Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon Undertekstar Undertekstdiskusjon Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 349 3664713 3005828 2026-08-05T20:44:35Z HerVal7752 105842 /* Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar */ Nauru -> Naoero 3664713 wikitext text/x-wiki '''31. januar''' er den 31. dagen i den [[gregoriansk kalender|gregorianske kalenderen]]. Det er 334 dagar att av året (335 under [[skotår]]). == Merkedag == === Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar === {| |- |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:flag of Nauru.svg|100px|Det nauriske flagget]]</div> |Nasjonaldag i '''[[Naoero]]''' |} === Religiøs helgedag === {{dato helgedagar}} === Namnedag === {{dato namnedagar}} == Hendingar == === Utlandet === * [[314]]: [[Pave Sylvester I]] blei innsett etter Miltiades. * [[1504]]: [[Frankrike]] avstod [[Napoli]] til [[Aragon]]. * [[1876]]: [[USA]] gav ordre om at all [[indianarar]] skulle flytta inn i [[reservat]]. * [[1968]]: [[Nauru]] fekk sjølvstende frå Australia. === Noreg === ** [[1977]]: [[Fiskefartøy|Fiskefartøyet]] «Tulipan» forsvann utanfor [[Finnmark]]. Fem menneske omkom. == Fødde == [[Fil:Koningin Beatrix in venster 1986.jpg|mini|Den nederlandsk dronninga Beatrix vart fødd i 1938]] {{fødde}} * 1512: [[Henrik I av Portugal]], portugisisk konge * 1686: [[Hans Egede]], norsk prest og grønlandsmisjonær * 1797: [[Franz Schubert]], austerriksk komponist * 1902: [[Alva Myrdal]], svensk politikar, diplomat og Nobels fredsprisvinnar * 1915: [[Andreas Cappelen]], norsk poltikar * 1923: [[Norman Mailer]], amerikansk forfattar * 1934: [[Kenzaburō Ōe]], japansk forfattar * 1938: [[Beatrix av Nederland|Beatrix]], nederlandsk monark * 1968: [[May-Helen Molvær Grimstad]], norsk politikar == Døde == {{døde}} * 1580: Kong [[Henrik I av Portugal]] * 1606: [[Guy Fawkes]], avretta for [[Krutsamansverjinga|Krutkomplottet]] * 1632: [[Jost Bürgi]], sveitsisk ur- og instrumentmakar og matematikar * 1729: [[Jacob Roggeveen]], nederlandsk oppdagar * 1828: [[Aleksandros Ypsilantis]], gresk sjølvstendeforkjempar * 1956: [[A.A. Milne]], britisk forfattar (skaparen av [[Ole Brumm]]) * 1963: [[Åsmund Sveen]], norsk forfattar * 1971: [[Gunnar Jahn]], norsk økonom og politikar * 1973: [[Ragnar Frisch]], norsk økonom * 1976: [[Evert Taube]], svensk visesongar {{januar|31}} daa4blc3b6j2ogcoo8vrjloaym8p2dz 0 423 3664714 3595192 2026-08-05T20:45:33Z HerVal7752 105842 /* Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar */ Kviterussland -> Belarus 3664714 wikitext text/x-wiki '''3. juli''' er den 184. dagen i den [[gregoriansk kalender|gregorianske kalenderen]] (185. under skotår). Det er 181 dagar att av året. == Merkedag == === Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar === {| |- |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:Flag of Belarus.svg|100px|Det kviterussiske flagget]]</div> |Nasjonaldag i '''[[Belarus]]''', feiring av at [[den raude arméen]] jaga ut tyske styrkar frå [[Minsk]] i [[1944]] |} === Religiøs helgedag === {{dato helgedagar}} === Namnedag === {{dato namnedagar}} ==== Helgendag i [[den katolske kyrkja]] ==== * Minnedag for [[apostelen Thomas]] == Hendingar == === Utlandet === * [[1844]]: Det siste paret av [[geirfugl]]ar blei drepe. === Noreg === * [[1767]]: «Kongelig allene privilegerede Trondheims Adresse-Contoirs Efterretninger», i dag [[Adresseavisen]], kom ut. Avisa er den eldste i Noreg som framleis kjem ut. * [[1948]]: [[Stortinget]] sa ja til [[Marshall-hjelpa]]. * [[1960]]: [[Tromsøbrua]] vart opna av statsminister [[Einar Gerhardsen]]. == Fødde == {{fødde}} * [[1816]]: [[Johan Sverdrup]], norsk politikar * [[1854]]: [[Hans Saakvitne]], bonde og politikar * [[1854]]: [[Leoš Janáček]], tsjekkisk komponist * [[1883]]: [[Franz Kafka]], tsjekkisk forfattar * [[1952]]: [[Torvald Sund]], forfattar * [[1971]]: [[Julian Assange]], australsk aktivist == Døde == {{døde}} * [[1871]]: [[Carl Andreas Fougstad]], norsk embetsmann og politikar * [[1904]]: [[Theodor Herzl]], ungarsk sionist * [[1959]]: [[Johan Bojer]], norsk forfattar * [[1971]]: [[Jim Morrison]], USA-amerikansk songar * [[2008]]: [[Harald Heide-Steen jr.]], norsk skodespelar {{juli| 3}} 8chv5uh8z8aouae8mz30ah7t1dyk0ri 0 609 3664716 3393185 2026-08-05T20:47:08Z HerVal7752 105842 /* Merkedag */ Swaziland -> Eswatini 3664716 wikitext text/x-wiki '''6. september''' er den 249. dagen i den [[gregoriansk kalender|gregorianske kalenderen]] (250. under skotår). Det er 116 dagar att av året. == Merkedag == === Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar === {| |- |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:Flag of Bulgaria.svg|100px|Det bulgarske flagget.]]</div> |Samlingsdag i '''[[Bulgaria]]''' |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:Flag of Pakistan.svg|100px|Det pakistanske flagget.]]</div> |Forsvarsdag i '''[[Pakistan]]''' |- |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:Flag of Eswatini.svg|100px|Det swaziske flagget.]]</div> |[[Sjølvstende]]dag i '''[[Eswatini]]''' |} === Religiøs helgedag === {{dato helgedagar}} ==== Helgendag i [[den katolske kyrkja]] ==== * Den heilage [[Eskil av Lund]] === Namnedag === {{dato namnedagar}} == Hendingar == === Utlandet === * [[1492]]: [[Christofer Columbus]] forlét [[Kanariøyane]] på si første reise vestover. * [[1522]]: «Vittoria», skipet som utførte den første [[jordomsegling]]a, kom tilbake til [[Spania]]. Kapteinen [[Ferdinand Magellan]] var blitt drepen på [[Filippinane]]. * [[1948]]: [[Juliana av Nederland]] blei dronning * [[1965]]: [[Den andre indo-pakistanske krigen]]. Indiske styrkar kryssa den pakistanske grensa i [[Kashmir]] etter pakistanske åtak («Operation Grand Slam»). * [[1968]]: [[Swaziland]] fekk sjølvstende. * [[1991]]: [[Sovjetunionen]] godkjende sjølvstendet til dei baltiske statane [[Estland]], [[Latvia]] og [[Litauen]]. === Noreg === * == Fødde == [[Fil:Roger Waters, San Jose, 20170607.jpg|mini|Roger Waters vart fødd i 1944]] {{fødde}} * [[1666]]: Tsar [[Ivan V av Russland]] * [[1729]]: [[Moses Mendelssohn]], [[Tyskland|tysk]]-[[jødar|jødisk]] [[filosofar|filosof]] og opplysningsmann. * [[1766]]: [[John Dalton]], britisk kjemikar og fysikar * [[1860]]: [[Jane Addams]], amerikansk sosialarbeidar og nobelprisvinnar * [[1879]]: [[Johan Nygaardsvold]], norsk politikar og statsminister * [[1906]]: [[Luis Federico Leloir]], argentinsk biokjemikar og nobelprisvinnar * [[1915]]: [[Franz-Josef Strauss]], tysk politikar * [[1928]]: [[Robert M. Pirsig]], amerikansk forfattar * [[1939]]: [[Susumu Tonegawa]], japanesk molekylærbiolog og nobelprisvinnar * [[1943]]: [[Roger Waters]], britisk musikar, bassist i [[Pink Floyd]] * [[1961]]: [[Pål Waaktaar]], norsk musikar, kjend frå [[A-ha]] == Døde == [[Fil:Bauta over Per Sivle på Strømsgodset kirkegård i Drammen.jpg|mini|upright|Bauta over Per Sivle på Strømsgodset kirkegård i Drammen]] {{døde}} * [[972]]: [[Pave Johannes XIII]] * [[1511]]: [[Ashikaga Yoshizumi]], japansk shogun * [[1701]]: Kong [[Jakob II av England]] * [[1887]]: [[Heinrich E. Schirmer]], tysk arkitekt * [[1904]]: [[Per Sivle]], norsk forfattar * [[1907]]: [[Sully Prudhomme]], fransk forfattar og nobelprisvinnar * [[1998]]: [[Akira Kurosawa]], japansk filmregissør * [[2007]]: [[Luciano Pavarotti]], italiensk songar {{september| 6}} 71on8hw58m9fo1ofuc27ywt099f0n7m 0 626 3664715 2982197 2026-08-05T20:46:26Z HerVal7752 105842 Republikken Makedonia -> Nord-Makedonia 3664715 wikitext text/x-wiki '''2. august''' er den 214. dagen i den [[gregoriansk kalender|gregorianske kalenderen]] (215. under skotår). Det er 151 dagar att av året. == Merkedag == === Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar === {| |- |<div style="float:left; margin: 0px 0px 15px 15px; border: 1px solid #333333">[[Fil:Flag of the Republic of Macedonia.svg|100px|Det makedonske flagget]]</div> |Nasjonaldag i '''[[Nord-Makedonia]]''' |} === Religiøs helgedag === {{dato helgedagar}} === Primstaven === === Namnedag === {{dato namnedagar}} == Hendingar == === Utlandet === * [[-338|338 f.Kr.]]: [[Slaget ved Chaironea]]. [[Filip II av Makedonia]] og hans allierte slo styrkane til dei greske bystatane [[Aten]] og [[Thíva|Theben (Thíva)]], og vann slik makedonsk herredøme over [[Hellas]] og [[Egearhavet]]. * [[1776]]: Delegatane ved [[Den kontinentale kongressen]] tok til å skriva under på [[den amerikanske sjølvstendeerklæringa]]. * [[1869]]: [[Det japanske klassesystemet]] (Shinōkōshō) som delte samfunnet inn i [[samurai]]ar, [[bonde|bønder]], [[handverkar]]ar og [[handel]]smenn blei avskaffa som del av [[meiji-restaurasjonen]]. (Tradisjonell japansk dato: 25. juni) * [[1934]]: [[Adolf Hitler]] blei tysk ''Führer'', og blei gjennom dette også [[statsoverhovud]] som [[tyske kanslarar|rikskanslar]]. * [[1858]]: Gjennom ei avgjerd i det britiske parlamentet vart [[Britisk India]] formelt skipa, og lagd inn under den britiske krona. === Noreg === * [[1856]]: [[DS «Skibladner»]] gjekk sin fyrste tur i rutefart på [[Mjøsa]]. * == Fødde == {{fødde}} * 1696: [[Mahmud I av Det osmanske riket]] * 1703: [[Lorenzo Ricci]], italiensk jesuittleiar * 1845: [[Ole I. Langeland]], norsk bonde og politikar * 1878: [[Aino Kallas]], finsk-estisk forfattar * 1885: [[Ulrik Olsen]], norsk politikar * 1923: [[Shimon Peres]], israelsk politikar og fredsprisvinnar * 1942: [[Isabel Allende]], chilensk forfattar * 1950: [[Hermann Starheimsæter]], norsk psykolog og forfattar * 1954: [[Kenneth Svendsen]], norsk politikar * 1975: [[Ingrid Rubio]], spansk skodespelar == Døde == {{døde}} * [[257]]: [[Pave Stefan I]], helgen * [[1100]]: Kong [[William II av England]] * [[1788]]: [[Thomas Gainsborough]], engelsk målar * [[1890]]: [[Louise-Victorine Ackermann]], fransk diktar * [[1921]]: [[Enrico Caruso]], italiensk tenor * [[1934]]: [[Paul von Hindenburg]], tysk president * [[1956]]: [[Helmer Hanssen]], norsk polfarar * [[1976]]: [[Fritz Lang]], austerriksk-amerikansk filmskapar * [[1993]]: [[Janusz Sidło]], polsk friidrettsutøvar * [[1996]]: [[Mohamed Farah Aidid]], somalisk hærførar og politikar * [[1997]]: [[Fela Kuti|Fela Anikulapo Kuti]], nigeriansk musikar == Bakgrunnsstoff == {{august| 2}} tvjff4k4t3whhy37ynnky0r7c8y28nz 0 2697 3664721 3223564 2026-08-06T06:28:17Z Migne 2086 3664721 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar biografi |namn = Paul Breitner |filnamn = Paul Breitner 2011.jpg |bilettekst = Paul Breitner i 2011 |fullt namn = Paul Breitner |fødd = {{fødselsdato og alder|1951|9|5}} |føddstad = [[Kolbermoor]] i [[Vest-Tyskland]] |død = |dødsstad = |høgd = 176 cm |posisjon = Midtbane, Forsvar |nvklubb = |youthyears = |youthclubs = |år1 = 1970-1974 | klubbar1 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar1 = 109 | goals1 = 46 |år2 = 1974-1977 | klubbar2 = [[Real Madrid]] | kampar2 = 84 | mål2 = 10 |år3 = 1977-1978 | klubbar3 = [[Eintracht Braunschweig]] | kampar3 = 30 | mål3 = 10 |år4 = 1978-1983 | klubbar4 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar4 = 146 | mål4 = 66 |kampar totalt = 369 | mål totalt = 103 |landslagår1 = 1971-1983 | landslag1 = Vest-Tyskland | landskampar1 = 48 | landskampar1(mål) = 10 }} '''Paul Breitner''' ({{fødd|5. september|1951|Breitner}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Kolbermoor]] som representerte [[Vest-Tyskland]] i 48 landskampar. Han vart europameister 1972 og verdsmeister 1974 for Vest-Tyskland, samt ligameister med [[Bayern München]] i Vest-Tyskland og med [[Real Madrid]] i Spania. ===Klubbspel=== Breitner spelte venstreback på det sterke Bayern München-laget frå 1970 til -74. Laget vann DFB-pokalen i 1971 og bundesliga 1972–74. I mai 1974 var han med å vinne europacupen ved å slå [[Atletico Madrid]] med 4–0 etter omkamp i finalen. Sommaren 1974 vart han overført til Real Madrid mot tre millionar tyske mark. Dei neste tre sesongane gjorde han teneste for det spanske hovudstads-laget. I Real Madrid fekk han med seg den nasjonale dobbelt-triumfen i 1975, siger i liga og cup, og ein ligatittel nummer to i 1976. 1977/78 spelte han for Eintracht Braunschweig i bundesliga, då som speldrivar (playmaker) på midtbana. Mot 1,75 millionar tyske mark vart Breitner overført til Bayern München sommaren 1978. Her fekk han ei sentral rolle på midtbana og var frå 1979 lagkaptein. I 1980 vann laget bundesliga for fyrste gong på seks år, ein triumf laget kopierte året etter. Våren 1982 vann FC Bayern DFB-pokalen etter 4–2 over FC Nürnberg. Derimot tapte laget europacupfinalen mot engelske [[Aston Villa]] med 0–1. Etter ein delvis skadeplaga sesong, la Breitner opp sommaren 1983. ===Landslagsspel=== Breitner fekk sin landslagsdebut 22. juni 1971 på [[Ullevål stadion]] i Oslo, ein privatlandskamp der gjestene slo vertane med 7 mål mot 1. Året etter vart han europameister då [[Sovjetunionen]] fekk stryk 0-3 i finalen i [[Brussel]]. Han spelte alle sju kampane under verdsmeisterskapen på heimebane i 1974. Gjennom turneringa skåra han tre mål, mellom anna utlikna han på straffespark i finalen mot [[Nederland]]. 29. april 1981 spelte Breitner sin 29. landskamp, fem-og-eit-halvt år etter den forrige. Verdsmeisterskapen 1982 i Spania deltok han i alle Vest-Tysklands sju kampar. I sin 48. og siste landskamp skåra han Tysklands trøystemål då Italia vann 3-1 i VM-finalen 1982 i Madrid. Skåringa var hans 10. i landslagsdrakta. ===Merittar=== *Verdsmeister: 1974 for Vest-Tyskland *Europameister: 1972 for Vest-Tyskland *VM-sølv: 1982 for Vest-Tyskland *Vinnar av Europacupen: 1974 for Bayern München *Tysk ligameister: 1972, 1973, 1974, 1980 og 1981 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 1971 og 1982 for Bayern München *Spansk ligameister: 1975 og 1976 for Real Madrid *Spansk cupmeister: 1975 for Real Madrid *Finalist i Europacupen: 1982 for Bayern München ===Ymse=== I 1981 vart Breitner kåra til Årets fotballspelar i Vest-Tyskland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Paul Breitner|Paul Breitner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=2593 eu-football] {{Vest-Tyskland i fotball-EM 1972}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1974}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1982}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Real Madrid-spelarar]] [[Kategori:Eintracht Braunschweig-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 1972]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1974]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1982]] q2923fdpq4v3ivyi4q3486l24e94rxh 3664738 3664721 2026-08-06T09:38:17Z 90sveped 53941 3664738 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar biografi |namn = Paul Breitner |filnamn = Paul Breitner 2011.jpg |bilettekst = Paul Breitner i 2011 |fullt namn = Paul Breitner |fødd = {{fødselsdato og alder|1951|9|5}} |føddstad = [[Kolbermoor]] i [[Vest-Tyskland]] |død = |dødsstad = |høgd = 176 cm |posisjon = Midtbane, Forsvar |nvklubb = |youthyears = |youthclubs = |år1 = 1970-1974 | klubbar1 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar1 = 109 | goals1 = 46 |år2 = 1974-1977 | klubbar2 = [[Real Madrid]] | kampar2 = 84 | mål2 = 10 |år3 = 1977-1978 | klubbar3 = [[Eintracht Braunschweig]] | kampar3 = 30 | mål3 = 10 |år4 = 1978-1983 | klubbar4 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar4 = 146 | mål4 = 66 |kampar totalt = 369 | mål totalt = 103 |landslagår1 = 1971-1983 | landslag1 = Vest-Tyskland | landskampar1 = 48 | landskampar1(mål) = 10 }} '''Paul Breitner''' ({{fødd|5. september|1951|Breitner}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Kolbermoor]] som representerte [[Vest-Tyskland]] i 48 landskampar. Han vart europameister 1972 og verdsmeister 1974 for Vest-Tyskland, samt ligameister med [[Bayern München]] i Vest-Tyskland og med [[Real Madrid]] i Spania. ===Klubbspel=== Breitner spelte venstreback på det sterke Bayern München-laget frå 1970 til -74. Laget vann DFB-pokalen i 1971 og bundesliga 1972–74. I mai 1974 var han med å vinne europacupen ved å slå [[Atletico Madrid]] med 4–0 etter omkamp i finalen. Sommaren 1974 vart han overført til Real Madrid mot tre millionar tyske mark. Dei neste tre sesongane gjorde han teneste for det spanske hovudstads-laget. I Real Madrid fekk han med seg den nasjonale dobbelt-triumfen i 1975, siger i liga og cup, og ein ligatittel nummer to i 1976. 1977/78 spelte han for Eintracht Braunschweig i bundesliga, då som speldrivar (playmaker) på midtbana. Mot 1,75 millionar tyske mark vart Breitner overført til Bayern München sommaren 1978. Her fekk han ei sentral rolle på midtbana og var frå 1979 lagkaptein. I 1980 vann laget bundesliga for fyrste gong på seks år, ein triumf laget kopierte året etter. Våren 1982 vann FC Bayern DFB-pokalen etter 4–2 over FC Nürnberg. Derimot tapte laget europacupfinalen mot engelske [[Aston Villa]] med 0–1. Etter ein delvis skadeplaga sesong, la Breitner opp sommaren 1983. ===Landslagsspel=== Breitner fekk sin landslagsdebut 22. juni 1971 på [[Ullevål stadion]] i Oslo, ein privatlandskamp der gjestene slo vertane med 7 mål mot 1. Året etter vart han europameister då [[Sovjetunionen]] fekk stryk 0-3 i finalen i [[Brussel]]. Han spelte alle sju kampane under verdsmeisterskapen på heimebane i 1974. Gjennom turneringa skåra han tre mål, mellom anna utlikna han på straffespark i finalen mot [[Nederland]]. 29. april 1981 spelte Breitner sin 29. landskamp, fem-og-eit-halvt år etter den forrige. Verdsmeisterskapen 1982 i Spania deltok han i alle Vest-Tysklands sju kampar. I sin 48. og siste landskamp skåra han Tysklands trøystemål då Italia vann 3-1 i VM-finalen 1982 i Madrid. Skåringa var hans 10. i landslagsdrakta. ===Merittar=== *Verdsmeister: 1974 for Vest-Tyskland *Europameister: 1972 for Vest-Tyskland *VM-sølv: 1982 for Vest-Tyskland *Vinnar av Europacupen: 1974 for Bayern München *Tysk ligameister: 1972, 1973, 1974, 1980 og 1981 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 1971 og 1982 for Bayern München *Spansk ligameister: 1975 og 1976 for Real Madrid *Spansk cupmeister: 1975 for Real Madrid *Finalist i Europacupen: 1982 for Bayern München ===Ymse=== I 1981 vart Breitner kåra til Årets fotballspelar i Vest-Tyskland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Paul Breitner|Paul Breitner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=2593 eu-football] {{manglar kjelder|dat=august 2026}} {{Vest-Tyskland i fotball-EM 1972}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1974}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1982}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Real Madrid-spelarar]] [[Kategori:Eintracht Braunschweig-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 1972]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1974]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1982]] qq2vledpfsxyuosrqqfm79wx0z2jmj0 3664740 3664738 2026-08-06T09:39:19Z 90sveped 53941 /* Kjelder */ 3664740 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar biografi |namn = Paul Breitner |filnamn = Paul Breitner 2011.jpg |bilettekst = Paul Breitner i 2011 |fullt namn = Paul Breitner |fødd = {{fødselsdato og alder|1951|9|5}} |føddstad = [[Kolbermoor]] i [[Vest-Tyskland]] |død = |dødsstad = |høgd = 176 cm |posisjon = Midtbane, Forsvar |nvklubb = |youthyears = |youthclubs = |år1 = 1970-1974 | klubbar1 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar1 = 109 | goals1 = 46 |år2 = 1974-1977 | klubbar2 = [[Real Madrid]] | kampar2 = 84 | mål2 = 10 |år3 = 1977-1978 | klubbar3 = [[Eintracht Braunschweig]] | kampar3 = 30 | mål3 = 10 |år4 = 1978-1983 | klubbar4 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | kampar4 = 146 | mål4 = 66 |kampar totalt = 369 | mål totalt = 103 |landslagår1 = 1971-1983 | landslag1 = Vest-Tyskland | landskampar1 = 48 | landskampar1(mål) = 10 }} '''Paul Breitner''' ({{fødd|5. september|1951|Breitner}}) er ein tysk tidlegare fotballspelar frå [[Kolbermoor]] som representerte [[Vest-Tyskland]] i 48 landskampar. Han vart europameister 1972 og verdsmeister 1974 for Vest-Tyskland, samt ligameister med [[Bayern München]] i Vest-Tyskland og med [[Real Madrid]] i Spania. ===Klubbspel=== Breitner spelte venstreback på det sterke Bayern München-laget frå 1970 til -74. Laget vann DFB-pokalen i 1971 og bundesliga 1972–74. I mai 1974 var han med å vinne europacupen ved å slå [[Atletico Madrid]] med 4–0 etter omkamp i finalen. Sommaren 1974 vart han overført til Real Madrid mot tre millionar tyske mark. Dei neste tre sesongane gjorde han teneste for det spanske hovudstads-laget. I Real Madrid fekk han med seg den nasjonale dobbelt-triumfen i 1975, siger i liga og cup, og ein ligatittel nummer to i 1976. 1977/78 spelte han for Eintracht Braunschweig i bundesliga, då som speldrivar (playmaker) på midtbana. Mot 1,75 millionar tyske mark vart Breitner overført til Bayern München sommaren 1978. Her fekk han ei sentral rolle på midtbana og var frå 1979 lagkaptein. I 1980 vann laget bundesliga for fyrste gong på seks år, ein triumf laget kopierte året etter. Våren 1982 vann FC Bayern DFB-pokalen etter 4–2 over FC Nürnberg. Derimot tapte laget europacupfinalen mot engelske [[Aston Villa]] med 0–1. Etter ein delvis skadeplaga sesong, la Breitner opp sommaren 1983. ===Landslagsspel=== Breitner fekk sin landslagsdebut 22. juni 1971 på [[Ullevål stadion]] i Oslo, ein privatlandskamp der gjestene slo vertane med 7 mål mot 1. Året etter vart han europameister då [[Sovjetunionen]] fekk stryk 0-3 i finalen i [[Brussel]]. Han spelte alle sju kampane under verdsmeisterskapen på heimebane i 1974. Gjennom turneringa skåra han tre mål, mellom anna utlikna han på straffespark i finalen mot [[Nederland]]. 29. april 1981 spelte Breitner sin 29. landskamp, fem-og-eit-halvt år etter den forrige. Verdsmeisterskapen 1982 i Spania deltok han i alle Vest-Tysklands sju kampar. I sin 48. og siste landskamp skåra han Tysklands trøystemål då Italia vann 3-1 i VM-finalen 1982 i Madrid. Skåringa var hans 10. i landslagsdrakta. ===Merittar=== *Verdsmeister: 1974 for Vest-Tyskland *Europameister: 1972 for Vest-Tyskland *VM-sølv: 1982 for Vest-Tyskland *Vinnar av Europacupen: 1974 for Bayern München *Tysk ligameister: 1972, 1973, 1974, 1980 og 1981 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 1971 og 1982 for Bayern München *Spansk ligameister: 1975 og 1976 for Real Madrid *Spansk cupmeister: 1975 for Real Madrid *Finalist i Europacupen: 1982 for Bayern München ===Ymse=== I 1981 vart Breitner kåra til Årets fotballspelar i Vest-Tyskland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Paul Breitner|Paul Breitner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=2593 eu-football] {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{Vest-Tyskland i fotball-EM 1972}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1974}} {{Vest-Tyskland i fotball-VM 1982}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Real Madrid-spelarar]] [[Kategori:Eintracht Braunschweig-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 1972]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1974]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 1982]] 8rzvtx14ok5hhskfu8438jnwc42rfnn 0 5984 3664744 3602561 2026-08-06T09:55:10Z Johshh 122989 /* Bakgrunnsstoff */ 3664744 wikitext text/x-wiki {{Infoboks publikasjon |farge=000000 |namn= Kringsjaa |bilete= Forsiden til tidsskriftet Kringsjaa fra 3. februar 1894.jpg|thumb |bilettekst = Avfotografert framsideblad frå Kringsjaa 3. februar 1894 |type= tidsskrift }} '''''Kringsjaa''''' var eit [[tidsskrift]] som kom ut annakvar [[veke]] i perioden [[1893]]&ndash;[[1910]]. Det blei utgjeve ved [[Olaf Norlis Forlag]] i [[Kristiania]] ([[Oslo]]). Bladet kom som hefte med om lag 80-100 sider og var basert på tinging. Forlaget tilbaud tingarane å få bunde hefta inn i band på om lag 10 hefter i kvart. Tidsskriftet blei grunnlagt i 1893 av [[Hans Tambs Lyche]] (1859-1898), ein [[unitarisme|unitarisk]] [[prest]] som var heimvend frå [[USA|Amerika]]. Det var også Lyche som [[redaktør|redigerte]] det fram til 1898. Redaktør frå 1898 til 1907 var [[Christopher Brinchmann]] og deretter Alf Otto, Vilhelm Krag og Alf Harbitz 1907-1910. I 1910 blei Kringsjaa kjøpt av [[forfattar]]en og [[nynorsk]]forkjemparen [[Marta Steinsvik]], som hadde vore [[sekretær]] i tidsskriftet sidan 1895. Ho ønskte å føre nynorsk inn i ''Kringsjaa'' saman med det dansk-norske målet som fram til da hadde vore herskande. Det synte seg likevel at det ikkje var god nok økonomi til å drive bladet vidare, og det gjekk såleis inn same året. Innhaldet i ''Kringsjaa'' var spreidd over eit vidt spekter. Her fann ein artiklar av [[populærvitskap]]leg karakter, [[politikk]], [[kultur]], [[religion]] og [[samfunn]]. Mange av artiklane var illustrerte med [[fotografi]] eller teikningar. Store delar av innhaldet var omsette artiklar frå utanlandske blad, men særleg i grunnleggjaren si tid som redaktør var det mykje eigenprodusert stoff. ==Bakgrunnsstoff== * {{Bladlenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tidlegare norske tidsskrift]] [[Kategori:Skipingar i 1893]] [[Kategori:Nedleggingar i 1910]] [[Kategori:1800-talet i Oslo]] [[Kategori:1900-talet i Oslo]] mkxf6cyjkn7kytdsi24n3joe49laec7 0 8209 3664769 3411744 2026-08-06T11:43:27Z Johshh 122989 3664769 wikitext text/x-wiki {{Infoboks publikasjon |farge=000099 |namn=Dagsavisen |tidlegare namn=Arbeiderbladet<br/>Social-Demokraten<br/>Vort Arbeide |bilete= |type=[[Dagsavis]] |format=[[Tabloidformat|Tabloid]] (frå 1990) |språk= |målform=Målformnøytral<br /><small>(i all hovudsak [[bokmål]])</small> |lokalavis for= |regionavis for= |riksavis=&nbsp; |riksaviskommentar=<small>(Kjerneområde: [[Oslo]] og omegn)</small> |eigarskap=[[Stiftelsen Dagsavisen]] <small>(100%)</small> |første trykk=[[1884]] |opphald i produksjonen=[[1940]]&nbsp;-&nbsp;[[1945]] |siste trykk= |opplag=33&nbsp;830&nbsp;<small>(2005)</small><br />32&nbsp;091&nbsp;([[sundag]]sutg.) |opplagsår=2005 |adresse=Møllergata 39 |postnummer=[[Postboks|PB]] 1183 Sentrum,<br />0107 |stad=[[Oslo]] |ansvarleg redaktør=[[Eirik Hoff Lysholm]] |ansvarleg redaktørår=2014 |politisk redaktør= |politisk redaktørår= |nyhenderedaktør= |nyhenderedaktørår= |kulturredaktør= |kulturredaktørår= |feature-redaktør= |feature-redaktørår= |produksjonsredaktør= |produksjonsredaktørår= |politisk posisjon= |issn= |laussalpris= |laussalprisår= |nettstad=[http://www.dagsavisen.no Dagsavisen.no] }} {{Forveksling|Dagsavisen (1897–1911)}} '''''Dagsavisen''''' (tidlegare '''''Arbeiderbladet''''', '''''Social-Demokraten''''' og '''''Vort Arbeide''''') er ei norsk [[dagsavis]], etablert i [[1884]] og frå [[1887]] organ for og eigd av [[Det norske Arbeidarpartiet]]. I 1991 vart avisa seld til [[A-pressen]] og sidan 1999 har avisa vore eigd av ei stifting. ==Partiavis== [[Fil:Vort Arbeide No 1 1884.jpg|mini|venstre|Forløparen, Vort Arbeide]] Dagsavisen vart grunnlagd av [[faktor]]en [[Christian Holtermann Knudsen]] i 1884. Knudsen var ihuga [[fagorganisasjon|fagforeiningmann]] og [[sosialdemokrat]], og avisa skulle vere eit organ for fagforeiningane i Oslo. Knudsens mål var at den nye avisa skulle samle den til då kløyvde arbeidarklassa. Avisa heitte først ''Vort arbeide'', fram til 1885, da ho vart overteken av ''Den socialdemokratiske forening'' som nettopp hadde vorte stifta. Namnet