitnorway.no|besøksdato=2019-08-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20181009172414/https://www.visitnorway.no/media/nyheter-fra-norge/norske-fjellstier-bygges-i-rekordfart-av-sherpaer-fra-nepal/|arkivdato=2018-10-09}}</ref> I 2016 vart det bygd 315 trinn og i 2017 607 trinn. I 2018 hadde trappa til saman 922 trinn, og ved fullføringa i 2019 var det 1203 trinn.<ref>{{kjelde www|url=https://www.kondis.no/kongen-av-ekstremloepet-eirik-haugsnes-vant-igjen.6328133-127693.html|tittel=Kongen av Ekstremløpet, Eirik Haugsnes, vant igjen|dato=2020-08-23|språk=no|verk=www.kondis.no|besøksdato=2021-07-08|fornamn=}}</ref><ref>{{kjelde www|url=http://www.tromso.kommune.no/naa-tar-sherpaene-farvel-med-tromsoe.6033431-110070.html|tittel=Nå tar sherpaene farvel med Tromsø - Tromsø kommune|språk=no|verk=www.tromso.kommune.no|besøksdato=2017-10-01}}{{Død lenkje|dato=juli 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref> Steinen er henta frå [[Skibotn]] og flogen opp med helikopter, men det er òg brukt lokal [[kalkstein]]. Målet med å byggje Sherpatrappa var å minke [[erosjon]] og slitasje på stien og ta betre vare på natur og vegetasjon. Bygginga vart finansiert av [[Tromsø kommune|kommunen]] (4 mill. kr) og spelemidlar via [[Troms fylke|fylkeskommunen]] (1,4 mill. kr). == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sherpatrappa|Sherpatrappa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 4. august 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byggverk i Tromsø]] [[Kategori:18°E]] [[Kategori:69°N]] 3zsgyf9qnwuzil8r6nv2olud91nbvav 0 431430 3664483 3664454 2026-08-04T15:01:16Z Ranveig 39 Litt meir frå sv: og en: 3664483 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |bilete=Cirsium arvense 2025-07-23-1.jpg |status_noreg=lc }} '''Åkertistel''' (''Cirsium arvense'') er ein kraftig [[Plantar|plante]] i [[vegtistelslekta]] som finst i store delar av verda. Han stammar frå Eurasia og Nord-Afrika, men finst også innført i sørlege Afrika, Amerika og Australia.<ref name=POWO>{{cite web |work=Plants of the World Online |title=Cirsium arvense (L.) Scop. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:195034-1 |publisher=Royal Botanic Gardens Kew |access-date=4. august 2024 }}</ref> Åkertistel blir rekna som [[ugras]] ei rekkje stader, og er i fleire område rekna som ein [[invasiv art]]. == Skildring == [[Fil:Cirsium arvense kz11.jpg|mini|venstre|Åkertistel i Polen.]] Planten har opprette stenglar og blir 50-130 cm høg. Han dannar ein rosett av blad som kan vera ovale eller avlange. Dei kan etterkvart vera finna og bølga, med tornar i kantane. Planten forgreinar seg gjerne i toppen og kan vera ullhåra. Bladform, flikar, tornar og kor hårete han er kan variera mykje.<ref name=ogr>{{Webbref|url=http://ograsradgivaren.slu.se/|titel=Ogräsrådgivaren - SLU!|hämtdatum=2017-12-27|verk=ograsradgivaren.slu.se}}</ref> Plantenblømer frå juli til september. Blomestilkane sit på toppen og er rikt forgreinar. Blomane sit i klasar og er lillaraude til lyselilla.<ref name=ogr/> Blomekorga har ein diameter på kring 15-25 mm. Tistelen har eit djuptgåande rotsystem med rotutløparar som breier seg ut horisontalt med loddrette røter som når under pløyedjupna. Rotsystemet kan gå to-tre meter ned i bakken, slik at tistelen kan klara seg gjennom periodar med tørke.<ref name=":1" /> Frøa er 4–5&nbsp;mm lange, med fjøraktige [[fnokk]] som gjer at dei kan spreia seg med vinden.<ref name=fnwe>Flora of Northwest Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=3863 ''Cirsium arvense''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705161942/http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=3863|date=2008-07-05 }}</ref><ref name=blamey>Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref><ref name=kay>Kay, Q. O. N. (1985). Hermaphrodites and subhermaphrodites in a reputedly dioecious plant, ''Cirsium arvense'' (L.) Scop. ''New Phytol.'' 100: 457-472. Available [https://www.doi.org/10.1111/j.1469-8137.1985.tb02794.x online] (pdf file).</ref> Tistelen har vanlegvis hann- og hoblomar på ulike plantar, det vil seia at arten typisk er [[særbu]]. Han formeirer seg med frø, men også i stor grad via underjordiske rotutløparar. Frøa er spiredyktige 10 dagar etter bløminga. Spiringa blir stimulert av lys. Frøa er berre levedyktige i mindre enn tre år, og det blir derfor ikkje bygd opp nokre store frøbankar av tistelen.<ref name=":1" /> ==Førekomst== Åkertistel veks i dei fleste jordartar, og trivst i næringsrik mold. Vekststadane kan variera frå vegkantar og strender til gras- og åkermark. Planten er god til å konkurrera om lys, vatn og næring. Dette kan føra til lågare avkastning for jordbruksvekstar der han konkurrerer med desse.<ref name=":0">{{Webbref|titel=Ogräskontroll på åkermark|url=https://webbutiken.jordbruksverket.se/sv/artiklar/ovr28.html|verk=webbutiken.jordbruksverket.se|hämtdatum=2019-12-30}}</ref> Han lagar størst problem for konkurrenssvake avlingar som erter.<ref name=":1">{{Webbref|titel=Ogräsbeskrivningar|url=https://www.slu.se/centrumbildningar-och-projekt/ograsradgivaren/ograsbeskrivningar/|verk=SLU.SE|hämtdatum=2019-12-30|språk=sv|arkivdatum=2019-12-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20191211103955/https://www.slu.se/centrumbildningar-och-projekt/ograsradgivaren/ograsbeskrivningar/}}</ref> Åkertistelen er rekna som ein livskraftig framand art i Noreg som kom inn i landet før 1800. Truleg kom han inn lenge før dette, i samband med tidleg jordbruk. Arten spreier seg nordover.