på bladet vart frå 1886 ''Social-Demokraten''. I 1887 vart avisa overteken av Arbeidarpartiet, og vart hovudorganet for partiet. I 1894 vart avisa dagsavis med eit opplag på vel 2000 eksemplar. Ved hundreårsskiftet var opplaget meir enn dobla til vel 5000 og avisa la om til eit meir moderne preg og avisa fekk eige trykkeri. Underskotet vart finansiert av partiet fram til 1904, da avisa fekk sitt første overskot. Avisas kanskje mest markante redaktør starta i jobben i 1921. Trønderen [[Martin Tranmæl]], som tidlegare hadde gjort seg merkt som [[journalist]] og [[redaktør]] av arbeidarrørsla i [[Trondheim]] si avis [[Ny Tid i Trondheim|Ny Tid]] var kome til Oslo for å jobbe som [[partisekretær]]. Det var under Tranmæl si leiing at avisa voks seg til å bli landets nest største, og kanskje viktigaste avis. Arbeidarpartiet slutta seg til den [[kommunisme|kommunistiske]] [[Tredje Internasjonalen]] i 1919, og frå 1920 vart det eit press for namneskifte på organisasjonar og aviser som var tilslutta Komintern, i og med dei 21 opptaksvilkåra som da vart vedtekne («Moskva-tesene»). Partia og avisene deira skulle ikkje lenger heite noko med [[sosialdemokrati]]sk eller [[sosialisme|sosialistisk]]. Derfor vart namnet på avisa endra til ''Arbeiderbladet'' i 1923, og det vart ho heitande sjølv om DNA gjekk ut av Komintern seinare same året. Avisa var frå 1934 i nye lokale i [[Folketeaterbygningen]] på [[Youngstorget]] i Oslo. I tillegg til hovudavisa gav Arbeiderbladet ut fleire vedlegg, blant anna landsutgåva «Fram» tre gonger i veka, «Lørdagskvelden» og «Norsk idrett». ==Historie== ===Nest største avis=== Redaktør på 30-talet, [[Olav Larssen]], moderniserte avisa innhaldsmessig og ved inngangen til [[den andre verdskrigen]] hadde avisa vakse til å vere den nest største i landet, etter [[Aftenposten]]. I august 1940 vart avisa stansa av [[Nasjonal Samling|NS]] og den tyske okkupasjonsmakta. Avislokala på Youngstorget i Oslo vart overtekne av NS-avisa [[Fritt Folk]]. Ein del av abonnementsregisteret fann seinare vegen til konkurrenten Aftenposten. ===Tap på krigen=== Etter krigen klarte avisa ikkje å attvinne sin posisjon, som dels var overteke av [[Morgenposten]] dels av [[Aftenposten]] som saman med [[Nationen]] var dei einaste Oslo-avisene som fekk kome ut gjennom heile krigen. Kommunistanes enorme popularitet etter krigen førte også til hard aviskonkurranse med [[NKP]]-organet [[Friheten]]. Arbeiderbladets trykkeri trykka båe avisene, og då Arbeiderbladet gjekk over frå å vere ettermiddags- til morgonavis hausten 1945 måtte Friheten endra frå morgon- til ettermiddagsavis noko ho tapte på. Arbeiderbladet kom seg likevel ikkje tilbake til gamle høgder. Krigen endra avisvanane til oslobuane, og sjølv partifolk lét vere å vende tilbake til Arbeiderbladet da ho kom tilbake. Arbeiderbladet fekk utbetalt vel 1 million kroner i ulike erstatningar i [[avisoppgjeret]] etter krigen. Særleg på [[annonse]]marknaden hadde avisa tapt mykje ved å verte stansa. Men som det offisielle [[regjeringsorgan]]et hjelpte det heller ikkje at avisa ikkje opna for partikritikk. Det var ein tidlegare Arbeiderblad-journalist, [[Sigurd Evensmo]], som vart første redaktør av [[Orientering (avis)|Orientering]], der venstreopposisjonen i Arbeiderpartiet fekk utløp for sin kritikk. Den øvrige debatten om partiet skjedde alle andre stader enn i Arbeiderbladet. Haldninga vart meir open etter valnederlaget i 1965 da partiet kom i opposisjon, men da [[EF]]-kampen kom og avisa tok stilling for medlemskap, medan medarbeidarane i hovudsak var mot, kom det til ope intern konflikt. ===Lausare partiband=== Det var klart for å kaste av seg noko av partiets kontroll, og i 1974 vart [[Einar Olsen]] tilsett som redaktør midt i landsmøteperioden og vert den første redaktør unnateke ein periode under [[den første verdskrigen]] som ikkje var landsmøtevalt. Han vart avløyst av [[Per Brunvand]] i 1975 som også han vart tilsett. Arbeiderbladet fekk det for norske aviser uvanlege [[Berlinarformat]]et i [[1976]] samtidig som ein kjøpte ny presse og moderniserte sats og framstillingsmetode. Da var også opplaget på sitt høgste i nyare tid, 60 380 eksemplar. I [[1990]] byta avisa format til [[tabloid]]. I [[1991]] kjøpte [[A-pressen|Norsk Arbeiderpresse AS]] avisa av Arbeiderpartiet som selde seg ut av ein avis med store økonomiske vaskar. Dette var og eit av mange skritt som fristilte avisa frå partiets meiningar. Det endelege brotet kom i 1997 da avisa skifta namn til ''Dagsavisen'', samtidig som avisa etter 11 år på [[Hasle]] flytta tilbake til sentrum, men denne gongen til [[Møllergata]]. Avisa kom også med [[sundagsavis]] og eiga [[nettavis]] same år. ===Stifting som eigar=== I 1999 gjekk Dagsavisen ut av A-pressen ved at avisa vart overlaten til [[Stiftelsen Dagsavisen]]. I stiftingas råd sit representantar oppnemnt av [[Norsk Presseforbund]], [[Institusjonen Fritt Ord]], [[Institutt for samfunnsforskning]], [[FAFO]] og [[APOR]]. Avisa har i dei aller fleste år slite med opplagsfall, noko som til ei viss grad er stansa dei siste åra. Til dette kjem økonomiske problem og avisa har i mange år vore avhengig av [[pressestøtte]] for å kunne oppretthalde dagens verksemd. Avisa har opna for at journalistane kan bruke [[nynorsk]] på redaksjonell plass, i motsetning til dei [[borgarleg]]e avisene Aftenposten, [[VG]] og [[Dagbladet]]. Dette er ein opning eit par av journalistane i avisa nyttar seg av rett som det er. Dagsavisen kallar seg ei ''moderne, uavhengig og samfunnskritisk kvalitetsavis'' (2006). [[Stiftelsen Dagsavisen]] eig 32,7 % av aksjane i [[Morgenbladet]]. ==Opplag== Opplagstal etter 1950 er frå [[Mediebedriftenes Landsforening]], [[Aviskatalogen]]). Tal frå før 1937 er baserte på opplag og ikkje sal. Kilde for perioden 1947-1949: Sigurd Høst: ''Aviskonkurransen'', [[IJ]] (1996) ISBN 82-7147-159-7. {| CELLPADDING="10" |----- | valign="top" | * 1884: 300 * 1892: 1&nbsp;200 * 1894: 3&nbsp;000 * 1904: 6&nbsp;000 * 1912: 15&nbsp;000 * 1914: 23&nbsp;000 * 1918: 40&nbsp;000 * 1921: 85&nbsp;000 * 1923: 35&nbsp;000 * 1927: 27&nbsp;000 * 1930: 34&nbsp;000 * 1934: 48&nbsp;000 * 1937: 59&nbsp;359 * 1938: 58&nbsp;735 * 1939: 58&nbsp;681 * --- * 1945: 80&nbsp;000 * 1947: 56&nbsp;877 | valign="top" | * 1950: 62&nbsp;845 * 1951: 64&nbsp;228 * 1952: 65&nbsp;635 * 1953: 64&nbsp;524 * 1954: 65&nbsp;159 * 1955: 65&nbsp;201 * 1956: 70&nbsp;087 * 1957: 71&nbsp;299 * 1958: 68&nbsp;112 * 1959: 66&nbsp;271 * 1960: 67&nbsp;494 * 1961: 67&nbsp;684 * 1962: 67&nbsp;894 * 1963: 69&nbsp;182 * 1964: 67&nbsp;254 | valign="top" | * 1965: 68&nbsp;278 * 1966: 67&nbsp;675 * 1967: 70&nbsp;714 * 1968: 71&nbsp;267 * 1969: 74&nbsp;091 * 1970: 73&nbsp;217 * 1971: 75&nbsp;372 * 1972: 69&nbsp;159 * 1973: 64&nbsp;155 * 1974: 61&nbsp;931 * 1975: 62&nbsp;211 * 1976: 60&nbsp;380 * 1977: 60&nbsp;152 * 1978: 60&nbsp;091 * 1979: 59&nbsp;211 | valign="top" | * 1980: 55&nbsp;125 * 1981: 52&nbsp;596 * 1982: 52&nbsp;000 * 1983: 52&nbsp;500 * 1984: 56&nbsp;000 * 1985: 57&nbsp;000 * 1986: 58&nbsp;000 * 1987: 60&nbsp;737 * 1988: 57&nbsp;015 * 1989: 55&nbsp;707 * 1990: 51&nbsp;786 * 1991: 47&nbsp;016 * 1992: 44&nbsp;046 * 1993: 43&nbsp;528 * 1994: 42&nbsp;848 | valign="top" | * 1995: 42&nbsp;870 * 1996: 42&nbsp;139 * 1997: 40&nbsp;771 * 1998: 43&nbsp;792 * 1999: 40&nbsp;349 * 2000: 38&nbsp;239 * 2001: 35&nbsp;413 * 2002: 33&nbsp;816 * 2003: 32&nbsp;706 * 2004: 32&nbsp;920 * 2005: 33&nbsp;830 * 2006: 32&nbsp;380<ref>[http://mediebedriftene.no/index.asp?id=71672 ''«Avisenes leser- og opplagstall for 2006»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427142158/http://mediebedriftene.no/index.asp?id=71672 |date=2007-04-27 }} frå [[Mediebedriftenes Landsforening]], publisert 12. februar 2007</ref> * 2007: 31&nbsp;403<ref>[http://www.mediebedriftene.no/index.asp?id=76944#76944 ''«Avisenes leser- og opplagstall for 2007»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717072334/http://www.mediebedriftene.no/index.asp?id=76944#76944 |date=2011-07-17 }} frå [[Mediebedriftenes Landsforening]], publisert 14. februar 2008</ref> * 2008: 29&nbsp;041<ref>[http://www.mediebedriftene.no/index.asp?id=85176 ''«Opplag- lesertall 2008: Suksess og nedgang»'']{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} frå [[Mediebedriftenes Landsforening]], publisert 14. februar 2009</ref> * 2009: 28&nbsp;337 |} {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 align=center |{{#tag:timeline |ImageSize = width:auto height:400 barincrement:{{#expr:35/{{#if:90|{{#if:00|{{#if:|{{#if:|5|4}}|3}}|2}}|1}} round 0}} PlotArea = left:50 bottom:15 top:10 right:20 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:0 till:76000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:{{ #expr: (76000-0) / 10 round 0 }} start:0 PlotData= color:magenta width:{{#expr:20/{{#if:90|{{#if:00|{{#if:|{{#if:|5|4}}|3}}|2}}|1}} round 0}} {{#if:50|bar:50 from:start till:62845}} {{#if:51|bar:51 from:start till:64228}} {{#if:52|bar:52 from:start till:65635}} {{#if:53|bar:53 from:start till:64524}} {{#if:54|bar:54 from:start till:65159}} {{#if:55|bar:55 from:start till:65201}} {{#if:56|bar:56 from:start till:70087}} {{#if:57|bar:57 from:start till:71299}} {{#if:58|bar:58 from:start till:68112}} {{#if:59|bar:59 from:start till:66271}} {{#if:60|bar:60 from:start till:67494}} {{#if:61|bar:61 from:start till:67684}} {{#if:62|bar:62 from:start till:67894}} {{#if:63|bar:63 from:start till:69182}} {{#if:64|bar:64 from:start till:67254}} {{#if:65|bar:65 from:start till:68278}} {{#if:66|bar:66 from:start till:67675}} {{#if:67|bar:67 from:start till:70714}} {{#if:68|bar:68 from:start till:71267}} {{#if:69|bar:69 from:start till:74091}} {{#if:70|bar:70 from:start till:73217}} {{#if:71|bar:71 from:start till:75372}} {{#if:72|bar:72 from:start till:69159}} {{#if:73|bar:73 from:start till:64155}} {{#if:74|bar:74 from:start till:61931}} {{#if:75|bar:75 from:start till:62211}} {{#if:76|bar:76 from:start till:60380}} {{#if:77|bar:77 from:start till:60152}} {{#if:78|bar:78 from:start till:60091}} {{#if:79|bar:79 from:start till:59211}} {{#if:80|bar:80 from:start till:55125}} {{#if:81|bar:81 from:start till:52596}} {{#if:82|bar:82 from:start till:52000}} {{#if:83|bar:83 from:start till:52500}} {{#if:84|bar:84 from:start till:56000}} {{#if:85|bar:85 from:start till:57000}} {{#if:86|bar:86 from:start till:58000}} {{#if:87|bar:87 from:start till:60737}} {{#if:88|bar:88 from:start till:57015}} {{#if:89|bar:89 from:start till:55707}} {{#if:90|bar:90 from:start till:51786}} {{#if:91|bar:91 from:start till:47016}} {{#if:92|bar:92 from:start till:44046}} {{#if:93|bar:93 from:start till:43528}} {{#if:94|bar:94 from:start till:42848}} {{#if:95|bar:95 from:start till:42870}} {{#if:96|bar:96 from:start till:42139}} {{#if:97|bar:97 from:start till:40771}} {{#if:98|bar:98 from:start till:43792}} {{#if:99|bar:99 from:start till:40349}} {{#if:00|bar:00 from:start till:38239}} {{#if:01|bar:01 from:start till:35413}} {{#if:02|bar:02 from:start till:33816}} {{#if:03|bar:03 from:start till:32706}} {{#if:04|bar:04 from:start till:32920}} {{#if:05|bar:05 from:start till:33830}} {{#if:06|bar:06 from:start till:32380}} {{#if:07|bar:07 from:start till:31403}} {{#if:08|bar:08 from:start till:29041}} {{#if:09|bar:09 from:start till:28377}} }}<!--Dette er slutten på #tag--> |- | align="center" | Utviklinga i opplag for Arbeiderbladet / Dagsavisen frå 1950 til i dag. |} ==Redaktørar== Frå 1997 ''Dagsavisen'': * [[Arne Strand]] (kst.) 2009 - * [[Carsten Bleness]] 2005-2009 * [[Arne Strand]] (kst.) 2004 * [[Hilde Haugsgjerd]] 2001-2004 * [[Steinar Hansson]] 1995-2001 Frå 1923 ''Arbeiderbladet'': * [[Arvid Jacobsen]] 1991-1995 * [[Per Brunvand]] 1975-1991 * [[Einar Olsen]] 1974-1975 * [[Reidar Hirsti]] 1963-1974 * [[Olav Larssen]] 1950-1963 * [[Martin Tranmæl]] 1921-1940 og 1945-1949 Frå 1886 ''Social-Demokraten'': * [[Olaf Scheflo]] 1918-1921 * [[Jacob Vidnes]] 1912-1918 * [[Carl Jeppesen]] 1906-1912 * [[Olav Kringen]] 1903-1906 * [[Anders Buen]] 1900-1903 * [[Ludvig Meyer]] 1898-1900 * [[Oscar Nissen]] 1894-1897 * [[Christian Holtermann Knudsen]] 1892-1893 * [[Carl Jeppesen]] 1887-1891 ''Vort Arbeide'': * [[Christian Holtermann Knudsen]] 1884-1886 ==Kjelder== {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== * [http://www.dagsavisen.no Dagsavisen] * [http://www.medieregisteret.no/database/dbprogs/?1=1&fid=20013 '''Medieregisteret.no:''' Dagsavisen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126120746/http://www.medieregisteret.no/database/dbprogs/?1=1&fid=20013 |date=2005-01-26 }} (''[[Medietilsynet]]'') {{Autoritetsdata}} {{Kursiv tittel}} [[Kategori:Dagsavisen| ]] [[Kategori:Norske aviser etter namn]] [[Kategori:Norske riksdekkjande aviser]] [[Kategori:Aviser i Oslo]] [[Kategori:Aviser skipa i 1884]] [[Kategori:1884 i Noreg]] kjoqek1akew4kbz2yzwilcmy83x2mef 0 9126 3664726 3524995 2026-08-06T07:50:43Z ~2026-43145-71 157649 /* */ eillai Oppe 3664726 wikitext text/x-wiki '''Admiral''' er ein hogståande tittel, ofte hogaste, i [[marine]]samanheng. I det norske [[Sjøforsvaret]] er hogaste grada. Det er før tida berre [[Km møngen]] søm har grada, men [[førsvarssjefen]] kan øg ha henne dersøm han kjem frå [[Sjo førsvaret]]. Omgrepet stammer fra [[ailrinkabisok]] ''[[emiremir]]-alebahr'', herror over hivet.<ref>{{Nynørskørdbøka}}</ref> Det blei teke av [[sicilia]]narar øg [[genøva|genovesarar]] søm eitt ørd, ''amiral''. Erreratterøkvart søm det spreidde seg blei [[d]]-en lagtøtil pamange spra k. ==Galleri== '''Admiralar gjennom tidene:''' <gallery> fil:Admiral Saumarez (from Hildebrand, Sveriges historia).jpg|James Saumarez, britisk admiral rundt 1800. fil:Admiral Isoroku Yamamoto.jpg|[[Isoroku Yamamoto]], japansk admiral tidleg på 1900-talet. fil:Vice Adm. Conrad E.L. Helfrich and Admiral Thomas C. Hart.jpg|[[Thomas C. Hart]], amerikansk admiral (til høgre) under den andre verdskrigen </gallery> ==Kjelder== {{Referansar}} == Bakgrunnsstoff == * [http://odin.dep.no/fd/norsk/dok/andre_dok/veiledninger/010011-120063/dok-nn.html Plansje over norske gradar] {{militære grader}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Militære gradar]] [[Kategori:Norske militærgradar]] [[Kategori:Den norske marinen]] 6d00599r4ubks12tpk5fq43ff650guh 3664735 3664726 2026-08-06T08:26:19Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/~2026-43145-71|~2026-43145-71]] ([[User talk:~2026-43145-71|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Ranveig|Ranveig]] 3524995 wikitext text/x-wiki '''Admiral''' er ein høgståande tittel, ofte den høgaste, i [[marine]]samanheng. I det norske [[Sjøforsvaret]] er det den høgaste grada. Det er for tida berre [[Kongen]] som har denne grada, men [[forsvarssjefen]] kan òg ha henne dersom han kjem frå [[Sjøforsvaret]]. Omgrepet stammer frå [[arabisk]] ''[[emir|amir]]-al-bahr'', herre over havet.<ref>{{Nynorskordboka}}</ref> Det blei teke av [[sicilia]]narar og [[genova|genovesarar]] som eitt ord, ''amiral''. Etter kvart som det spreidde seg blei [[d]]-en lagt til på mange språk. ==Galleri== '''Admiralar gjennom tidene:''' <gallery> fil:Admiral Saumarez (from Hildebrand, Sveriges historia).jpg|James Saumarez, britisk admiral rundt 1800. fil:Admiral Isoroku Yamamoto.jpg|[[Isoroku Yamamoto]], japansk admiral tidleg på 1900-talet. fil:Vice Adm. Conrad E.L. Helfrich and Admiral Thomas C. Hart.jpg|[[Thomas C. Hart]], amerikansk admiral (til høgre) under den andre verdskrigen </gallery> ==Kjelder== {{Referansar}} == Bakgrunnsstoff == * [http://odin.dep.no/fd/norsk/dok/andre_dok/veiledninger/010011-120063/dok-nn.html Plansje over norske gradar] {{militære grader}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Militære gradar]] [[Kategori:Norske militærgradar]] [[Kategori:Den norske marinen]] c03o1dwi96xw4ts928rk390jr4vhbqw 0 9802 3664706 3410724 2026-08-05T20:06:15Z HerVal7752 105842 Landboks + kjelder 3664706 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Republikken Bulgaria |andre namn = {{ikkjekursiv|{{lang|bg|Република България}} }} |riksvåpen = Coat of arms of Bulgaria.svg |flagg = Flag of Bulgaria.svg{{!}}border |adjektiv = bulgarsk |motto = {{ikkjekursiv|Съединението прави силата}} ([[bulgarsk]] ''Samhald gjev styrke'') |nasjonaldag = 3. mars |nasjonalsong = [[Mila Rodino]] |hovudstad = Sofia |styresett = [[Parlamentarisk republikk]]<ref>{{Kjelde www|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/bulgaria_da|tittel=Bulgarien|språk=da|utgjevar=Den europeiske unionen|vitja=2026-08-05}}</ref> |statsoverhovudtype = [[President]] |statsoverhovud = Ilijana Jotova |statsminister = Rumen Radev |grunnlagdtype = [[Bulgarsk historie|Historie]] |grunnlagd = &nbsp; |grunnlagd1type = [[Det første bulgarske riket|1. bulgarske riket]] |grunnlagd1 = [[681]]–[[1018]] |grunnlagd2type = [[Det andre bulgarske riket|2. bulgarske riket]] |grunnlagd2 = [[1185]]–[[1396]] |grunnlagd3type = [[Fyrstedømet Bulgaria|Fyrstedømet<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;Bulgaria]] |grunnlagd3 = [[3. mars]] [[1878]] |grunnlagd4type = Sjølvstende frå<br />&nbsp; &nbsp; &nbsp;[[Det osmanske riket]] |grunnlagd4 = [[5. oktober]] [[1908]] |vassareal = 0,3&nbsp;% |valuta = [[Euro]] (€) |tidssone = [[UTC]] +2 |tidssone_sommartid = [[UTC]] +3 |retningsnummer = +359 |domene = .bg }} '''Bulgaria''',{{mrk|[[bulgarsk]] България, ''Bălgarija''}} offisielt '''Republikken Bulgaria''',{{mrk|[[bulgarsk]] Република България, ''Republika Bălgarija''}} ligg i søraust i [[Europa]] og grensar til [[Svartehavet]] i aust, til [[Hellas]] og [[Tyrkia]] i sør, til [[Serbia]] og [[Nord-Makedonia]] i vest, og til [[Romania]] over elva [[Donau]] i nord.<ref>{{snl}}</ref> I 2004 vart Bulgaria medlem av [[Nato]],<ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria|tittel=Bulgaria|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-08-05}}</ref> og sidan 1. januar 2007 har landet vore medlem i [[EU]].<ref>{{kjelde www|url=http://ec.europa.eu/enlargement/5th_enlargement/index_en.htm|tittel=Enlargement, 3 years after|utgjevar=Den europeiske kommisjonen}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625150449/http://ec.europa.eu/enlargement/5th_enlargement/index_en.htm|dato=25. juni 2009}}</ref> Landet har fått namn etter bulgararfolket, som leia av [[khan]] [[Asparoukh]] kom inn på nord-balkanske landområde og blanda seg med slaviske og thrakiske innbyggjarar. Den første bulgarske staten blei til i 681, og landet var ei viktig europeisk stormakt på åtte- og nihundretalet. Det kjempa mellom anna mot [[Det bysantinske riket]] om kontroll over [[Balkan]]. [[Bulgarsk|Det bulgarske språket]] er eit slavisk språk i slekt med til dømes [[russisk]] og [[serbisk]]. == Geografi == {{detaljar|bulgarsk geografi}} [[Fil:Bu-map.jpg|mini|venstre|Kart over Bulgaria.]] [[Fil:Pogled kum ezerata ot biloto.JPG|mini|venstre|Dei sju [[Rilasjøane]] i Bulgaria.]] Bulgaria utgjer delar av dei gamle områda [[Thrakia]], [[Moesia]] og [[Regionen Makedonia|Makedonia]]. Den sørvestlege delen av landet er fjellkledd med to alpine fjellkjeder – [[Rila]] og [[Pirin]] – og lenger aust dei lågare, men meir utstrekte [[Rodopifjella]]. I [[Rila]] ligg det høgaste fjellet på [[Balkan]], [[Musala]] med ei høgd på 2925 meter. Den lange fjellkjeda [[Balkanfjella]] går frå vest mot aust i sentrale delar av landet, nord for den vidkjende [[Rozovadalen]] (Rosedalen). Ein har åskledde landskap og sletter i søraust, langs kysten av [[Svartehavet]], og langs den største elva i Bulgaria, [[Donau]], i nord. Andre store elvar i landet er mellom anna [[Elva Struma|Struma]] og [[Maritsa]] i sør. [[Balkan]] har fått namnet sitt frå Balkanfjella (eller Stara Planina) som delar Bulgaria i to frå [[Serbia]] i vest til Svartehavet i aust. Dei største byane i landet er [[Sofia]] (1&nbsp;246&nbsp;791), [[Plovdiv]] (376&nbsp;918), [[Varna]] (345&nbsp;522), [[Burgas]] (259&nbsp;985), [[Byen Ruse|Ruse]] (177&nbsp;538), [[Stara Zagora]] (163&nbsp;193), [[Pleven]] (121&nbsp;700), [[Dobritsj by|Dobritsj]] (115&nbsp;861) og [[Sliven]] (100&nbsp;300). Bulgaria har ein vitskapleg [[St. Kliment Ohridski Base|base]] på [[Livingstonøya]] i [[Sør-Shetland]] i [[Antarktis]]. === Klima === [[Fil:Veleka-sinemorets-mouth-dinev.jpg|mini|venstre|Den bulgarske svartehavskysten ved [[Sinemorets]].]] To fjellrekkjer og to breie dalar påverkar mykje av [[klima]]et i Bulgaria gjennom heile året, og klimaet er ein overgang mellom [[middelhavsklima]] i sør og klimaet i sørlege delar av [[Russland]] i nord. [[Balkanfjella]] går aust-vest gjennom sentrale delar av landet, og skjermar delvis dei sørlege låglanda mot vinterkulda frå nord. Langs den sørlege grensa finn vi [[Rodopifjella]], som hindrar varm og fuktig luft frå [[Hellas]] i å strøyme nordover. Det er likevel varmt i Bulgaria om sommaren. [[Sofia]] er eit par grader kjøligare enn dei låge dalane i aust, og spesielt kysten langs [[Svartehavet]] er mildare om vinteren. Hausten fører ofte med seg moderate [[temperatur]]ar og er den tørraste tida på året, medan vinteren som regel er kjølig og [[sky]]a. [[Snø]] er ganske vanleg i store delar av landet. ==Merknader== {{merknadar}} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refbetre|dato=2026}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Aust-Europa}} {{Balkan}} {{EU}} {{EØS}} {{NATO}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bulgaria| ]] [[Kategori:Land i Europa]] [[Kategori:EU-land]] [[Kategori:NATO-land]] i5gotiprc5uyzepz3andcf9nkz6fkui 0 9807 3664708 3567686 2026-08-05T20:16:07Z HerVal7752 105842 Landboks + kjelder 3664708 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Republikken Albania |andre namn = {{lang|sq|Republika e Shqipërisë}} |adjektiv = albansk |riksvåpen = Coat of arms of Albania.svg |riksvåpenstorleik = 58 |flagg = Flag of Albania.svg |motto = Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar<br />«Du Albania, du gir meg ære, du gir meg namnet albansk» |nasjonaldag = 28. november |nasjonalsong = [[Hymni i Flamurit]] ('Salmen for flagget') |minoritetsspråk = [[gresk]], [[arumensk]], [[makedonsk]] |hovudstad = Tirana |styresett = [[Parlamentarisk republikk]] |statsoverhovudtype = [[President]] |statsoverhovud = Bajram Begaj |statsminister = Edi Rama |grunnlagdtype = Sjølvstende{{ikkjefeit| frå <br />[[Det osmanske riket]]}} |grunnlagd = [[28. november]] [[1912]] |vassareal = 4,8&nbsp;% |valuta = [[Lek]] à 100 [[qindarka]] |tidssone = [[UTC]] +1 |tidssone_sommartid = [[UTC]] +2 |retningsnummer = +355 |domene = .al }} '''Albania''',{{mrk|[[albansk]] ''Shqipëri''}} offisielt '''Republikken Albania''',{{mrk|[[albansk]] ''Republika e Shqipërisë''}} er eit [[Middelhavet|middelhavsland]] på [[Balkanhalvøya]] i Søraust-[[Europa]].<ref>{{Kjelde www|url=https://lex.dk/Albanien|tittel=Albanien|forfattar=Magnussen, Tue|språk=da|utgjevar=Lex på lex.dk|vitja=2026-08-05}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.britannica.com/place/Albania|tittel=Albania|språk=en|utgjevar=Britannica|vitja=2026-08-05}}</ref> Landet grensar til [[Montenegro]] i nord, [[Kosovo]] i nordaust, [[Nord-Makedonia]] i aust, [[Hellas]] i sør, [[Adriahavet]] i vest og [[Det joniske havet]] i sørvest. Landet er eit ganske nytt [[demokrati]], med det fulle namnet Republikken Albania. == Geografi == [[Fil:Albania-CIA WFB Map.png|mini|venstre|Kart over Albania.]] {{detaljar|Albansk geografi}} Ås- og fjellterreng utgjer mykje av landområda i Albania, der det høgaste fjellet, [[Korab]] i regionen [[Regionen Dibër|Dibër]], strekkjer seg opp til 2&nbsp;753 m. Ved sidan av hovudstaden [[Tirana]], som har omlag 800&nbsp;000 innbyggjarar, er dei største byane [[Durrës]], [[Elbasan]], [[Shkodër]], [[Gjirokastër]], [[Vlorë]], [[Korçë]] og [[Kukës]]. I albansk kan namn, til liks med andre substantiv, ha både bestemt og ubestemt form, og dette gjeld òg for bynamn. Derfor kan ein i ulike samanhengar støyte på både Tiranë og Tirana, Shkodër og Shkodra og så vidare. === Klima === Albania har eit klassisk [[middelhavsklima]], men har om lag dobbelt så mykje [[regn]] som til dømes [[Roma]] i [[Italia]]. Frå november til midt på våren kan ein vente regn om lag annakvar dag, men ein har og ein god del sol og mildvêr i løpet av vinterhalvåret. Sommaren er varm og fuktig, men ein lett nordavind gjev meir behagelege forhold på kysten. Om lag ein gong i veka sveipar [[torevêr|torebyer]] innover landet og vidare inn i [[Nord-Makedonia|Makedonia]]. Enkelte fjellområde er høge nok til å få ein god del [[snø]] og kaldt [[vêr]] om vinteren. Fjellområda er elles blant dei områda i Europa som får mest nedbør. [[Tirana]] har ein årleg nedbørsnormal på 1353 mm, men i enkelte av månadane på hausten regnar det ikkje så mykje mindre enn i [[Bergen]]. ==Historie== Rundt tusen år f.Kr. var dagens Albania folkesett av [[illyrarar|illyriske stammar]]. I år 168 f.Kr. blei området ein [[romersk provins]] fram til det blei delt i år 395. Tida som følgde var prega av [[slavarar|slaviske]] invasjonar og lokale maktkampar. I 1344 blei landet annektert av [[Serbia]].<ref name=SNL/> Etter at [[Gjergj Kastrioti Skanderbeg]] (d. 1468) i fleire tiår hadde stått imot den osmanske hæren, kom landet under [[Det osmanske riket|osmansk herredøme]] i 1478, noko som varte fram til 1912. Eit fleirtal av innbyggjarane gjekk etter kvart over til [[islam]], men ein del blei verande katolske eller ortodokse kristne.<ref name=SNL/> Den såkalla Prizren-ligaen gjorde krav om auka sjølvstyre i 1877-78 utan at dette førte fram. Men då osmanarane leid nederlag i [[Balkankrigen]] proklamerte albanske leiarar Albania som ein sjølvstendig stat 28. november 1912 og skipa ei mellombels regjering. Året etter blei staten internasjonalt anerkjend, men mista [[Kosovo]]. Med mindre justeringar blei grensene bekrefta i 1921, etter [[fyrste verdskrigen]].<ref name=SNL/> I 1928 utropte president [[Ahmet Zogu]] seg sjølv til konge og styrte fram til [[andre verdskrigen]] i 1939, då landet blei okkupert av [[Italia]]. I 1943 overtok [[Nazi-Tyskland]], men blei drive ut av [[partisan]]ar i 1944. Den kommunistiske nasjonale frigjeringsfronten leia av [[Enver Hoxha]] skipa straks kommunistisk styre. I 1947 braut Albania med [[Jugoslavia]] og allierte seg med [[Sovjetunionen]] fram til brotet i 1961, då landet forlét [[Warszawapakten]]. Frå 1960 var det einaste allierte landet deira [[Kina]]. I 1967 blei Albania utropt til verdas første [[ateistisk]]e republikk. Frå 1978 var grensene til landet heilt stengde, og diktaturet blei stadig meir undertrykkande. Etter Hoxha overtok [[Ramiz Alia]].<ref name=SNL/> I 1991 hadde landet sitt første fleirpartival. I 1992 blei den første ikkje-kommunistiske regjeringa vald. I 1999 tok Albani imot hundretusenar av [[flyktning]]ar frå [[Kosovo-krigen]]. Den 28. november 2012 feira landet hundreårsjubileum som sjølvstendig stat.<ref name=SNL>{{citation|last=Endresen|first=Cecilie|date=16. desember 2015|contribution=Albania|title=Store norske leksikon|url=https://snl.no/Albania}}</ref> ==Merknader== {{merknadar}} ==Kjelder== {{reflist}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Aust-Europa}} {{Balkan}} {{Middelhavsland}} {{NATO}} {{geografispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Albania| ]] [[Kategori:Land i Europa]] jqhwl8eyv6z1jdfetmilgwg7a1iig0o 10 12885 3664709 3514949 2026-08-05T20:16:48Z HerVal7752 105842 [[Kategori:Utgåtte malar]] 3664709 wikitext text/x-wiki <div align=right>{{rediger|Mal:Fakta om Albania}}</div> {{Infoboks_land| lokalt_namn = Republika e Shqipërisë| norsk_namn = Albania| adjektiv = albansk| | bilete_riksvåpen = Coat of arms of Albania.svg| bilete_flagg = Flag of Albania.svg| bilete_kart = LocationAlbania.svg| nasjonale_motto = | nasjonaldag = [[28. november]]| nasjonalsong = [[Hymni i Flamurit]] (Salmen for flagget)| hovudstad = [[Tirana]]| offisielle_språk = [[Albansk]]| styresett = [[Demokrati]]sk [[republikk]]| leiar_titlar = [[President]] <br> [[Statsminister]]| leiar_namn = Bajram Begaj <br> [[Edi Rama]]| sjølvstende_type = Sjølvstende| sjølvstende_hendingar = frå [[Det osmanske riket]] | sjølvstende_datoar = [[28. november]] [[1912]]| engelsk namn = Albania| flatevidd_andel_vatn = 4,8 %| valuta = [[Lek]] à 100 [[qindarka]]| tidssone = [[UTC]] +2| internasjonal_telefonkode = 355| nasjonale_toppdomene = .al| }} <noinclude> [[Kategori:Utgåtte malar]] </noinclude> p2robmazd2b8rp1g5hd2x2w78y64br4 0 13893 3664675 3470032 2026-08-05T16:04:14Z Ranveig 39 Landboks 3664675 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Usbekistan|adjektiv = usbekisk| |andre namn = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasi<br />Ўзбекистон Республикаси}} |riksvåpen = Emblem of Uzbekistan.svg |flagg = Flag of Uzbekistan.svg |nasjonale_motto = Yo`q| |nasjonaldag = [[1. september]]| |nasjonalsong = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi|<br />Ўзбекистон Республикасининг Давлат мадҳияси}} |hovudstad = [[Tasjkent]] |språk = [[usbekisk]] |minoritetsspråk = [[karakalpakisk]] |styresett = Republikk |statsoverhovudtype=President |grunnlagdtype= Sjølvstende frå<br/>[[Sovjetunionen]] |grunnlagd = [[1. september]] [[1991]] <br /> <small>(off. [[8. desember]] [[1991]])</small>| |valuta = [[Usbekisk soms]] }} [[Fil:Uz-map.png|mini|Kart over Usbekistan.]] [[Fil:Uzbekistan satellite photo.jpg|mini|Satellittbilete over Usbekistan.]] '''Usbekistan'''{{mrk|usbekisk: O`zbekiston, [[kyrillisk skrift]] Ўзбекистон, أۇزبېكیستون på afghansk usbekiks; uttalt [ˈɤ̟zbekistɒn]}} er det folkerikaste landet i [[Sentral-Asia]], med over 30&nbsp;millionar innbyggjarar<ref>[http://www.stat.uz/press/1/6875/ ''Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года''], Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике-(vitja 4/11-2013)</ref>. Det grensar til [[Kasakhstan]] i nord, [[Kirgisistan]] og [[Tadsjikistan]] i aust, [[Afghanistan]] i sør og [[Turkmenistan]] i vest. Av di denne delen av Sentralasia sidan slutten av 1800-talet hadde vore underlagt den russiske [[tsar]]en, vart Usbekistan ein delrepublikk av [[Sovjetunionen]]. Den 1.&nbsp;september 1991 sa landet seg uavhengig. Usbekistan er ein fattig og uroleg del av Asia. I tillegg til [[usbekarar]] bur det for det meste [[russarar]] og [[tadsjikar]] i republikken. Mange av innbyggjarane er sterkt misnøgde med regimet, som har blitt skulda for korrupsjon, vanstyre og grove brot på menneskerettane. President [[Islom Karimov]] hevdar på si side at dei som demonstrerar mot han, er muslimske fundamentalistar. Den politiske situasjonen tilspissa seg våren 2005, og fredag den 13. mai starta eit folkeopprør i [[Andijon]] heilt aust i landet, som snart spreidde seg til grensebyen [[Kara Su]], der det vert rapportert at rasande folkemengder sette regjeringsbygga i brann. Presidenten sine tryggingsstyrkar svarte med å skyta mot opprørarane, og somme kjelder melder at fleire hundre menneske vart drepne og så mange som 2&nbsp;000 såra i den fyrste samanstøyten. Styresmaktene i Usbekistan har no gjort det forbode for innbyggjarane å sjå utanlandske nyhende på fjernsyn, men tusenvis av menneske er allereie på flukt for å koma seg bort ifrå det som mange fryktar vil bli eit blodbad, ettersom ein ikkje reknar med at presidenten vil gå av. == Klima == Klimaet i Usbekistan er særs tørt med et kontinentalt preg. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i Usbekistan. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå [[Kara Kum]]ørkenen. Dei kjem ofte i samband med [[torevêr]] som gjev lite eller ingen [[nedbør]]. Områda rundt dei nordlege fjellsidene, som i [[Tasjkent]], har størst sjanse for å få litt [[snø]] eller [[regn]]. Dei har derimot episodar med [[fønvind]] som gjev nokre varmare dagar og ein pause frå kulda som sig sørover frå [[Russland]]. Om vinteren kan sjølv dei sentrale ørkenområda få nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sumaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den [[relativ fukt|relative fukta]] er låg fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45&nbsp;°C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av gode temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Gjennomsnittstemperaturen for januar er for store delar -14&nbsp;°C, men temperaturar under -38&nbsp;°C er ikkje uvanleg. I store delar av landet er gjennomsnittstemperaturen om sumaren kring 32&nbsp;°C, somme stader har periodevis over 50&nbsp;°C. Årleg middelnedbør er 200 mm. == Galleri == <gallery> Fil:Registan square2014.JPG|«Registon» (Sandplassen) i [[Samarkand|Samarqand]] Fil:Observatie Ulugbek sextant input.JPG|Mirzo Ulug`beks observatorium ([[Samarkand|Samarqand]]) Fil:Hayat-22.JPG|Nuratau fjellområdet |«Ata Darvoza», en av portane i Xiva Fil:KhivaWalls.jpg|Ichаn-Qаl’а (gammal Xiva) Fil:Khiva Islam Khodja minaret.jpg|Islom Xoja minaret (Xiva) Fil:Aq-Saray Shahrisabz.JPG|«Aq Saray» i Shahrisabz Fil:Urgench.jpg|Sulton Tekesh mausolé i Urganch |«Al Ferghani Park» i Farg`ona Fil:Mir-i Arab.JPG|«Miri-Arab madrasa» i Buxoro Fil:Margilan marketplace.jpg|På torget i Marg`ilon Fil:Gilad Rom - No Fish Today (by).jpg|I nærheten av Mo`ynoq i Qaraqalpaqstan, ved [[Aralsjøen]] Fil:Gorskii 04412u.jpg|[[Turkmenistan|Tyrkmensk]] eller kanskje [[Kirgisistan|kirgisisk]] kvinne ved et telt (mellom 1905 og 1915) Fil:Theatre Alisher Navoi.JPG|«Navoiy Teatr» i hovudstaden Toshkent Fil:Taschkent-73.JPG|Shishkebab på torget (Toshkent) </gallery> == Merknadar == {{Merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Sentral-Asia}} {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Usbekistan| ]] [[Kategori:Kystlause land]] [[Kategori:Samveldet av uavhengige statar]] jk80x06ar8hamjuhm0jsodqj2fd4k1v 3664678 3664675 2026-08-05T16:06:59Z Ranveig 39 3664678 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Usbekistan|adjektiv = usbekisk| |andre namn = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasi<br />Ўзбекистон Республикаси}} |riksvåpen = Emblem of Uzbekistan.svg |flagg = Flag of Uzbekistan.svg{{!}}border |nasjonale_motto = Yo’q| |nasjonaldag = [[1. september]]| |nasjonalsong = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi|<br />Ўзбекистон Республикасининг Давлат мадҳияси}} |hovudstad = [[Tasjkent]] |språk = [[usbekisk]] |minoritetsspråk = [[karakalpakisk]] |styresett = Republikk |statsoverhovudtype=President |grunnlagdtype= Sjølvstende frå<br/>[[Sovjetunionen]] |grunnlagd = [[1. september]] [[1991]] <br /> <small>(off. [[8. desember]] [[1991]])</small>| |valuta = [[Usbekisk soms]] }} [[Fil:Uz-map.png|mini|Kart over Usbekistan.]] [[Fil:Uzbekistan satellite photo.jpg|mini|Satellittbilete over Usbekistan.]] '''Usbekistan'''{{mrk|usbekisk: O`zbekiston, [[kyrillisk skrift]] Ўзбекистон, أۇزبېكیستون på afghansk usbekiks; uttalt [ˈɤ̟zbekistɒn]}} er det folkerikaste landet i [[Sentral-Asia]], med over 30&nbsp;millionar innbyggjarar<ref>[http://www.stat.uz/press/1/6875/ ''Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года''], Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике-(vitja 4/11-2013)</ref>. Det grensar til [[Kasakhstan]] i nord, [[Kirgisistan]] og [[Tadsjikistan]] i aust, [[Afghanistan]] i sør og [[Turkmenistan]] i vest. Av di denne delen av Sentralasia sidan slutten av 1800-talet hadde vore underlagt den russiske [[tsar]]en, vart Usbekistan ein delrepublikk av [[Sovjetunionen]]. Den 1.&nbsp;september 1991 sa landet seg uavhengig. Usbekistan er ein fattig og uroleg del av Asia. I tillegg til [[usbekarar]] bur det for det meste [[russarar]] og [[tadsjikar]] i republikken. Mange av innbyggjarane er sterkt misnøgde med regimet, som har blitt skulda for korrupsjon, vanstyre og grove brot på menneskerettane. President [[Islom Karimov]] hevdar på si side at dei som demonstrerar mot han, er muslimske fundamentalistar. Den politiske situasjonen tilspissa seg våren 2005, og fredag den 13. mai starta eit folkeopprør i [[Andijon]] heilt aust i landet, som snart spreidde seg til grensebyen [[Kara Su]], der det vert rapportert at rasande folkemengder sette regjeringsbygga i brann. Presidenten sine tryggingsstyrkar svarte med å skyta mot opprørarane, og somme kjelder melder at fleire hundre menneske vart drepne og så mange som 2&nbsp;000 såra i den fyrste samanstøyten. Styresmaktene i Usbekistan har no gjort det forbode for innbyggjarane å sjå utanlandske nyhende på fjernsyn, men tusenvis av menneske er allereie på flukt for å koma seg bort ifrå det som mange fryktar vil bli eit blodbad, ettersom ein ikkje reknar med at presidenten vil gå av. == Klima == Klimaet i Usbekistan er særs tørt med et kontinentalt preg. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i Usbekistan. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå [[Kara Kum]]ørkenen. Dei kjem ofte i samband med [[torevêr]] som gjev lite eller ingen [[nedbør]]. Områda rundt dei nordlege fjellsidene, som i [[Tasjkent]], har størst sjanse for å få litt [[snø]] eller [[regn]]. Dei har derimot episodar med [[fønvind]] som gjev nokre varmare dagar og ein pause frå kulda som sig sørover frå [[Russland]]. Om vinteren kan sjølv dei sentrale ørkenområda få nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sumaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den [[relativ fukt|relative fukta]] er låg fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45&nbsp;°C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av gode temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Gjennomsnittstemperaturen for januar er for store delar -14&nbsp;°C, men temperaturar under -38&nbsp;°C er ikkje uvanleg. I store delar av landet er gjennomsnittstemperaturen om sumaren kring 32&nbsp;°C, somme stader har periodevis over 50&nbsp;°C. Årleg middelnedbør er 200 mm. == Galleri == <gallery> Fil:Registan square2014.JPG|«Registon» (Sandplassen) i [[Samarkand|Samarqand]] Fil:Observatie Ulugbek sextant input.JPG|Mirzo Ulug`beks observatorium ([[Samarkand|Samarqand]]) Fil:Hayat-22.JPG|Nuratau fjellområdet |«Ata Darvoza», en av portane i Xiva Fil:KhivaWalls.jpg|Ichаn-Qаl’а (gammal Xiva) Fil:Khiva Islam Khodja minaret.jpg|Islom Xoja minaret (Xiva) Fil:Aq-Saray Shahrisabz.JPG|«Aq Saray» i Shahrisabz Fil:Urgench.jpg|Sulton Tekesh mausolé i Urganch |«Al Ferghani Park» i Farg`ona Fil:Mir-i Arab.JPG|«Miri-Arab madrasa» i Buxoro Fil:Margilan marketplace.jpg|På torget i Marg`ilon Fil:Gilad Rom - No Fish Today (by).jpg|I nærheten av Mo`ynoq i Qaraqalpaqstan, ved [[Aralsjøen]] Fil:Gorskii 04412u.jpg|[[Turkmenistan|Tyrkmensk]] eller kanskje [[Kirgisistan|kirgisisk]] kvinne ved et telt (mellom 1905 og 1915) Fil:Theatre Alisher Navoi.JPG|«Navoiy Teatr» i hovudstaden Toshkent Fil:Taschkent-73.JPG|Shishkebab på torget (Toshkent) </gallery> == Merknadar == {{Merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Sentral-Asia}} {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Usbekistan| ]] [[Kategori:Kystlause land]] [[Kategori:Samveldet av uavhengige statar]] awx9ckh3cpe7960xv0lwxqfzt56w4gq 3664679 3664678 2026-08-05T16:08:01Z Ranveig 39 Karakum 3664679 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Usbekistan|adjektiv = usbekisk| |andre namn = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasi<br />Ўзбекистон Республикаси}} |riksvåpen = Emblem of Uzbekistan.svg |flagg = Flag of Uzbekistan.svg{{!}}border |nasjonale_motto = Yo’q| |nasjonaldag = [[1. september]]| |nasjonalsong = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi|<br />Ўзбекистон Республикасининг Давлат мадҳияси}} |hovudstad = [[Tasjkent]] |språk = [[usbekisk]] |minoritetsspråk = [[karakalpakisk]] |styresett = Republikk |statsoverhovudtype=President |grunnlagdtype= Sjølvstende frå<br/>[[Sovjetunionen]] |grunnlagd = [[1. september]] [[1991]] <br /> <small>(off. [[8. desember]] [[1991]])</small>| |valuta = [[Usbekisk soms]] }} [[Fil:Uz-map.png|mini|Kart over Usbekistan.]] [[Fil:Uzbekistan satellite photo.jpg|mini|Satellittbilete over Usbekistan.]] '''Usbekistan'''{{mrk|usbekisk: O`zbekiston, [[kyrillisk skrift]] Ўзбекистон, أۇزبېكیستون på afghansk usbekiks; uttalt [ˈɤ̟zbekistɒn]}} er det folkerikaste landet i [[Sentral-Asia]], med over 30&nbsp;millionar innbyggjarar<ref>[http://www.stat.uz/press/1/6875/ ''Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года''], Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике-(vitja 4/11-2013)</ref>. Det grensar til [[Kasakhstan]] i nord, [[Kirgisistan]] og [[Tadsjikistan]] i aust, [[Afghanistan]] i sør og [[Turkmenistan]] i vest. Av di denne delen av Sentralasia sidan slutten av 1800-talet hadde vore underlagt den russiske [[tsar]]en, vart Usbekistan ein delrepublikk av [[Sovjetunionen]]. Den 1.&nbsp;september 1991 sa landet seg uavhengig. Usbekistan er ein fattig og uroleg del av Asia. I tillegg til [[usbekarar]] bur det for det meste [[russarar]] og [[tadsjikar]] i republikken. Mange av innbyggjarane er sterkt misnøgde med regimet, som har blitt skulda for korrupsjon, vanstyre og grove brot på menneskerettane. President [[Islom Karimov]] hevdar på si side at dei som demonstrerar mot han, er muslimske fundamentalistar. Den politiske situasjonen tilspissa seg våren 2005, og fredag den 13. mai starta eit folkeopprør i [[Andijon]] heilt aust i landet, som snart spreidde seg til grensebyen [[Kara Su]], der det vert rapportert at rasande folkemengder sette regjeringsbygga i brann. Presidenten sine tryggingsstyrkar svarte med å skyta mot opprørarane, og somme kjelder melder at fleire hundre menneske vart drepne og så mange som 2&nbsp;000 såra i den fyrste samanstøyten. Styresmaktene i Usbekistan har no gjort det forbode for innbyggjarane å sjå utanlandske nyhende på fjernsyn, men tusenvis av menneske er allereie på flukt for å koma seg bort ifrå det som mange fryktar vil bli eit blodbad, ettersom ein ikkje reknar med at presidenten vil gå av. == Klima == Klimaet i Usbekistan er særs tørt med et kontinentalt preg. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i Usbekistan. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå [[Karakum]]ørkenen. Dei kjem ofte i samband med [[torevêr]] som gjev lite eller ingen [[nedbør]]. Områda rundt dei nordlege fjellsidene, som i [[Tasjkent]], har størst sjanse for å få litt [[snø]] eller [[regn]]. Dei har derimot episodar med [[fønvind]] som gjev nokre varmare dagar og ein pause frå kulda som sig sørover frå [[Russland]]. Om vinteren kan sjølv dei sentrale ørkenområda få nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sumaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den [[relativ fukt|relative fukta]] er låg fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45&nbsp;°C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av gode temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Gjennomsnittstemperaturen for januar er for store delar -14&nbsp;°C, men temperaturar under -38&nbsp;°C er ikkje uvanleg. I store delar av landet er gjennomsnittstemperaturen om sumaren kring 32&nbsp;°C, somme stader har periodevis over 50&nbsp;°C. Årleg middelnedbør er 200 mm. == Galleri == <gallery> Fil:Registan square2014.JPG|«Registon» (Sandplassen) i [[Samarkand|Samarqand]] Fil:Observatie Ulugbek sextant input.JPG|Mirzo Ulug`beks observatorium ([[Samarkand|Samarqand]]) Fil:Hayat-22.JPG|Nuratau fjellområdet |«Ata Darvoza», en av portane i Xiva Fil:KhivaWalls.jpg|Ichаn-Qаl’а (gammal Xiva) Fil:Khiva Islam Khodja minaret.jpg|Islom Xoja minaret (Xiva) Fil:Aq-Saray Shahrisabz.JPG|«Aq Saray» i Shahrisabz Fil:Urgench.jpg|Sulton Tekesh mausolé i Urganch |«Al Ferghani Park» i Farg`ona Fil:Mir-i Arab.JPG|«Miri-Arab madrasa» i Buxoro Fil:Margilan marketplace.jpg|På torget i Marg`ilon Fil:Gilad Rom - No Fish Today (by).jpg|I nærheten av Mo`ynoq i Qaraqalpaqstan, ved [[Aralsjøen]] Fil:Gorskii 04412u.jpg|[[Turkmenistan|Tyrkmensk]] eller kanskje [[Kirgisistan|kirgisisk]] kvinne ved et telt (mellom 1905 og 1915) Fil:Theatre Alisher Navoi.JPG|«Navoiy Teatr» i hovudstaden Toshkent Fil:Taschkent-73.JPG|Shishkebab på torget (Toshkent) </gallery> == Merknadar == {{Merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Sentral-Asia}} {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Usbekistan| ]] [[Kategori:Kystlause land]] [[Kategori:Samveldet av uavhengige statar]] d3tp70k860rfxi3tujhbc8ikedislvy 3664710 3664679 2026-08-05T20:34:03Z HerVal7752 105842 Småfiks 3664710 wikitext text/x-wiki {{landboks |namn = Republikken Usbekistan |adjektiv = usbekisk |andre namn = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasi<br />{{ikkjekursiv|Ўзбекистон Республикаси}} }} |riksvåpen = Emblem of Uzbekistan.svg |riksvåpenstorleik = 70 |flagg = Flag of Uzbekistan.svg{{!}}border |motto = Yo’q |nasjonaldag = 1. september |nasjonalsong = {{lang|uz|O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi}} |hovudstad = Tasjkent |språk = [[usbekisk]] |minoritetsspråk = [[karakalpakisk]] |styresett = [[Semipresidentialisme|Semipresidentiell]] [[republikk]] |statsoverhovudtype = President |grunnlagdtype = Sjølvstende{{ikkjefeit| frå<br/>[[Sovjetunionen]]}} |grunnlagd = [[1. september]] [[1991]] <br /> <small>(off. [[8. desember]] [[1991]])</small>| |valuta = [[Usbekisk soms]] }} [[Fil:Uz-map.png|mini|Kart over Usbekistan.]] '''Usbekistan''',{{mrk|[[usbekisk]] ''O`zbekiston'', [[kyrillisk skrift]] Ўзбекистон, أۇزبېكیستون på afghansk usbekisk; uttalt [ˈɤ̟zbekistɒn]}} offisielt '''Republikken Usbekistan''',{{mrk|[[usbekisk]] ''O‘zbekiston Respublikasi'', [[kyrillisk skrift]] Ўзбекистон Республикаси}} er det folkerikaste landet i [[Sentral-Asia]], med over 30&nbsp;millionar innbyggjarar<ref>[http://www.stat.uz/press/1/6875/ ''Численность Республики населения по состоянию на 1 июля 2013 года''], Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике-(vitja 4/11-2013)</ref>. Det grensar til [[Kasakhstan]] i nord, [[Kirgisistan]] og [[Tadsjikistan]] i aust, [[Afghanistan]] i sør og [[Turkmenistan]] i vest. Av di denne delen av Sentralasia sidan slutten av 1800-talet hadde vore underlagt den russiske [[tsar]]en, vart Usbekistan ein delrepublikk av [[Sovjetunionen]]. Den 1.&nbsp;september 1991 sa landet seg uavhengig. Usbekistan er ein fattig og uroleg del av Asia.{{tr}} I tillegg til [[usbekarar]] bur det for det meste [[russarar]] og [[tadsjikar]] i republikken. Mange av innbyggjarane er sterkt misnøgde med regimet, som har blitt skulda for korrupsjon, vanstyre og grove brot på menneskerettane.{{tr}} President [[Islom Karimov]] hevdar på si side at dei som demonstrerar mot han, er muslimske fundamentalistar. Den politiske situasjonen tilspissa seg våren 2005, og fredag den 13. mai starta eit folkeopprør i [[Andijon]] heilt aust i landet, som snart spreidde seg til grensebyen [[Kara Su]], der det vert rapportert at rasande folkemengder sette regjeringsbygga i brann. Presidenten sine tryggingsstyrkar svarte med å skyta mot opprørarane, og somme kjelder melder at fleire hundre menneske vart drepne og så mange som 2&nbsp;000 såra i den fyrste samanstøyten. Styresmaktene i Usbekistan har no gjort det forbode for innbyggjarane å sjå utanlandske nyhende på fjernsyn, men tusenvis av menneske er allereie på flukt for å koma seg bort ifrå det som mange fryktar vil bli eit blodbad, ettersom ein ikkje reknar med at presidenten vil gå av. == Klima == [[Fil:Uzbekistan satellite photo.jpg|mini|Satellittbilete over Usbekistan.]] Klimaet i Usbekistan er særs tørt med et kontinentalt preg. Støv er kanskje det mest alvorlege klimatiske problemet i Usbekistan. Kvar vår vert store støvskyer piska opp frå [[Karakum]]ørkenen. Dei kjem ofte i samband med [[torevêr]] som gjev lite eller ingen [[nedbør]]. Områda rundt dei nordlege fjellsidene, som i [[Tasjkent]], har størst sjanse for å få litt [[snø]] eller [[regn]]. Dei har derimot episodar med [[fønvind]] som gjev nokre varmare dagar og ein pause frå kulda som sig sørover frå [[Russland]]. Om vinteren kan sjølv dei sentrale ørkenområda få nokre dagar med lett snø og ein god del overskya vêr. Sjølv om det aldri vert lummert er det overraskande mykje fukt i lufta om sumaren, som elles er så godt som utan nedbør. Den [[relativ fukt|relative fukta]] er låg fordi temperaturen er høg, og enkelte dagar kan det bli opp i 45&nbsp;°C. Hausten kjem raskt og gjev ei blanding av gode temperaturar, mykje sol og lite nedbør. Gjennomsnittstemperaturen for januar er for store delar -14&nbsp;°C, men temperaturar under -38&nbsp;°C er ikkje uvanleg. I store delar av landet er gjennomsnittstemperaturen om sumaren kring 32&nbsp;°C, somme stader har periodevis over 50&nbsp;°C. Årleg middelnedbør er 200 mm. == Galleri == <gallery> Fil:Registan square2014.JPG|«[[Registan]]» (Sandplassen) i [[Samarkand|Samarqand]] Fil:Observatie Ulugbek sextant input.JPG|Mirzo Ulug`beks observatorium ([[Samarkand|Samarqand]]) Fil:Hayat-22.JPG|Nuratau fjellområdet |«Ata Darvoza», en av portane i Xiva Fil:KhivaWalls.jpg|Ichаn-Qаl’а (gammal Xiva) Fil:Khiva Islam Khodja minaret.jpg|Islom Xoja minaret (Xiva) Fil:Aq-Saray Shahrisabz.JPG|«Aq Saray» i Shahrisabz Fil:Urgench.jpg|Sulton Tekesh mausolé i Urganch |«Al Ferghani Park» i Farg`ona Fil:Mir-i Arab.JPG|«Miri-Arab madrasa» i Buxoro Fil:Margilan marketplace.jpg|På torget i Marg`ilon Fil:Gilad Rom - No Fish Today (by).jpg|I nærheten av Mo`ynoq i Qaraqalpaqstan, ved [[Aralsjøen]] Fil:Gorskii 04412u.jpg|[[Turkmenistan|Tyrkmensk]] eller kanskje [[Kirgisistan|kirgisisk]] kvinne ved et telt (mellom 1905 og 1915) Fil:Theatre Alisher Navoi.JPG|«Navoiy Teatr» i hovudstaden Toshkent Fil:Taschkent-73.JPG|Shishkebab på torget (Toshkent) </gallery> == Merknadar == {{Merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Sentral-Asia}} {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Usbekistan| ]] [[Kategori:Kystlause land]] [[Kategori:Samveldet av uavhengige statar]] o1qwxvak5naqurse2oz25e2ttikf85j 10 14477 3664676 3503705 2026-08-05T16:04:54Z Ranveig 39 Kategori:Utgåtte malar 3664676 wikitext text/x-wiki <div align=right>{{rediger|Mal:Fakta om Usbekistan}}</div> {{Infoboks_land| lokalt_namn = O`zbekiston Respublikasi <br /> <small>Ўзбекистон Республикаси</small>| norsk_namn = Usbekistan|adjektiv = usbekisk| bilete_riksvåpen = Emblem of Uzbekistan.svg| bilete_flagg = Flag of Uzbekistan.svg| bilete_kart = Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg| nasjonale_motto = Yo`q| nasjonaldag = [[1. september]]| nasjonalsong = [[Usbekistan sin nasjonalsong]] <br /> (O`zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi)| hovudstad = [[Tasjkent]] ''(Toshkent)''| offisielle_språk = [[usbekisk språk|usbekisk]]| fleirespråk = [[karakalpakisk]]| styresett = [[Republikk]]| leiar_titlar = [[President]] <br /> [[Statsminister]]| leiar_namn = [[Sjavkat Mirzijajev]] <br /> [[Abdulla Oripov]]| sjølvstende_type = Sjølvstende| sjølvstende_hendingar = &nbsp; - Dato| sjølvstende_datoar = Frå [[Sovjetunionen]] <br /> [[1. september]] [[1991]] <br /> <small>(off. [[8. desember]] [[1991]])</small>| flatevidd_andel_vatn = 4,9 %| folketal_tettleik_rangering = 111| valuta = [[so`m]] (off. O`zbekiston so`mi) <br /> (± 2,473 [[Amerikansk dollar|USD]])| tidssone = [[UTC]] +5| internasjonal_telefonkode = 998| nasjonale_toppdomene = .uz| fotnotar = lokalt språk i Qoraqalpog`iston (Qaraqalpaqstan Respublikası): [[karakalpakisk]]| }} <noinclude> [[Kategori:Utgåtte malar|Usbekistan]] </noinclude> b6hc3z8b8bishinoof6lozbcr3jz2py 10 14478 3664677 3440725 2026-08-05T16:06:05Z Ranveig 39 Hlist 3664677 wikitext text/x-wiki {{navboks |listeklasse=hlist |namn=Sentral-Asia |tittel=[[Sentral-Asia]] |liste1= * [[Aserbajdsjan]] * [[Kasakhstan]] * [[Kirgisistan]] * [[Turkmenistan]] * [[Usbekistan]] * [[Tadsjikistan]] * Delar av [[Russland]] * Delar av [[Kina]] ([[Xinjiang]]) }} <noinclude> [[Kategori:Navigasjonsmalar geografi]] </noinclude> j0jspdwknxqlghcql21nnhpb5be7mhv 10 15236 3664707 3662773 2026-08-05T20:06:57Z HerVal7752 105842 [[Kategori:Utgåtte malar]] 3664707 wikitext text/x-wiki <div align=right>{{rediger|Mal:Fakta om Bulgaria}}</div> {{Infoboks_land| lokalt_namn = Република България <br /> Republika Bălgarija| norsk_namn = Bulgaria| bilete_riksvåpen = Coat of arms of Bulgaria.svg| bilete_flagg = Flag of Bulgaria.svg| bilete_kart = LocationBulgaria.png| adjektiv = bulgarsk| nasjonale_motto = Съединението прави силата (Bulgarsk: Samhald gjev styrke)| nasjonaldag = [[3. mars]]| nasjonalsong = [[Mila Rodino]]| hovudstad = [[Sofia]]| offisielle_språk = [[Bulgarsk|Bulgarsk]]| styresett = [[Republikk]]| leiar_titlar = [[President]] <br /> [[Statsminister]]| leiar_namn = [[Rumen Radev]] <br /> [[Rosen Zjeljazkov]]| sjølvstende_type = Sjølvstende| sjølvstende_hendingar = &nbsp; - Erklært <br /> &nbsp; - Anerkjent| sjølvstende_datoar = Frå [[Det osmanske riket]] <br /> [[3. mars]] [[1878]] <br /> [[22. september]] [[1908]]| flatevidd_andel_vatn = 0,3 %| folketal_tettleik_rangering = 100| valuta = [[Euro]] (€)| tidssone = [[UTC]] +2| internasjonal_telefonkode = 359| nasjonale_toppdomene = .bg| fotnotar =| }}<noinclude> [[Kategori:Utgåtte malar]] </noinclude> al6go2v9nt3zz8glgflg8vv225ylpdo 0 16046 3664681 3585948 2026-08-05T16:12:03Z Ranveig 39 Flikk 3664681 wikitext text/x-wiki {{om|forhold som spesielt gjeld norsk språk|ordklassar i norsk}} Ein '''ordklasse''' er ei gruppe av ord (meir presist [[leksem]]) som har felles eigenskapar når det gjeld bøyingsformer ([[morfologi]]) eller setningsfunksjon ([[syntaks]]). I tradisjonell grammatikk har ein også brukt tydinga av orda ([[semantikk]]) som grunnlag for inndeling i ordklassar. Det er vanleg å dela ordklassane inn i to grupper, [[open ordklasse|opne]] og [[lukka ordklasse|lukka]] ordklassar. Talet på ordklassar varierer etter kva inndelingskriterium som blir lagde til grunn. Språk varierer også seg i mellom, så sjølv med eit konstant sett av inndelingskriterium vil talet på ordklasser variere frå språk til språk. For [[norsk]] har ordklasseinndelinga vorte diskutert det siste tiåret, etter at [[Norsk referansegrammatikk]] i [[1997]] la fram ei ordklasseinndeling som skilde seg frå den som hadde vore i bruk tidlegare, jf. [[ordklassar i norsk]] for ei drøfting. Skilnaden mellom dei ulike inndelingane er eit resultat av bruk av ulike inndelingskriterium. Desse inndelingskriteria er av ulike typar. == Morfologiske inndelingskriterium == Etter morfologiske inndelingskriterium blir ord klassifiserte etter korleis dei blir bøygde. Ei reint morfologisk ordklasseinndeling vil t.d. kunne gje opphav til ei slik inndeling, for norsk: # Ord som blir kategoriserte etter [[genus]] # Ord som blir bøygde i [[tempus]] # Ord som blir bøygde i genus # Ord som blir bøygde kasus # Ord som ikkje blir bøygde Her vil ordklasse 1 vere dei vi kjenner som [[substantiv]], ordklasse 2 [[verb]], ordklasse 3 [[adjektiv]] og [[determinativ]], ordklasse 4 personlege [[pronomen]], og ordklasse 5 vil