<ref>{{kjelde www|forfattar1=Solstad H|forfattar2= Elven R|forfattar3= Arnesen G|forfattar4= Eidesen PB|forfattar5= Gaarder G|forfattar6= Hegre H|forfattar7= Høitomt T|forfattar8= Mjelde M |forfattar9= Pedersen O |dato=24.11.2021|tittel=Karplanter: Vurdering av åkertistel Cirsium arvense for Norge. |verk=Rødlista for arter 2021|utgjevar= Artsdatabanken|henta= 04.08.2026 |url= https://lister.artsdatabanken.no/rodlisteforarter/2021/20171 }}</ref> ==Økologi== [[Fil:Carduelis carduelis2.jpg|mini|Stillits (''Carduelis carduelis'') som et frø av åkertistel.]] Frøa til tistelen er ei viktig matkjelde for [[stillits]] og [[tornirisk]], og i mindre grad for andre [[finkar]].<ref>Cramp, S., & Perrins, C. M. (1994). ''The Birds of the Western Palearctic. Vol. VIII: Crows to Finches''. Oxford University Press, Oxford.</ref> Blada blir nytta som føde av over 20 [[Sommarfuglar|sommarfuglartar]] og av fleire [[bladlus]]artar.<ref>Finnish Lepidoptera [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/asteraceae/cirsium/index.html#arvense ''Cirsium arvense'']</ref><ref>The Ecology of Commanster: [http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826201927/http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html |date=2007-08-26 }}</ref><ref>Ecological Flora of the British Isles: [http://www.ecoflora.co.uk/search_phytinsect.php?plant_no=1691180600 Phytophagous Insects for ''Cirsium arvense'']</ref> Han er også kjend som ei matkjelde for billearten ''[[Altica cirsicola]]''.<ref>{{Cite journal |last1=Laroche |first1=A. |last2=DeClerck-Floate |first2=R. A. |last3=LeSage |first3=L. |last4=Floate |first4=K. D. |last5=Demeke |first5=T. |date=1996-06-01 |title=AreAltica carduorumandAltica cirsicola(Coleoptera: Chrysomelidae) Different Species? Implications for the Release of A.&nbsp;cirsicolafor the Biocontrol of Canada Thistle in Canada |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1049964496900390 |journal=Biological Control |volume=6 |issue=3 |pages=306–314 |doi=10.1006/bcon.1996.0039 |bibcode=1996BiolC...6..306L |issn=1049-9644|url-access=subscription }}</ref> Blomane blir vitja av ei rekkje ulike pollinernade insekt som bier, møllar, vepsar og biller.<ref>{{Cite journal|last1=El-Sayed|first1=A. M.|last2=Byers|first2=J. A.|last3=Manning|first3=L. M.|last4=Jürgens|first4=A.|last5=Mitchell|first5=V. J.|last6=Suckling|first6=D. M.|date=June 2008|title=Floral scent of Canada thistle and its potential as a generic insect attractant|journal=Journal of Economic Entomology|volume=101|issue=3|pages=720–727|doi=10.1603/0022-0493(2008)101[720:FSOCTA]2.0.CO;2|issn=0022-0493|pmid=18613571|s2cid=14419740 |doi-access=free}}</ref> == Nedkjemping == Det djupgåande rotsystemet gjer det vanskeleg å nedkjempa åkertistel ved hjelp av jordtilverking. Tistelen kan svekkast gjennom at ein skjer av dei overjordiske skota, ettersom han då skyt opp nye skot som tømmer ressursane frå røtene. Derfor er det effektivt å hemma tistelen med gjenteken slått. Andre engvekstar som trivst med slik slått kan også konkurrera om vatn og næring, noko som også kan hemma tistelen.<ref name=":0" /> Planten er mest følsam for mekanisk forstyrring i utviklingsstadiet der han har 8–10 blad. Eit førebyggande tiltak kan vera å så ei konkurransedyktig og tett avling, sidan tistelen treng mykje lys og næring. For å hemma veksten av åkertistel om våren, er vårpløying eit effektivt tiltak.<ref name=":0" /> I tilfelle der førebyggande tiltak ikkje fungerer, er det også mogleg å nedkjempa tistelen med ugrasmiddel.<ref name=":1" /> ==Galleri== <gallery> Cirsium arvense kz04.jpg|Åkertistelspire Cirsium arvense kz12.jpg|Åkertistel i Polen Klinkenbergerplas - Akkerdistel (Cirsium arvense).jpg|Blomar som dannar frø. Cirsium arvense 2009-09-12 (42).jpg|Insekt på åkertistel. </gallery> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Åkertistel|Åkertistel]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}} og «[[:sv:Åkertistel|Åkertistel]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 4. august 2026.'' {{refslutt}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cirsium arvense|Cirsium arvense]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. august 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Korgplantefamilien]] [[Kategori:Ugras]] 7qp6tj54bdgtezoi0lvlmloljscuh5t 0 431431 3664468 3664459 2026-08-04T13:23:39Z TU-nor 12071 3664468 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Ophrys araneola''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys araneola'' | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys araneola flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. araneola | vitskapleg namn = | klassifisert av = Rchb. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=sentrale og sørlege [[Europa]]}} '''''Ophrys araneola''''' [''O. sphegodes'' ssp. ''araneola''] er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I Tyskland er ''O. araneola'' skildra som ein eigen art,<ref name="Rote List"/> men han er elles helst skildra som ein underart av [[Ophrys sphegodes|''O. sphegodes'']]: ''O. sphegodes'' ssp. ''araneola''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er ''O. araneola'' (tysk namn ''Kleine Spinnen-Ragwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:922434-1 |tittel = PoWO: ''O. sphegodes'' ssp. ''araneola'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] lzuxch9o5tmzjd2j3g2140iu3b9kxp2 0 431432 3664469 2026-08-04T13:27:51Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{DISPLAYTITLE:''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys holoserica subsp. elatior Allondon 26 07 2014 04.