innehalde både [[adverb]], [[konjunksjon]]ar, [[subjunksjon]]ar osb. == Syntaktiske inndelingskriterium == Syntaktiske inndelingskriterium deler ord inn etter måten dei blir brukte på i setningar. Resultatet av å bruke syntaktiske kriterium er ofte, men ikkje alltid, samanfallande med resultatet av å bruke morfologiske kriterium. Til dømes vil klassen av ord som kan danne sjølvstendige setningar ved å stå på andre plass i ei hovudsetning i norsk samanfalle med klassen av ord som blir bøygde i tempus. Syntaktiske inndelingskriterium skil seg frå morfologiske framfor alt ved at også ord som ikkje blir bøygde kan bli delt inn i ulike ordklassar, slik som t.d. [[preposisjon]]ar og konjunksjonar kan bli delte inn i ulike klassar. == Semantiske inndelingskriterium == Ei semantisk ordklasseinndeling vil dele inn ord etter tyding. Til dømes er det mogleg å tenkje seg ei slik inndeling: # Ord som refererer til ting # Ord som refererer til handlingar # Ord som refererer til kvalitetar # Ord som refererer til andre ord # Ord som refererer i diskursen Etter denne inndelinga vil ord som ''sykle'' og ''sykling'' høyre til same ordklasse, nemleg ordklasse 2. == Ordklasseinndeling i praksis == I praksis vil ordklasseinndelingane alltid bli laga for å tene visse formål. Der same inndeling må tene ulike formål, er det vanleg å operere med ein kombinasjon av ulike inndelingskriterium. Til dømes kan ord med bøying bli klassifiserte morfologisk, etter korleis dei blir bøygd, mens ord utan bøying blir klassifiserte syntaktisk, etter korleis dei blir brukte i setninga. == Kjelder == {{fotnoteliste}} == Sjå òg == * [[Frase]] * [[Nomenfrase]] * [[Adjektivfrase]] * [[Verbfrase]] * [[Ordklassar i norsk]] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lingvistikk]] [[Kategori:Ordklassar]] [[Kategori:Lingvistisk morfologi]] s7z8xzrl0gd5qmh1t11jzcdopqlusaz 3664682 3664681 2026-08-05T16:12:11Z Ranveig 39 3664682 wikitext text/x-wiki {{om||forhold som spesielt gjeld norsk språk|ordklassar i norsk}} Ein '''ordklasse''' er ei gruppe av ord (meir presist [[leksem]]) som har felles eigenskapar når det gjeld bøyingsformer ([[morfologi]]) eller setningsfunksjon ([[syntaks]]). I tradisjonell grammatikk har ein også brukt tydinga av orda ([[semantikk]]) som grunnlag for inndeling i ordklassar. Det er vanleg å dela ordklassane inn i to grupper, [[open ordklasse|opne]] og [[lukka ordklasse|lukka]] ordklassar. Talet på ordklassar varierer etter kva inndelingskriterium som blir lagde til grunn. Språk varierer også seg i mellom, så sjølv med eit konstant sett av inndelingskriterium vil talet på ordklasser variere frå språk til språk. For [[norsk]] har ordklasseinndelinga vorte diskutert det siste tiåret, etter at [[Norsk referansegrammatikk]] i [[1997]] la fram ei ordklasseinndeling som skilde seg frå den som hadde vore i bruk tidlegare, jf. [[ordklassar i norsk]] for ei drøfting. Skilnaden mellom dei ulike inndelingane er eit resultat av bruk av ulike inndelingskriterium. Desse inndelingskriteria er av ulike typar. == Morfologiske inndelingskriterium == Etter morfologiske inndelingskriterium blir ord klassifiserte etter korleis dei blir bøygde. Ei reint morfologisk ordklasseinndeling vil t.d. kunne gje opphav til ei slik inndeling, for norsk: # Ord som blir kategoriserte etter [[genus]] # Ord som blir bøygde i [[tempus]] # Ord som blir bøygde i genus # Ord som blir bøygde kasus # Ord som ikkje blir bøygde Her vil ordklasse 1 vere dei vi kjenner som [[substantiv]], ordklasse 2 [[verb]], ordklasse 3 [[adjektiv]] og [[determinativ]], ordklasse 4 personlege [[pronomen]], og ordklasse 5 vil innehalde både [[adverb]], [[konjunksjon]]ar, [[subjunksjon]]ar osb. == Syntaktiske inndelingskriterium == Syntaktiske inndelingskriterium deler ord inn etter måten dei blir brukte på i setningar. Resultatet av å bruke syntaktiske kriterium er ofte, men ikkje alltid, samanfallande med resultatet av å bruke morfologiske kriterium. Til dømes vil klassen av ord som kan danne sjølvstendige setningar ved å stå på andre plass i ei hovudsetning i norsk samanfalle med klassen av ord som blir bøygde i tempus. Syntaktiske inndelingskriterium skil seg frå morfologiske framfor alt ved at også ord som ikkje blir bøygde kan bli delt inn i ulike ordklassar, slik som t.d. [[preposisjon]]ar og konjunksjonar kan bli delte inn i ulike klassar. == Semantiske inndelingskriterium == Ei semantisk ordklasseinndeling vil dele inn ord etter tyding. Til dømes er det mogleg å tenkje seg ei slik inndeling: # Ord som refererer til ting # Ord som refererer til handlingar # Ord som refererer til kvalitetar # Ord som refererer til andre ord # Ord som refererer i diskursen Etter denne inndelinga vil ord som ''sykle'' og ''sykling'' høyre til same ordklasse, nemleg ordklasse 2. == Ordklasseinndeling i praksis == I praksis vil ordklasseinndelingane alltid bli laga for å tene visse formål. Der same inndeling må tene ulike formål, er det vanleg å operere med ein kombinasjon av ulike inndelingskriterium. Til dømes kan ord med bøying bli klassifiserte morfologisk, etter korleis dei blir bøygd, mens ord utan bøying blir klassifiserte syntaktisk, etter korleis dei blir brukte i setninga. == Kjelder == {{fotnoteliste}} == Sjå òg == * [[Frase]] * [[Nomenfrase]] * [[Adjektivfrase]] * [[Verbfrase]] * [[Ordklassar i norsk]] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Lingvistikk]] [[Kategori:Ordklassar]] [[Kategori:Lingvistisk morfologi]] 0lcebog3025rndt47qu70feoqvucksh 0 16706 3664754 3664083 2026-08-06T10:53:57Z Johshh 122989 /* A */ 3664754 wikitext text/x-wiki '''Tidlegare norske aviser''' er eit oversyn over norske [[avis|avistitlar]] som er lagde ned. {{Ufullstendig liste}} ==A== *''[[avisa ABC|ABC]]'' (1932–1940) *''[[Adressebladet]]'' (1855–1892) *''[[Adresse-tidende for Brevig, Stathelle, Langesund, Bamble og Eidanger]]'' (1849–1898) *''[[Adressetidende for Risør, Tvedestrand og omegn]]'' (ca. 1863–1865) *''[[Stavangeren (1852-1899)|Stavangeren]]'' (1852-1899) *[[Stavangeren (1916-1964)|Stavangeren]] (1916-1964) *''[[Aftenbladet (1855–1881)|Aftenbladet]]'' (1855–1881) *''[[Agder folkeblad (1937–1939)|Agder folkeblad (I)]]'', [[Arendal]], (1937–1939) *''[[Agder folkeblad (1948–1955)|Agder folkeblad (II)]]'', [[Flekkefjord]], (1948–1955) *''[[Agdesidens blad]]'' (1903–1904) *''[[Agdesidens budstikke (1851-1851)|Agdesidens budstikke (I)]]'' (1851) *''[[Agdesidens budstikke (1863–1865)|Agdesidens budstikke (II)]]'' (1863–1865) *''[[Agitatoren]]'' (1908–1913) *''[[Aker og lørenskog avis]]'' (1926–1927) *''[[Akers Avis Groruddalen|Akers vel]]'' (1931–1946) *''[[Avisa Akershus]]'' (1886–1943, 1945–1966) *''[[Akershus budstikke (1907–1923)|Akershus budstikke]]'' (1907–1923) *''[[Akershus Folkeblad (1903–1912)|Akershus Folkeblad (I)]]'', [[Oslo]], (1903–1912) *''[[Follo Arbeiderblad|Akershus Folkeblad (II)]]'', [[Drøbak]], (1924) *''[[Akershus folkeblad (1932–1935)|Akershus folkeblad (III)]]'', [[Dal]] (1932–1935) *''[[Akershus folkeblad (1951–1963)|Akershus folkeblad (IV)]]'', [[Lillestrøm]], (1951–1963) *''[[Akershus nyheds- og avertissements-blad]]'' (1922) *''[[Akershus social-demokrat]]'' (1913–1922) *''[[Akershus-budstikken]]'' (1896–1902) *''[[Romerikes Blad|Akershusingen]]'' (1902–1905) *''[[Akershusposten (I)]]'', [[Lillestrøm]], (1890) *''[[Akershusposten (1905–1919)|Akershusposten (II)]]'', [[Lillestrøm]], (1905–1919) *''[[Akershusposten (1920–1943)|Akershusposten (III)]]'', [[Oslo]], (1920–1943) *''[[Aktuelt distrikts-nytt]]'' (1961) *''[[Alarm]]'' (1919–1940) *''[[Allemansblad]]'' (1873) *''[[Alles vel]]'' (1912–1917) *''[[Almubladet]]'' (1875–1876) *''[[Alta blad]]'' (1959) *''[[Altafjord]]'' (1953–1955) *''[[Amtsbladet for Nordre Throndhjems amt]]'' (1886–1890 (?)) *''[[Andvake (avis)]]'' (1884–1887) *''[[Andøposten]]'' (1913–1923) *''[[Andøya Avis]]'' (1925–1982) *''[[Angrep (avis)|Angrep]]'' (1934–1935) *''[[Annoncebladet]]'' (1920–1921) *''[[Annoncen]]'' (1888) *''[[Annonsen]]'' (1938–1939) *''[[Arbeideravisa (2008)|Arbeideravisa]] (2008)'' *''[[Arbeiderbonden]]'' (1922) *''[[Arbeider-demokraten]]'' (1936) *''[[Arbeideren (1884–1890)|Arbeideren (I)]]'', [[Oslo]], (1884–1890) *''[[Arbeideren (1894–1917)|Arbeideren (II)]]'', [[Oslo]], (1894–1917) *''[[Arbeideren (1910)|Arbeideren (III)]]'', [[Larvik]], (1910) *''[[Arbeideren (1923–1924)|Arbeideren (IV)]]'', [[Hamar]], (1923–1924) *''[[Arbeideren (1929–1940)|Arbeideren (V)]]'' (Oslo 1929–1940) *''[[Arbeideren (1951–1953)|Arbeideren (VI)]]'' (Brumunddal 1951–1953) *''[[Arbeideren & Gudbrandsdalens arbeiderblad]]'' (1924–1929) *''[[Arbeiderens vilje]]'' (1888) *''[[Arbeideridrett]]'' (1926–1930, 1933–1935) *''[[Arbeidernes avis]]'' (1909) *''[[Arbeidernes blad]]'' (1898) *''[[Den Nye Social-Demokraten|Arbeider-politikken]]'' (1920-1923) *''[[Arbeider-sport]]'' (1931–1933) *''[[Arbeidervennen]]'' (1885–1886) *''[[Arbeiderviljen]]'' (1929–1930) *''[[Arbeidet]]'' (1893–1940, 1945–1949) *''[[Arbejdernes røst]]'' (1890–1892) *''[[The Arctic times]]'' (1945) *''[[Arendals avis]]'' (1885–1887) *''[[Arendalsposten]]'' (1951) *''[[Asker (avis)|Asker]]'' (1933–1934) *''[[Asker blad]]'' (1931–1932) *''[[Asker og Bærums arbeiderblad]]'' (1926–1928) *''[[Askim blad]]'' (1930) *''[[Askim budstikke]]'' (1930) *''[[Askim-pressen]]'' (1945) *''[[Askøy Tidend]]'' (1950-1984) *''[[Áššu]]'' (1993–2008) *''[[Aura tidende]]'' (1914) *''[[Austland]]'' (1922–1965) *''[[Avertissementstidende]]'' (1879) *''[[Avholds-avisen (1910)|Avholds-avisen (I)]]'' (1910) *''[[Avholds-avisen (1913)|Avholds-avisen (II)]]'' (1913) *''[[Avisa Trondheim]]'' (''Arbeider-Avisa''), (1924–1996) *''[[Avis 1]]'' (1998–2005) *''[[Avisen (1890)|Avisen (I)]]'', [[Harstad]], (1890) *''[[Avisen (1893–1929)|Avisen (II)]]'', [[Oslo]], (1893–1929) ==B== *''[[Banketten]]'' *''[[Baunen (I)]]'', [[Skien]], (1898) *''[[Baunen (II)]]'', [[Rjukan]], (1945) *''[[Baunevakt]]'' (1940) *''[[Baut skib]]'' (1906&ndash;1911) *[[Avisa Bellona|''Bellona'']] ''(1807-1908)'' *''[[Bergen (I) (avis)|Bergen (I)]]'' (1906) *''[[Bergen (II) (avis)|Bergen (II)]]'' (1908) *''[[Gula Tidend|Bergenhus]]'' (1904) *''[[Bergenhus avis]]'' (1909) *''[[Bergenhus folketidende]]'' (1982&ndash;1896) *''[[Bergens Adresse-contoirs Efterretninger|Bergens Adressecontoirs Efterretninger]]'' (1765&ndash;1889) *''[[Bergens Aftenblad|Bergens aftenblad (I)]]'' (1880-1889) *''[[Bergens Aftenblad|Bergens aftenblad (II)]]'' (1889&ndash;1942) *''[[Bergens Annonce-Tidende]]'' (1884&ndash;1922) *''[[Bergens Annonce-Tidende: Vestenfjeldske ugeblad]]'' (1907&ndash;1919) *''[[Bergens avis]]'' (1900) *''[[Bergens folkeblad]]'' (1902&ndash;1904) *''[[Bergens handels- og sjøfartstidende]]'' (1896&ndash;1897) *''[[Bergens morgenavis]]'' (1874&ndash;1875) *''[[Bergens social-demokrat]]'' (1922&ndash;1927) *''[[Bergens stiftstidende]]'' (1840&ndash;1855) *''[[Bergenseren (I)]]'' (1857) *''[[Bergenseren (II)]]'' (1859&ndash;1860) *''[[Bergenseren (III)]]'' (1889&ndash;1892) *''[[Bergenske blade (I)]]'' (1848&ndash;1854) *''[[Bergenske blade (II)]]'' (23. september&ndash;27. september 1919) *''[[Bergenske blade (III)]]'' (22. juni&ndash;26. august 1920) *''[[Bergenske blade (IV)]]'' (30. mai&ndash;10. juni 1921) *''[[Den bergenske merkur]]'' (1833&ndash;1839) *''[[Avisa Bergensposten|Bergensposten]]'' (1854&ndash;1893) *''[[Bergensposten : Fram]]'' (1892&ndash;1893) *''[[Bergensposten : Sildebladet]]'' (1870&ndash;1873) *''[[Berlevåg avis]]'' (1930&ndash;1931) *''[[Bestillingsmanden]]'' (1899) *''[[Bjørgvin (avis)|Bjørgvin]]'' (1892&ndash;1926) *''[[Bladet Harstad]]'' (1996&ndash;2000) *''[[Blue Beret]]'' *''[[Bodø tidende]]'' (1881&ndash;1937) *''[[Bondebladet (nedlagt avis)|Bondebladet]]'' (1914&ndash;1935) *''[[Bonden (I)]]'' (1896&ndash;1897) *''[[Bonden (II)]]'' (1909&ndash;1922) *''[[Den borgerlige arbeider]]'' (1915&ndash;1940) *''[[avisa Brann|Brann]]'' (1938&ndash;1939) *''[[Bratsberg amts avertissementstidende]]'' (1859) *''[[Bratsberg amtstidende (I)]]'' (1840&ndash;1842) *''[[Bratsberg amtstidende (II)]]'' (1844&ndash;1863) *''[[Bratsberg amtstidende (III)]]'' (ca. 1870) *''[[Bratsberg amtstidende (IV)]]'' (1884&ndash;1901) *''[[Bratsberg amtstidende og correspondent]]'' (1843) *''[[Bratsberg avholdsblad]]'' (1911&ndash;1912) *''[[Bratsberg blad]]'' (1891&ndash;1924) *''[[Bratsberg-amts correspondent]]'' (1844&ndash;1846) *''[[Bratsberg-Demokraten]]'' (1908&ndash;1923) *''[[Avisa Breidablik|Breidablik]]'' (1895&ndash;1900, 1907&ndash;1910, 1914&ndash;1920) *''[[Brevduen fra Moss]]'' (1833&ndash;1843) *''[[Brevigsposten]]'' (1869) *''[[Breviks avis]]'' (1878&ndash;1881) *''[[Breviks dagblad]]'' (1924&ndash;1954) *''[[Bruvik / lokalavis]]'' (1952-1975) *''[[Bruvik nytt]]'' (1946) *''[[Bruvik-ex-pressen]]'' (1956&ndash;1957) *''[[Brønnøy folkeblad]]'' (1915&ndash;1917) *''[[Helgelands Blad|Brønnøyposten]]'' (1905&ndash;1915) *''[[Budstikka (nedlagt avis fra Kristiansund)|Budstikka]]'' (1940) *''[[Budstikken|Budstikken (I)]]'', [[Oslo]] (1808&ndash;1814) *''[[Budstikken (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1877&ndash;1878) *''[[Budstikken (III)]]'', [[Oslo]] (1881&ndash;1887) *''[[Budstikken (IV)]]'', [[Hønefoss]] (1890&ndash;1891) *''[[Budstikken (V)]]'', [[Rakkestad]] (1900&ndash;1911) *''[[Budstikken fra Frederikshald]]'' (1844-1845) *''[[Buskerud blad]]'' (1875-1877) *''[[Buskerud dagblad]]'' (1924-1940, 1952-1960) *''[[Buskerud og Vestfold]]'' (1923-1937) *''[[Buskerud socialdemokrat]]'' (1921-1925) *''[[Buskerud-Arbeideren]]'', [[Drammen]] (1923&ndash;1925) *''[[Buskeruds amtstidende (I)]]'' [[Hokksund]] (ca. 1863-1875) *''[[Buskeruds amtstidende (II)]]'' [[Drammen]] (1881-1920) *''[[Buskeruds amtstidende og Drammens adresse]]'' (1840-1843) *''[[Buskeruds blad]]'' (1883-1961) *''[[Bygda (avis)]]'' (1962-1963) *''[[Bygdabladet (I)]]'', [[Trondheim]] (1922) *''[[Bygdabladet (II)]]'', [[Brattvåg]] (1931-1932) *''[[Bygdabladet og Fiskaren]]'' (1922) *''[[Bygdebladet (I)]]'', [[Naustdal]] (1925-1929) *''[[Bygdebladet (II)]]'', [[Kvam]] *''[[Bygdebladet (III)]]'', [[Skånevik]] (1939) *''[[Bygdebladet (IV)]]'', [[Dimmelsvik]] (1940-1942) *''[[Bygdanytt|Bygdebladet (V)]]'', [[Ytre Arna]] *''[[Bygdebladet (VI)]]'', [[Hareid]] *''[[Bygdefolket (I)]]'', [[Porsgrunn]] (1932-1935) *''[[Bygdefolket (II)]]'', [[Trondheim]] (1945) *''[[Bygdenes blad]]'' (1936-1966) *''[[Bygdenes by]]'' (1955-1959) *''[[Bærum (avis)]]'' (1923-1932) *''[[Bærum og Askers blad]]'' (1918-1922) *''[[Bærum-politikken]]'' (1932-1935) *''[[Bærums blad]]'' (1909-1918) *''[[Bærums vel (avis)]]'' (1924-1925) *''[[Bøndernes blad]]'' (1933-1934) ==C== *''[[Christiania adresse-tidende]]'' (1842&ndash;1857) *''[[Christiania avertissementsblad]]'' (1862&ndash;1864) *''[[Christiania dagblad]]'' (1863&ndash;1864) *''[[Christiania nyheds- og avertissements-blad]]'' (1864&ndash;1866) *''[[Christiania-Posten]]'' (1848&ndash;1863) *''[[Christianias almindelige adresse-tidende]]'' (1841&ndash;1842) *''[[Christiania-telegrafen]]'' (1833) *''[[Christiansandske uge-blade]]'' (1780&ndash;1788) *''[[Christianssands adresse-contors efterretninger]]'' (1790&ndash;1838) *''[[Christianssands Tidende]]'' (1883&ndash;1942, 1945&ndash;?) *''[[Christianssands tidende : sørlændingen]]'' (1912&ndash;1918) *''[[Christianssands tilskuer]]'' (1888&ndash;1889) *''[[Christianssandsposten]]'' (1839&ndash;1847) *''[[Christianssands-stifts correspondent]]'' (1848) *''[[Christianssunds adresseavis]]'' (1857&ndash;1876) *''[[Christianssunds handels-, søfarts- og adressetidende]]'' (1873&ndash;1876) *''[[Christiansundsposten]]'' (1855&ndash;1856) *''[[Christiansunds dagblad]]'' (1894&ndash;1896) *''[[Christiansunds tidende]]'' (ca. 1872) *''[[Den Constitutionelle]]'' (1836&ndash;1847) *''[[Correspondenten (I)]]'', [[Skien]] (1846&ndash;1883) *''[[Correspondenten (II)]]'', [[Tvedestrand]] (1899&ndash;1900) ==D== *''[[Dag (I)]]'', [[Haugesund]] (1905–1907) *''[[Dag (II)]]'', [[Horten]] (1908) *''[[Dag i norden]]'' (1889–1890) *''[[Dagbladet Hedmark]]'' (1943–1945) *''[[Dagbladet Sørlandet]]'' (?–1990) *''[[Dagbladet Rogaland]]'' *''[[Dagen (I)]]'', [[Bergen]] (1875–1876) *''[[Dagen (II)]]'', [[Oslo]] (1878–1888) *''[[Dagen (III)]]'', [[Finnsnes]] (1907) *''[[Dagens krav]]'' (1912) *''[[Dagens kurs]]'' (1916) *''[[Dagens liv]]'' (1913) *''[[Dagens nyheder]]'' (1875–1877) *''[[Dagens Nyheter (Harstad)|Dagens Nyheter]]'', [[Harstad]] (1924–1931) *''[[Dagens nyt (I)]]'', [[Narvik]] (1904) *''[[Dagens nyt (II)]]'', [[Ålesund]] (1905–1907) *''[[Dagens tanker]]'' (1925–1926) *''[[Daggry]]'' (1912–1925) *''[[Daglige nyheder (I)]]'', [[Oslo]] (1870) *''[[Daglige nyheder (II)]]'' [[Bergen]] (1873–1875) *''[[Dagrenning]]'' (1944–1945) *''[[Dagsavisa]]'' (1945–1954) *''[[Dagsavisen]]'' (1897–1911) *''[[Dagsnytt]]'' (1947–1948) *''[[Dagsposten]]'' (1877–1945) *''[[Dagsposten : billednumer]]'' (1898–1909) *''[[Dagsposten : trønderen]]'' (1887–1942) *''[[Dale-Gudbrand (I)]]'', [[Lillehammer]] (1907–1909) *''[[Dale-Gudbrand (II)]]'', [[Tretten]] (1935–1945) *''[[Dalernes tidende]]'' (1885–1934) *''[[Dania]]'' (Ca. 1884) *''[[De bergenske Adressecontoirs-Efterretninger]]'' *[[Arbeideren (Hamar)|''Demokraten'' (Hedmark)]] *''[[Den lille Trondhjemske Tilskuer]]'' *''[[Den Nye Social-Demokraten]]'' (''Arbeider-Politikken'') (1920–1927) *''[[DrammensAvisa Fremtiden]]'' (''Fremtiden'') (1905–2000) *''[[Dølen (I)]]'' [[Oslo]] *''[[Dølen (II)]]'' [[Larvik]] *''[[Dølen (III)]]'' [[Risør]] ==E== *''[[Egersundsposten]]'' (1865–1940) *''[[Eidsiva]]'' (1909–1936) *''[[Eidsiva folkeblad]]'' (1906) *''[[Eidsvold (avis)|Eidsvold]]'' (1893–1901) *''[[Eidsvoll (avis)|Eidsvoll]]'' (1927) *''[[Eidsvoll arbeiderblad]]'' (1927-1942, 1945-1951) *''[[Eidsværket]]'' (1906) *''[[Eiendoms-, hotel- & leie-tidende for Christiania og omegn]]'' (1892) *''[[Eiker Avis]]'' (1968) *''[[Eikerposten (I)]]'', [[Hokksund]] (1930) *''[[Eikerposten (II)]]'', [[Vikersund]] (1964–1968) *''[[Ekers avis]]'' (1859–1863) *''[[Ekstrabladet (I)]]'', [[Oslo]] (1913) *''[[Ekstra-bladet (II)]]'', [[Moss]] (1920–1922) *''[[Ekstrabladet (III)]]'', [[Oslo]] (1930–1932) *''[[Ekstra-bladet (IV)]]'', [[Oslo]] (1939) *''[[Elverums blad]]'' (1886) *''[[Express (avis)|Express]]'' (1915–1933) ==F== *''[[Farsundsposten]]'' (1874) *''[[Fedraheimen]]'' (1877–1891) *''[[Fellesavis. Hamar stiftstidende. Gudbrandsdølen. Laagen.]]'' (1931) *''[[Fellesavisen (I)]]'', [[Lillehammer]] (1945) *''[[Fellesavisen (II)]]'', [[Harstad]] (1945) *''[[Fellesbladet Nordtrønderen og Namdalen]]'' (1944–1945) *''[[Fellesutgaven]]'' (1940) *''[[Finmark social-demokrat]]'' (1924–1925) *''[[Finmarken]]'' (1899–1944) *''[[Finmarkens amtstidende (I)]]'', [[Oslo]] (1832) *''[[Finmarkens amtstidende (II)]]'', [[Hammerfest]] (1870) *''[[Finmarkens amtstidende (III)]]'', [[Vadsø]] (1871–1944) *''[[Finmarkens og Nordlands amtstidende]]'' (1832–1833) *''[[Finnmark folkeblad (I)]]'', [[Vadsø]] (1923–1929) *''[[Finnmark folkeblad (II)]]'', [[Hammerfest]] (1942–1945) *''[[Finnmark framtid]]'' (1955–1960) *''[[Finnmark Fremtid]]'' (1924–1940) *''[[Finnmark Tidende]]'' (1947–1966) *''[[Finnmarkingen (I)]]'', [[Vadsø]] (1875) *''[[Finnmarkingen (II)]]'', [[Vadsø]] (1961) *''[[Finnmarknytt]]'' (1929–1933) *''[[Firda (I)]]'', [[Bergen]] (1890–1893) *''[[Firda Folkeblad]]'' (1919–1992) *''[[Firda- og sygnafylkets avis]]'' (1887–1889) *''[[Firdanytt]]'' (1952) *''[[Fiskaren]]'' (1923–2008) *''[[Fisker-avisen (I)]]'', [[Kristiansund]] (1929) *''[[Fisker-avisen (II)]]'', [[Trondheim]] (1930) *''[[Fiskeribladet]]'' (1946–2008) *''[[Fjeldposten]]'' (1868–1887) *''[[Fjellposten]]'' (1906–1918) *''[[Fjordaposten]]'' (1923–1940) *''[[Fjordbuen]]'' (1930) *''[[Fjordenes Blad]]'' (1874–1920) *''[[Fjordguten]]'' (1901–1904) *''[[Fjærlands tidende]]'' (1884–1885) *''[[Flekkefjords budstikke]]'' (1874–1890) *''[[Flekkefjords og Farsunds avertissementsblad]]'' (1865–1873) *''[[Flekkefjordsposten]]'' (1893 – 1973) *''[[Flodbølgen]]'' (1931) *''[[Flyveblad (avis i Sarpsborg)|Flyveblad]]'' (Ca. 1842) *''[[Folden (avis)|Folden]]'' (1940–1943) *''[[Folgefonn (avis)|Folgefonn]]'' (1939–1941) *''[[Folk og fedreland]]'' (1940) *''[[Folkebladet (I)]]'', [[Notodden]] (1927) *''[[Folkebladet (II)]]'', [[Kristiansund]] (1928–1935) *''[[Folkebladet (III)]]'', [[Lillehammer]] (1936) *''[[Folkebladet (IV)]]'', [[Sarpsborg]] (1939-1940, 1945-1946) *''[[Folkebladet (V)]]'', [[Odda]] (1945) *''[[Folkebladet for Sogn og Fjordane]]'' (1942–1945) *''[[Folkedybet]]'' (1907–1920) *''[[Folkerøsten (I)]]'', [[Skien]] (1899–1911) *''[[Folkerøsten (II)]]'', [[Kirkenes]] (1928–1932) *''[[Folket vaart]]'' (Ca. 1874) *''[[Folketanken (I)]]'', Nes (1885) *''[[Folketanken (II)]]'', [[Gjøvik]] (1889–1891) *''[[Folketanken (III)]]'', [[Risør]] (1888–1945) *''[[Folketidende (I)]]'', [[Mandal]] (1865–1879) *''[[Folketidende (II)]]'', [[Trondheim]] (1878–1891) *''[[Folketidende (III)]]'', [[Trondheim]] (1891–1922) *''[[Folketidende (III) : landsudgaven]]'', [[Trondheim]] (1891–1921) *''[[Folkets avis (I)]]'', [[Oslo]] (1867) *''[[Folkets avis (II)]]'', [[Moss]] (1875–1876) *''Folkets avis (III)'', [[Oslo]], sjå ''[[Vestlands-Posten]] : folkets avis (III)'' *''[[Folkets avis (IV)]]'', [[Bergen]] (1915–1920) *''[[Folkets avis (V)]]'', [[Porsgrunn]] (1937) *''[[Folkets blad (I)]]'', [[Bergen]] (Ca. 1876) *''[[Folkets blad (II)]]'', [[Flekkefjord]] (1900) *''[[Folkets blad (III)]]'', [[Moss]] (1923–1927) *''[[Folkets blad (IV)]]'', [[Moss]] (1940–1941) *''[[Folkets Dagblad (1921–1922)|Folkets Dagblad]]'' (1921–1922) *''[[Folkets Framtid]]'' (1946–2005) *''[[Folkets frihet (I)]]'', [[Kirkenes]] (1918–1942) *''[[Folkets frihet (II)]]'', [[Kirkenes]] (1944) *''[[Folkets krav (I)]]'', [[Tynset]] (1905) *''[[Folkets krav (II)]]'', [[Tromsø]] (1913–1916) *''[[Folkets krav (III)]]'', [[Oslo]] (1921) *''[[Folkets ret]]'' (1915–1920) *''[[Folkets rett]]'' (1923–1927) *''[[Folkets røst (I)]]'', [[Oslo]] (1850) *''[[Folkets røst (II)]]'', [[Askim]] (1917–1959) *''[[Folkets tidende]]'' (1891–1907) *''[[Folkets vel (I)]]'', [[Voss]] (1887) *''[[Folkets vel (II)]]'', [[Lærdal]] (1888–1890) *''[[Folkets vel (III)]]'', [[Oslo]] (1892–1900) *''[[Folkeviljen]]'', Harstad (1911-1941, 1945–1956) *''[[Folkevår]]'' (1939) *''[[Folla (avis)|Folla]]'' (1965–1966) *''[[Follo (I)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1929–1940) *''[[Follo (II)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1953–1957) *''[[Follo aftenavis]]'' (1929–1930) *''[[Follo Arbeiderblad|Follo Arbeiderblad (I)]]'', [[Drøbak]] (1922–1924) *''[[Follo arbeiderblad (II)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1947–1953) *''[[Follo avis (I)]]'' (1930–1931) *''[[Follo socialdemokrat]]'' (1919–1922) *''[[Akershus Amtstidende|Follo tidende]]'' (1875–1883) *''[[For by og land]]'' (1876–1877) *''[[For ethvert hjem]]'' (1902–1922) *''[[For frihet]]'' (1934–1935) *''[[Forposten]]'' (1900–1905) *''[[Forstadsposten]]'' (1929–1942) *''[[Fosens blad]]'' (1918–1941) *''[[Fosna-Arbeideren]]'' (1926–1929) *''[[Framgang (avis)]]'' (1886–1896) *''[[Framsteg (I)]]'', [[Namsos]] (1898) *''[[Framsteg (II)]]'', [[Steinkjer]] (1906–1908) *''[[Framstig (I)]]'', [[Volda]] (1910–1911) *''[[Framstig (II)]]'', [[Volda]] (1913–1919) *''[[Framsyn]]'' (1935–1936) *''[[Freden]]'' (1913) *''[[Frederikshalds budstikke]]'' (1846–1853) *''[[Frederikshaldsposten]]'' (1842–1843) *''[[Frederikshalds avis]]'' (1910–1935) *''[[Frederikshalds tilskuer]]'' (1856–1910) *''[[Fredriksstad (avis)]]'' (1886) *''[[Fredriksstad og omegns tidende]]'' (1912–1916) *''[[Fredriksstad tilskuer]]'' (1867–1912) *''[[Fredriksstads avis]]'' (1887) *''[[Fredrikstad blad og Folden]]'' (1943–1945) *''[[Fredrikstad dagblad]]'' (1889–1941) *''[[Fredrikstad tidende]]'' (1877–1878) *''[[Fredrikstad-posten]]'' (1901–1902) *''[[Fredrikstad-pressen]]'' (1945) *''[[Fredrikstads tidende]]'' (1814) *''[[Fredrikssten (avis)]]'' (1897–1903) *''[[Fredriksten (avis)]]'' (1940–1941) – ''Se [[Halden Arbeiderblad]]'' *''[[Fredriksværns adresse og Laurvigs correspondent]]'' (1847) *''[[Fredriksværns-posten]]'' (1884–1886) *''[[Fremad (I)]]'', [[Larvik]] (1892) *''[[Fremad (II)]]'', [[Oslo]] (1894–1900) *''[[Fremmedbladet (I)]]'', [[Oslo]] (1901) *''[[Fremmedbladet (II)]]'', [[Oslo]] (1914) *''[[Fremskridt (avis)]]'' (1885–1931) *''[[Fremtid (avis)]]'' (1903) *''Fremtiden'', se ''[[DrammensAvisa Fremtiden]]'' (1905–2000) *''[[Fri presse (I)]]'', [[Stabekk]] (1907–1908) *''[[Fri presse (II)]]'', [[Stabekk]] (1929–1930) *''[[Fridom]]'' (1945–1947) *''[[Det frie ord]]'' (1913) *''[[Den frie Rørospresse]]'' (1945) *''[[Friheten (Nordland)|Friheten (I)]]'', [[Svolvær]] (1923–1928) *''[[Frihetskampen (avis)]]'' (1936) *''[[Den frimodige]]'' (1848–1853) *''[[Frisind og framsteg]]'' (1899) *''[[Frisindet folkeblad]]'' (1924) *''[[Frit ord]] ''(1907–1908) *''[[Fritt arbeid]]'' (1932–1935) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Fritt Folk (I)]]'', [[Høyanger]] (1923–1928) *''[[Fritt Folk]]'', [[Oslo]] (1936–1945) *''[[Fritt Norge]]'' (1945) *''[[Fritt samfund]]'' (1926–1928) *''[[Front und heimat]]'' (1944–1945) *''[[Fronten (avis)]]'' (1932–1940) *''[[Frøyavisa]]'' (1973–1988) *''[[Fylkesavisen]]'' (1931–1954) *''[[Fylkesavisen i Vestfold]]'' (1931) *''[[Fylkestidene]]'' (1872-1957) *''[[Fylkestidene for Sogn og Fjordane]]'' (1930–1942, 1948-1957) *''[[Fylket]]'' *''[[Fylkingen]]'' (1935–1940) *''[[Fædrelandet (I)]]'', [[Bergen]] (1843) *''[[Fædrelandet (II)]]'', [[Oslo]] (1868–1892) *''[[Fælles-avisen (I)]]'', [[Moss]] (1921) *''[[Fællesavisen (II)]]'', [[Tønsberg]] (1923) *''[[Færder (avis)]]'' (1908–1914) *''[[Følg med]]'' (1909) *''[[1ste mai (I)]]'', [[Stavanger]] (1895) *''[[1ste mai (II)]]'', [[Stavanger]] (1899-1940, 1945-1955). ''[[Rogalands Avis]]'' er eit framhald av denne avisa. ==G== *''[[Gaula (I)]]'', [[Trondheim]] (1929–1931) *''[[Gaulardølen]]'' (1898–1902) *''[[Gaudalens blad (I)]]'', [[Støren]] (1924–1935) *''[[Gauldalens blad (II)]]'', [[Støren]] (1951) *''[[Gauldals folkeblad (I)]]'', [[Trondheim]] (1933–1934) *''[[Gauldals folkeblad (II)]]'', [[Trondheim]] (1936–1940) *''[[Gauldals folkeblad og Strinda folkeblad]]'' (1934–1936) *''[[Gauldølen (I)]]'', [[Orkdal]] (1906–1909) *''[[Gauldølen (II)]]'', [[Orkdal]] (1916) *''[[Germaneren]]'' (1942–1945) *''[[Avisa Germania|Germania]]'' (1940) *''[[Giv agt]]'' (1900–1909) *''[[Gjallarhorn (avis)]]'' (1936–1940) *''[[Gjøviks Blad]]'' (1884–1920) *''[[Glomdalens Arbeiderblad]]'' (1923–1927) *''[[Glomdalens tidende]]'' (1870–1873) *''[[Glomdølen]]'' (1921–1923) *''[[Glommen (avis)|Glommen]]'' (1888–1941) *''[[Glommendalen (avis)]]'' (1885–1914) *''[[Glommendalens annonce-tidende]]'' (1926–1927) *''[[Glommendalens frihetsblad]]'' (1919–1921) *''[[Glommendalens social-demokrat]]'' (1915–1923) *''[[tidsskriftet Grannen|Grannen]]'' (1943 – 1958) (nynorsk bilag gjeve ut omlag ein gong i veka til noverande ''Agder'') *''[[avisa Grenmar|Grenmar]]'' (1877–1954) *''[[Grimstad & omegns arbeiderblad]]'' (1922) *''[[avisa Gry|Gry]]'' (1900–1901) *''[[Grünerløkkens annoncetidende]]'' (1895–1897) *''[[Grømstad-posten]]'' (1887-1940, 1945-1951) *''[[Gudbrandsdal arbeiderblad]]'' (1953) *''[[Gudbrandsdal bygdeblad]]'' (1934–1940) *''[[Gudbrandsdal folkeblad]]'' (1930-1934, 1937-1942) *''[[Gudbrandsdalens Arbeiderblad]]'' (1923–1924) *''[[Gudbrandsdalens blad]]'' (1900–1904) *''[[Gudbrandsdalens folkeblad]]'' (1909–1930) *''[[Gudbrandsdalens Arbeiderblad|Gudbrandsdalens Social-Demokrat]]'' (1919–1923) *''[[Gula Tidend]]'' *''[[Gaa paa (I)]]'', [[Oslo]] (1895–1899) *''[[Gaa paa (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1905) ==H== *''[[Hadelands tidende]]'' (1882–1888) *''[[Hadelændingen]]'' (1873–1878) *''[[Halden (avis)|Halden]]'' (1882–1941) *''[[Halden Dagblad]]'' (2000–2009) *''[[Halden-Pressen]]'' (1945) *''[[Hallingdals tidend]]'' (1923) *''[[Hallingen (I)]]'', [[Oslo]] (1914) *''[[Hallingen (II)]]'', [[Oslo]] (1922–1924) *''[[Hamar annonseblad]]'' (1927–1928) *''[[Hamar frie presse]]'' (1945) *''[[Hamar Stiftstidende (I)]]'', [[Hamar]] (1866–1916) *''[[Hamar stiftstidende (II)]]'', [[Hamar]] (1929-1943, 1945-1959) *''[[Hamar stiftstidende & Oplandenes avis]]'' (1916–1929) *''[[Hamars adresse-tidende]]'' (1850) *''[[Hamars Budstikke]]'' (1847–1859 (?)) *''[[Hamars budstikke og stiftstidende]]'' (1866) *''[[Hammerø tidende]]'' (1907–1909) *''[[Handelsbladet]]'' (1903–1926) *''[[Handels- og industribladet]]'' (1898–1900) *''[[Handels- og søfarts-tidende]]'' (1870–1873) *''[[Hardanger Arbeiderblad]]'' (1923-1940, 1946-1949) *''[[Hardanger bygdeblad]]'' (1931-1942, 1945-1967) *''[[Hardanger folkeblad. Hardanger arbeiderblad]]'' (1945–1946) *''[[Hardanger social-demokrat]]'' (1919–1923) *''[[Hardangeren (I)]]'' (1871) *''[[Hardangeren (II)]]'' (1873–1877) *''[[Hardanger-nytt]]'' (1963) *''[[Hardingen (avis)]]'' (1870-årene) *''[[Harefoden]]'' (1870-årene) *''[[Haugaland Arbeiderblad]]'' (1939–1941, 1945-1955) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugarland arbeiderblad]]'' (1931–1938) *''[[Haugesunderen]]'' (1884–1912) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugesunds arbeiderblad]]'' (1926–1929) *''[[Haugesunds budstikke]]'' (1880–1884) *''[[Haugesunds dagblad (I)]]'' (1895–1896) *''[[Haugesunds dagblad (II)]]'' (1912-1942, 1945-1973) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugesunds folkeblad]]'' (1910–1926) *''[[Haugesunds Social-Demokrat]]'' (1921–1926) *''[[Haugesunds-Pressen]]'' (1943–1945) *''[[Haus bygdeblad]]'' (1946, 1949-1953) *''[[Havgula]]'' (1915–1916) *''[[Hedemarkens adresseavis]]'' (1904) *''[[Hedemarkens amtstidende]]'' (1846–1941, 1948-1959) *''[[Hedemarkingen]]'' (1943–1945) *''[[avisa Hedmark|Hedmark ]]'' (1943) *''[[Hedmark folkeblad]]'' (1949) *''[[Hedmark fylkes social-demokrat]]'' (1922–1925) *''[[Hedmark fylkesavis]]'' (1935) *''[[avisa Heimdal|Heimdal]]'' (1900–1905) *''[[Heimebladet]]'' (1870-årene) *''[[Heimhug (I)]]'', [[Time kommune|Time]] (1872) *''[[Heimhug (II)]]'', [[Ørsta]] (1898–1901) *''[[Heimkjær]]'' (1903–1920) *''[[avisa Heimskringla|Heimskringla]]'' (1894) *''[[avisa Helgeland|Helgeland]]'' (1903–1957) *''[[Helgeland folkeblad]]'' (1942–1945) *''[[Helgelands tidende]]'' (1875–1936) *''[[Helgelands-demokraten]]'' (1916–1919) *''[[Helgelandsposten]]'' (1930–1934) *''[[Helgelenderen]]'' (1919–1920) *''[[Helgelænderen]]'' (1872–1874) *''[[Hermod (avis)]]'' (1895–1903) *''[[Herredsposten]]'' (1928–1931) *''[[Hirdmannen]]'' (1940–1945) *''[[Holmestrand arbeiderblad]]'' (1932–1934) *''[[Holmestrand blad]]'' (1906–1908) *''[[Holmestrands tidende]]'' (1934) *''[[Holmestrandsposten]]'' (1843–1902) *''[[Homla (I)]]'', [[Trondheim]] (1898–1899) *''[[Homla (II)]]'', [[Hommelvik]] (1912–1914) *''[[Hommelviken]]'' (1907–1913) *''[[Horda Tidend]]'' (1929-1941, 1949-?) *''[[Hordabladet]]'' (1931–1932) *''[[Hordalands avis (I)]]'' (1917–1918) *''[[Hordalands avis (II)]]'' (1931–1940) *''[[Hordalands budstikke]]'' (1906–1907) *''[[Hordalands tidende]]'' (1912) *''[[Horden]]'' (1910–1912) *''[[Horten Arbeiderblad]]'' (1929-1940, 1945-1962) *''[[Horten blad]]'' (1933–1937) *''[[Horten dagblad]]'' (1927–1929) *''[[Horten avis]]'' (1875–1926) *''[[Hortens blad (I)]]'', [[Horten]] (1851) *''[[Hortens blad (II)]]'', [[Horten]] (1893–1905) *''[[Hortens tidende]]'' (1902) *''[[Hortensposten]]'' (1903–1904) *''[[Hotelavisen]]'' (1902–1941) *''[[Hotel- & restaurantbladet]]'' (1915–1929) *''[[Hotel-, restaurant- & turisttidende]]'' (1909–1915) *''[[Hovedstaden (avis)|Hovedstaden]]'' (1899–1901) *''[[Husmanden]]'' (1883–1887) *''[[Hverdagen]]'' (1931–1932) *''[[Høirebladet]]'' (1914–1915) *''[[Hønefos tidende]]'' (1890–1898) *''[[Hønefoss og Oplands socialdemokrat]]'' (1913–1927) *''[[Hørdafylket]]'' (1912-1920, 1923-1924) *''[[Høyanger Avis]]'' (1929–1940) *''[[Haalogaland (avis)]]'' (1902-1941, 1949-1954) ==I== *''[[Idd og marker]]'' (1936–1942) *''[[Idrettsbladet (I)]]'', [[Horten]] (1927) *''[[Idrettsbaldet (II)]]'', [[Oslo]] (1933–1934) *''[[Indhereds tidende]]'' (1888) *''[[Inhereds-posten]]'' (1862–1924) *''[[Indherred (avis)|Indherred]]'' (1910–1919) *''[[Indlandsposten]]'' (1897-1941, 1945) *''[[Avisa Indre Akershus|Indre Akershus]]'' (1908–1928) *''[[Avisa Indre Senjen|Indre Senjen]]'' (1909–1912) *''[[Avisa Indre Østfold|Indre Østfold]]'' (1924–1926) *''[[Indtrøndelagens socialdemokrat]]'' (1912–1923) *''[[Indtrønderen]]'' (1883–1896) *''[[Innfjordingen]]'' (1928–1929) *''[[Innherad (avis)|Innherad]]'' (1944) *''[[Innherreds avis]]'' (1933–1934) *''[[Innherreds folkeblad]]'' (1900-1944, 1951-1952) *''[[Inntrøndelag tidend]]'' (1946–1947) *''[[Inntrøndelagen (avis)|Inntrøndelagen]]'' (1897–1940) ==J== *''[[Jadar]]'' (1898) *''[[Jan Mayen news]]'' (1961–1963) *''[[Jarlsberg og Larviks amtstidende]]'' (1838–1940) *''[[Jarlsberg og Laurvigs Amtstidende]]'' (1834–1836) *''[[Jarlsberg tidende]]'' (1892–1893) *''[[Jarlsbergeren]]'' (1874–1875) *''[[Jarlsbergs fogderis og Tunsbergs bys adressetidende]]'' (ca. 1844-1854) *''[[Jarlsbergs tidende]]'' (1868) *''[[Jens Christensens Tronhjemske løverdagsaften]]'' (1819) *''[[Jernbaneavisen (I)]]'', Oslo (1887–1910) *''[[Jernbaneavisen (II)]]'', Oslo (1913) *''[[Jernbanebladet]]'' (1902–1930) *''[[Jernbane- & sporvognsavisen]]'' (1916) *''[[Jernbanetidende]]'' (1911–1912) *''[[Jordbrukeren]]'' (1899–1926) *''[[Jæderens avis]]'' (1895) ==K== *''[[Kamerad im norden]]'' (1940–1941) *''[[Karmsundsposten]]'' (1861–1915) *''[[Karmøens tidende]]'' (1904–1916) *''[[Karmøy-posten]]'' (1911–1939) *''[[Kellneren]]'' (1907–1909) *''[[Kirkenes (avis)|Kirkenes]]'' (1943–1944) *''[[Klassekampen (1909–1940)|Klassekampen (I)]]'' (1909–1940) *''[[Kobben (avis)]]'' (1902) *''[[Kommunebladet]]'' (1926–1928) *''[[Kongelige privelegert adrese contoirs efterretninger udi Christiansands stift]]'' (1769–1770) *''[[Kongsberg adresse]]'' (1842–1909) *''[[Kongsberg blad]]'' (1887–1908) *''[[Kongsberg dagblad]]'' (1908-1942, 1945-1960) *''[[Kongsberg tidende]]'' (1913-1942, 1958-1967) *''[[Kongsbergeren]]'' (1887–1888) *''[[Kongsvinger Arbeiderblad]]'' (1926–1943) *''[[Kopervik tidende]]'' (1912–1931) *''[[Kragerø adresse]]'' (1845–1860) *''[[Kragerø avertissementsblad]]'' (1873–1874) *''[[Krageø social-demokrat]]'' (1910) *''[[Kragerø tidende]]'' (1882–1894) *''[[Kragerøposten]]'' (1928–1932) *''[[Kristiania (avis)]]'' (1898–1900) *''[[Kristiania adresseavis for tjenestesøgende]]'' (1884–1885) *''[[Kristiania nyheder]]'' (1893–1894) *''[[Kristianiaposten (I)]]'', Oslo (1880) *''[[Kristianiaposten (II)]]'', Oslo (1885–1896) *''[[Kristians amts blad]]'' (1890) *''[[Kristians amtstidende (I)]]'', Lillehammer (1855–1859) *''[[Kristians amtstidende (II)]]'', Gjøvik (1861–1883) *''[[Kristiansand social-demokrat]]'' (1921–1923) *''[[Kristianssands dagblad]]'' (1902–1905) *''[[Kristianssands stiftsavis og adressekontors-efterretninger]]'' (1839–1896) *''[[Kristiansundsposten (I)]]'', [[Kristiansund]] (1882–1911) *''[[Kristiansundsposten (II)]]'', Kristiansund (1936) *''[[Kristiansundsposten (III)]]'', Kristiansund (1940) *''[[Kritikken]]'' (1946) *''[[Krydseren]]'' (1849–1854) *''[[avisa Kvinnefronten|Kvinnefronten]]'' *''[[avisa Kysten|Kysten]]'' (1901–1911) ==L== *''[[Laksevaags avis]]'' (ca. 1874-1875) *''[[Laksevågsposten]]'' (1937–1940) *''[[Land (avis)|Land]]'' (1923–1928) *''[[Landboe-avisen]]'' (1833–1843) *''[[Landhandleren]]'' (1904–1907) *''[[Landhandlerforeningens blad]]'' (1906–1908) *''[[Landingen]]'' (1963) *''[[Landmandsposten]]'' (1896-1918, 1923-1940) *''[[Landmandspostens nationaløkonomiske kvartalstidende]]'' (1907) *''[[Landsbladet (I)]]'', [[Oslo]] (1892–1911) *''[[Landsbladet (II)]]'' [[Sørumsand]] (1913–1920) *''[[Langesund (I)]]'' (1904–1905) *''[[Langesund (II)]]'' (1950–1969) *''[[Langesunds avis]]'' (1897–1898) *''[[Langesunds blad (I)]]'' (1882–1883) *''[[Langesunds blad (II)]]'' (1916–1950) *''[[Langesundsposten]]'' (1906–1915) *''[[Larvik Blad]]'' (1945–1946) *''[[Larvik Dagblad]]'' (1943–1945) *''[[Larvik Morgenavis]]'' (1947–1965) *''[[Laurdagskvelden]]'' (1898–1901) *''[[Laurvigs Blad]]'' (1858–1900) *''[[Avisa Lauvsprett|Lauvsprett]]'' (1907–1914) *''[[Laxeposten (Hordaland)]]'' *''[[Leksværingen]]'' (1937–1941) *''[[Lenviken avis]]'' (1904–1908) *''[[Lenvikens avis]]'' (1894) *''[[Levanger avis (I)]]'' (1903–1907) *''[[Levanger avis (II)]]'' (1943–1944) *''[[Lifjell (avis)]]'' (1954–1963) *''[[Den lille fortæller]]'' (1829–1830) *''[[Lillesanderen]]'' (1936–1938) *''[[Lillesands avis]]'' (ca. 1927-1928) *''[[Lillesands tidende (I)]]'' (1882–1884) *''[[Lillesands tidende (II)]]'' (1918–1921) *''[[Lillesands tilskuer]]'' (1886–1918) *''[[Lillestrøm avis]]'' (1933) *''[[Lillestrøm blad]]'' (1934-1942, 1945-1949) *''[[Lillestrømsposten]]'' (1921–1931) *''[[Lista og Lyngdal tidend]]'' (1938) *''[[Avisa Lister|Lister]]'' (1878-1881, 1883-1934) *''[[Lister og Mandals amtstidende (I)]]'' (1843–1850) *''[[Lister og Mandals amtstidende (II)]]'' (1914–1919) *''[[Lister og Mandals amtstidende og adresseavis]]'' (1858–1914) *''[[Lofoten (I)]]'', [[Kabelvåg]] (1895–1897) *''[[Lofoten (II)]]'', [[Stamsund]] (1932) *''[[Lofoten folkeblad]]'' (1933–1940) *''[[Lofoten avis]]'' (1906–1907) *''[[Lofotens budstikke]]'' (1895–1897) *''[[Lofotens tidende]]'' (1880–1895) *''[[Lofot-Tidende]]'' (1952–1958) *''[[Lokal-avisen : lokalt blad for Bækkelaget, Nordstrand og Ljan]]'' (1917) *''[[Lokalavisen Romerike]]'' *''[[Lokalen]]'', [[Askim]] (1959) *''[[Lokalposten (I)]]'', [[Rakkestad]] (1930–1941) *''[[Lokal-posten (II)]]'', [[Oslo]] (1956–1966) *''[[Luren (avis)|Luren]]'' (1891–1894) *''[[Lyngens nyheder]]'' (1894) *''[[Lyngens tidende]]'' (1893–1894) *''[[Lysingsbladet]]'' (1945) *''[[Lyskasteren (avis)]]'' (1912) *''[[Lødingen avis]]'' (1938–1939) *''[[Lødingens tidende]]'' (1902–1903) *''[[Lørenskog-Arbeideren]]'' (1926-1927) *''[[Laagen (avis)]]'' (1924–1945) ==M== *''[[Mandals avis]]'' (1933-1940, 1947-1956) *''[[Mandalsbladet (I)]]'' (1851) *''[[Mandalsbladet (II)]]'' (1899–1901) *''[[Marnar tidende]]'' (1936–1940) *''[[Mauren (avis)|Mauren ]]'' (1907–1911) *''[[Mea]]'' (1919–1921) *''[[Meddelelser]]'', [[Modum]] (1945) *''[[Meldingsbladet for Tvedestrand og omegn]]'' (1945) *''[[Menigmands blad]]'' (1875–1877) *''[[Midhordaland (avis)|Midhordaland]]'' (1955–1956) *''[[Midtfylkets avis]]'' (1929–1932) *''[[Midthordlands avis]]'' (1925–1932) *''[[Midt-Norge (avis)|Midt-Norge]]'' (1933–1934) *''[[Min Áigi]]'' (1993–2008) *''[[Mjølner (I) (avis)|Mjølner (I)]]'' (1897–1900) *''[[Mjølner (II) (avis)|Mjølner (II)]]'' (1923) *''[[Mjøsa (avis)]]'' (1925) *''[[Mjøsbyenes socialdemokrat]]'' (1924–1925) *''[[Mjøsposten]]'' (1884–1886) *''[[Modums avis]]'' (1936) *''[[Molde Annonceblad]]'' (1893–1928) *''[[Molde blad]]'' (1884–1887) *''[[Molde søndagsblad]]'' (1830-årene) *''[[Morgenavisen]]'' (1902–1984) *''[[Morgengryet]]'' (1883–1893) *''[[Morgengryet : folkets talsmand]]'' (1890–1891) *''[[Morgen-nyt]]'' (1914–1915) *''[[Morgenposten]]'' (1866–1971) *''[[Mosjøpressen]]'' (1945) *''[[Moss aftenblad]]'' (1904–1922) *''[[Moss arbeiderblad (I)]]'' (1922–1927) *''[[Moss arbeiderblad (II)]]'' (1945–1957) *''[[Moss blad]]'' (1899–1900) *''[[Moss morgenblad]]'' (1933) *''[[Moss og Follo blad]]'' (1957–1960) *''[[Moss og omegns arbeiderblad]]'' (1927-1940, 1945) *''[[Moss socialdemokrat]]'' (1912–1923) *''[[Moss tidende (I)]]'' (1874–1875) *''[[Moss tidende (II)]]'' (1895–1899) *''[[Moss tilskuer]]'' (1843-1943, 1945-1960) *''[[Mossingen]]'' (1926) *''[[Motornytt (I)]]'' (1929–1933) *''[[Motornytt (II)]]'' (1937) *''[[Møre Arbeiderblad|Møre Arbeiderblad (I)]]'', [[Ålesund]] (1923–1931) *''[[Møre arbeiderblad (II)]]'', [[Trondheim]] (1932) *''[[Møre arbeiderblad (III)]]'', [[Kristiansund]] (1935) *''[[Møre bygdeblad]]'' (1932–1940) *''[[Møre dagblad]]'' (1927-1943, 1945-1955) *''[[Møre folkeblad]]'' (1924–1927) *''[[Møre social-demokrat]]'' (1921–1931) *''[[Møre tidend]]'' (1917-1921, 1926-1927) *''[[Møre tidende]]'' (1898–1903) *''[[Møre venstreblad]]'' (1922–1923) *''[[Møringen (I)]]'', [[Ekset]] (1869–1873) *''[[Arbeidernes blad|Møringen (II)]]'', [[Ålesund]] (1898) *''[[Møringen (III)]]'', [[Ålesund]] (1923–1924) ==N== *''[[Namdalen (avis)]]'' (1920–1942) *''[[Namdalens Blad]]'' (1889–1919) *''[[Namdalens Folkeblad]]'' (1899-1942, 1945-1963) *''[[Namdalens Socialdemokrat]]'' (1917–1923) *''[[Namdals tidende]]'' (1864–1877) *''[[Namdalsposten (I)]]'' (1876–1889) *''[[Namdalsposten (II)]]'' (1947) *''[[Nannestad og omegns budstikke]]'' (1938) *''[[Narvik dagblad]]'' (1902) *''[[Narvik tidende]]'' (1900–1910) *''[[Narvikposten]]'' (1942–1943) *''[[Nasjonal samling (avis)]]'' (1934–1936) *''[[Nasjonalbladet]]'' (1922-1928, 1932-1942) *''[[Nasjonaltidende]]'' (1931–1933) *''[[Nationalbladet (I)]]'' (1852) *''[[Nationalbladet (II)]]'' (1895–1907) *''[[Nationalposten (I)]]'' (1912–1920) *''[[Nationalposten (II)]]'' (1933) *''[[Nationaltidende]]'' (1888–1890) *''[[Nauma]]'' (1903–1904) *''[[Nedenes amts landbotidende]]'' (1879–1903) *''[[Nedenæs amtstidende]]'' (1867–1924) *''[[Nedenæs og Robygdelagets amts-tidende]]'' (1853) *''[[Nedenæs og Robygdelagets amtstidende og Arendals adresseavis]]'' (1857) *''[[Nedenæs-posten]]'' (1890) *''[[Nedre Romerike (avis)|Nedre Romerike]]'' (1943–1945) *''[[Nes og Helgøya]]'' (1957–1967) *''[[Nesbuen]]'' (1949–1951) *''[[Nesjar]]'' (1896) *''[[Nesnaposten]]'' (1915–1917) *''[[Nesodden (avis)]]'' (1926) *''[[Nesodden Budstikke]]'' (1961) *''[[Nesodden herredsavis]]'' (1933–1942) *''[[Nidaros (avis)|Nidaros]]'' (1902-1941, 1945-1957, 1959-?) *''[[Nor og syd]]'' (1879–1880) *''[[Nordenfjeldsk tidende]]'' (1874–1921) *''[[Nordenfjeldske handels-, sjøfarts- og industri-tidende]]'' (1902) *''[[Norderhov (avis)|Norderhov]]'' (1897–1899) *''[[Nordfjord (avis)|Nordfjord]]'' (1896–1942) *''[[Nordfjord Folkeblad]]'' (1933-1940, 1948-1952) *''[[Nordhordland (avis)|Nordhordland]]'' (1937–1942) *''[[Nordhordlands avis]]'' (1899–1903) *''[[Nordkapp (avis)|Nordkapp]]'' (1884-1942, 1949-1954) *''[[Nordland (avis)|Nordland]]'' (1894–1943) *''[[Nordland Arbeiderblad]]'' (1931-1940, 1945-1958) *''[[Nordland fylkes social-demokrat]]'' (1926) *''[[avisa Nordlandet|Nordlandet]]'' (1913) *''[[Nordlands amtistidende]]'' (1862–1886) *''[[Nordlands annonceblad]]'' (1902) *''[[Nordlands avis]]'' (1893–1940, 1949-1978) *''[[Nordlands bondeblad (I)]]'', [[Hemnesberget]] (1921–1922) *''[[Nordlands bondeblad (II)]]'', [[Sandnessjøen]] (1923–1927) *''[[Nordlands folkeblad]]'' (1880-1941, 1945-1955) *''[[Nordlands Framtid]]'' (1922-1940, 1945-2002) *''[[Nordlands nytt]]'' (1918–1940)) *''[[Nordlands og Finmarkens amtstidende]]'' (1837) *''[[Nordlands Social-Demokrat]]'' (1914–1922) *''[[Nordlands trompet (avis)|Nordlands trompet]]'' (1909-1915, 1918) *''[[avisa Nordlandskysten|Nordlandskysten]]'' (1914–1917) *''[[Nordlandsposten]]'' (1886–2002) *''[[avisa Nordlendingen|Nordlendingen]]'' (1888–1922) *''[[avisa Nordlyset|Nordlyset]]'' (1843–1847) *''[[Nordmanden (I)]]'', [[Fredrikstad]] (1880) *''[[Nordmanden (II)]]'', [[Oslo]] (1882–1883) *''[[Nordmanden (III)]]'', [[Oslo]] (1882) *''[[Nordmanden (IV)]]'', [[Oslo]] (1891) *''[[Nordmanden (V)]]'', [[Oslo]] (1892–1901) *''[[Nordmannen (I)]]'' (1888–1891) *''[[Nordmannen (II)]]'' (1941–1942) *''[[Nordmør (I)]]'' (1903–1921) *''[[Nordmør (II)]]'' (1933–1940) *''[[Nordmøre (avis)]]'' (1959–1960) *''[[Nordmøringen (avis)|Nordmøringen]]'' (1915-1942, 1946-1959) *''[[Nordmørsposten (I)]]'', [[Kristiansund]] (1903–1910) *''[[Nordmørsposten (II)]]'', [[Kristiansund]] (1927–1930) *''[[Nordmørsposten (III)]]'', [[Ålesund]] (1940) *''[[Nordmørsposten|Nordmørsposten (IV)]]'', [[Kristiansund]] (1986–1990) *''[[Nord-Norge (I)]]'', [[Tromsø]] (1912–1913) *''[[Nord-Norge (II)]]'', [[Narvik]] (1927–1929) *''[[Nord-Norges avis]]'' (1916–1917) *''[[Nordnorges bondeblad]]'' (1932–1935) *''[[Nordnorges folkeblad]]'' (1936) *''[[Nord-Norges idrettsblad]]'' (1924) *''[[Nordposten]]'' (1885–1887) *''[[Nordre Bergenhus amtstidende]]'' (1874–1930) *''[[Nordre Bergenhus amtstidende : ved Arnen]]'' (1887–1892) *''[[Nordre Bergenhus folkeblad (I)]]'' (1887) *''[[Nordre Bergenhus folkeblad (II)]]'' (1906–1919) *''[[Nordre Trondhjems amtstidende]]'' (1849-1940, 1945-1953) *''[[Nordstjernen (avis)|Nordstjernen]]'' (1847–1851) *''[[Nordstrands avis]]'' (1925–1939) *''[[Nordstrand-Vellenes avis]]'' (1930–1931) *''[[Nord-Trøndelag (avis)|Nord-Trøndelag]]'' (1919–1922) *''[[Nord-Trøndelag og Inntrøndelagen]]'' (1940–1952) *''[[Nord-Trøndelag og Nordenfjeldske Tidende]]'' (1922–1940) *''[[Nord-Trøndelag tidend]]'' (1950–1951) *''[[Nordtrønderen (avis)]]'' (1883–1942) *''[[Nordtrønderen og Namdalen]]'' (1942–1963) *''[[Noreg (I)]]'', [[Skien]] (1934–1935) *''[[Noreg (II)]]'', [[Oslo]] (1937–1944) *''[[Noreg (III)]]'', [[Trondheim]] (1961) *''[[Noregsposten]]'' (1960) *''[[Norge (I)]]'' (1866) *''[[Norge (II)]]'' (1877–1880) *''[[Norge (IV)]]'' (1905) *''[[Norge fritt]]'' (1938) *''[[Norges blad]]'' (1899) *''[[Norges fremtid]]'' (1924–1941) *''[[Norges idrettsblad]]'' (1941–1944) *''[[Norges Kommunistblad]]'' (1923–1929) *''[[Norges vei]]'' (1936) *''[[Norgesposten]]'' (1939–1940) *''[[avisa Norig|Norig]]'' (1909–1933) *''[[avisa Norsk arbeidsliv|Norsk arbeidsliv ]]'' (1942–1945) *''[[Norsk bestillingsmandsblad]]'' (1907–1920) *''[[Norsk folkeblad]]'' (1939–1940) *''[[Norsk forbundsblad]]'' (1912) *''[[Norsk handels- og søfarts-tidende]]'' (1874–1888) *''[[Norsk handels-tidende (I)]]'' (1825–1847) *''[[Norsk handelstidende (II)]]'' (1865–1870) *''[[Norsk hotel- & restaurantavis]]'' (1900–1902) *''[[Norsk idrett (avis)|Norsk idrett]]'' (1936) *''[[Norsk industri- og handels-tidende]]'' (1888) *''[[Norsk jernbaneblad]]'' (1903–1905) *''[[Norsk kunngjørelsestidende]]'' (1883–1937) *''[[Norsk landboeblad]]'' (1810–1816) *''[[Norsk sjøfartsblad]]'' (1909–1919) *''[[Norsk søfartstidende]]'' (1886) *''[[Den norske fisker]]'' (1915–1916) *''[[Norske Intelligenz-Seddeler|Norske Intelligenssedler]]'' (1763–1920) *''[[Det norske nationalblad]]'' (1815–1821) *''[[Den norske rigstidende]]'' (1815–1882) *''[[Den norske veiviser]]'' (ca. 1870) *''[[Notice fra addr.cont. i Stav.]]'' (1770) *''[[Notodden blad]]'' (1931) *''[[Notoddens nyheds- og avertissements-blad]]'' (1909–1910) *''[[NS (avis)|NS]]'' (1933) *''[[Ny Dag (avis)|Ny Dag (I)]]'', [[Gjøvik]] (1913–1925) *''[[Ny dag (II)]]'', [[Kongsvinger]] (1937) *''[[Ny post]]'' (1910) *''[[Ny Tid (1899–1947)|Ny Tid (I)]]'', [[Trondheim]] (1899-1939, 1945-1947) *''[[Ny Tid (Oslo)|Ny Tid (II)]]'', [[Oslo]] (1954–1967) *''[[Nybrot (avis)]]'' (1904–1907) *''[[Nybrott (Larvik)|Nybrott]]'' (1911-1984) *''[[Det nye Kingsbay]]'' (1956–1963) *''[[Nye Luren]]'' (1914) *''[[Det nye Møre tidend]]'' (1928–1932) *''[[Det nye samfund]]'' (1954–1959) *''[[Den nye social-demokraten]]'' (1923–1927) *''[[Den nye statsborger]]'' (1837–1838) *''[[Det nye system]]'' (1887–1896) *''[[Den nye tid (I)]]'', [[Askim]] (1940–1941) *''[[Den nye tid (II)]]'', [[Sarpsborg]] (1940–1943) *''[[Nyhedsblad for almuen]]'' (1876) *''[[Nyhedsblad for folket]]'' (1874–1875) *''[[Nyheds- og avertissementsblad for Hamar og omegn (eller Oplandene)]]'' (1874–1876) *''[[Nyheds- og avertissements-blad for Lillesand og omegn]]'' (1880) *''[[Nyhetsbladet]]'' (1927–1928) *''[[Nyt land]]'' (1919–1931) *''[[Flypostavisen Nytt fra Norge|Nytt fra Norge (flypostavis)]]'' (1954-?) *''[[Nærbøposten]]'' (1891–1892) ==O== *''[[Odda nyhetsblad]]'' (1925-1940, 1945-1946) *''[[Odda tidende]]'' (1908–1917) *''[[Oddersjaa]]'' (1890) *''[[Offentlige kunngjøringer]]'' (1942–1945) *''[[Ofoten folkeblad]]'' (1922-1943, 1945-1955) *''[[Ofotens dagblad]]'' (1902) *''[[Ofotens Tidende]]'' (1899–2000) *''[[Olsok (avis)|Olsok]]'' (1915–1921) *''[[Opdølen]]'' (1923–1930) *''[[Opland (avis)|Opland]]'', [[Gjøvik]] (1945) *''[[Opland budstikke]]'' (1940) *''[[Opland folkeblad]]'' (1926–1931) *''[[Opland socialdemokrat]]'' (1921–1924) *''[[Oplandenes avis]]'', [[Hamar]] (1872–1916) *''[[Oplandet (avis)|Oplandet]]'', [[Gjøvik]] (1904–1923) *''[[Oplandet & Glomdølen]]'' (1923–1928) *''[[Oplandets budstikke]]'' (1856) *''[[Oplandske tidende (I)]]'', [[Hamar]] (1869) *''[[Oplandske tidende (II)]]'', [[Vikersund]] (1904–1923) *''[[Oplands-posten (I)]]'', [[Hamar]] (1852–1856) *''[[Oplandsposten (II)]]'' [[Randsfjord]] (1892–1893) *''[[Oplandsposten (III)]]'', [[Hønefoss]] (1900–1915) *''[[Oplandsposten (IV)]]'', [[Gjøvik]] (1930-1931, 1945) *''[[Oplands-tidende]]'' (1837–1840) *''[[Avisa Oplendingen|Oplendingen]]'' (1942–1944) *''[[Avisa Oplændingen|Oplændingen]]'' (1893–1904) *''[[Oppegaards budstikke]]'' (1917) *''[[Oppegaardsposten]]'' (1921–1924) *''[[Opplands tidende]]'' (1951–1959) *''[[Avisa Organet|Organet]]'' (1966–1968) *''[[Avisa Orientering|Orientering]]'' (1952-1975) *''[[Orka]]'' (1950–1951) *''[[Orkanger avis]]'' (1924–1925) *''[[Orkdølen]]'' (1891–1914) *''[[Orkla avis]]'' (1926) *''[[Orkladalens arbeiderblad]]'' (1923–1925) *''[[Orkladølen]]'' (1945) *''[[Orklas blad]]'' (1895–1898) *''[[Orkmannen]]'' (1926–1945) *''[[Os og Fanaposten]]'' (1952–1961) *''[[Avisa Oslo|Oslo]]'' (1924–1944) *''[[Oslo-arbeideren]]'' (1934–1936) *''[[avisa Oslofjorden|Oslofjorden]]'' (1928–1930) *''[[Oslo-nytt]]'' (1935) *''[[Osloposten I]]'' (1907) *''[[Osloposten|Osloposten II]]'' (1997–2002) *''[[Oslo-Pressen]]'' (1945) ==P== *''[[avisa Patrioten|Patrioten ]]'' (1951–1953) *''[[Patrouillen]]'' (1824–1831) *''[[The Polar post]]'' (1945) *''[[Polarkreis beobachter]]'' (1941) *''[[Polarkreis. Nachtausgabe]]'' (1940–1945) *''[[Polarkreis-echo]]'' (1940) *''[[Polar-kurier]]'' (1944–1945) *''[[avisa Politiken|Politiken]]'' (1896–1900) *''[[Politisk folkeblad for alle stænder]]'' (1870–1871) *''[[Pomor (avis)|Pomor]]'' (ca. 1907) *''[[Porsgrunds blad]]'' (1859(?)-1886) *''[[Porsgrunds tidende]]'' (1899–1914) *''[[Postbudet]]'' (1845–1868) *''[[Posten (I)]]'', [[Skien]] (1888–1893) *''[[Posten (II)]]'', [[Oslo]] (1905–1907) *''[[Posttidende]]'' (1840) *''[[Posttidenden]]'' (1852) (1849-1858?) *''[[Prent (avis)|Prent]]'' (1940) *''[[Prøven (avis)|Prøven]]'' (1850–1854) ==R== *''[[Rakkestad avis]]'' (1912–1941) *''[[Rakkestad Bygdeblad]]'' (2002–2008) *''[[Ranafjord]]'' (1933–1934) *''[[Ranens folkeblad (I)]]'' (1913–1918) *''[[Ranens folkeblad (II)]]'' (1921–1922) *''[[Ranens tidende]]'' (1904–1914) *''[[avisa Ranværingen|Ranværingen]]'' (1909) *''[[Rauma tidende]]'' (1920–1936) *''[[Raumnesposten]]'' (1915–1919) *''[[Reform (I)]]'', [[Fredrikstad]] (1883–1884) *''[[Reform (II)]]'', [[Trondheim]] (1900–1901) *''[[Reform (III)]]'', [[Halden]] (1907) *''[[Reformator (avis)|Reformator]]'' (1902) *''[[Republiken (avis)|Republiken]]'' (1893) *''[[Retsbladet]]'' (1890–1892) *''[[Rett vei]]'' (1936–1937) *''[[avisa Revolt|Revolt]]'' (1914–1926) *''[[Rigsforsamlings-tidende]]'' (1814) *''[[Ringebo tidende]]'' (1884–1888) *''[[Ringeriges ugeblad]]'' (1845–1879) *''[[Risør arbeiderblad]]'' (1945–1952) *''[[avisa Rjukan|Rjukan]]'' (1911–1919) *''[[Rjukan dagblad]]'' (1919–1967) *''[[Rogalands Arbeiderblad]]'' (1926–1927) *''[[Rogalands folkeblad]]'' (1888) *''[[Rogalands Fremtid]]'' (1930–1931) *''[[Rombaksbotns avis]]'' (1901–1902) *''[[avisa Romerike|Romerike]]'' (1913–1966) *''[[Romerikes folkeblad]]'' (1931–1932) *''[[Romeriksposten]]'' (1931–1942) *''[[avisa Romsdal|Romsdal]]'' (1912–1927) *''[[Romsdal bondeblad (I)]]'' (1936–1937) *''[[Romsdal bondeblad (II)]]'' (1940) *''[[Romsdal Folkeblad]]'' (1928-1940, 1947-1987) *''[[avisa Romsdalingen|Romsdalingen]]'' (1948–1950) *''[[Romsdals amtstidende]]'' (1837–1927) *''[[Romsdals folkeblad]]'' (1905) *''[[Romsdals tidende]]'' (1892–1916) *''[[Romsdalsbladet]]'' (1947–1948) *''[[avisa Romsdalshorn|Romsdalshorn]]'' (1910) *''[[Romsdalsposten]]'' (1876-?) *''[[Romsdalspressen]]'' (1945) *''[[Romsdølen (avis)]]'' (1912–1915) *''[[Ryfylke-posten]]'' (1919–1922) *''[[Ryfylkets avis]]'' (1876) *''[[Rygja tidend]]'' (1908–1918) *''[[avisa Rød Front|Rød Front]]'' (1932–1934) *''[[avisa Røsten|Røsten]]'' (1932–1940) ==S== *''[[Ságat]]'' (1956–1957) *''[[Salangens folkeblad]]'' (1908–1909) *''[[Avisa Salten|Salten]]'' (1910–1960) *''[[Saltens fremtid]]'' (1910–1914) *''[[Saltværingen (I)]]'' (1903) *''[[Saltværingen (II)]]'' (1907–1913) *''[[Avisa Samarbeid|Samarbeid]]'' (1935–1939) *''[[Avisa Samarbeidet|Samarbeidet]]'' (1903–1904) *''[[Sambygdingen]]'' (1953–1954) *''[[Samfundet (I)]]'', [[Oslo]] (1880–1883) *''[[Samfundet (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1923) *''[[Samfundet (III)]]'', [[Bergen]] (1916) *''[[Avisa Samfundsbladet|Samfundsbladet]]'' (1923) *''[[Samfundsliv]]'' (1931–1940, 1945-1951, 1954) *''[[Samfundsvennen]]'' (1890) *''[[Samhold (I)]]'', [[Tønsberg]] (1871–1872) *''[[Samhold (II)]]'', [[Gjøvik]] (1885–1920) *''[[Samhold (III)]]'', [[Gjøvik]] (1945–1965) *''[[Samhold avis]]'' (1888) *''[[Samhold/Velgeren]]'' (1965–1998) *''[[Samleren]]'' (1909–1960) *''[[Samvirke (I)]]'', [[Tønsberg]] (1873) *''[[Samvirke (II)]]'', [[Kristiansund]] (1902–1903) *''[[Sandefjord-posten]]'' (1899) *''[[Sandefjords og Sandherreds tidende]]'' (1862(1861?)