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art…» 3664469 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys holoserica subsp. elatior Allondon 26 07 2014 04.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = [[Ophrys holoserica|''O. holosericea'']] | vitskapleg namn = O. holosericea ''ssp.'' elatior | klassifisert av = H.Baumann & Künkele | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=vestlege sentrale [[Europa]]}} '''''Ophrys holoserica'' ssp. ''elatior''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' er skildra som ein underart av [[Ophrys holoserica|''O. holoserica'']].<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' (tysk namn ''Hohe Hummel-Ragwurz'') rekna som svært sjeldan (''Extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77254110-1 |tittel = PoWO: ''O. holosericea'' subsp. ''elatior'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] mfkiqq4vl5apfkof9tw6m2gx0w9yjvj 0 431433 3664479 2026-08-04T14:26:44Z 90sveped 53941 90sveped flytte sida [[Nauru]] til [[Naoero]]: Landet endra namn til Naoero. Det norske utanriksdepartementet har óg endra namnet til Naoero på lista deira over land Noreg har diplomatiske samband med. 3664479 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Naoero]] jwzdhz9yt9zmx9tbwloakid7cciemr8 1 431434 3664481 2026-08-04T14:26:44Z 90sveped 53941 90sveped flytte sida [[Diskusjon:Nauru]] til [[Diskusjon:Naoero]]: Landet endra namn til Naoero. Det norske utanriksdepartementet har óg endra namnet til Naoero på lista deira over land Noreg har diplomatiske samband med. 3664481 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Diskusjon:Naoero]] luq9ggrqpnryxtjf9qpqy6eqdccraz3 0 431435 3664509 2026-08-04T19:12:14Z HerVal7752 105842 Omdirigerer til [[Canica]] 3664509 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Canica]] 007h29rq0q1eea8yqvlwknaz442zi8m 14 431436 3664527 2026-08-05T06:45:31Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Kategori:Nauru]] til [[Kategori:Naoero]] 3664527 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[:Kategori:Naoero]] h3zt3tmqd7sg2y2rkkft8njtg8kcuum 0 431437 3664539 2026-08-05T06:54:41Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Our Airline]] til [[Nauru Airlines]] 3664539 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Nauru Airlines]] 22dkntjboiz85ztu5j2699fgggzkg04 10 431438 3664544 2026-08-05T07:08:45Z Ranveig 39 Frå en: 3664544 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} | akan = background-color: #FFD700; color :inherit; | albanian = background-color: #92ffde; color :inherit; | arabian = background-color: #CDC8B8; color :inherit; | armenian = background-color: #FFFF00; color :inherit; | australian = background-color: #eba9ee; color :inherit; | aztec = background-color: #006641; color: #FFFFFF; | baltic = background-color: #BBDDBB; color :inherit; | bantu = background-color: #bdfdfb; color :inherit; | buddhist = background-color: #FFD068; color :inherit; | canaanite |phoenician = background-color: #800080; color: #FFFFFF; | chinese = background-color: #B10009; color: #FFFFFF; | celtic = background-color: #CE8946; color :inherit; | eblaite = background-color: #00660F; color: #FFFFFF; | edo = background-color: #93C572; color :inherit; | egyptian = background-color: #DECD87; color :inherit; | elamite = background-color: #006629; color: #FFFFFF; | etruscan = background-color: #F7E3CD; color :inherit; | finnish | estonian | finnic = background-color: #0000FF; color: #FFFFFF; | georgian = background-color: #E97500; color :inherit; | greek = background-color: #CEF2E0; color :inherit; | guarani | guaraní | tupi | tupian | tupi-guarani = background-color: #FF73FF; color :inherit; | hindu | hinduism = background-color: #FFC569; color :inherit; | hittite = background-color: #021AF2; color: #FFFFFF; | hurrian = background-color: #4A529A; color: #FFFFFF; | igbo = background-color: #ACE1AF; color :inherit; | inca |incan | andean = background-color: #F3F300; color :inherit; | indo-european |indo european = background-color: #006400; color: #FFFFFF; | indonesian | javanese = background-color: #FF0000; color: #FFFFFF; | inuit = background-color: #FFDD99; color :inherit; | irish = background-color: #90DB90; color :inherit; | jain = background-color: #F5DEB3; color :inherit; | japanese | shinto = background-color: #A12F25; color: #FFFFFF; | kongo = background-color: #D6ACE3; color :inherit; | korean = background-color: #6495ed; color : #FFFFFF; | luwian = background-color: #000369; color: #FFFFFF; | libyco-berber |punic = background-color: #E6A23C; color: #FFFFFF; | mandaean = background-color: #ABABAB; color: #FFFFFF; | manichaean = background-color: #D1A274; color :inherit; | mayan | maya = background-color: #50C578; color :inherit; | meitei = background-color: #330055; color: #FFFFFF; | mesopotamian | assyrian | babylonian | sumerian = background-color: #1A661A; color: #FFFFFF; | muisca = background-color: #FFD500; color :inherit; | neopagan | modern = background-color: #c1c1c1; color :inherit; | norse | germanic = background-color: #D6DBBE; color :inherit; | nubian = background-color: #F0E4AE; color :inherit; | ossetian = background-color: #FFE8D0; color :inherit; | phillippine | philippine = background-color: #F6E396; color :inherit; | polynesian | hawaiian | māori = background-color: #AFEEEE; | roman = background-color: #F0ACAC; color :inherit; | sami | sámi | lapp= background-color: #46B8B1; color :inherit; | sarnaist = background-color: #B60000; color: #FFFFFF; | scythian = background-color: #00C700; color :inherit; | slavic = background-color: #A10000; color: #FFFFFF; | sogdian = background-color: #295A8A; color: #FFFFFF; | taíno | taino = background-color: #FAECC8; color :inherit; | thai = background-color: #FFEDED; color :inherit; | thracian = background-color: #34669C; color: #FFFFFF; | turkic = background-color: #00ABC2; color :inherit; | ugaritic = background-color: #006461; color: #FFFFFF; | urartian = background-color: #0057AF; color: #FFFFFF; | vietnamese = background-color: #FF6060; color :inherit; | vodou | voodoo |haitian = background-color: #BFEAF9; color :inherit; | welsh = background-color: #B30024; color: #FFFFFF; | yazidi = background-color: #FF8E1C; color :inherit; | yoruba = background-color: #93C572; color :inherit; | zoroastrian = background-color: #990955; color: #FFFFFF; | = | #default = unrecognised }}<noinclude> {{documentation|content={{Infobox deity/color/doc}} This sub-template is used to determine the section coloring in {{t|Infobox deity}}. [[Category:Color templates]] }} </noinclude> dgnbwytrgeyztlr8nkxb7ft36ivk5jq 3664545 3664544 2026-08-05T07:10:09Z Ranveig 39 Frå en: 3664545 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Deity type and color style !<nowiki>|type = Input</nowiki> !Color style output !Sidebar matching? !Footer matching? |- |Akan |style="background-color:#FFD700;color:inherit;" | '''#FFD700''' |— |{{Tick}} [[Template:Akan topics|Yes]] |- |Albanian |style="background-color:#92FFDE;color:inherit;" | '''#92FFDE''' |— |— |- |Arabian |style="background-color:#CDC8B8;color:inherit;" | '''#CDC8B8''' |{{tick}} [[Template:Pre-Islamic Arabian deities|Yes]] |— |- |Armenian |style="background-color:#FFFF00;color:inherit;" | '''#FFFF00''' |— |— |- |Australian |style="background-color:#EBA9EE;color:inherit;"|'''#EBA9EE''' |— |— |- |Aztec |style="background-color:#00A86B; color: #FFFFFF;" | '''#00A86B''' |— |{{Tick}} [[Template:Aztec mythology|Yes]] |- |Baltic |style="background-color:#BBDDBB;color:inherit;" | '''#BBDDBB''' |{{Tick}} [[Template:baltic religion|Yes]] |— |- |Bantu |style="background-color:#BDFDFB;color:inherit;" | '''#BDFDFB''' |— |{{Tick}} [[Template:Bantu|Yes]] |- |Buddhist |style="background-color:#FFD068;color:inherit;" | '''#FFD068''' |{{Tick}} [[Template:Buddhism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Buddhism topics|Yes]] |- |Canaanite, Phoenician |style="background-color:#800080; color: #FFFFFF;" | '''#800080''' |— |{{Xmark}} [[Template:Middle Eastern mythology|No]] |- |Celtic |style="background-color:#CE8946; color: #FFFFFF;" | '''#CE8946''' |{{Xmark}} [[Template:Celtic mythology|No]] |{{Xmark}} [[Template:Celtic mythology topics|No]] |- |Chinese |style="background-color:#C04851; color: #FFFFFF;" | '''#C04851''' |{{Tick}} [[Template:Chinese folk religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Chinese mythology|Yes]] |- |Eblaite |style="background-color:#008113; color: #FFFFFF;" | '''#008113''' |— |— |- |Edo |style="background-color:#93C572;color:inherit;" | '''#93C572''' |— |— |- |Egyptian |style="background-color:#DECD87;color:inherit;" | '''#DECD87''' |{{Tick}} [[Template:Ancient Egyptian religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Ancient Egyptian religion footer|Yes]] |- |Elamite |style="background-color:#159E4F; color: #FFFFFF;" | '''#159E4F''' |— |— |- |Etruscan |style="background-color:#F7E3CD;color:inherit;" | '''#F7E3CD''' |— |— |- |Finnish, Finnic, Estonian |style="background-color:#0000FF; color: #FFFFFF;" | '''#0000FF''' |— |— |- |Georgian |style="background-color:#E97500;color:inherit;" | '''#E97500''' |— |{{Xmark}} [[Template:Georgian mythology|No]] |- |Greek |style="background-color:#CEF2E0;color:inherit;" | '''#CEF2E0''' | *{{Tick}} [[Template:Greek mythology sidebar|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (nymphs)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (personifications)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (primordial)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (Titans)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (water)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek underworld|Yes]] | *{{Tick}} [[Template:Ancient Greek religion and mythology|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek mythology (deities)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Gigantes|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Twelve Olympians|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Muses|Yes]] |- |Guarani, Tupian |style="background-color:#FF73FF;color:inherit;" | '''#FF73FF''' |— |— |- |Hindu |style="background-color:#FFC569;color:inherit;" | '''#FFC569''' |{{Tick}} [[template:Hinduism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Hindudharma|Yes]] |- |Hittite |style="background-color:#021AF2; color: #FFFFFF;" | '''#021AF2''' |— |— |- |Hurrian |style="background-color:#4B539C; color: #FFFFFF;" | '''#4B539C''' |— |{{Tick}} [[Template:Hurrian mythology|Yes]] |- |Igbo |style="background-color:#ACE1AF;color:inherit;" | '''#ACE1AF''' |{{Tick}} [[Template:Odinani sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Odinala|Yes]] |- |Inca, Incan, Andean |style="background-color:#F3F300;color:inherit;"| '''#F3F300''' |— |— |- |Indo-European |style="background-color:#006400; color: #FFFFFF;" | '''#006400''' |— |{{Tick}} [[Template:Proto Indo European mythology|Yes]] |- |Indonesian, Javanese |style="background-color:#FF0000; color: #FFFFFF;" | '''#FF0000''' |{{Xmark}} [[Template:Indonesian mythology and folklore|No]] |{{Xmark}} [[Template:Mythology of Indonesia|No]] |- |Inuit |style="background-color:#FFDD99;color:inherit;" | '''#FFDD99''' |— |{{Tick}} [[Template:Inuit religion|Yes]] |- |Irish |style="background-color:#90DB90;color:inherit;" | '''#90DB90''' |— | *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (mythological)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (Fenian)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (Ulster)|Yes]] |- |Jain |style="background-color:#F5DEB3;color:inherit;" | '''#F5DEB3''' |{{Tick}} [[Template:Jainism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Jainism topics|Yes]] |- |Japanese, Shinto |style="background-color:#A12F25; color: #FFFFFF;" | '''#A12F25''' | {{Tick}} [[Template:Shinto|Yes]] |— |- |Kongo |style="background-color:#E1BAE7;color:inherit;" | '''#E1BAE7''' |{{Tick}} [[Template:Kongo religion sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Kongo religion footer|Yes]] |- |Korean |style="background-color:#6495ED;color:#FFFFFF;" | '''#6495ED''' |— |— |- |Libyco-Berber, Punic |style="background-color:#E6A23C;color:#FFFFFF;" | '''#E6A23C''' |{{Tick}} [[Template:Libyco-Berber religion|Yes]] |— |- |Luwian |style="background-color:#000369;color: #FFFFFF;" | '''#000369''' |— |— |- |Mandaean |style="background-color:#ABABAB; color: #FFFFFF;" | '''#ABABAB''' |{{Xmark}} [[Template:Mandaeism|No]] |{{Xmark}} [[Template:Mandaeism footer|No]] |- |Manichaean |style="background-color:#D1A274;color:inherit;" | '''#D1A274''' |{{Tick}} [[Template:Manichaeism sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Manichaeism footer|Yes]] |- |Mayan, Maya |style="background-color:#50C578; color: #FFFFFF;" | '''#50C578''' |{{Tick}} [[Template:Maya religion|Yes]] |— |- |Meitei |style="background-color:#330055; color: #F0FACF;" | '''#330055''' |— |{{Tick}} [[Template:Meitei Myth footer|Yes]] |- |Mesopotamian, Assyrian, Babylonian, Sumerian |style="background-color:#228b22; color: #FFFFFF;" | '''#228B22''' |{{Tick}} [[Template:Mesopotamian myth|Yes]] |{{Xmark}} [[Template:Middle Eastern mythology|No]] |- |Muisca |style="background-color:#FFD500;color:inherit;" | '''#FFD500''' |— |{{Tick}} [[Template:Muisca navbox|Yes]] |- |Neopagan, Modern |style="background-color:#C1C1C1;color:inherit;" | '''#C1C1C1''' |— |{{Tick}} [[Template:Neopaganism|Yes]] |- |Norse, Germanic |style="background-color:#D6DBBE;color:inherit;" | '''#D6DBBE''' |— | *{{Tick}} [[Template:Norse paganism footer|Yes]] *{{Xmark}} [[Template:Anglo-Saxon paganism|No]] *{{Xmark}} [[Template:Germanic mythology|No]] |- |Nubian |style="background-color:#F0E4AE;color:inherit;" | '''#F0E4AE''' |{{Tick}} [[Template:Kushite religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Kushite religion footer|Yes]] |- |Ossetian |style="background-color:#FFE8D0;color:inherit;" | '''#FFE8D0''' |— |— |- |Phillippine |style="background-color:#F6E396;color:inherit;" | '''#F6E396''' |{{Xmark}} [[Template:Philippine mythology sidebar|No]] |{{Xmark}} [[Template:Philippine mythology|No]] |- |Polynesian, Hawaiian, Māori |style="background-color:#AFEEEE;color:inherit;" | '''#AFEEEE''' |— |{{Tick}} [[Template:Polynesian mythology|Yes]] |- |Roman |style="background-color:#F0ACAC;color:inherit;" | '''#F0ACAC''' | *{{Tick}} [[Template:Ancient Roman religion sidebar|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Priesthoods of ancient Rome|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Roman religion|Yes]] |- |Sarnaist |style="background-color:#B60000; color: #FFFFFF;" | '''#B60000''' |— |— |- |Scythian |style="background-color:#00C700;color:inherit;" | '''#00C700''' |— |— |- |Sami, Sámi, Lapp |style="background-color:#46B8B1;color:inherit;" | '''#46B8B1''' |— |— |- |Slavic |style="background-color:#CD0000; color: #FFFFFF;" | '''#CD0000''' |— |{{Tick}} [[Template:Slavic mythology|Yes]] |- | Sogdian |style="background-color:#295A8A; color: #FFFFFF;" | '''#295A8A''' |— |— |- | Taíno, Taino |style="background-color:#FAECC8;color:inherit;" | '''#FAECC8''' |— |— |- | Thracian |style="background-color:#34669C; color: #FFFFFF;" | '''#34669C''' |— |— |- | Thai |style="background-color:#FFEDED;color:inherit;" | '''#FFEDED''' |— |— |- |Turkic |style="background-color:#00ABC2; color: #FFFFFF;" | '''#00ABC2''' |{{Tick}} [[Template:Turkic mythology|Yes]] |— |- |Ugaritic |style="background-color:#00817d; color: #FFFFFF;" | '''#00817D''' |— |— |- |Urartian |style="background-color:#0057AF; color: #FFFFFF;" | '''#0057AF''' |— |— |- |Vietnamese |style="background-color:#FF6060;color:inherit;" | '''#FF6060''' |— |— |- |Vodou, Voodoo, Haitian |style="background-color:#BFEAF9;color:inherit;" | '''#BFEAF9''' |— |{{Tick}} [[Template:Afro-American Religions|Yes]] |- |Welsh |style="background-color: #B30024; color: #FFFFFF;" | '''#B30024''' |— |{{Xmark}} [[Template:Welsh mythology|No]] |- |Yazidi |style="background-color: #FF8E1C;color:inherit;" | '''#FF8E1C''' |{{Xmark}} [[Template:Yazidis|No]] |— |- |Yoruba |style="background-color:#93C572;color:inherit;" | '''#93C572''' |{{Tick}} [[Template:Orisa-Ifá sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Orisa-Ifá|Yes]] |- |Zoroastrian |style="background-color:#990955; color: #FFFFFF;" | '''#990955''' |{{Tick}} [[Template:Zoroastrianism sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Zoroastrianism|Yes]] |- |} nb9xtqj33nj3pcxn3u8e6xrshn7n11i 3664546 3664545 2026-08-05T07:10:49Z Ranveig 39 3664546 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+Farge for ulike tradisjonar !