-1873) *''[[Sandefjords presse]]'' (1942–1945) *''[[Sandefjords tidende]]'' (1874–1894) *''[[Sandemanden]]'' (1859–1860) *''[[Sandheden]]'' (1909–1910) *''[[avisa Sandnes|Sandnes]]'' (1929) *''[[Sandnes og Jærens avis]]'' (1932–1940) *''[[Sandnæs og Jæderens avis]]'' (1901) *''[[Sandnæs og Jæderens nyheds- og annonceblad]]'' (1901) *''[[Sandnæs-posten]]'' (1890–1894) *''[[Sandsvær budstikke]]'' (1881–1882) *''[[Sannheten (avis)|Sannheten]]'' (1933) *''[[Sarpen (I)]]'' (1848) *''[[Sarpen|Sarpen (II)]]'' (1854–1942, 1945-1991) *''[[Sarpsborg dagblad (I)]]'' (1915) *''[[Sarpsborg dagblad (II)]]'' (1943–1945) *''[[Sarpsborg tidende]]'' (ca. 1842) *''[[Sarpsborg-pressen]]'' (1945) *''[[Sauda avis]]'' (1932) *''[[Senjens folkeblad]]'' (1888–1893) *''[[Senjens tidende]]'' (1887–1888) *''[[Siste nytt]]'' (1928) *''[[Den 7de juni]]'' (1906–1907) *''[[Sjømandens blad]]'' (1909) *''[[Sjømandsbladet Gaa paa]]'' (1899–1901) *''[[Skiens adressetidende]]'' (1843-1864(?)) *''[[Skiensposten (I)]]'' (1842–1843) *''[[Skiensposten (II)]]'' (1864–1884) *''[[Skiensposten (III)]]'' (1897) *''[[Skiensposten|Skiensposten (IV)]]'' (2004–2005) *''[[Avisa Skindfelden|Skindfelden]]'' (ca. 1920) *''[[Skjemt og alvor]]'' (1866) *''[[Skjervø tidende]]'' (1883–1887) *''[[Skotfos avis (I)]]'' (1901–1930) *''[[Skotfos avis (II)]]'' (1951–1952) *''[[Skuld (avis)|Skuld ]]'' (1899–1901) *''[[Smaalenene]]'' (1889) *''[[Smaalenenes amtstidende]]'' (1832–1975) *''[[Smaalenenes amtstidende : maanedsudgave]]'' (1883) *''[[Smaalenenes social-demokrat]]'' (1906–1940) *''[[Smaaleningen (I)]]'', [[Sarpsborg]] (1902–1903) *''[[Smaaleningen (II)]]'', [[Askim]] (1918) *''[[Social-demokraten]]'' (1886–1923) *''[[Socialisten (I)]]'', [[Bergen]] (1894) *''[[Socialisten (II)]]'', [[Ålesund]] (1913–1916) *''[[Socialisten (III)]]'', [[Lillehammer]] (1918) *''[[Sogn (avis)|Sogn]]'' (1932–1936) *''[[Sogn folkeblad]]'' (1938-1940, 1945-1965) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogn og Fjordane socialdemokrat]]'' (1921–1922) *''[[Sognefjord (avis)|Sognefjord]]'' (1913–1918) *''[[Sogningen/Sogns Avis]]'' (S/SA) (1972–1993) *''[[Sogns folkeblad]]'' (1912–1913) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogns social-demokrat (I)]]'' (1918) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogns socialdemokrat (II)]]'' (1919–1921) *''[[Sogns tidend]]'' (1878-1942, 1945-1947) *''[[Sokendals avis]]'' (1894) *''[[Sola avis]]'' (1962) *''[[Alarm (avis)|Solidaritet (I)]]'' (1918–1919) *''[[Alarm (avis)|Solidaritet (II)]]'' (1945-1951, 1957-1960) *''[[Solungen (1904-1914)|Solungen]]'' (1904–1914) *''[[Solør-Arbeideren]]'' (1935) *''[[Solørposten]]'' (1908–1913) *''[[Avisa Songa|Songa]]'' (1946–1950) *''[[Sosialdemokraten]]'' (1956–1962) *''[[Spegjelen]]'' (1911–1915) *''[[Spitsbergen gazette]]'' (1897-1898(?), 1911) *''[[Sportsliv]]'' (1933) *''[[Sportsmanden]]'' *''[[avisa Statsborgeren|Statsborgeren]]'' (1831–1837) *''[[Stavanger Adresseavis]]'' (1833–1840) *''[[Stavanger Adresseavis|Stavanger Amtstidende og Adresseavis]]'' (1841–1906) *''[[Stavanger annonce-tidende]]'' (1893–1894) *''[[Stavanger avis (I)]]'' (1889–1911) *''[[Stavanger avis (II)]]'' (1943–1945) *''[[Stavanger morgenavis]]'' (1965–1967) *''[[Stavanger morgenblad]]'' (1911–1912) *''[[Stavanger Socialdemokrat]]'' (1921–1927) *''[[Stavanger tilskuer]]'' (ca. 1848) *''[[Stavangeren (I)]]'' (1852–1899) *''[[Stavangeren (II)]]'' (1916-1943, 1945-1964) *''[[Stavern-posten]]'' (1936–1938) *''[[Stenkjær avis]]'' (1894–1908) *''[[Stenkjær nyheds- og avertissementsblad]]'' (ca. 1896) *''[[Stjørdalens Avis]]'' (1898–1915) *''[[Stjørdalens Tidende]]'' (1877–1897) *''[[Stjørdalingen]]'' (1924–1985) *''[[Stjørna blad]]'' (1956–1958) *''[[Storfjordbladet]]'' (1938) *''[[Stormposten]]'' *''[[Stortings-Efterretninger]]'' *''[[Strinda folkeblad]]'' (1931–1934) *''[[Strømmen vell]]'' (1935–1938) *''[[Strømmens tidende]]'' (1934–1935) *''[[Straalen]]'' (ca. 1887-1889) *''[[Størdalens tidende]]'' (1877–1886) *''[[Sulaposten]]'' (1946–1967) *''[[Sunnfjord tidend]]'' (1933–1935) *''[[Sunnhordland arbeiderblad]]'' (1946-1947, 1951-1955) *''[[Sunnhordlands kommunistblad]]'' (1927–1928) *''[[Sunnhordlendingen]]'' (1917–1927) *''[[Sunnmøre (avis)|Sunnmøre]]'' (1921–1926) *''[[Sunnmøre Arbeideravis]]'' (1931-1940, 1945-?) *''[[Sunnmøre tidend]]'' (1932–1940) *''[[Surnadølen]]'' (1899–1903) *''[[Svelvigs organ]]'' (1864–1865) *''[[Svelviksposten (I)]]'' (1902–1962) *''[[Sydvaranger (avis)|Sydvaranger]]'' (1913–1941) *''[[Sygna (avis)|Sygna]]'' (1901–1903) *''[[Sygnabladet]]'' (1966–1967) *''[[Den 17de mai]]'' (1894–1935) (skifta namn til ''[[Norsk Tidend]]'') *''[[Sæbyggjen]]'' (1890–1892) *''[[Søgne avis]]'' (1950–1953) *''[[Sømandsbladet]]'' (ca. 1878) *''[[Søndags-avisen (I)]]'' (1928) *''[[Søndagsavisen (II)]]'' (1932–1934) *''[[Søndenfjeldske avis]]'' (1892–1903) *''[[Søndfjords avis]]'' (1898–1909) *''[[avisa Søndhordland|Søndhordland]]'' (1902-1904, 1906-1918) *''[[Søndhordlands tidende]]'' (1919–1931) *''[[Søndmøre avis]]'' (1902–1921) *''[[Søndmøre folkeblad]]'' (1892–1917) *''[[Søndmøre folketidende]]'' (1896–1911) *''[[Søndmørsposten]]'' (1882–1926) *''[[avisa Søndre Akershus|Søndre Akershus]]'' (1917–1920) *''[[Søndre Bergenhus amtstidende (I)]]'', [[Voss]] (1878–1891) *''[[Søndre Bergenhus amtstidende (II)]]'', [[Bergen]] (1907–1908) *''[[Søndre Bergenhus folkeblad]]'' (1878–1900) *''[[avisa Søndre Follo|Søndre Follo]]'' (1920-1923, 1925-1926) *''[[Søndre Throndhjems amts avis]]'' (ca. 1883) *''[[Søndre Throndhjems amtstidende (I)]]'', [[Røros]] (1883) *''[[Søndre Throndhjems amtstidende (II)]]'', [[Orkdal]] (1908–1919) *''[[avisa Søndre Østfold|Søndre Østfold]]'' (1927–1929) *''[[Sørlandets social-demokrat]]'' (1906–1923) *''[[Sør-Trøndelag socialdemokrat]]'' (1920–1923) ==T== *''[[Tambeskjelvar]]'' (1908–1912) *''[[Tanahorn]]'' (1933–1934) *''[[Telefolkets fridom]]'' (1947–1950) *''[[Telefon (avis)|Telefon]]'' (1889–1890) *''[[Telefylket (avis)|Telefylket]]'' (1909–1920) *''[[Telegrafen (avis)|Telegrafen]]'' (1883–1886) *''[[Telegraphen (I)]]'', [[Sarpsborg]] (1844–1847) *''[[Telegraphen (II)]]'', [[Tønsberg]] (1866–1870) *''[[Telemark (avis)|Telemark ]]'' (1924–1926) *''[[Telemark blad]]'' (1940) *''[[Telemark bondeblad]]'' (1923–1924) *''[[Telemark dagblad]]'' (1933–1934) *''[[Bratsberg-Demokraten|Telemark Kommunistblad]]'' (1924–1929) *''[[Telemark social-demokrat]]'' (1922–1926) *''[[Telemark tidend]]'' (1945–1956) *''[[Telemarkposten (I)]]'', [[Skien]] (1888–1890) *''[[Telemarkposten (II)]]'', [[Notodden]] (1920–1924) *''[[Throndhjems aftenblad]]'' (1883–1886) *''[[Throndhjems avertissements- og nyhedsblad]]'' (1879-1880) *''[[Throndhjems nye stiftstidende]]'' (1855) *''[[Throndhjems stiftsavis]]'' (1862-1883) *''[[Throndhjems tidende]]'' (1867-1869) *''[[Throndhjems-posten]]'' (1858-1861) *''[[Thrønderen]]'' (1832-1834) *''[[Tiden (avis)|Tiden (I)]]'', [[Oslo]] (1808–1811, 1813-1814) *''[[Tiden (II)]]'', [[Drammen]] (1832-1844) *''[[Tiden (III)]]'', [[Oslo]] (1850) *''[[Tiden (IV)]]'', [[Oslo]] (1885) *''[[Tiden (V)]]'', [[Trondheim]] (1885-1888) *''[[Tiden (avis, Arendal)|Tiden (VI)]]'' (1906-1941, 1945–197?) *''[[Tidens gang (I)]]'', [[Voss]] (1886) *''[[Tidens gang (II)]]'', [[Sunndalsøra]] (1914-1915) *''[[Tidens krav (I)]]'' (1889-1898) *''[[Tidens Tegn (avis)|Tidens Tegn]]'' (1910–1941) *''[[Til frihet]]'' (1909) *''[[Tilskueren (avis)|Tilskueren]]'' (1839-1843) *''[[Tjeldsundingen]]'' (1933-1934) *''[[Tjøme-nytt]]'' (1948-1952) *''[[avisa Tordenskjold|Tordenskjold]]'' (1904) *''[[Torpingen]]'' (1881-1883) (1885?) *''[[Toten-nytt]]'' (1967-1968) *''[[avisa Trangvik|Trangvik]]'' (1919) *''[[Treskoposten]]'' (1870-årene) *''[[Troms Arbeiderblad]]'' (1933-1934) *''[[Troms Fylkes Kommunistblad]]'' (1923-1924) *''[[Troms fylkes social-demokrat]]'' (1921-1923) *''[[Troms og Finnmark folkeblad]]'' (1934) *''[[Troms social-demokrat (I)]]'', [[Tromsø]] (1923-1925) *''[[Troms social-demokrat (II)]]'', [[Finnsnes]] (1925-1926) *''[[Tromsø amts folkeblad]]'' (1896-1898) *''[[Tromsø amtstidende]]'' (1888-1900) *''[[Tromsø Stiftstidende]]'' (1858-1940) *''[[Tromsø tidende]]'' (1953-1954) *''[[The Tromsø Times]]'' (1945) *''[[Tromsøposten]]'' (1872-1915) *''[[Tromsø-tidende]]'' (1838-1857) *''[[Trondheimsavisa]]'' *''[[Trondheims-Pressen]]'' (1945) *''[[Trondhjemmeren (I)]]'' (1929-1931) *''[[Trondhjemmeren (II)]]'' (1933-1934) *''[[Trondhjems adresseavis]]'' (1767-1927) *''[[Trondhjems arbeiderblad]]'' (1894) *''[[Trondhjems avertissementstidende]]'' (1884-1885) *''[[Trondhjems folkeblad]]'' (1886-1941) *''[[Trondhjems løverdagsaften]]'' (1820-1838) *''[[Trondhjems og Trøndelagens annonceblad]]'' (1905) *''[[Trondhjems stiftstidende]]'' (1836-1854) *''[[Trondhjems tidende]]'' (1885) *''[[Trondhjemsavisen]]'' (1934-1935) *''[[avisa Trøndelag|Trøndelag]]'' (1952-1957) *''[[Trøndelag social-demokrat]]'' (1921-1927) *''[[Trøndelagens avis]]'' (1901-1919) *''[[Trøndelagens blad]]'' (1881-1882) *''[[Trønderbladet (I)]]'' (1925-1929) *''[[Trønderungdomen]]'' (1899-1903) *''[[avisa Tunsberg|Tunsberg]]'' (1933-1937) *''[[Tunsbergeren]]'' (1869-1926) *''[[Tvedestrand og omegns avis]]'' (1902-1940, 1945-1948) *''[[Tvedestrands tidende]]'' (1890) *''[[Tænk selv]]'' (1904) *''[[Tønsbergeren]]'' (1856-1868) *''[[Tønsbergs mercur]]'' (1840-1843) *''[[Tønsbergs tidende]]'' (1840-1852) *''[[Tønsbergs ugeblad]]'' (1839-1840) ==U== *''[[Ugeblad for Frederiksstad, Sarpsborg og omegn]]'' (1843-1857) *''[[Ugeblad for Fredriksstad og omegn]]'' (1872-1887) *''[[Ugeblad for Fredriksstad og smaalenenes amt]]'' (1887-1888) *''[[Ugeblad for Porsgrund og omegn]]'' (1846-1848) *''[[Ugeblad for Skien og omegn]]'' (1830-1839) *''[[Ugeblad for Skien, Skiens-fjord og omegn]]'' (1830) *''[[Ugebladet (I)]]'', [[Volda]] (1818) *''[[Ugebladet (III)]]'', [[Ekset]] (1888-1902) *''[[Ugens nyheder]]'' (1890) *''[[Ugeposten]]'' (1905) *''[[Ukeavisen Nettopp]]'' (1961) *''[[Ukens gang]]'' (1918) *''[[Ukens nytt]]'' *''[[Uke-nytt]]'' (1962-1963) *''[[Ulefoss avis (I)]]'' (1940-1942(1943?)) *''[[Ulefoss avis (II)]]'' (1947-1950) *''[[Ungdom (avis)]]'' (1896-1901) *''[[Unge Agder]]'' (1919-1940) *''[[Unge skud]]'' (1893-1898) *''[[Unglyden]]'' (1899-1942, 1946-1967) *''[[Utstillingsavisen]]'' (1914) *''[[Uttrøndelagens socialdemokrat]]'' (1916-1920) *''[[Uttrønderen (I)]]'', [[Løkken Verk]] (1914-1919, 1921-1923) *''[[Uttrønderen (II)]]'', [[Orkanger]] (1924-1925) ==V== *''[[Valdres blad]]'' (1928-1929) *''[[Valdres tidende]]'' (1926-1927) *''[[Valdrissen]]'' (1903-1905) *''[[avisa Valget|Valget]]'' (1894-1895) *''[[Vardø avis]]'' (1921-1924) *''[[Vardø framtid]]'' (1949-1951) *''[[Vardø tidende]]'' (1883-1885) *''[[Vardø-posten]]'' (1883-1921) *''[[Vardø-tidende]]'' (1924-1940) *''[[avisa Varna|Varna]]'' (1937-1938) *''[[Vefsn tidende]]'' (1963) *''[[Vefsna arbeiderblad]]'' (1929-1931) *''[[Vegen fram]]'' (1949) *''[[Velgeren]]'' (1904-1942, 1945-1965) *''[[Venstre i Akershus]]'' (1948-1951) *''[[Verdalingen]]'' (1945-1952) *''[[Verdens Gang (nedlagt avis)|Verdens Gang]]'' (1868–1923) *''[[avisa Vest-Agder|Vest-Agder]]'' (1934-1940, 1945-1963) *''[[Vestbane-bladet]]'' (1932) *''[[Vestby Avis (nedlagt avis)|Vestby Avis]]'' (1974–1988) *''[[Vesterålen arbeiderblad]]'' (1961) *''[[Vesterålsposten]]'' (1950-1953) *''[[Vestfinmarken]]'' (1914-1942, 1949-1958) *''[[Vestfinmarkens socialdemokrat]]'' (1913-1923) *''[[Vestfinnmark arbeiderblad]]'' (1923-1940, 1946-1960) *''[[Vestfinnmark folkeblad]]'' (1940-1941) *''[[Vestfold (I)]]'', [[Tønsberg]] (1865) *''[[Vestfold (II)]]'', [[Sandefjord]] (1881-1942, 1945-1958) *''[[Vestfole (III)]]'', [[Tønsberg]] (1962-19??) *''[[Vestfold arbeiderblad (I)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (1909-1925) *''[[Vestfold arbeiderblad (II)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (1930-1940, 1945-1962) *''[[Vestfold arbeiderblad (III)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (19??-1988) *''[[Vestfold avholdsblad]]'' (1938) *''[[Vestfold dagblad]]'' (1933) *''[[Vestfold Fremtid]]'', [[Sandefjord]] (1924-1940, 1945-?) *''[[Vestfold presse]]'' (1937-1942) *''[[Vestfold social-demokrat]]'' (1921-1929) *''[[Vestkysten (1933–1934)|Vestkysten (I)]]'', [[Bergen]] (1933-1934) *''[[Vestkysten|Vestkysten (II)]]'', [[Stavanger]] (1987) *''[[Vestland (avis)]]'' (1952-1953) *''[[Vestlandet (I)]]'', [[Bergen]] (1902-1903) *''[[Vestlandet (II)]]'', [[Stavanger]] (1906-1916) *''[[Vestlandet (III)]]'', [[Bergen]] (1930-1935) *''[[Vestlandet (IV)]]'', [[Haugesund]] (1966-1967) *''[[Vestlandets avis]]'' (1934-1936) *''[[Vestlandets ugeblad]]'' (1892-1893) *''[[Vestlandsbonden]]'' (1911-1915) *''[[Vestlandske folkeblad]]'' (1906-1919) *''[[Vestlandske socialdemokrat]]'' (1909) *''[[Vestlandske Tidende]]'' (1832-1943, 1945-1966) *''[[Vestlands-posten]]'' (1878-1916) *''[[Vestlands-posten : Folkets avis (III)]]'', [[Oslo]] (1887–1889) *''[[Vestlandstidende]]'' (1889-1890) *''[[Vestlendingen (avis)]]'' (1932-1935) *''[[Vestlændingen (avis)]]'' (1886-1887) *''[[Vestmannen (I)]]'', [[Tynset]] (1887-1890) *''[[Vestmannen (II)]]'', [[Sogndal]] (1896) *''[[Vestopland (avis)]]'' (1921-1945) *''[[Vestoplændingen]]'' (1901-1919) *''[[Vestre Akers blad]]'' (1942-1945) *''[[Viken (I)]]'', [[Lillestrøm]] (1909) *''[[Viken (II)]]'', [[Drammen]] (1912) *''[[Vikværingen]]'' (1899-1904) *''[[Vort arbeide (I)]]'' (1884-1885) *''[[Vort arbeide (II)]]'' (1907-1917) *''[[Vort land (II)]]'' (1888) *''[[Vort land (III)]]'' (1890-1907, 1909-1918) *''[[Voss avis]]'' (1906-1912) *''[[Voss social-demokrat]]'' (1918) *''[[Voss tidende]]'' (1912-1913) *''[[Vossebladet]]'' (1883-1892) *''[[Vossingen (I)]]'' (1869-1877) *''[[Vossingen (II)]]'' (1900-1902) *''[[Vossingen (III)]]'' (1925-1929) *''[[Værdalens blad]]'' (1911-1917) *''[[Værlen]]'' (1875) *''[[avisa Vøringen|Vøringen]]'' (1904-1905) *''[[Vaagn op!]]'' (1905-1906) *''[[Vaalebro avis]]'' (1897-1900) *''[[Vår fremtid]]'' (1936) *''[[Vår mening]]'' (1966-1969) *''[[Vår vei]]'' (1934-1937) *''[[avisa Vaarbrud|Vaarbrud]]'' (1894-1895) ==W== *''[[Wacht im Norden]]'' (1943-1945) *''[[Waren sardne]]'' (1910-1913, 1922-1927) *''[[Westend (avis)]]'' (1916) ==Y== *''[[De yngre norske landmænds blad]]'' (1904-1910) ==Ø== *''[[Øieren]]'' (1908-1918) *''[[Ørebladet]]'' (1891-1924) *''[[Ørkedals tidende]]'' (1875-1876) *''[[Ørlands avis]]'' (1891–1893) *''[[Ørsta avis]]'' (1926-1941) *''[[Østerdal arbeiderblad]]'' (1915-1932) *''[[Østerdal Folkeblad]]'' (1930-1942) *''[[Østerdalen (avis)]]'' (1896-1897) *''[[Østerdalene]]'' (1924-1928) *''[[Østerdalens avis (I)]]'', [[Hamar]] (1866-1869) *''[[Østerdalens avis (II)]]'', [[Elverum]] (1911-1929) *''[[Østerriisøers tidende]]''(1848-1849) *''[[Østerriisørs blad]]'' (1854-1861) *''[[Østfinmark socialdemokrat]]'' (1916) *''[[Østfinmarkens folkeblad]]'' (1912-1922) *''[[Øst-Finnmark (I)]]'' (1945) *''[[Øst-Finnmark (II)]]'' (1947-1951) *''[[Østfold arbeiderblad (I)]]'' (1921-1929) *''[[Østfold arbeiderblad (II)]]'' (1933-1937) *''[[Østfold dagblad]]'' (1921-1931) *''[[Østfold folkeblad (I)]]'', [[Askim]] (1953) *''[[Østfold folkeblad (II)]]'', [[Fredrikstad]] (1959) *''[[Østfold forretningsblad]]'' (1934-1939) *''[[Østfold tidende]]'' (1925-1926) *''[[Østfold-Posten]]'' (1959-1990) *''[[Østhavet (I)]]'' (1931) *''[[Østkanten (avis)]]'' (1912) *''[[Østlandet (I)]]'' (1906-1908) *''[[Østlandet (II)]]'' (1916-1943) *''[[Østlandsk tidende]]'' (1878-1881) *''[[Den Østlandske tidende]]'' (1861-1865) *''[[Østlandske tidende]]'' (1893-1911) *''[[Akers Avis Groruddalen|Østre Aker (I)]]'' (1928-1931) *''[[Østre Aker (II)]]'' (1948-1949) *''[[Østre Aker vel-avis]]'' (1950-1957) *''[[avisa Østre Aker velforbund|Østre Aker velforbund]]'' (1940-1942, 1945-1947) *''[[Østre Akers avis]]'' (1942-1945) *''[[Østre linje (avis)]]'' (1911-1915) *''[[avisa Øvre Romerike|Øvre Romerike]]'' (1932-1947) *''[[Øynytt]]'' (1981–1986) ==Å== *''[[Aalesunds avis]]'' (1917-1942, 1945-1957) *''[[Aalesunds blad]]'' (1871-1895) *''[[Aalesunds handels- og søfartstidende]]'' (1857-1904) *''[[Aalesunds socialdemokrat]]'' (1908-1910) *''[[Aalesunds tidende (I)]]'' (1872-1876) *''[[Aalesunds tidende (II)]]'' (1927) *''[[Aarvak (I)]]'', [[Oslo]] (1901-1904) *''[[Aarvak (II)]]'', [[Ulsteinvik]] (1909-1912, 1916-1921) *''[[Aasaneposten]]'' (1952) *''[[Aasgaardsreien (avis)]]'' (1901) ==Litteratur== *''Norske aviser 1763–1969'' : en bibliografi / redigert av Tom Arbo Høeg ; utgitt av Universitetsbiblioteket i Oslo. – Oslo, 1973–74. – 2 bd. :Bd 1: [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010070208017 Alfabetisk fortegnelse. – 1973. – 594 s.] :Bd 2: Registerbind. – 1974. – 285 s. (''topografisk register'') :1. utg. 1924 med tittel: [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120800015 Norske aviser 1763–1920] == Bakgrunnsstoff == * [http://www.nb.no/avis/avisbibliografi/index.html Nasjonalbiblioteket: Avisbibliografien Norske aviser 1763-1969] * [http://www.hinsides.no/slekt/artikler/aviser.htm Aviser 1763-1969] * [http://www.willyslekt.no/artikkel/5019.html Norske aviser 1763–1969] [[Kategori:Norske aviser| ]] [[Kategori:Tidlegare norske aviser| ]] 70l9j3875rpv0zwcgqcyxphzs0p2kwp 3664758 3664754 2026-08-06T11:04:13Z Johshh 122989 /* B */ 3664758 wikitext text/x-wiki '''Tidlegare norske aviser''' er eit oversyn over norske [[avis|avistitlar]] som er lagde ned. {{Ufullstendig liste}} ==A== *''[[avisa ABC|ABC]]'' (1932–1940) *''[[Adressebladet]]'' (1855–1892) *''[[Adresse-tidende for Brevig, Stathelle, Langesund, Bamble og Eidanger]]'' (1849–1898) *''[[Adressetidende for Risør, Tvedestrand og omegn]]'' (ca. 1863–1865) *''[[Stavangeren (1852-1899)|Stavangeren]]'' (1852-1899) *[[Stavangeren (1916-1964)|Stavangeren]] (1916-1964) *''[[Aftenbladet (1855–1881)|Aftenbladet]]'' (1855–1881) *''[[Agder folkeblad (1937–1939)|Agder folkeblad (I)]]'', [[Arendal]], (1937–1939) *''[[Agder folkeblad (1948–1955)|Agder folkeblad (II)]]'', [[Flekkefjord]], (1948–1955) *''[[Agdesidens blad]]'' (1903–1904) *''[[Agdesidens budstikke (1851-1851)|Agdesidens budstikke (I)]]'' (1851) *''[[Agdesidens budstikke (1863–1865)|Agdesidens budstikke (II)]]'' (1863–1865) *''[[Agitatoren]]'' (1908–1913) *''[[Aker og lørenskog avis]]'' (1926–1927) *''[[Akers Avis Groruddalen|Akers vel]]'' (1931–1946) *''[[Avisa Akershus]]'' (1886–1943, 1945–1966) *''[[Akershus budstikke (1907–1923)|Akershus budstikke]]'' (1907–1923) *''[[Akershus Folkeblad (1903–1912)|Akershus Folkeblad (I)]]'', [[Oslo]], (1903–1912) *''[[Follo Arbeiderblad|Akershus Folkeblad (II)]]'', [[Drøbak]], (1924) *''[[Akershus folkeblad (1932–1935)|Akershus folkeblad (III)]]'', [[Dal]] (1932–1935) *''[[Akershus folkeblad (1951–1963)|Akershus folkeblad (IV)]]'', [[Lillestrøm]], (1951–1963) *''[[Akershus nyheds- og avertissements-blad]]'' (1922) *''[[Akershus social-demokrat]]'' (1913–1922) *''[[Akershus-budstikken]]'' (1896–1902) *''[[Romerikes Blad|Akershusingen]]'' (1902–1905) *''[[Akershusposten (I)]]'', [[Lillestrøm]], (1890) *''[[Akershusposten (1905–1919)|Akershusposten (II)]]'', [[Lillestrøm]], (1905–1919) *''[[Akershusposten (1920–1943)|Akershusposten (III)]]'', [[Oslo]], (1920–1943) *''[[Aktuelt distrikts-nytt]]'' (1961) *''[[Alarm]]'' (1919–1940) *''[[Allemansblad]]'' (1873) *''[[Alles vel]]'' (1912–1917) *''[[Almubladet]]'' (1875–1876) *''[[Alta blad]]'' (1959) *''[[Altafjord]]'' (1953–1955) *''[[Amtsbladet for Nordre Throndhjems amt]]'' (1886–1890 (?)) *''[[Andvake (avis)]]'' (1884–1887) *''[[Andøposten]]'' (1913–1923) *''[[Andøya Avis]]'' (1925–1982) *''[[Angrep (avis)|Angrep]]'' (1934–1935) *''[[Annoncebladet]]'' (1920–1921) *''[[Annoncen]]'' (1888) *''[[Annonsen]]'' (1938–1939) *''[[Arbeideravisa (2008)|Arbeideravisa]] (2008)'' *''[[Arbeiderbonden]]'' (1922) *''[[Arbeider-demokraten]]'' (1936) *''[[Arbeideren (1884–1890)|Arbeideren (I)]]'', [[Oslo]], (1884–1890) *''[[Arbeideren (1894–1917)|Arbeideren (II)]]'', [[Oslo]], (1894–1917) *''[[Arbeideren (1910)|Arbeideren (III)]]'', [[Larvik]], (1910) *''[[Arbeideren (1923–1924)|Arbeideren (IV)]]'', [[Hamar]], (1923–1924) *''[[Arbeideren (1929–1940)|Arbeideren (V)]]'' (Oslo 1929–1940) *''[[Arbeideren (1951–1953)|Arbeideren (VI)]]'' (Brumunddal 1951–1953) *''[[Arbeideren & Gudbrandsdalens arbeiderblad]]'' (1924–1929) *''[[Arbeiderens vilje]]'' (1888) *''[[Arbeideridrett]]'' (1926–1930, 1933–1935) *''[[Arbeidernes avis]]'' (1909) *''[[Arbeidernes blad]]'' (1898) *''[[Den Nye Social-Demokraten|Arbeider-politikken]]'' (1920-1923) *''[[Arbeider-sport]]'' (1931–1933) *''[[Arbeidervennen]]'' (1885–1886) *''[[Arbeiderviljen]]'' (1929–1930) *''[[Arbeidet]]'' (1893–1940, 1945–1949) *''[[Arbejdernes røst]]'' (1890–1892) *''[[The Arctic times]]'' (1945) *''[[Arendals avis]]'' (1885–1887) *''[[Arendalsposten]]'' (1951) *''[[Asker (avis)|Asker]]'' (1933–1934) *''[[Asker blad]]'' (1931–1932) *''[[Asker og Bærums arbeiderblad]]'' (1926–1928) *''[[Askim blad]]'' (1930) *''[[Askim budstikke]]'' (1930) *''[[Askim-pressen]]'' (1945) *''[[Askøy Tidend]]'' (1950-1984) *''[[Áššu]]'' (1993–2008) *''[[Aura tidende]]'' (1914) *''[[Austland]]'' (1922–1965) *''[[Avertissementstidende]]'' (1879) *''[[Avholds-avisen (1910)|Avholds-avisen (I)]]'' (1910) *''[[Avholds-avisen (1913)|Avholds-avisen (II)]]'' (1913) *''[[Avisa Trondheim]]'' (''Arbeider-Avisa''), (1924–1996) *''[[Avis 1]]'' (1998–2005) *''[[Avisen (1890)|Avisen (I)]]'', [[Harstad]], (1890) *''[[Avisen (1893–1929)|Avisen (II)]]'', [[Oslo]], (1893–1929) ==B== *''[[Banketten]]'' *''[[Baunen (I)]]'', [[Skien]], (1898) *''[[Baunen (II)]]'', [[Rjukan]], (1945) *''[[Baunevakt]]'' (1940) *''[[Baut skib]]'' (1906&ndash;1911) *[[Avisa Bellona|''Bellona'']] ''(1807-1908)'' *''[[Bergen (I) (avis)|Bergen (I)]]'' (1906) *''[[Bergen (II) (avis)|Bergen (II)]]'' (1908) *''[[Gula Tidend|Bergenhus]]'' (1904) *''[[Bergenhus avis]]'' (1909) *''[[Bergenhus folketidende]]'' (1882&ndash;1896) *''[[Bergens Adresse-contoirs Efterretninger|Bergens Adressecontoirs Efterretninger]]'' (1765&ndash;1889) *''[[Bergens Aftenblad|Bergens aftenblad (I)]]'' (1880-1889) *''[[Bergens Aftenblad|Bergens aftenblad (II)]]'' (1889&ndash;1942) *''[[Bergens Annonce-Tidende]]'' (1884&ndash;1922) *''[[Bergens Annonce-Tidende: Vestenfjeldske ugeblad]]'' (1907&ndash;1919) *''[[Bergens avis]]'' (1900) *''[[Bergens folkeblad]]'' (1902&ndash;1904) *''[[Bergens handels- og sjøfartstidende]]'' (1896&ndash;1897) *''[[Bergens morgenavis]]'' (1874&ndash;1875) *''[[Bergens social-demokrat]]'' (1922&ndash;1927) *''[[Bergens stiftstidende]]'' (1840&ndash;1855) *''[[Bergenseren (I)]]'' (1857) *''[[Bergenseren (II)]]'' (1859&ndash;1860) *''[[Bergenseren (III)]]'' (1889&ndash;1892) *''[[Bergenske blade (I)]]'' (1848&ndash;1854) *''[[Bergenske blade (II)]]'' (23. september&ndash;27. september 1919) *''[[Bergenske blade (III)]]'' (22. juni&ndash;26. august 1920) *''[[Bergenske blade (IV)]]'' (30. mai&ndash;10. juni 1921) *''[[Den bergenske merkur]]'' (1833&ndash;1839) *''[[Avisa Bergensposten|Bergensposten]]'' (1854&ndash;1893) *''[[Bergensposten : Fram]]'' (1892&ndash;1893) *''[[Bergensposten : Sildebladet]]'' (1870&ndash;1873) *''[[Berlevåg avis]]'' (1930&ndash;1931) *''[[Bestillingsmanden]]'' (1899) *''[[Bjørgvin (avis)|Bjørgvin]]'' (1892&ndash;1926) *''[[Bladet Harstad]]'' (1996&ndash;2000) *''[[Blue Beret]]'' *''[[Bodø tidende]]'' (1881&ndash;1937) *''[[Bondebladet (nedlagt avis)|Bondebladet]]'' (1914&ndash;1935) *''[[Bonden (I)]]'' (1896&ndash;1897) *''[[Bonden (II)]]'' (1909&ndash;1922) *''[[Den borgerlige arbeider]]'' (1915&ndash;1940) *''[[avisa Brann|Brann]]'' (1938&ndash;1939) *''[[Bratsberg amts avertissementstidende]]'' (1859) *''[[Bratsberg amtstidende (I)]]'' (1840&ndash;1842) *''[[Bratsberg amtstidende (II)]]'' (1844&ndash;1863) *''[[Bratsberg amtstidende (III)]]'' (ca. 1870) *''[[Bratsberg amtstidende (IV)]]'' (1884&ndash;1901) *''[[Bratsberg amtstidende og correspondent]]'' (1843) *''[[Bratsberg avholdsblad]]'' (1911&ndash;1912) *''[[Bratsberg blad]]'' (1891&ndash;1924) *''[[Bratsberg-amts correspondent]]'' (1844&ndash;1846) *''[[Bratsberg-Demokraten]]'' (1908&ndash;1923) *''[[Avisa Breidablik|Breidablik]]'' (1895&ndash;1900, 1907&ndash;1910, 1914&ndash;1920) *''[[Brevduen fra Moss]]'' (1833&ndash;1843) *''[[Brevigsposten]]'' (1869) *''[[Breviks avis]]'' (1878&ndash;1881) *''[[Breviks dagblad]]'' (1924&ndash;1954) *''[[Bruvik / lokalavis]]'' (1952-1975) *''[[Bruvik nytt]]'' (1946) *''[[Bruvik-ex-pressen]]'' (1956&ndash;1957) *''[[Brønnøy folkeblad]]'' (1915&ndash;1917) *''[[Helgelands Blad|Brønnøyposten]]'' (1905&ndash;1915) *''[[Budstikka (nedlagt avis fra Kristiansund)|Budstikka]]'' (1940) *''[[Budstikken|Budstikken (I)]]'', [[Oslo]] (1808&ndash;1814) *''[[Budstikken (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1877&ndash;1878) *''[[Budstikken (III)]]'', [[Oslo]] (1881&ndash;1887) *''[[Budstikken (IV)]]'', [[Hønefoss]] (1890&ndash;1891) *''[[Budstikken (V)]]'', [[Rakkestad]] (1900&ndash;1911) *''[[Budstikken fra Frederikshald]]'' (1844-1845) *''[[Buskerud blad]]'' (1875-1877) *''[[Buskerud dagblad]]'' (1924-1940, 1952-1960) *''[[Buskerud og Vestfold]]'' (1923-1937) *''[[Buskerud socialdemokrat]]'' (1921-1925) *''[[Buskerud-Arbeideren]]'', [[Drammen]] (1923&ndash;1925) *''[[Buskeruds amtstidende (I)]]'' [[Hokksund]] (ca. 1863-1875) *''[[Buskeruds amtstidende (II)]]'' [[Drammen]] (1881-1920) *''[[Buskeruds amtstidende og Drammens adresse]]'' (1840-1843) *''[[Buskeruds blad]]'' (1883-1961) *''[[Bygda (avis)]]'' (1962-1963) *''[[Bygdabladet (I)]]'', [[Trondheim]] (1922) *''[[Bygdabladet (II)]]'', [[Brattvåg]] (1931-1932) *''[[Bygdabladet og Fiskaren]]'' (1922) *''[[Bygdebladet (I)]]'', [[Naustdal]] (1925-1929) *''[[Bygdebladet (II)]]'', [[Kvam]] *''[[Bygdebladet (III)]]'', [[Skånevik]] (1939) *''[[Bygdebladet (IV)]]'', [[Dimmelsvik]] (1940-1942) *''[[Bygdanytt|Bygdebladet (V)]]'', [[Ytre Arna]] *''[[Bygdebladet (VI)]]'', [[Hareid]] *''[[Bygdefolket (I)]]'', [[Porsgrunn]] (1932-1935) *''[[Bygdefolket (II)]]'', [[Trondheim]] (1945) *''[[Bygdenes blad]]'' (1936-1966) *''[[Bygdenes by]]'' (1955-1959) *''[[Bærum (avis)]]'' (1923-1932) *''[[Bærum og Askers blad]]'' (1918-1922) *''[[Bærum-politikken]]'' (1932-1935) *''[[Bærums blad]]'' (1909-1918) *''[[Bærums vel (avis)]]'' (1924-1925) *''[[Bøndernes blad]]'' (1933-1934) ==C== *''[[Christiania adresse-tidende]]'' (1842&ndash;1857) *''[[Christiania avertissementsblad]]'' (1862&ndash;1864) *''[[Christiania dagblad]]'' (1863&ndash;1864) *''[[Christiania nyheds- og avertissements-blad]]'' (1864&ndash;1866) *''[[Christiania-Posten]]'' (1848&ndash;1863) *''[[Christianias almindelige adresse-tidende]]'' (1841&ndash;1842) *''[[Christiania-telegrafen]]'' (1833) *''[[Christiansandske uge-blade]]'' (1780&ndash;1788) *''[[Christianssands adresse-contors efterretninger]]'' (1790&ndash;1838) *''[[Christianssands Tidende]]'' (1883&ndash;1942, 1945&ndash;?) *''[[Christianssands tidende : sørlændingen]]'' (1912&ndash;1918) *''[[Christianssands tilskuer]]'' (1888&ndash;1889) *''[[Christianssandsposten]]'' (1839&ndash;1847) *''[[Christianssands-stifts correspondent]]'' (1848) *''[[Christianssunds adresseavis]]'' (1857&ndash;1876) *''[[Christianssunds handels-, søfarts- og adressetidende]]'' (1873&ndash;1876) *''[[Christiansundsposten]]'' (1855&ndash;1856) *''[[Christiansunds dagblad]]'' (1894&ndash;1896) *''[[Christiansunds tidende]]'' (ca. 1872) *''[[Den Constitutionelle]]'' (1836&ndash;1847) *''[[Correspondenten (I)]]'', [[Skien]] (1846&ndash;1883) *''[[Correspondenten (II)]]'', [[Tvedestrand]] (1899&ndash;1900) ==D== *''[[Dag (I)]]'', [[Haugesund]] (1905–1907) *''[[Dag (II)]]'', [[Horten]] (1908) *''[[Dag i norden]]'' (1889–1890) *''[[Dagbladet Hedmark]]'' (1943–1945) *''[[Dagbladet Sørlandet]]'' (?–1990) *''[[Dagbladet Rogaland]]'' *''[[Dagen (I)]]'', [[Bergen]] (1875–1876) *''[[Dagen (II)]]'', [[Oslo]] (1878–1888) *''[[Dagen (III)]]'', [[Finnsnes]] (1907) *''[[Dagens krav]]'' (1912) *''[[Dagens kurs]]'' (1916) *''[[Dagens liv]]'' (1913) *''[[Dagens nyheder]]'' (1875–1877) *''[[Dagens Nyheter (Harstad)|Dagens Nyheter]]'', [[Harstad]] (1924–1931) *''[[Dagens nyt (I)]]'', [[Narvik]] (1904) *''[[Dagens nyt (II)]]'', [[Ålesund]] (1905–1907) *''[[Dagens tanker]]'' (1925–1926) *''[[Daggry]]'' (1912–1925) *''[[Daglige nyheder (I)]]'', [[Oslo]] (1870) *''[[Daglige nyheder (II)]]'' [[Bergen]] (1873–1875) *''[[Dagrenning]]'' (1944–1945) *''[[Dagsavisa]]'' (1945–1954) *''[[Dagsavisen]]'' (1897–1911) *''[[Dagsnytt]]'' (1947–1948) *''[[Dagsposten]]'' (1877–1945) *''[[Dagsposten : billednumer]]'' (1898–1909) *''[[Dagsposten : trønderen]]'' (1887–1942) *''[[Dale-Gudbrand (I)]]'', [[Lillehammer]] (1907–1909) *''[[Dale-Gudbrand (II)]]'', [[Tretten]] (1935–1945) *''[[Dalernes tidende]]'' (1885–1934) *''[[Dania]]'' (Ca. 1884) *''[[De bergenske Adressecontoirs-Efterretninger]]'' *[[Arbeideren (Hamar)|''Demokraten'' (Hedmark)]] *''[[Den lille Trondhjemske Tilskuer]]'' *''[[Den Nye Social-Demokraten]]'' (''Arbeider-Politikken'') (1920–1927) *''[[DrammensAvisa Fremtiden]]'' (''Fremtiden'') (1905–2000) *''[[Dølen (I)]]'' [[Oslo]] *''[[Dølen (II)]]'' [[Larvik]] *''[[Dølen (III)]]'' [[Risør]] ==E== *''[[Egersundsposten]]'' (1865–1940) *''[[Eidsiva]]'' (1909–1936) *''[[Eidsiva folkeblad]]'' (1906) *''[[Eidsvold (avis)|Eidsvold]]'' (1893–1901) *''[[Eidsvoll (avis)|Eidsvoll]]'' (1927) *''[[Eidsvoll arbeiderblad]]'' (1927-1942, 1945-1951) *''[[Eidsværket]]'' (1906) *''[[Eiendoms-, hotel- & leie-tidende for Christiania og omegn]]'' (1892) *''[[Eiker Avis]]'' (1968) *''[[Eikerposten (I)]]'', [[Hokksund]] (1930) *''[[Eikerposten (II)]]'', [[Vikersund]] (1964–1968) *''[[Ekers avis]]'' (1859–1863) *''[[Ekstrabladet (I)]]'', [[Oslo]] (1913) *''[[Ekstra-bladet (II)]]'', [[Moss]] (1920–1922) *''[[Ekstrabladet (III)]]'', [[Oslo]] (1930–1932) *''[[Ekstra-bladet (IV)]]'', [[Oslo]] (1939) *''[[Elverums blad]]'' (1886) *''[[Express (avis)|Express]]'' (1915–1933) ==F== *''[[Farsundsposten]]'' (1874) *''[[Fedraheimen]]'' (1877–1891) *''[[Fellesavis. Hamar stiftstidende. Gudbrandsdølen. Laagen.]]'' (1931) *''[[Fellesavisen (I)]]'', [[Lillehammer]] (1945) *''[[Fellesavisen (II)]]'', [[Harstad]] (1945) *''[[Fellesbladet Nordtrønderen og Namdalen]]'' (1944–1945) *''[[Fellesutgaven]]'' (1940) *''[[Finmark social-demokrat]]'' (1924–1925) *''[[Finmarken]]'' (1899–1944) *''[[Finmarkens amtstidende (I)]]'', [[Oslo]] (1832) *''[[Finmarkens amtstidende (II)]]'', [[Hammerfest]] (1870) *''[[Finmarkens amtstidende (III)]]'', [[Vadsø]] (1871–1944) *''[[Finmarkens og Nordlands amtstidende]]'' (1832–1833) *''[[Finnmark folkeblad (I)]]'', [[Vadsø]] (1923–1929) *''[[Finnmark folkeblad (II)]]'', [[Hammerfest]] (1942–1945) *''[[Finnmark framtid]]'' (1955–1960) *''[[Finnmark Fremtid]]'' (1924–1940) *''[[Finnmark Tidende]]'' (1947–1966) *''[[Finnmarkingen (I)]]'', [[Vadsø]] (1875) *''[[Finnmarkingen (II)]]'', [[Vadsø]] (1961) *''[[Finnmarknytt]]'' (1929–1933) *''[[Firda (I)]]'', [[Bergen]] (1890–1893) *''[[Firda Folkeblad]]'' (1919–1992) *''[[Firda- og sygnafylkets avis]]'' (1887–1889) *''[[Firdanytt]]'' (1952) *''[[Fiskaren]]'' (1923–2008) *''[[Fisker-avisen (I)]]'', [[Kristiansund]] (1929) *''[[Fisker-avisen (II)]]'', [[Trondheim]] (1930) *''[[Fiskeribladet]]'' (1946–2008) *''[[Fjeldposten]]'' (1868–1887) *''[[Fjellposten]]'' (1906–1918) *''[[Fjordaposten]]'' (1923–1940) *''[[Fjordbuen]]'' (1930) *''[[Fjordenes Blad]]'' (1874–1920) *''[[Fjordguten]]'' (1901–1904) *''[[Fjærlands tidende]]'' (1884–1885) *''[[Flekkefjords budstikke]]'' (1874–1890) *''[[Flekkefjords og Farsunds avertissementsblad]]'' (1865–1873) *''[[Flekkefjordsposten]]'' (1893 – 1973) *''[[Flodbølgen]]'' (1931) *''[[Flyveblad (avis i Sarpsborg)|Flyveblad]]'' (Ca. 1842) *''[[Folden (avis)|Folden]]'' (1940–1943) *''[[Folgefonn (avis)|Folgefonn]]'' (1939–1941) *''[[Folk og fedreland]]'' (1940) *''[[Folkebladet (I)]]'', [[Notodden]] (1927) *''[[Folkebladet (II)]]'', [[Kristiansund]] (1928–1935) *''[[Folkebladet (III)]]'', [[Lillehammer]] (1936) *''[[Folkebladet (IV)]]'', [[Sarpsborg]] (1939-1940, 1945-1946) *''[[Folkebladet (V)]]'', [[Odda]] (1945) *''[[Folkebladet for Sogn og Fjordane]]'' (1942–1945) *''[[Folkedybet]]'' (1907–1920) *''[[Folkerøsten (I)]]'', [[Skien]] (1899–1911) *''[[Folkerøsten (II)]]'', [[Kirkenes]] (1928–1932) *''[[Folket vaart]]'' (Ca. 1874) *''[[Folketanken (I)]]'', Nes (1885) *''[[Folketanken (II)]]'', [[Gjøvik]] (1889–1891) *''[[Folketanken (III)]]'', [[Risør]] (1888–1945) *''[[Folketidende (I)]]'', [[Mandal]] (1865–1879) *''[[Folketidende (II)]]'', [[Trondheim]] (1878–1891) *''[[Folketidende (III)]]'', [[Trondheim]] (1891–1922) *''[[Folketidende (III) : landsudgaven]]'', [[Trondheim]] (1891–1921) *''[[Folkets avis (I)]]'', [[Oslo]] (1867) *''[[Folkets avis (II)]]'', [[Moss]] (1875–1876) *''Folkets avis (III)'', [[Oslo]], sjå ''[[Vestlands-Posten]] : folkets avis (III)'' *''[[Folkets avis (IV)]]'', [[Bergen]] (1915–1920) *''[[Folkets avis (V)]]'', [[Porsgrunn]] (1937) *''[[Folkets blad (I)]]'', [[Bergen]] (Ca. 1876) *''[[Folkets blad (II)]]'', [[Flekkefjord]] (1900) *''[[Folkets blad (III)]]'', [[Moss]] (1923–1927) *''[[Folkets blad (IV)]]'', [[Moss]] (1940–1941) *''[[Folkets Dagblad (1921–1922)|Folkets Dagblad]]'' (1921–1922) *''[[Folkets Framtid]]'' (1946–2005) *''[[Folkets frihet (I)]]'', [[Kirkenes]] (1918–1942) *''[[Folkets frihet (II)]]'', [[Kirkenes]] (1944) *''[[Folkets krav (I)]]'', [[Tynset]] (1905) *''[[Folkets krav (II)]]'', [[Tromsø]] (1913–1916) *''[[Folkets krav (III)]]'', [[Oslo]] (1921) *''[[Folkets ret]]'' (1915–1920) *''[[Folkets rett]]'' (1923–1927) *''[[Folkets røst (I)]]'', [[Oslo]] (1850) *''[[Folkets røst (II)]]'', [[Askim]] (1917–1959) *''[[Folkets tidende]]'' (1891–1907) *''[[Folkets vel (I)]]'', [[Voss]] (1887) *''[[Folkets vel (II)]]'', [[Lærdal]] (1888–1890) *''[[Folkets vel (III)]]'', [[Oslo]] (1892–1900) *''[[Folkeviljen]]'', Harstad (1911-1941, 1945–1956) *''[[Folkevår]]'' (1939) *''[[Folla (avis)|Folla]]'' (1965–1966) *''[[Follo (I)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1929–1940) *''[[Follo (II)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1953–1957) *''[[Follo aftenavis]]'' (1929–1930) *''[[Follo Arbeiderblad|Follo Arbeiderblad (I)]]'', [[Drøbak]] (1922–1924) *''[[Follo arbeiderblad (II)]]'', [[Ski kommune|Ski]] (1947–1953) *''[[Follo avis (I)]]'' (1930–1931) *''[[Follo socialdemokrat]]'' (1919–1922) *''[[Akershus Amtstidende|Follo tidende]]'' (1875–1883) *''[[For by og land]]'' (1876–1877) *''[[For ethvert hjem]]'' (1902–1922) *''[[For frihet]]'' (1934–1935) *''[[Forposten]]'' (1900–1905) *''[[Forstadsposten]]'' (1929–1942) *''[[Fosens blad]]'' (1918–1941) *''[[Fosna-Arbeideren]]'' (1926–1929) *''[[Framgang (avis)]]'' (1886–1896) *''[[Framsteg (I)]]'', [[Namsos]] (1898) *''[[Framsteg (II)]]'', [[Steinkjer]] (1906–1908) *''[[Framstig (I)]]'', [[Volda]] (1910–1911) *''[[Framstig (II)]]'', [[Volda]] (1913–1919) *''[[Framsyn]]'' (1935–1936) *''[[Freden]]'' (1913) *''[[Frederikshalds budstikke]]'' (1846–1853) *''[[Frederikshaldsposten]]'' (1842–1843) *''[[Frederikshalds avis]]'' (1910–1935) *''[[Frederikshalds tilskuer]]'' (1856–1910) *''[[Fredriksstad (avis)]]'' (1886) *''[[Fredriksstad og omegns tidende]]'' (1912–1916) *''[[Fredriksstad tilskuer]]'' (1867–1912) *''[[Fredriksstads avis]]'' (1887) *''[[Fredrikstad blad og Folden]]'' (1943–1945) *''[[Fredrikstad dagblad]]'' (1889–1941) *''[[Fredrikstad tidende]]'' (1877–1878) *''[[Fredrikstad-posten]]'' (1901–1902) *''[[Fredrikstad-pressen]]'' (1945) *''[[Fredrikstads tidende]]'' (1814) *''[[Fredrikssten (avis)]]'' (1897–1903) *''[[Fredriksten (avis)]]'' (1940–1941) – ''Se [[Halden Arbeiderblad]]'' *''[[Fredriksværns adresse og Laurvigs correspondent]]'' (1847) *''[[Fredriksværns-posten]]'' (1884–1886) *''[[Fremad (I)]]'', [[Larvik]] (1892) *''[[Fremad (II)]]'', [[Oslo]] (1894–1900) *''[[Fremmedbladet (I)]]'', [[Oslo]] (1901) *''[[Fremmedbladet (II)]]'', [[Oslo]] (1914) *''[[Fremskridt (avis)]]'' (1885–1931) *''[[Fremtid (avis)]]'' (1903) *''Fremtiden'', se ''[[DrammensAvisa Fremtiden]]'' (1905–2000) *''[[Fri presse (I)]]'', [[Stabekk]] (1907–1908) *''[[Fri presse (II)]]'', [[Stabekk]] (1929–1930) *''[[Fridom]]'' (1945–1947) *''[[Det frie ord]]'' (1913) *''[[Den frie Rørospresse]]'' (1945) *''[[Friheten (Nordland)|Friheten (I)]]'', [[Svolvær]] (1923–1928) *''[[Frihetskampen (avis)]]'' (1936) *''[[Den frimodige]]'' (1848–1853) *''[[Frisind og framsteg]]'' (1899) *''[[Frisindet folkeblad]]'' (1924) *''[[Frit ord]] ''(1907–1908) *''[[Fritt arbeid]]'' (1932–1935) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Fritt Folk (I)]]'', [[Høyanger]] (1923–1928) *''[[Fritt Folk]]'', [[Oslo]] (1936–1945) *''[[Fritt Norge]]'' (1945) *''[[Fritt samfund]]'' (1926–1928) *''[[Front und heimat]]'' (1944–1945) *''[[Fronten (avis)]]'' (1932–1940) *''[[Frøyavisa]]'' (1973–1988) *''[[Fylkesavisen]]'' (1931–1954) *''[[Fylkesavisen i Vestfold]]'' (1931) *''[[Fylkestidene]]'' (1872-1957) *''[[Fylkestidene for Sogn og Fjordane]]'' (1930–1942, 1948-1957) *''[[Fylket]]'' *''[[Fylkingen]]'' (1935–1940) *''[[Fædrelandet (I)]]'', [[Bergen]] (1843) *''[[Fædrelandet (II)]]'', [[Oslo]] (1868–1892) *''[[Fælles-avisen (I)]]'', [[Moss]] (1921) *''[[Fællesavisen (II)]]'', [[Tønsberg]] (1923) *''[[Færder (avis)]]'' (1908–1914) *''[[Følg med]]'' (1909) *''[[1ste mai (I)]]'', [[Stavanger]] (1895) *''[[1ste mai (II)]]'', [[Stavanger]] (1899-1940, 1945-1955). ''[[Rogalands Avis]]'' er eit framhald av denne avisa. ==G== *''[[Gaula (I)]]'', [[Trondheim]] (1929–1931) *''[[Gaulardølen]]'' (1898–1902) *''[[Gaudalens blad (I)]]'', [[Støren]] (1924–1935) *''[[Gauldalens blad (II)]]'', [[Støren]] (1951) *''[[Gauldals folkeblad (I)]]'', [[Trondheim]] (1933–1934) *''[[Gauldals folkeblad (II)]]'', [[Trondheim]] (1936–1940) *''[[Gauldals folkeblad og Strinda folkeblad]]'' (1934–1936) *''[[Gauldølen (I)]]'', [[Orkdal]] (1906–1909) *''[[Gauldølen (II)]]'', [[Orkdal]] (1916) *''[[Germaneren]]'' (1942–1945) *''[[Avisa Germania|Germania]]'' (1940) *''[[Giv agt]]'' (1900–1909) *''[[Gjallarhorn (avis)]]'' (1936–1940) *''[[Gjøviks Blad]]'' (1884–1920) *''[[Glomdalens Arbeiderblad]]'' (1923–1927) *''[[Glomdalens tidende]]'' (1870–1873) *''[[Glomdølen]]'' (1921–1923) *''[[Glommen (avis)|Glommen]]'' (1888–1941) *''[[Glommendalen (avis)]]'' (1885–1914) *''[[Glommendalens annonce-tidende]]'' (1926–1927) *''[[Glommendalens frihetsblad]]'' (1919–1921) *''[[Glommendalens social-demokrat]]'' (1915–1923) *''[[tidsskriftet Grannen|Grannen]]'' (1943 – 1958) (nynorsk bilag gjeve ut omlag ein gong i veka til noverande ''Agder'') *''[[avisa Grenmar|Grenmar]]'' (1877–1954) *''[[Grimstad & omegns arbeiderblad]]'' (1922) *''[[avisa Gry|Gry]]'' (1900–1901) *''[[Grünerløkkens annoncetidende]]'' (1895–1897) *''[[Grømstad-posten]]'' (1887-1940, 1945-1951) *''[[Gudbrandsdal arbeiderblad]]'' (1953) *''[[Gudbrandsdal bygdeblad]]'' (1934–1940) *''[[Gudbrandsdal folkeblad]]'' (1930-1934, 1937-1942) *''[[Gudbrandsdalens Arbeiderblad]]'' (1923–1924) *''[[Gudbrandsdalens blad]]'' (1900–1904) *''[[Gudbrandsdalens folkeblad]]'' (1909–1930) *''[[Gudbrandsdalens Arbeiderblad|Gudbrandsdalens Social-Demokrat]]'' (1919–1923) *''[[Gula Tidend]]'' *''[[Gaa paa (I)]]'', [[Oslo]] (1895–1899) *''[[Gaa paa (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1905) ==H== *''[[Hadelands tidende]]'' (1882–1888) *''[[Hadelændingen]]'' (1873–1878) *''[[Halden (avis)|Halden]]'' (1882–1941) *''[[Halden Dagblad]]'' (2000–2009) *''[[Halden-Pressen]]'' (1945) *''[[Hallingdals tidend]]'' (1923) *''[[Hallingen (I)]]'', [[Oslo]] (1914) *''[[Hallingen (II)]]'', [[Oslo]] (1922–1924) *''[[Hamar annonseblad]]'' (1927–1928) *''[[Hamar frie presse]]'' (1945) *''[[Hamar Stiftstidende (I)]]'', [[Hamar]] (1866–1916) *''[[Hamar stiftstidende (II)]]'', [[Hamar]] (1929-1943, 1945-1959) *''[[Hamar stiftstidende & Oplandenes avis]]'' (1916–1929) *''[[Hamars adresse-tidende]]'' (1850) *''[[Hamars Budstikke]]'' (1847–1859 (?)) *''[[Hamars budstikke og stiftstidende]]'' (1866) *''[[Hammerø tidende]]'' (1907–1909) *''[[Handelsbladet]]'' (1903–1926) *''[[Handels- og industribladet]]'' (1898–1900) *''[[Handels- og søfarts-tidende]]'' (1870–1873) *''[[Hardanger Arbeiderblad]]'' (1923-1940, 1946-1949) *''[[Hardanger bygdeblad]]'' (1931-1942, 1945-1967) *''[[Hardanger folkeblad. Hardanger arbeiderblad]]'' (1945–1946) *''[[Hardanger social-demokrat]]'' (1919–1923) *''[[Hardangeren (I)]]'' (1871) *''[[Hardangeren (II)]]'' (1873–1877) *''[[Hardanger-nytt]]'' (1963) *''[[Hardingen (avis)]]'' (1870-årene) *''[[Harefoden]]'' (1870-årene) *''[[Haugaland Arbeiderblad]]'' (1939–1941, 1945-1955) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugarland arbeiderblad]]'' (1931–1938) *''[[Haugesunderen]]'' (1884–1912) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugesunds arbeiderblad]]'' (1926–1929) *''[[Haugesunds budstikke]]'' (1880–1884) *''[[Haugesunds dagblad (I)]]'' (1895–1896) *''[[Haugesunds dagblad (II)]]'' (1912-1942, 1945-1973) *''[[Haugaland Arbeiderblad|Haugesunds folkeblad]]'' (1910–1926) *''[[Haugesunds Social-Demokrat]]'' (1921–1926) *''[[Haugesunds-Pressen]]'' (1943–1945) *''[[Haus bygdeblad]]'' (1946, 1949-1953) *''[[Havgula]]'' (1915–1916) *''[[Hedemarkens adresseavis]]'' (1904) *''[[Hedemarkens amtstidende]]'' (1846–1941, 1948-1959) *''[[Hedemarkingen]]'' (1943–1945) *''[[avisa Hedmark|Hedmark ]]'' (1943) *''[[Hedmark folkeblad]]'' (1949) *''[[Hedmark fylkes social-demokrat]]'' (1922–1925) *''[[Hedmark fylkesavis]]'' (1935) *''[[avisa Heimdal|Heimdal]]'' (1900–1905) *''[[Heimebladet]]'' (1870-årene) *''[[Heimhug (I)]]'', [[Time kommune|Time]] (1872) *''[[Heimhug (II)]]'', [[Ørsta]] (1898–1901) *''[[Heimkjær]]'' (1903–1920) *''[[avisa Heimskringla|Heimskringla]]'' (1894) *''[[avisa Helgeland|Helgeland]]'' (1903–1957) *''[[Helgeland folkeblad]]'' (1942–1945) *''[[Helgelands tidende]]'' (1875–1936) *''[[Helgelands-demokraten]]'' (1916–1919) *''[[Helgelandsposten]]'' (1930–1934) *''[[Helgelenderen]]'' (1919–1920) *''[[Helgelænderen]]'' (1872–1874) *''[[Hermod (avis)]]'' (1895–1903) *''[[Herredsposten]]'' (1928–1931) *''[[Hirdmannen]]'' (1940–1945) *''[[Holmestrand arbeiderblad]]'' (1932–1934) *''[[Holmestrand blad]]'' (1906–1908) *''[[Holmestrands tidende]]'' (1934) *''[[Holmestrandsposten]]'' (1843–1902) *''[[Homla (I)]]'', [[Trondheim]] (1898–1899) *''[[Homla (II)]]'', [[Hommelvik]] (1912–1914) *''[[Hommelviken]]'' (1907–1913) *''[[Horda Tidend]]'' (1929-1941, 1949-?) *''[[Hordabladet]]'' (1931–1932) *''[[Hordalands avis (I)]]'' (1917–1918) *''[[Hordalands avis (II)]]'' (1931–1940) *''[[Hordalands budstikke]]'' (1906–1907) *''[[Hordalands tidende]]'' (1912) *''[[Horden]]'' (1910–1912) *''[[Horten Arbeiderblad]]'' (1929-1940, 1945-1962) *''[[Horten blad]]'' (1933–1937) *''[[Horten dagblad]]'' (1927–1929) *''[[Horten avis]]'' (1875–1926) *''[[Hortens blad (I)]]'', [[Horten]] (1851) *''[[Hortens blad (II)]]'', [[Horten]] (1893–1905) *''[[Hortens tidende]]'' (1902) *''[[Hortensposten]]'' (1903–1904) *''[[Hotelavisen]]'' (1902–1941) *''[[Hotel- & restaurantbladet]]'' (1915–1929) *''[[Hotel-, restaurant- & turisttidende]]'' (1909–1915) *''[[Hovedstaden (avis)|Hovedstaden]]'' (1899–1901) *''[[Husmanden]]'' (1883–1887) *''[[Hverdagen]]'' (1931–1932) *''[[Høirebladet]]'' (1914–1915) *''[[Hønefos tidende]]'' (1890–1898) *''[[Hønefoss og Oplands socialdemokrat]]'' (1913–1927) *''[[Hørdafylket]]'' (1912-1920, 1923-1924) *''[[Høyanger Avis]]'' (1929–1940) *''[[Haalogaland (avis)]]'' (1902-1941, 1949-1954) ==I== *''[[Idd og marker]]'' (1936–1942) *''[[Idrettsbladet (I)]]'', [[Horten]] (1927) *''[[Idrettsbaldet (II)]]'', [[Oslo]] (1933–1934) *''[[Indhereds tidende]]'' (1888) *''[[Inhereds-posten]]'' (1862–1924) *''[[Indherred (avis)|Indherred]]'' (1910–1919) *''[[Indlandsposten]]'' (1897-1941, 1945) *''[[Avisa Indre Akershus|Indre Akershus]]'' (1908–1928) *''[[Avisa Indre Senjen|Indre Senjen]]'' (1909–1912) *''[[Avisa Indre Østfold|Indre Østfold]]'' (1924–1926) *''[[Indtrøndelagens socialdemokrat]]'' (1912–1923) *''[[Indtrønderen]]'' (1883–1896) *''[[Innfjordingen]]'' (1928–1929) *''[[Innherad (avis)|Innherad]]'' (1944) *''[[Innherreds avis]]'' (1933–1934) *''[[Innherreds folkeblad]]'' (1900-1944, 1951-1952) *''[[Inntrøndelag tidend]]'' (1946–1947) *''[[Inntrøndelagen (avis)|Inntrøndelagen]]'' (1897–1940) ==J== *''[[Jadar]]'' (1898) *''[[Jan Mayen news]]'' (1961–1963) *''[[Jarlsberg og Larviks amtstidende]]'' (1838–1940) *''[[Jarlsberg og Laurvigs Amtstidende]]'' (1834–1836) *''[[Jarlsberg tidende]]'' (1892–1893) *''[[Jarlsbergeren]]'' (1874–1875) *''[[Jarlsbergs fogderis og Tunsbergs bys adressetidende]]'' (ca. 1844-1854) *''[[Jarlsbergs tidende]]'' (1868) *''[[Jens Christensens Tronhjemske løverdagsaften]]'' (1819) *''[[Jernbaneavisen (I)]]'', Oslo (1887–1910) *''[[Jernbaneavisen (II)]]'', Oslo (1913) *''[[Jernbanebladet]]'' (1902–1930) *''[[Jernbane- & sporvognsavisen]]'' (1916) *''[[Jernbanetidende]]'' (1911–1912) *''[[Jordbrukeren]]'' (1899–1926) *''[[Jæderens avis]]'' (1895) ==K== *''[[Kamerad im norden]]'' (1940–1941) *''[[Karmsundsposten]]'' (1861–1915) *''[[Karmøens tidende]]'' (1904–1916) *''[[Karmøy-posten]]'' (1911–1939) *''[[Kellneren]]'' (1907–1909) *''[[Kirkenes (avis)|Kirkenes]]'' (1943–1944) *''[[Klassekampen (1909–1940)|Klassekampen (I)]]'' (1909–1940) *''[[Kobben (avis)]]'' (1902) *''[[Kommunebladet]]'' (1926–1928) *''[[Kongelige privelegert adrese contoirs efterretninger udi Christiansands stift]]'' (1769–1770) *''[[Kongsberg adresse]]'' (1842–1909) *''[[Kongsberg blad]]'' (1887–1908) *''[[Kongsberg dagblad]]'' (1908-1942, 1945-1960) *''[[Kongsberg tidende]]'' (1913-1942, 1958-1967) *''[[Kongsbergeren]]'' (1887–1888) *''[[Kongsvinger Arbeiderblad]]'' (1926–1943) *''[[Kopervik tidende]]'' (1912–1931) *''[[Kragerø adresse]]'' (1845–1860) *''[[Kragerø avertissementsblad]]'' (1873–1874) *''[[Krageø social-demokrat]]'' (1910) *''[[Kragerø tidende]]'' (1882–1894) *''[[Kragerøposten]]'' (1928–1932) *''[[Kristiania (avis)]]'' (1898–1900) *''[[Kristiania adresseavis for tjenestesøgende]]'' (1884–1885) *''[[Kristiania nyheder]]'' (1893–1894) *''[[Kristianiaposten (I)]]'', Oslo (1880) *''[[Kristianiaposten (II)]]'', Oslo (1885–1896) *''[[Kristians amts blad]]'' (1890) *''[[Kristians amtstidende (I)]]'', Lillehammer (1855–1859) *''[[Kristians amtstidende (II)]]'', Gjøvik (1861–1883) *''[[Kristiansand social-demokrat]]'' (1921–1923) *''[[Kristianssands dagblad]]'' (1902–1905) *''[[Kristianssands stiftsavis og adressekontors-efterretninger]]'' (1839–1896) *''[[Kristiansundsposten (I)]]'', [[Kristiansund]] (1882–1911) *''[[Kristiansundsposten (II)]]'', Kristiansund (1936) *''[[Kristiansundsposten (III)]]'', Kristiansund (1940) *''[[Kritikken]]'' (1946) *''[[Krydseren]]'' (1849–1854) *''[[avisa Kvinnefronten|Kvinnefronten]]'' *''[[avisa Kysten|Kysten]]'' (1901–1911) ==L== *''[[Laksevaags avis]]'' (ca. 1874-1875) *''[[Laksevågsposten]]'' (1937–1940) *''[[Land (avis)|Land]]'' (1923–1928) *''[[Landboe-avisen]]'' (1833–1843) *''[[Landhandleren]]'' (1904–1907) *''[[Landhandlerforeningens blad]]'' (1906–1908) *''[[Landingen]]'' (1963) *''[[Landmandsposten]]'' (1896-1918, 1923-1940) *''[[Landmandspostens nationaløkonomiske kvartalstidende]]'' (1907) *''[[Landsbladet (I)]]'', [[Oslo]] (1892–1911) *''[[Landsbladet (II)]]'' [[Sørumsand]] (1913–1920) *''[[Langesund (I)]]'' (1904–1905) *''[[Langesund (II)]]'' (1950–1969) *''[[Langesunds avis]]'' (1897–1898) *''[[Langesunds blad (I)]]'' (1882–1883) *''[[Langesunds blad (II)]]'' (1916–1950) *''[[Langesundsposten]]'' (1906–1915) *''[[Larvik Blad]]'' (1945–1946) *''[[Larvik Dagblad]]'' (1943–1945) *''[[Larvik Morgenavis]]'' (1947–1965) *''[[Laurdagskvelden]]'' (1898–1901) *''[[Laurvigs Blad]]'' (1858–1900) *''[[Avisa Lauvsprett|Lauvsprett]]'' (1907–1914) *''[[Laxeposten (Hordaland)]]'' *''[[Leksværingen]]'' (1937–1941) *''[[Lenviken avis]]'' (1904–1908) *''[[Lenvikens avis]]'' (1894) *''[[Levanger avis (I)]]'' (1903–1907) *''[[Levanger avis (II)]]'' (1943–1944) *''[[Lifjell (avis)]]'' (1954–1963) *''[[Den lille fortæller]]'' (1829–1830) *''[[Lillesanderen]]'' (1936–1938) *''[[Lillesands avis]]'' (ca. 1927-1928) *''[[Lillesands tidende (I)]]'' (1882–1884) *''[[Lillesands tidende (II)]]'' (1918–1921) *''[[Lillesands tilskuer]]'' (1886–1918) *''[[Lillestrøm avis]]'' (1933) *''[[Lillestrøm blad]]'' (1934-1942, 1945-1949) *''[[Lillestrømsposten]]'' (1921–1931) *''[[Lista og Lyngdal tidend]]'' (1938) *''[[Avisa Lister|Lister]]'' (1878-1881, 1883-1934) *''[[Lister og Mandals amtstidende (I)]]'' (1843–1850) *''[[Lister og Mandals amtstidende (II)]]'' (1914–1919) *''[[Lister og Mandals amtstidende og adresseavis]]'' (1858–1914) *''[[Lofoten (I)]]'', [[Kabelvåg]] (1895–1897) *''[[Lofoten (II)]]'', [[Stamsund]] (1932) *''[[Lofoten folkeblad]]'' (1933–1940) *''[[Lofoten avis]]'' (1906–1907) *''[[Lofotens budstikke]]'' (1895–1897) *''[[Lofotens tidende]]'' (1880–1895) *''[[Lofot-Tidende]]'' (1952–1958) *''[[Lokal-avisen : lokalt blad for Bækkelaget, Nordstrand og Ljan]]'' (1917) *''[[Lokalavisen Romerike]]'' *''[[Lokalen]]'', [[Askim]] (1959) *''[[Lokalposten (I)]]'', [[Rakkestad]] (1930–1941) *''[[Lokal-posten (II)]]'', [[Oslo]] (1956–1966) *''[[Luren (avis)|Luren]]'' (1891–1894) *''[[Lyngens nyheder]]'' (1894) *''[[Lyngens tidende]]'' (1893–1894) *''[[Lysingsbladet]]'' (1945) *''[[Lyskasteren (avis)]]'' (1912) *''[[Lødingen avis]]'' (1938–1939) *''[[Lødingens tidende]]'' (1902–1903) *''[[Lørenskog-Arbeideren]]'' (1926-1927) *''[[Laagen (avis)]]'' (1924–1945) ==M== *''[[Mandals avis]]'' (1933-1940, 1947-1956) *''[[Mandalsbladet (I)]]'' (1851) *''[[Mandalsbladet (II)]]'' (1899–1901) *''[[Marnar tidende]]'' (1936–1940) *''[[Mauren (avis)|Mauren ]]'' (1907–1911) *''[[Mea]]'' (1919–1921) *''[[Meddelelser]]'', [[Modum]] (1945) *''[[Meldingsbladet for Tvedestrand og omegn]]'' (1945) *''[[Menigmands blad]]'' (1875–1877) *''[[Midhordaland (avis)|Midhordaland]]'' (1955–1956) *''[[Midtfylkets avis]]'' (1929–1932) *''[[Midthordlands avis]]'' (1925–1932) *''[[Midt-Norge (avis)|Midt-Norge]]'' (1933–1934) *''[[Min Áigi]]'' (1993–2008) *''[[Mjølner (I) (avis)|Mjølner (I)]]'' (1897–1900) *''[[Mjølner (II) (avis)|Mjølner (II)]]'' (1923) *''[[Mjøsa (avis)]]'' (1925) *''[[Mjøsbyenes socialdemokrat]]'' (1924–1925) *''[[Mjøsposten]]'' (1884–1886) *''[[Modums avis]]'' (1936) *''[[Molde Annonceblad]]'' (1893–1928) *''[[Molde blad]]'' (1884–1887) *''[[Molde søndagsblad]]'' (1830-årene) *''[[Morgenavisen]]'' (1902–1984) *''[[Morgengryet]]'' (1883–1893) *''[[Morgengryet : folkets talsmand]]'' (1890–1891) *''[[Morgen-nyt]]'' (1914–1915) *''[[Morgenposten]]'' (1866–1971) *''[[Mosjøpressen]]'' (1945) *''[[Moss aftenblad]]'' (1904–1922) *''[[Moss arbeiderblad (I)]]'' (1922–1927) *''[[Moss arbeiderblad (II)]]'' (1945–1957) *''[[Moss blad]]'' (1899–1900) *''[[Moss morgenblad]]'' (1933) *''[[Moss og Follo blad]]'' (1957–1960) *''[[Moss og omegns arbeiderblad]]'' (1927-1940, 1945) *''[[Moss socialdemokrat]]'' (1912–1923) *''[[Moss tidende (I)]]'' (1874–1875) *''[[Moss tidende (II)]]'' (1895–1899) *''[[Moss tilskuer]]'' (1843-1943, 1945-1960) *''[[Mossingen]]'' (1926) *''[[Motornytt (I)]]'' (1929–1933) *''[[Motornytt (II)]]'' (1937) *''[[Møre Arbeiderblad|Møre Arbeiderblad (I)]]'', [[Ålesund]] (1923–1931) *''[[Møre arbeiderblad (II)]]'', [[Trondheim]] (1932) *''[[Møre arbeiderblad (III)]]'', [[Kristiansund]] (1935) *''[[Møre bygdeblad]]'' (1932–1940) *''[[Møre dagblad]]'' (1927-1943, 1945-1955) *''[[Møre folkeblad]]'' (1924–1927) *''[[Møre social-demokrat]]'' (1921–1931) *''[[Møre tidend]]'' (1917-1921, 1926-1927) *''[[Møre tidende]]'' (1898–1903) *''[[Møre venstreblad]]'' (1922–1923) *''[[Møringen (I)]]'', [[Ekset]] (1869–1873) *''[[Arbeidernes blad|Møringen (II)]]'', [[Ålesund]] (1898) *''[[Møringen (III)]]'', [[Ålesund]] (1923–1924) ==N== *''[[Namdalen (avis)]]'' (1920–1942) *''[[Namdalens Blad]]'' (1889–1919) *''[[Namdalens Folkeblad]]'' (1899-1942, 1945-1963) *''[[Namdalens Socialdemokrat]]'' (1917–1923) *''[[Namdals tidende]]'' (1864–1877) *''[[Namdalsposten (I)]]'' (1876–1889) *''[[Namdalsposten (II)]]'' (1947) *''[[Nannestad og omegns budstikke]]'' (1938) *''[[Narvik dagblad]]'' (1902) *''[[Narvik tidende]]'' (1900–1910) *''[[Narvikposten]]'' (1942–1943) *''[[Nasjonal samling (avis)]]'' (1934–1936) *''[[Nasjonalbladet]]'' (1922-1928, 1932-1942) *''[[Nasjonaltidende]]'' (1931–1933) *''[[Nationalbladet (I)]]'' (1852) *''[[Nationalbladet (II)]]'' (1895–1907) *''[[Nationalposten (I)]]'' (1912–1920) *''[[Nationalposten (II)]]'' (1933) *''[[Nationaltidende]]'' (1888–1890) *''[[Nauma]]'' (1903–1904) *''[[Nedenes amts landbotidende]]'' (1879–1903) *''[[Nedenæs amtstidende]]'' (1867–1924) *''[[Nedenæs og Robygdelagets amts-tidende]]'' (1853) *''[[Nedenæs og Robygdelagets amtstidende og Arendals adresseavis]]'' (1857) *''[[Nedenæs-posten]]'' (1890) *''[[Nedre Romerike (avis)|Nedre Romerike]]'' (1943–1945) *''[[Nes og Helgøya]]'' (1957–1967) *''[[Nesbuen]]'' (1949–1951) *''[[Nesjar]]'' (1896) *''[[Nesnaposten]]'' (1915–1917) *''[[Nesodden (avis)]]'' (1926) *''[[Nesodden Budstikke]]'' (1961) *''[[Nesodden herredsavis]]'' (1933–1942) *''[[Nidaros (avis)|Nidaros]]'' (1902-1941, 1945-1957, 1959-?) *''[[Nor og syd]]'' (1879–1880) *''[[Nordenfjeldsk tidende]]'' (1874–1921) *''[[Nordenfjeldske handels-, sjøfarts- og industri-tidende]]'' (1902) *''[[Norderhov (avis)|Norderhov]]'' (1897–1899) *''[[Nordfjord (avis)|Nordfjord]]'' (1896–1942) *''[[Nordfjord Folkeblad]]'' (1933-1940, 1948-1952) *''[[Nordhordland (avis)|Nordhordland]]'' (1937–1942) *''[[Nordhordlands avis]]'' (1899–1903) *''[[Nordkapp (avis)|Nordkapp]]'' (1884-1942, 1949-1954) *''[[Nordland (avis)|Nordland]]'' (1894–1943) *''[[Nordland Arbeiderblad]]'' (1931-1940, 1945-1958) *''[[Nordland fylkes social-demokrat]]'' (1926) *''[[avisa Nordlandet|Nordlandet]]'' (1913) *''[[Nordlands amtistidende]]'' (1862–1886) *''[[Nordlands annonceblad]]'' (1902) *''[[Nordlands avis]]'' (1893–1940, 1949-1978) *''[[Nordlands bondeblad (I)]]'', [[Hemnesberget]] (1921–1922) *''[[Nordlands bondeblad (II)]]'', [[Sandnessjøen]] (1923–1927) *''[[Nordlands folkeblad]]'' (1880-1941, 1945-1955) *''[[Nordlands Framtid]]'' (1922-1940, 1945-2002) *''[[Nordlands nytt]]'' (1918–1940)) *''[[Nordlands og Finmarkens amtstidende]]'' (1837) *''[[Nordlands Social-Demokrat]]'' (1914–1922) *''[[Nordlands trompet (avis)|Nordlands trompet]]'' (1909-1915, 1918) *''[[avisa Nordlandskysten|Nordlandskysten]]'' (1914–1917) *''[[Nordlandsposten]]'' (1886–2002) *''[[avisa Nordlendingen|Nordlendingen]]'' (1888–1922) *''[[avisa Nordlyset|Nordlyset]]'' (1843–1847) *''[[Nordmanden (I)]]'', [[Fredrikstad]] (1880) *''[[Nordmanden (II)]]'', [[Oslo]] (1882–1883) *''[[Nordmanden (III)]]'', [[Oslo]] (1882) *''[[Nordmanden (IV)]]'', [[Oslo]] (1891) *''[[Nordmanden (V)]]'', [[Oslo]] (1892–1901) *''[[Nordmannen (I)]]'' (1888–1891) *''[[Nordmannen (II)]]'' (1941–1942) *''[[Nordmør (I)]]'' (1903–1921) *''[[Nordmør (II)]]'' (1933–1940) *''[[Nordmøre (avis)]]'' (1959–1960) *''[[Nordmøringen (avis)|Nordmøringen]]'' (1915-1942, 1946-1959) *''[[Nordmørsposten (I)]]'', [[Kristiansund]] (1903–1910) *''[[Nordmørsposten (II)]]'', [[Kristiansund]] (1927–1930) *''[[Nordmørsposten (III)]]'', [[Ålesund]] (1940) *''[[Nordmørsposten|Nordmørsposten (IV)]]'', [[Kristiansund]] (1986–1990) *''[[Nord-Norge (I)]]'', [[Tromsø]] (1912–1913) *''[[Nord-Norge (II)]]'', [[Narvik]] (1927–1929) *''[[Nord-Norges avis]]'' (1916–1917) *''[[Nordnorges bondeblad]]'' (1932–1935) *''[[Nordnorges folkeblad]]'' (1936) *''[[Nord-Norges idrettsblad]]'' (1924) *''[[Nordposten]]'' (1885–1887) *''[[Nordre Bergenhus amtstidende]]'' (1874–1930) *''[[Nordre Bergenhus amtstidende : ved Arnen]]'' (1887–1892) *''[[Nordre Bergenhus folkeblad (I)]]'' (1887) *''[[Nordre Bergenhus folkeblad (II)]]'' (1906–1919) *''[[Nordre Trondhjems amtstidende]]'' (1849-1940, 1945-1953) *''[[Nordstjernen (avis)|Nordstjernen]]'' (1847–1851) *''[[Nordstrands avis]]'' (1925–1939) *''[[Nordstrand-Vellenes avis]]'' (1930–1931) *''[[Nord-Trøndelag (avis)|Nord-Trøndelag]]'' (1919–1922) *''[[Nord-Trøndelag og Inntrøndelagen]]'' (1940–1952) *''[[Nord-Trøndelag og Nordenfjeldske Tidende]]'' (1922–1940) *''[[Nord-Trøndelag tidend]]'' (1950–1951) *''[[Nordtrønderen (avis)]]'' (1883–1942) *''[[Nordtrønderen og