<nowiki>|type = Input</nowiki> !Color style output !Sidebar matching? !Footer matching? |- |Akan |style="background-color:#FFD700;color:inherit;" | '''#FFD700''' |— |{{Tick}} [[Template:Akan topics|Yes]] |- |Albanian |style="background-color:#92FFDE;color:inherit;" | '''#92FFDE''' |— |— |- |Arabian |style="background-color:#CDC8B8;color:inherit;" | '''#CDC8B8''' |{{tick}} [[Template:Pre-Islamic Arabian deities|Yes]] |— |- |Armenian |style="background-color:#FFFF00;color:inherit;" | '''#FFFF00''' |— |— |- |Australian |style="background-color:#EBA9EE;color:inherit;"|'''#EBA9EE''' |— |— |- |Aztec |style="background-color:#00A86B; color: #FFFFFF;" | '''#00A86B''' |— |{{Tick}} [[Template:Aztec mythology|Yes]] |- |Baltic |style="background-color:#BBDDBB;color:inherit;" | '''#BBDDBB''' |{{Tick}} [[Template:baltic religion|Yes]] |— |- |Bantu |style="background-color:#BDFDFB;color:inherit;" | '''#BDFDFB''' |— |{{Tick}} [[Template:Bantu|Yes]] |- |Buddhist |style="background-color:#FFD068;color:inherit;" | '''#FFD068''' |{{Tick}} [[Template:Buddhism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Buddhism topics|Yes]] |- |Canaanite, Phoenician |style="background-color:#800080; color: #FFFFFF;" | '''#800080''' |— |{{Xmark}} [[Template:Middle Eastern mythology|No]] |- |Celtic |style="background-color:#CE8946; color: #FFFFFF;" | '''#CE8946''' |{{Xmark}} [[Template:Celtic mythology|No]] |{{Xmark}} [[Template:Celtic mythology topics|No]] |- |Chinese |style="background-color:#C04851; color: #FFFFFF;" | '''#C04851''' |{{Tick}} [[Template:Chinese folk religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Chinese mythology|Yes]] |- |Eblaite |style="background-color:#008113; color: #FFFFFF;" | '''#008113''' |— |— |- |Edo |style="background-color:#93C572;color:inherit;" | '''#93C572''' |— |— |- |Egyptian |style="background-color:#DECD87;color:inherit;" | '''#DECD87''' |{{Tick}} [[Template:Ancient Egyptian religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Ancient Egyptian religion footer|Yes]] |- |Elamite |style="background-color:#159E4F; color: #FFFFFF;" | '''#159E4F''' |— |— |- |Etruscan |style="background-color:#F7E3CD;color:inherit;" | '''#F7E3CD''' |— |— |- |Finnish, Finnic, Estonian |style="background-color:#0000FF; color: #FFFFFF;" | '''#0000FF''' |— |— |- |Georgian |style="background-color:#E97500;color:inherit;" | '''#E97500''' |— |{{Xmark}} [[Template:Georgian mythology|No]] |- |Greek |style="background-color:#CEF2E0;color:inherit;" | '''#CEF2E0''' | *{{Tick}} [[Template:Greek mythology sidebar|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (nymphs)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (personifications)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (primordial)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (Titans)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek deities (water)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek underworld|Yes]] | *{{Tick}} [[Template:Ancient Greek religion and mythology|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Greek mythology (deities)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Gigantes|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Twelve Olympians|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Muses|Yes]] |- |Guarani, Tupian |style="background-color:#FF73FF;color:inherit;" | '''#FF73FF''' |— |— |- |Hindu |style="background-color:#FFC569;color:inherit;" | '''#FFC569''' |{{Tick}} [[template:Hinduism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Hindudharma|Yes]] |- |Hittite |style="background-color:#021AF2; color: #FFFFFF;" | '''#021AF2''' |— |— |- |Hurrian |style="background-color:#4B539C; color: #FFFFFF;" | '''#4B539C''' |— |{{Tick}} [[Template:Hurrian mythology|Yes]] |- |Igbo |style="background-color:#ACE1AF;color:inherit;" | '''#ACE1AF''' |{{Tick}} [[Template:Odinani sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Odinala|Yes]] |- |Inca, Incan, Andean |style="background-color:#F3F300;color:inherit;"| '''#F3F300''' |— |— |- |Indo-European |style="background-color:#006400; color: #FFFFFF;" | '''#006400''' |— |{{Tick}} [[Template:Proto Indo European mythology|Yes]] |- |Indonesian, Javanese |style="background-color:#FF0000; color: #FFFFFF;" | '''#FF0000''' |{{Xmark}} [[Template:Indonesian mythology and folklore|No]] |{{Xmark}} [[Template:Mythology of Indonesia|No]] |- |Inuit |style="background-color:#FFDD99;color:inherit;" | '''#FFDD99''' |— |{{Tick}} [[Template:Inuit religion|Yes]] |- |Irish |style="background-color:#90DB90;color:inherit;" | '''#90DB90''' |— | *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (mythological)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (Fenian)|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Irish mythology (Ulster)|Yes]] |- |Jain |style="background-color:#F5DEB3;color:inherit;" | '''#F5DEB3''' |{{Tick}} [[Template:Jainism|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Jainism topics|Yes]] |- |Japanese, Shinto |style="background-color:#A12F25; color: #FFFFFF;" | '''#A12F25''' | {{Tick}} [[Template:Shinto|Yes]] |— |- |Kongo |style="background-color:#E1BAE7;color:inherit;" | '''#E1BAE7''' |{{Tick}} [[Template:Kongo religion sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Kongo religion footer|Yes]] |- |Korean |style="background-color:#6495ED;color:#FFFFFF;" | '''#6495ED''' |— |— |- |Libyco-Berber, Punic |style="background-color:#E6A23C;color:#FFFFFF;" | '''#E6A23C''' |{{Tick}} [[Template:Libyco-Berber religion|Yes]] |— |- |Luwian |style="background-color:#000369;color: #FFFFFF;" | '''#000369''' |— |— |- |Mandaean |style="background-color:#ABABAB; color: #FFFFFF;" | '''#ABABAB''' |{{Xmark}} [[Template:Mandaeism|No]] |{{Xmark}} [[Template:Mandaeism footer|No]] |- |Manichaean |style="background-color:#D1A274;color:inherit;" | '''#D1A274''' |{{Tick}} [[Template:Manichaeism sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Manichaeism footer|Yes]] |- |Mayan, Maya |style="background-color:#50C578; color: #FFFFFF;" | '''#50C578''' |{{Tick}} [[Template:Maya religion|Yes]] |— |- |Meitei |style="background-color:#330055; color: #F0FACF;" | '''#330055''' |— |{{Tick}} [[Template:Meitei Myth footer|Yes]] |- |Mesopotamian, Assyrian, Babylonian, Sumerian |style="background-color:#228b22; color: #FFFFFF;" | '''#228B22''' |{{Tick}} [[Template:Mesopotamian myth|Yes]] |{{Xmark}} [[Template:Middle Eastern mythology|No]] |- |Muisca |style="background-color:#FFD500;color:inherit;" | '''#FFD500''' |— |{{Tick}} [[Template:Muisca navbox|Yes]] |- |Neopagan, Modern |style="background-color:#C1C1C1;color:inherit;" | '''#C1C1C1''' |— |{{Tick}} [[Template:Neopaganism|Yes]] |- |Norse, Germanic |style="background-color:#D6DBBE;color:inherit;" | '''#D6DBBE''' |— | *{{Tick}} [[Template:Norse paganism footer|Yes]] *{{Xmark}} [[Template:Anglo-Saxon paganism|No]] *{{Xmark}} [[Template:Germanic mythology|No]] |- |Nubian |style="background-color:#F0E4AE;color:inherit;" | '''#F0E4AE''' |{{Tick}} [[Template:Kushite religion|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Kushite religion footer|Yes]] |- |Ossetian |style="background-color:#FFE8D0;color:inherit;" | '''#FFE8D0''' |— |— |- |Phillippine |style="background-color:#F6E396;color:inherit;" | '''#F6E396''' |{{Xmark}} [[Template:Philippine mythology sidebar|No]] |{{Xmark}} [[Template:Philippine mythology|No]] |- |Polynesian, Hawaiian, Māori |style="background-color:#AFEEEE;color:inherit;" | '''#AFEEEE''' |— |{{Tick}} [[Template:Polynesian mythology|Yes]] |- |Roman |style="background-color:#F0ACAC;color:inherit;" | '''#F0ACAC''' | *{{Tick}} [[Template:Ancient Roman religion sidebar|Yes]] *{{Tick}} [[Template:Priesthoods of ancient Rome|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Roman religion|Yes]] |- |Sarnaist |style="background-color:#B60000; color: #FFFFFF;" | '''#B60000''' |— |— |- |Scythian |style="background-color:#00C700;color:inherit;" | '''#00C700''' |— |— |- |Sami, Sámi, Lapp |style="background-color:#46B8B1;color:inherit;" | '''#46B8B1''' |— |— |- |Slavic |style="background-color:#CD0000; color: #FFFFFF;" | '''#CD0000''' |— |{{Tick}} [[Template:Slavic mythology|Yes]] |- | Sogdian |style="background-color:#295A8A; color: #FFFFFF;" | '''#295A8A''' |— |— |- | Taíno, Taino |style="background-color:#FAECC8;color:inherit;" | '''#FAECC8''' |— |— |- | Thracian |style="background-color:#34669C; color: #FFFFFF;" | '''#34669C''' |— |— |- | Thai |style="background-color:#FFEDED;color:inherit;" | '''#FFEDED''' |— |— |- |Turkic |style="background-color:#00ABC2; color: #FFFFFF;" | '''#00ABC2''' |{{Tick}} [[Template:Turkic mythology|Yes]] |— |- |Ugaritic |style="background-color:#00817d; color: #FFFFFF;" | '''#00817D''' |— |— |- |Urartian |style="background-color:#0057AF; color: #FFFFFF;" | '''#0057AF''' |— |— |- |Vietnamese |style="background-color:#FF6060;color:inherit;" | '''#FF6060''' |— |— |- |Vodou, Voodoo, Haitian |style="background-color:#BFEAF9;color:inherit;" | '''#BFEAF9''' |— |{{Tick}} [[Template:Afro-American Religions|Yes]] |- |Welsh |style="background-color: #B30024; color: #FFFFFF;" | '''#B30024''' |— |{{Xmark}} [[Template:Welsh mythology|No]] |- |Yazidi |style="background-color: #FF8E1C;color:inherit;" | '''#FF8E1C''' |{{Xmark}} [[Template:Yazidis|No]] |— |- |Yoruba |style="background-color:#93C572;color:inherit;" | '''#93C572''' |{{Tick}} [[Template:Orisa-Ifá sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Orisa-Ifá|Yes]] |- |Zoroastrian |style="background-color:#990955; color: #FFFFFF;" | '''#990955''' |{{Tick}} [[Template:Zoroastrianism sidebar|Yes]] |{{Tick}} [[Template:Zoroastrianism|Yes]] |- |} kq5ynyc2m8fwqqr79coe262nsnzs817 0 431439 3664555 2026-08-05T08:29:42Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis pallens'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis pallens Deutschland 006.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. pallens | vitskapleg namn = Orchis pallens | klassifisert av = L…» 3664555 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis pallens'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis pallens Deutschland 006.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. pallens | vitskapleg namn = Orchis pallens | klassifisert av = L. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = Europa, vestlege Asia}} '''''Orchis pallens''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark og heilt vest i Asia.<ref name="powo"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Affen-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''storczyk blady'') rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648951-1 |tittel = PoWO: Orchis pallens |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-blady/ |tittel = Storczyk blady |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] 0lgb91l9ie5rv2lns1ymk8ovcoyq9ij 10 431440 3664568 2026-08-05T09:13:28Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Mal:Landdata Nauru]] til [[Mal:Landdata Naoero]] 3664568 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Mal:Landdata Naoero]] cq1uy5mfrwo1cqkh2upm75i1fdue2x5 0 431441 3664576 2026-08-05T10:25:18Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. fornicata | vitskapleg namn = Platanthera for…» 3664576 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. fornicata | vitskapleg namn = Platanthera fornicata | klassifisert av = (Bab.) Buttler | habitat=skog, eng}} '''''Platanthera fornicata''''' er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien). == Systematikk == Inndelinga i artar innanfor nattfiolslekta har vore mykje diskutert.<ref name="Tyteca"/><ref name="Durka"/> Dei fleste klassifiseringar opererer med to artar i nordlege og sentrale Europa, [[nattfiol|''P.&nbsp;bifolia'']] og [[grov nattfiol|''P.&nbsp;chlorantha'']]. I somme klassifiseringar blir ikkje-hybride planter med mellomliggande karakterar rekna som ein eigen art, ''P.&nbsp;fornicata'', medan andre reknar desse plantene for å høyre til underarten [[heinattfiol|''P. bifolia'' subsp. ''bifolia'']] av nattfiol.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er arten (tysk namn ''Weiße Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77154734-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera fornicata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Tyteca">{{Artikkelkjelde | forfattar= Daniel Tyteca and Fabiana Esposito | utgjevingsår= 2018 | tittel= Recent proposals in ''Platanthera'' (''Orchidaceae'') systematics in Western Europe, with focus on intermediate looking plants | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=50 | nummer=2–4 | side=393–408 | url=https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Tyteca/publication/342515864_Recent_proposals_in_Platanthera_Orchidaceae_systematics_in_Western_Europe_with_focus_on_intermediate_looking_plants/links/6206373087866404a15f8274/Recent-proposals-in-Platanthera-Orchidaceae-systematics-in-Western-Europe-with-focus-on-intermediate-looking-plants.pdf | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Durka">{{Artikkelkjelde | forfattar= Walter Durka, Angelika Baum, Stefan G. Michalski, Heinz Baum | utgjevingsår= 2016 | utgjevar=Springer Nature | tittel= Darwin’s legacy in ''Platanthera'': are there more than two species in the ''Platanthera bifolia''/''chlorantha'' group? | publikasjon= Plant Systematics and Evolution | bind=303 | nummer=3 | side=419–431 | url=https://www.ufz.de/export/data/global/127742_Durka_etal_2017.pdf | doi=10.1007/s00606-016-1381-8 | issn=1615-6110 | kommentar= }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] hh70tf0n9t2kgmcupytr21emw7mybln 0 431442 3664579 2026-08-05T11:15:11Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{DISPLAYTITLE:''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = '''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis'' | status = | status_noreg = | filnamn = | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = Pseu…» 3664579 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = '''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis'' | status = | status_noreg = | filnamn = | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = [[Pseudorchis albida|P. albida]] | vitskapleg namn = Pseudorchis albida ''ssp.'' tricuspis | klassifisert av = (Beck) E.Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark }} '''''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho finst ikkje i Noreg. == Systematikk == I somme klassifiseringar blir denne planta rekna som ein underart av [[kvitkurle]]. Underarten er ikkje akseptert av ''Plants of the World Online'', som reknar namnet for å vere eit synomym for kvitkurle.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er underarten (tysk namn ''Dreizipflige Weißzunge'') rekna som ekstremt sjeldan (''Extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1015584-1 |tittel = PoWO: ''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] rtxsjj9c27jqcp3yif75it5645par3b 3664580 3664579 2026-08-05T11:19:21Z TU-nor 12071 3664580 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = '''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis'' | status = | status_noreg = | filnamn = | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = [[Pseudorchis albida|P. albida]] | vitskapleg namn = Pseudorchis albida ''ssp.'' tricuspis | klassifisert av = (Beck) E.Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark }} '''''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho finst ikkje i Noreg. == Systematikk == I somme klassifiseringar blir denne planta rekna som ein underart av [[kvitkurle]]. Underarten er ikkje akseptert av ''Plants of the World Online'', som reknar namnet for å vere eit synomym for kvitkurle.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er underarten (tysk namn ''Dreizipflige Weißzunge'') rekna som ekstremt sjeldan (''Extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1015584-1 |tittel = PoWO: ''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] 02mwey4haporjoeuhoabozkl1e4b4ja