Namdalen]]'' (1942–1963) *''[[Noreg (I)]]'', [[Skien]] (1934–1935) *''[[Noreg (II)]]'', [[Oslo]] (1937–1944) *''[[Noreg (III)]]'', [[Trondheim]] (1961) *''[[Noregsposten]]'' (1960) *''[[Norge (I)]]'' (1866) *''[[Norge (II)]]'' (1877–1880) *''[[Norge (IV)]]'' (1905) *''[[Norge fritt]]'' (1938) *''[[Norges blad]]'' (1899) *''[[Norges fremtid]]'' (1924–1941) *''[[Norges idrettsblad]]'' (1941–1944) *''[[Norges Kommunistblad]]'' (1923–1929) *''[[Norges vei]]'' (1936) *''[[Norgesposten]]'' (1939–1940) *''[[avisa Norig|Norig]]'' (1909–1933) *''[[avisa Norsk arbeidsliv|Norsk arbeidsliv ]]'' (1942–1945) *''[[Norsk bestillingsmandsblad]]'' (1907–1920) *''[[Norsk folkeblad]]'' (1939–1940) *''[[Norsk forbundsblad]]'' (1912) *''[[Norsk handels- og søfarts-tidende]]'' (1874–1888) *''[[Norsk handels-tidende (I)]]'' (1825–1847) *''[[Norsk handelstidende (II)]]'' (1865–1870) *''[[Norsk hotel- & restaurantavis]]'' (1900–1902) *''[[Norsk idrett (avis)|Norsk idrett]]'' (1936) *''[[Norsk industri- og handels-tidende]]'' (1888) *''[[Norsk jernbaneblad]]'' (1903–1905) *''[[Norsk kunngjørelsestidende]]'' (1883–1937) *''[[Norsk landboeblad]]'' (1810–1816) *''[[Norsk sjøfartsblad]]'' (1909–1919) *''[[Norsk søfartstidende]]'' (1886) *''[[Den norske fisker]]'' (1915–1916) *''[[Norske Intelligenz-Seddeler|Norske Intelligenssedler]]'' (1763–1920) *''[[Det norske nationalblad]]'' (1815–1821) *''[[Den norske rigstidende]]'' (1815–1882) *''[[Den norske veiviser]]'' (ca. 1870) *''[[Notice fra addr.cont. i Stav.]]'' (1770) *''[[Notodden blad]]'' (1931) *''[[Notoddens nyheds- og avertissements-blad]]'' (1909–1910) *''[[NS (avis)|NS]]'' (1933) *''[[Ny Dag (avis)|Ny Dag (I)]]'', [[Gjøvik]] (1913–1925) *''[[Ny dag (II)]]'', [[Kongsvinger]] (1937) *''[[Ny post]]'' (1910) *''[[Ny Tid (1899–1947)|Ny Tid (I)]]'', [[Trondheim]] (1899-1939, 1945-1947) *''[[Ny Tid (Oslo)|Ny Tid (II)]]'', [[Oslo]] (1954–1967) *''[[Nybrot (avis)]]'' (1904–1907) *''[[Nybrott (Larvik)|Nybrott]]'' (1911-1984) *''[[Det nye Kingsbay]]'' (1956–1963) *''[[Nye Luren]]'' (1914) *''[[Det nye Møre tidend]]'' (1928–1932) *''[[Det nye samfund]]'' (1954–1959) *''[[Den nye social-demokraten]]'' (1923–1927) *''[[Den nye statsborger]]'' (1837–1838) *''[[Det nye system]]'' (1887–1896) *''[[Den nye tid (I)]]'', [[Askim]] (1940–1941) *''[[Den nye tid (II)]]'', [[Sarpsborg]] (1940–1943) *''[[Nyhedsblad for almuen]]'' (1876) *''[[Nyhedsblad for folket]]'' (1874–1875) *''[[Nyheds- og avertissementsblad for Hamar og omegn (eller Oplandene)]]'' (1874–1876) *''[[Nyheds- og avertissements-blad for Lillesand og omegn]]'' (1880) *''[[Nyhetsbladet]]'' (1927–1928) *''[[Nyt land]]'' (1919–1931) *''[[Flypostavisen Nytt fra Norge|Nytt fra Norge (flypostavis)]]'' (1954-?) *''[[Nærbøposten]]'' (1891–1892) ==O== *''[[Odda nyhetsblad]]'' (1925-1940, 1945-1946) *''[[Odda tidende]]'' (1908–1917) *''[[Oddersjaa]]'' (1890) *''[[Offentlige kunngjøringer]]'' (1942–1945) *''[[Ofoten folkeblad]]'' (1922-1943, 1945-1955) *''[[Ofotens dagblad]]'' (1902) *''[[Ofotens Tidende]]'' (1899–2000) *''[[Olsok (avis)|Olsok]]'' (1915–1921) *''[[Opdølen]]'' (1923–1930) *''[[Opland (avis)|Opland]]'', [[Gjøvik]] (1945) *''[[Opland budstikke]]'' (1940) *''[[Opland folkeblad]]'' (1926–1931) *''[[Opland socialdemokrat]]'' (1921–1924) *''[[Oplandenes avis]]'', [[Hamar]] (1872–1916) *''[[Oplandet (avis)|Oplandet]]'', [[Gjøvik]] (1904–1923) *''[[Oplandet & Glomdølen]]'' (1923–1928) *''[[Oplandets budstikke]]'' (1856) *''[[Oplandske tidende (I)]]'', [[Hamar]] (1869) *''[[Oplandske tidende (II)]]'', [[Vikersund]] (1904–1923) *''[[Oplands-posten (I)]]'', [[Hamar]] (1852–1856) *''[[Oplandsposten (II)]]'' [[Randsfjord]] (1892–1893) *''[[Oplandsposten (III)]]'', [[Hønefoss]] (1900–1915) *''[[Oplandsposten (IV)]]'', [[Gjøvik]] (1930-1931, 1945) *''[[Oplands-tidende]]'' (1837–1840) *''[[Avisa Oplendingen|Oplendingen]]'' (1942–1944) *''[[Avisa Oplændingen|Oplændingen]]'' (1893–1904) *''[[Oppegaards budstikke]]'' (1917) *''[[Oppegaardsposten]]'' (1921–1924) *''[[Opplands tidende]]'' (1951–1959) *''[[Avisa Organet|Organet]]'' (1966–1968) *''[[Avisa Orientering|Orientering]]'' (1952-1975) *''[[Orka]]'' (1950–1951) *''[[Orkanger avis]]'' (1924–1925) *''[[Orkdølen]]'' (1891–1914) *''[[Orkla avis]]'' (1926) *''[[Orkladalens arbeiderblad]]'' (1923–1925) *''[[Orkladølen]]'' (1945) *''[[Orklas blad]]'' (1895–1898) *''[[Orkmannen]]'' (1926–1945) *''[[Os og Fanaposten]]'' (1952–1961) *''[[Avisa Oslo|Oslo]]'' (1924–1944) *''[[Oslo-arbeideren]]'' (1934–1936) *''[[avisa Oslofjorden|Oslofjorden]]'' (1928–1930) *''[[Oslo-nytt]]'' (1935) *''[[Osloposten I]]'' (1907) *''[[Osloposten|Osloposten II]]'' (1997–2002) *''[[Oslo-Pressen]]'' (1945) ==P== *''[[avisa Patrioten|Patrioten ]]'' (1951–1953) *''[[Patrouillen]]'' (1824–1831) *''[[The Polar post]]'' (1945) *''[[Polarkreis beobachter]]'' (1941) *''[[Polarkreis. Nachtausgabe]]'' (1940–1945) *''[[Polarkreis-echo]]'' (1940) *''[[Polar-kurier]]'' (1944–1945) *''[[avisa Politiken|Politiken]]'' (1896–1900) *''[[Politisk folkeblad for alle stænder]]'' (1870–1871) *''[[Pomor (avis)|Pomor]]'' (ca. 1907) *''[[Porsgrunds blad]]'' (1859(?)-1886) *''[[Porsgrunds tidende]]'' (1899–1914) *''[[Postbudet]]'' (1845–1868) *''[[Posten (I)]]'', [[Skien]] (1888–1893) *''[[Posten (II)]]'', [[Oslo]] (1905–1907) *''[[Posttidende]]'' (1840) *''[[Posttidenden]]'' (1852) (1849-1858?) *''[[Prent (avis)|Prent]]'' (1940) *''[[Prøven (avis)|Prøven]]'' (1850–1854) ==R== *''[[Rakkestad avis]]'' (1912–1941) *''[[Rakkestad Bygdeblad]]'' (2002–2008) *''[[Ranafjord]]'' (1933–1934) *''[[Ranens folkeblad (I)]]'' (1913–1918) *''[[Ranens folkeblad (II)]]'' (1921–1922) *''[[Ranens tidende]]'' (1904–1914) *''[[avisa Ranværingen|Ranværingen]]'' (1909) *''[[Rauma tidende]]'' (1920–1936) *''[[Raumnesposten]]'' (1915–1919) *''[[Reform (I)]]'', [[Fredrikstad]] (1883–1884) *''[[Reform (II)]]'', [[Trondheim]] (1900–1901) *''[[Reform (III)]]'', [[Halden]] (1907) *''[[Reformator (avis)|Reformator]]'' (1902) *''[[Republiken (avis)|Republiken]]'' (1893) *''[[Retsbladet]]'' (1890–1892) *''[[Rett vei]]'' (1936–1937) *''[[avisa Revolt|Revolt]]'' (1914–1926) *''[[Rigsforsamlings-tidende]]'' (1814) *''[[Ringebo tidende]]'' (1884–1888) *''[[Ringeriges ugeblad]]'' (1845–1879) *''[[Risør arbeiderblad]]'' (1945–1952) *''[[avisa Rjukan|Rjukan]]'' (1911–1919) *''[[Rjukan dagblad]]'' (1919–1967) *''[[Rogalands Arbeiderblad]]'' (1926–1927) *''[[Rogalands folkeblad]]'' (1888) *''[[Rogalands Fremtid]]'' (1930–1931) *''[[Rombaksbotns avis]]'' (1901–1902) *''[[avisa Romerike|Romerike]]'' (1913–1966) *''[[Romerikes folkeblad]]'' (1931–1932) *''[[Romeriksposten]]'' (1931–1942) *''[[avisa Romsdal|Romsdal]]'' (1912–1927) *''[[Romsdal bondeblad (I)]]'' (1936–1937) *''[[Romsdal bondeblad (II)]]'' (1940) *''[[Romsdal Folkeblad]]'' (1928-1940, 1947-1987) *''[[avisa Romsdalingen|Romsdalingen]]'' (1948–1950) *''[[Romsdals amtstidende]]'' (1837–1927) *''[[Romsdals folkeblad]]'' (1905) *''[[Romsdals tidende]]'' (1892–1916) *''[[Romsdalsbladet]]'' (1947–1948) *''[[avisa Romsdalshorn|Romsdalshorn]]'' (1910) *''[[Romsdalsposten]]'' (1876-?) *''[[Romsdalspressen]]'' (1945) *''[[Romsdølen (avis)]]'' (1912–1915) *''[[Ryfylke-posten]]'' (1919–1922) *''[[Ryfylkets avis]]'' (1876) *''[[Rygja tidend]]'' (1908–1918) *''[[avisa Rød Front|Rød Front]]'' (1932–1934) *''[[avisa Røsten|Røsten]]'' (1932–1940) ==S== *''[[Ságat]]'' (1956–1957) *''[[Salangens folkeblad]]'' (1908–1909) *''[[Avisa Salten|Salten]]'' (1910–1960) *''[[Saltens fremtid]]'' (1910–1914) *''[[Saltværingen (I)]]'' (1903) *''[[Saltværingen (II)]]'' (1907–1913) *''[[Avisa Samarbeid|Samarbeid]]'' (1935–1939) *''[[Avisa Samarbeidet|Samarbeidet]]'' (1903–1904) *''[[Sambygdingen]]'' (1953–1954) *''[[Samfundet (I)]]'', [[Oslo]] (1880–1883) *''[[Samfundet (II)]]'', [[Porsgrunn]] (1923) *''[[Samfundet (III)]]'', [[Bergen]] (1916) *''[[Avisa Samfundsbladet|Samfundsbladet]]'' (1923) *''[[Samfundsliv]]'' (1931–1940, 1945-1951, 1954) *''[[Samfundsvennen]]'' (1890) *''[[Samhold (I)]]'', [[Tønsberg]] (1871–1872) *''[[Samhold (II)]]'', [[Gjøvik]] (1885–1920) *''[[Samhold (III)]]'', [[Gjøvik]] (1945–1965) *''[[Samhold avis]]'' (1888) *''[[Samhold/Velgeren]]'' (1965–1998) *''[[Samleren]]'' (1909–1960) *''[[Samvirke (I)]]'', [[Tønsberg]] (1873) *''[[Samvirke (II)]]'', [[Kristiansund]] (1902–1903) *''[[Sandefjord-posten]]'' (1899) *''[[Sandefjords og Sandherreds tidende]]'' (1862(1861?)-1873) *''[[Sandefjords presse]]'' (1942–1945) *''[[Sandefjords tidende]]'' (1874–1894) *''[[Sandemanden]]'' (1859–1860) *''[[Sandheden]]'' (1909–1910) *''[[avisa Sandnes|Sandnes]]'' (1929) *''[[Sandnes og Jærens avis]]'' (1932–1940) *''[[Sandnæs og Jæderens avis]]'' (1901) *''[[Sandnæs og Jæderens nyheds- og annonceblad]]'' (1901) *''[[Sandnæs-posten]]'' (1890–1894) *''[[Sandsvær budstikke]]'' (1881–1882) *''[[Sannheten (avis)|Sannheten]]'' (1933) *''[[Sarpen (I)]]'' (1848) *''[[Sarpen|Sarpen (II)]]'' (1854–1942, 1945-1991) *''[[Sarpsborg dagblad (I)]]'' (1915) *''[[Sarpsborg dagblad (II)]]'' (1943–1945) *''[[Sarpsborg tidende]]'' (ca. 1842) *''[[Sarpsborg-pressen]]'' (1945) *''[[Sauda avis]]'' (1932) *''[[Senjens folkeblad]]'' (1888–1893) *''[[Senjens tidende]]'' (1887–1888) *''[[Siste nytt]]'' (1928) *''[[Den 7de juni]]'' (1906–1907) *''[[Sjømandens blad]]'' (1909) *''[[Sjømandsbladet Gaa paa]]'' (1899–1901) *''[[Skiens adressetidende]]'' (1843-1864(?)) *''[[Skiensposten (I)]]'' (1842–1843) *''[[Skiensposten (II)]]'' (1864–1884) *''[[Skiensposten (III)]]'' (1897) *''[[Skiensposten|Skiensposten (IV)]]'' (2004–2005) *''[[Avisa Skindfelden|Skindfelden]]'' (ca. 1920) *''[[Skjemt og alvor]]'' (1866) *''[[Skjervø tidende]]'' (1883–1887) *''[[Skotfos avis (I)]]'' (1901–1930) *''[[Skotfos avis (II)]]'' (1951–1952) *''[[Skuld (avis)|Skuld ]]'' (1899–1901) *''[[Smaalenene]]'' (1889) *''[[Smaalenenes amtstidende]]'' (1832–1975) *''[[Smaalenenes amtstidende : maanedsudgave]]'' (1883) *''[[Smaalenenes social-demokrat]]'' (1906–1940) *''[[Smaaleningen (I)]]'', [[Sarpsborg]] (1902–1903) *''[[Smaaleningen (II)]]'', [[Askim]] (1918) *''[[Social-demokraten]]'' (1886–1923) *''[[Socialisten (I)]]'', [[Bergen]] (1894) *''[[Socialisten (II)]]'', [[Ålesund]] (1913–1916) *''[[Socialisten (III)]]'', [[Lillehammer]] (1918) *''[[Sogn (avis)|Sogn]]'' (1932–1936) *''[[Sogn folkeblad]]'' (1938-1940, 1945-1965) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogn og Fjordane socialdemokrat]]'' (1921–1922) *''[[Sognefjord (avis)|Sognefjord]]'' (1913–1918) *''[[Sogningen/Sogns Avis]]'' (S/SA) (1972–1993) *''[[Sogns folkeblad]]'' (1912–1913) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogns social-demokrat (I)]]'' (1918) *''[[Fritt Folk (Høyanger)|Sogns socialdemokrat (II)]]'' (1919–1921) *''[[Sogns tidend]]'' (1878-1942, 1945-1947) *''[[Sokendals avis]]'' (1894) *''[[Sola avis]]'' (1962) *''[[Alarm (avis)|Solidaritet (I)]]'' (1918–1919) *''[[Alarm (avis)|Solidaritet (II)]]'' (1945-1951, 1957-1960) *''[[Solungen (1904-1914)|Solungen]]'' (1904–1914) *''[[Solør-Arbeideren]]'' (1935) *''[[Solørposten]]'' (1908–1913) *''[[Avisa Songa|Songa]]'' (1946–1950) *''[[Sosialdemokraten]]'' (1956–1962) *''[[Spegjelen]]'' (1911–1915) *''[[Spitsbergen gazette]]'' (1897-1898(?), 1911) *''[[Sportsliv]]'' (1933) *''[[Sportsmanden]]'' *''[[avisa Statsborgeren|Statsborgeren]]'' (1831–1837) *''[[Stavanger Adresseavis]]'' (1833–1840) *''[[Stavanger Adresseavis|Stavanger Amtstidende og Adresseavis]]'' (1841–1906) *''[[Stavanger annonce-tidende]]'' (1893–1894) *''[[Stavanger avis (I)]]'' (1889–1911) *''[[Stavanger avis (II)]]'' (1943–1945) *''[[Stavanger morgenavis]]'' (1965–1967) *''[[Stavanger morgenblad]]'' (1911–1912) *''[[Stavanger Socialdemokrat]]'' (1921–1927) *''[[Stavanger tilskuer]]'' (ca. 1848) *''[[Stavangeren (I)]]'' (1852–1899) *''[[Stavangeren (II)]]'' (1916-1943, 1945-1964) *''[[Stavern-posten]]'' (1936–1938) *''[[Stenkjær avis]]'' (1894–1908) *''[[Stenkjær nyheds- og avertissementsblad]]'' (ca. 1896) *''[[Stjørdalens Avis]]'' (1898–1915) *''[[Stjørdalens Tidende]]'' (1877–1897) *''[[Stjørdalingen]]'' (1924–1985) *''[[Stjørna blad]]'' (1956–1958) *''[[Storfjordbladet]]'' (1938) *''[[Stormposten]]'' *''[[Stortings-Efterretninger]]'' *''[[Strinda folkeblad]]'' (1931–1934) *''[[Strømmen vell]]'' (1935–1938) *''[[Strømmens tidende]]'' (1934–1935) *''[[Straalen]]'' (ca. 1887-1889) *''[[Størdalens tidende]]'' (1877–1886) *''[[Sulaposten]]'' (1946–1967) *''[[Sunnfjord tidend]]'' (1933–1935) *''[[Sunnhordland arbeiderblad]]'' (1946-1947, 1951-1955) *''[[Sunnhordlands kommunistblad]]'' (1927–1928) *''[[Sunnhordlendingen]]'' (1917–1927) *''[[Sunnmøre (avis)|Sunnmøre]]'' (1921–1926) *''[[Sunnmøre Arbeideravis]]'' (1931-1940, 1945-?) *''[[Sunnmøre tidend]]'' (1932–1940) *''[[Surnadølen]]'' (1899–1903) *''[[Svelvigs organ]]'' (1864–1865) *''[[Svelviksposten (I)]]'' (1902–1962) *''[[Sydvaranger (avis)|Sydvaranger]]'' (1913–1941) *''[[Sygna (avis)|Sygna]]'' (1901–1903) *''[[Sygnabladet]]'' (1966–1967) *''[[Den 17de mai]]'' (1894–1935) (skifta namn til ''[[Norsk Tidend]]'') *''[[Sæbyggjen]]'' (1890–1892) *''[[Søgne avis]]'' (1950–1953) *''[[Sømandsbladet]]'' (ca. 1878) *''[[Søndags-avisen (I)]]'' (1928) *''[[Søndagsavisen (II)]]'' (1932–1934) *''[[Søndenfjeldske avis]]'' (1892–1903) *''[[Søndfjords avis]]'' (1898–1909) *''[[avisa Søndhordland|Søndhordland]]'' (1902-1904, 1906-1918) *''[[Søndhordlands tidende]]'' (1919–1931) *''[[Søndmøre avis]]'' (1902–1921) *''[[Søndmøre folkeblad]]'' (1892–1917) *''[[Søndmøre folketidende]]'' (1896–1911) *''[[Søndmørsposten]]'' (1882–1926) *''[[avisa Søndre Akershus|Søndre Akershus]]'' (1917–1920) *''[[Søndre Bergenhus amtstidende (I)]]'', [[Voss]] (1878–1891) *''[[Søndre Bergenhus amtstidende (II)]]'', [[Bergen]] (1907–1908) *''[[Søndre Bergenhus folkeblad]]'' (1878–1900) *''[[avisa Søndre Follo|Søndre Follo]]'' (1920-1923, 1925-1926) *''[[Søndre Throndhjems amts avis]]'' (ca. 1883) *''[[Søndre Throndhjems amtstidende (I)]]'', [[Røros]] (1883) *''[[Søndre Throndhjems amtstidende (II)]]'', [[Orkdal]] (1908–1919) *''[[avisa Søndre Østfold|Søndre Østfold]]'' (1927–1929) *''[[Sørlandets social-demokrat]]'' (1906–1923) *''[[Sør-Trøndelag socialdemokrat]]'' (1920–1923) ==T== *''[[Tambeskjelvar]]'' (1908–1912) *''[[Tanahorn]]'' (1933–1934) *''[[Telefolkets fridom]]'' (1947–1950) *''[[Telefon (avis)|Telefon]]'' (1889–1890) *''[[Telefylket (avis)|Telefylket]]'' (1909–1920) *''[[Telegrafen (avis)|Telegrafen]]'' (1883–1886) *''[[Telegraphen (I)]]'', [[Sarpsborg]] (1844–1847) *''[[Telegraphen (II)]]'', [[Tønsberg]] (1866–1870) *''[[Telemark (avis)|Telemark ]]'' (1924–1926) *''[[Telemark blad]]'' (1940) *''[[Telemark bondeblad]]'' (1923–1924) *''[[Telemark dagblad]]'' (1933–1934) *''[[Bratsberg-Demokraten|Telemark Kommunistblad]]'' (1924–1929) *''[[Telemark social-demokrat]]'' (1922–1926) *''[[Telemark tidend]]'' (1945–1956) *''[[Telemarkposten (I)]]'', [[Skien]] (1888–1890) *''[[Telemarkposten (II)]]'', [[Notodden]] (1920–1924) *''[[Throndhjems aftenblad]]'' (1883–1886) *''[[Throndhjems avertissements- og nyhedsblad]]'' (1879-1880) *''[[Throndhjems nye stiftstidende]]'' (1855) *''[[Throndhjems stiftsavis]]'' (1862-1883) *''[[Throndhjems tidende]]'' (1867-1869) *''[[Throndhjems-posten]]'' (1858-1861) *''[[Thrønderen]]'' (1832-1834) *''[[Tiden (avis)|Tiden (I)]]'', [[Oslo]] (1808–1811, 1813-1814) *''[[Tiden (II)]]'', [[Drammen]] (1832-1844) *''[[Tiden (III)]]'', [[Oslo]] (1850) *''[[Tiden (IV)]]'', [[Oslo]] (1885) *''[[Tiden (V)]]'', [[Trondheim]] (1885-1888) *''[[Tiden (avis, Arendal)|Tiden (VI)]]'' (1906-1941, 1945–197?) *''[[Tidens gang (I)]]'', [[Voss]] (1886) *''[[Tidens gang (II)]]'', [[Sunndalsøra]] (1914-1915) *''[[Tidens krav (I)]]'' (1889-1898) *''[[Tidens Tegn (avis)|Tidens Tegn]]'' (1910–1941) *''[[Til frihet]]'' (1909) *''[[Tilskueren (avis)|Tilskueren]]'' (1839-1843) *''[[Tjeldsundingen]]'' (1933-1934) *''[[Tjøme-nytt]]'' (1948-1952) *''[[avisa Tordenskjold|Tordenskjold]]'' (1904) *''[[Torpingen]]'' (1881-1883) (1885?) *''[[Toten-nytt]]'' (1967-1968) *''[[avisa Trangvik|Trangvik]]'' (1919) *''[[Treskoposten]]'' (1870-årene) *''[[Troms Arbeiderblad]]'' (1933-1934) *''[[Troms Fylkes Kommunistblad]]'' (1923-1924) *''[[Troms fylkes social-demokrat]]'' (1921-1923) *''[[Troms og Finnmark folkeblad]]'' (1934) *''[[Troms social-demokrat (I)]]'', [[Tromsø]] (1923-1925) *''[[Troms social-demokrat (II)]]'', [[Finnsnes]] (1925-1926) *''[[Tromsø amts folkeblad]]'' (1896-1898) *''[[Tromsø amtstidende]]'' (1888-1900) *''[[Tromsø Stiftstidende]]'' (1858-1940) *''[[Tromsø tidende]]'' (1953-1954) *''[[The Tromsø Times]]'' (1945) *''[[Tromsøposten]]'' (1872-1915) *''[[Tromsø-tidende]]'' (1838-1857) *''[[Trondheimsavisa]]'' *''[[Trondheims-Pressen]]'' (1945) *''[[Trondhjemmeren (I)]]'' (1929-1931) *''[[Trondhjemmeren (II)]]'' (1933-1934) *''[[Trondhjems adresseavis]]'' (1767-1927) *''[[Trondhjems arbeiderblad]]'' (1894) *''[[Trondhjems avertissementstidende]]'' (1884-1885) *''[[Trondhjems folkeblad]]'' (1886-1941) *''[[Trondhjems løverdagsaften]]'' (1820-1838) *''[[Trondhjems og Trøndelagens annonceblad]]'' (1905) *''[[Trondhjems stiftstidende]]'' (1836-1854) *''[[Trondhjems tidende]]'' (1885) *''[[Trondhjemsavisen]]'' (1934-1935) *''[[avisa Trøndelag|Trøndelag]]'' (1952-1957) *''[[Trøndelag social-demokrat]]'' (1921-1927) *''[[Trøndelagens avis]]'' (1901-1919) *''[[Trøndelagens blad]]'' (1881-1882) *''[[Trønderbladet (I)]]'' (1925-1929) *''[[Trønderungdomen]]'' (1899-1903) *''[[avisa Tunsberg|Tunsberg]]'' (1933-1937) *''[[Tunsbergeren]]'' (1869-1926) *''[[Tvedestrand og omegns avis]]'' (1902-1940, 1945-1948) *''[[Tvedestrands tidende]]'' (1890) *''[[Tænk selv]]'' (1904) *''[[Tønsbergeren]]'' (1856-1868) *''[[Tønsbergs mercur]]'' (1840-1843) *''[[Tønsbergs tidende]]'' (1840-1852) *''[[Tønsbergs ugeblad]]'' (1839-1840) ==U== *''[[Ugeblad for Frederiksstad, Sarpsborg og omegn]]'' (1843-1857) *''[[Ugeblad for Fredriksstad og omegn]]'' (1872-1887) *''[[Ugeblad for Fredriksstad og smaalenenes amt]]'' (1887-1888) *''[[Ugeblad for Porsgrund og omegn]]'' (1846-1848) *''[[Ugeblad for Skien og omegn]]'' (1830-1839) *''[[Ugeblad for Skien, Skiens-fjord og omegn]]'' (1830) *''[[Ugebladet (I)]]'', [[Volda]] (1818) *''[[Ugebladet (III)]]'', [[Ekset]] (1888-1902) *''[[Ugens nyheder]]'' (1890) *''[[Ugeposten]]'' (1905) *''[[Ukeavisen Nettopp]]'' (1961) *''[[Ukens gang]]'' (1918) *''[[Ukens nytt]]'' *''[[Uke-nytt]]'' (1962-1963) *''[[Ulefoss avis (I)]]'' (1940-1942(1943?)) *''[[Ulefoss avis (II)]]'' (1947-1950) *''[[Ungdom (avis)]]'' (1896-1901) *''[[Unge Agder]]'' (1919-1940) *''[[Unge skud]]'' (1893-1898) *''[[Unglyden]]'' (1899-1942, 1946-1967) *''[[Utstillingsavisen]]'' (1914) *''[[Uttrøndelagens socialdemokrat]]'' (1916-1920) *''[[Uttrønderen (I)]]'', [[Løkken Verk]] (1914-1919, 1921-1923) *''[[Uttrønderen (II)]]'', [[Orkanger]] (1924-1925) ==V== *''[[Valdres blad]]'' (1928-1929) *''[[Valdres tidende]]'' (1926-1927) *''[[Valdrissen]]'' (1903-1905) *''[[avisa Valget|Valget]]'' (1894-1895) *''[[Vardø avis]]'' (1921-1924) *''[[Vardø framtid]]'' (1949-1951) *''[[Vardø tidende]]'' (1883-1885) *''[[Vardø-posten]]'' (1883-1921) *''[[Vardø-tidende]]'' (1924-1940) *''[[avisa Varna|Varna]]'' (1937-1938) *''[[Vefsn tidende]]'' (1963) *''[[Vefsna arbeiderblad]]'' (1929-1931) *''[[Vegen fram]]'' (1949) *''[[Velgeren]]'' (1904-1942, 1945-1965) *''[[Venstre i Akershus]]'' (1948-1951) *''[[Verdalingen]]'' (1945-1952) *''[[Verdens Gang (nedlagt avis)|Verdens Gang]]'' (1868–1923) *''[[avisa Vest-Agder|Vest-Agder]]'' (1934-1940, 1945-1963) *''[[Vestbane-bladet]]'' (1932) *''[[Vestby Avis (nedlagt avis)|Vestby Avis]]'' (1974–1988) *''[[Vesterålen arbeiderblad]]'' (1961) *''[[Vesterålsposten]]'' (1950-1953) *''[[Vestfinmarken]]'' (1914-1942, 1949-1958) *''[[Vestfinmarkens socialdemokrat]]'' (1913-1923) *''[[Vestfinnmark arbeiderblad]]'' (1923-1940, 1946-1960) *''[[Vestfinnmark folkeblad]]'' (1940-1941) *''[[Vestfold (I)]]'', [[Tønsberg]] (1865) *''[[Vestfold (II)]]'', [[Sandefjord]] (1881-1942, 1945-1958) *''[[Vestfole (III)]]'', [[Tønsberg]] (1962-19??) *''[[Vestfold arbeiderblad (I)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (1909-1925) *''[[Vestfold arbeiderblad (II)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (1930-1940, 1945-1962) *''[[Vestfold arbeiderblad (III)|Vestfold Arbeiderblad]]'' (19??-1988) *''[[Vestfold avholdsblad]]'' (1938) *''[[Vestfold dagblad]]'' (1933) *''[[Vestfold Fremtid]]'', [[Sandefjord]] (1924-1940, 1945-?) *''[[Vestfold presse]]'' (1937-1942) *''[[Vestfold social-demokrat]]'' (1921-1929) *''[[Vestkysten (1933–1934)|Vestkysten (I)]]'', [[Bergen]] (1933-1934) *''[[Vestkysten|Vestkysten (II)]]'', [[Stavanger]] (1987) *''[[Vestland (avis)]]'' (1952-1953) *''[[Vestlandet (I)]]'', [[Bergen]] (1902-1903) *''[[Vestlandet (II)]]'', [[Stavanger]] (1906-1916) *''[[Vestlandet (III)]]'', [[Bergen]] (1930-1935) *''[[Vestlandet (IV)]]'', [[Haugesund]] (1966-1967) *''[[Vestlandets avis]]'' (1934-1936) *''[[Vestlandets ugeblad]]'' (1892-1893) *''[[Vestlandsbonden]]'' (1911-1915) *''[[Vestlandske folkeblad]]'' (1906-1919) *''[[Vestlandske socialdemokrat]]'' (1909) *''[[Vestlandske Tidende]]'' (1832-1943, 1945-1966) *''[[Vestlands-posten]]'' (1878-1916) *''[[Vestlands-posten : Folkets avis (III)]]'', [[Oslo]] (1887–1889) *''[[Vestlandstidende]]'' (1889-1890) *''[[Vestlendingen (avis)]]'' (1932-1935) *''[[Vestlændingen (avis)]]'' (1886-1887) *''[[Vestmannen (I)]]'', [[Tynset]] (1887-1890) *''[[Vestmannen (II)]]'', [[Sogndal]] (1896) *''[[Vestopland (avis)]]'' (1921-1945) *''[[Vestoplændingen]]'' (1901-1919) *''[[Vestre Akers blad]]'' (1942-1945) *''[[Viken (I)]]'', [[Lillestrøm]] (1909) *''[[Viken (II)]]'', [[Drammen]] (1912) *''[[Vikværingen]]'' (1899-1904) *''[[Vort arbeide (I)]]'' (1884-1885) *''[[Vort arbeide (II)]]'' (1907-1917) *''[[Vort land (II)]]'' (1888) *''[[Vort land (III)]]'' (1890-1907, 1909-1918) *''[[Voss avis]]'' (1906-1912) *''[[Voss social-demokrat]]'' (1918) *''[[Voss tidende]]'' (1912-1913) *''[[Vossebladet]]'' (1883-1892) *''[[Vossingen (I)]]'' (1869-1877) *''[[Vossingen (II)]]'' (1900-1902) *''[[Vossingen (III)]]'' (1925-1929) *''[[Værdalens blad]]'' (1911-1917) *''[[Værlen]]'' (1875) *''[[avisa Vøringen|Vøringen]]'' (1904-1905) *''[[Vaagn op!]]'' (1905-1906) *''[[Vaalebro avis]]'' (1897-1900) *''[[Vår fremtid]]'' (1936) *''[[Vår mening]]'' (1966-1969) *''[[Vår vei]]'' (1934-1937) *''[[avisa Vaarbrud|Vaarbrud]]'' (1894-1895) ==W== *''[[Wacht im Norden]]'' (1943-1945) *''[[Waren sardne]]'' (1910-1913, 1922-1927) *''[[Westend (avis)]]'' (1916) ==Y== *''[[De yngre norske landmænds blad]]'' (1904-1910) ==Ø== *''[[Øieren]]'' (1908-1918) *''[[Ørebladet]]'' (1891-1924) *''[[Ørkedals tidende]]'' (1875-1876) *''[[Ørlands avis]]'' (1891–1893) *''[[Ørsta avis]]'' (1926-1941) *''[[Østerdal arbeiderblad]]'' (1915-1932) *''[[Østerdal Folkeblad]]'' (1930-1942) *''[[Østerdalen (avis)]]'' (1896-1897) *''[[Østerdalene]]'' (1924-1928) *''[[Østerdalens avis (I)]]'', [[Hamar]] (1866-1869) *''[[Østerdalens avis (II)]]'', [[Elverum]] (1911-1929) *''[[Østerriisøers tidende]]''(1848-1849) *''[[Østerriisørs blad]]'' (1854-1861) *''[[Østfinmark socialdemokrat]]'' (1916) *''[[Østfinmarkens folkeblad]]'' (1912-1922) *''[[Øst-Finnmark (I)]]'' (1945) *''[[Øst-Finnmark (II)]]'' (1947-1951) *''[[Østfold arbeiderblad (I)]]'' (1921-1929) *''[[Østfold arbeiderblad (II)]]'' (1933-1937) *''[[Østfold dagblad]]'' (1921-1931) *''[[Østfold folkeblad (I)]]'', [[Askim]] (1953) *''[[Østfold folkeblad (II)]]'', [[Fredrikstad]] (1959) *''[[Østfold forretningsblad]]'' (1934-1939) *''[[Østfold tidende]]'' (1925-1926) *''[[Østfold-Posten]]'' (1959-1990) *''[[Østhavet (I)]]'' (1931) *''[[Østkanten (avis)]]'' (1912) *''[[Østlandet (I)]]'' (1906-1908) *''[[Østlandet (II)]]'' (1916-1943) *''[[Østlandsk tidende]]'' (1878-1881) *''[[Den Østlandske tidende]]'' (1861-1865) *''[[Østlandske tidende]]'' (1893-1911) *''[[Akers Avis Groruddalen|Østre Aker (I)]]'' (1928-1931) *''[[Østre Aker (II)]]'' (1948-1949) *''[[Østre Aker vel-avis]]'' (1950-1957) *''[[avisa Østre Aker velforbund|Østre Aker velforbund]]'' (1940-1942, 1945-1947) *''[[Østre Akers avis]]'' (1942-1945) *''[[Østre linje (avis)]]'' (1911-1915) *''[[avisa Øvre Romerike|Øvre Romerike]]'' (1932-1947) *''[[Øynytt]]'' (1981–1986) ==Å== *''[[Aalesunds avis]]'' (1917-1942, 1945-1957) *''[[Aalesunds blad]]'' (1871-1895) *''[[Aalesunds handels- og søfartstidende]]'' (1857-1904) *''[[Aalesunds socialdemokrat]]'' (1908-1910) *''[[Aalesunds tidende (I)]]'' (1872-1876) *''[[Aalesunds tidende (II)]]'' (1927) *''[[Aarvak (I)]]'', [[Oslo]] (1901-1904) *''[[Aarvak (II)]]'', [[Ulsteinvik]] (1909-1912, 1916-1921) *''[[Aasaneposten]]'' (1952) *''[[Aasgaardsreien (avis)]]'' (1901) ==Litteratur== *''Norske aviser 1763–1969'' : en bibliografi / redigert av Tom Arbo Høeg ; utgitt av Universitetsbiblioteket i Oslo. – Oslo, 1973–74. – 2 bd. :Bd 1: [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010070208017 Alfabetisk fortegnelse. – 1973. – 594 s.] :Bd 2: Registerbind. – 1974. – 285 s. (''topografisk register'') :1. utg. 1924 med tittel: [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120800015 Norske aviser 1763–1920] == Bakgrunnsstoff == * [http://www.nb.no/avis/avisbibliografi/index.html Nasjonalbiblioteket: Avisbibliografien Norske aviser 1763-1969] * [http://www.hinsides.no/slekt/artikler/aviser.htm Aviser 1763-1969] * [http://www.willyslekt.no/artikkel/5019.html Norske aviser 1763–1969] [[Kategori:Norske aviser| ]] [[Kategori:Tidlegare norske aviser| ]] rl3s25y9nq43he3pb7iz2lz380mb2w2 0 31360 3664764 3646743 2026-08-06T11:31:30Z Johshh 122989 3664764 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Infoboks avis}} '''''Bygdanytt''''' er ei [[lokalavis]] som kjem ut i [[Indre Arna]] i [[Bergen]] i [[Vestland fylke]]. Avisa vart starta i 1951, og er den eldste av lokalavisene i bergensområdet, og kjem ut tysdag og fredag. Avisa har sitt nedslagsfelt i [[Osterøy kommune]] og [[Arna]] bydel i Bergen. Dekningsområdet er knytt saman av [[Osterøybrua]], som opna i 1997. Avisa er eigd av [[Bergens Tidende]] som kjøpte avisa i 2005. [[Ansvarleg redaktør]] er [[Hallvard Tysse]] (sidan 1984). I 2012 blei avisa kåra til Europas beste lokalavis.{{Treng kjelde}} == Opplagstal == {{Opplagstal norske aviser tabell|{{PAGENAME}}}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{Aviser på Vestlandet}} {{Mediespire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske lokalaviser]] [[Kategori:Norske aviser etter namn]] [[Kategori:Aviser i Vestland]] [[Kategori:Næringsliv i Osterøy]] [[Kategori:Kultur i Osterøy]] [[Kategori:Arna]] [[Kategori:Skipingar i 1951]] 1d1ev5brxeq9dwtea7c8erolcc3nwu0 0 33236 3664717 3429173 2026-08-05T21:01:30Z ~2026-43211-66 157639 Oppdatert fakta til 2025. 3664717 wikitext text/x-wiki ''' Trønderlaget''' er fylkeslaget for [[Noregs Mållag]] i [[Trøndelag fylke|Trøndelag]] sør for Namdalen. I [[2025]] hadde laget 595 medlemer. Medlemslag: * [[Levanger Mållag]] * [[Inderøy Mållag]] * [[Nidaros Mållag]] * [[Rennebu Mållag]] * [[Skaun Mållag]] * [[Mållaget Sparbyggjen]] * [[Steinkjer Mållag]] * [[Verdal Mållag]] * [[Orkdal Mållag]] * [[Stjørdal Mållag]] == Bakgrunnsstoff == * [http://tronderlaget.nynorsk.no/ Trønderlaget si heimeside] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503062151/http://tronderlaget.nynorsk.no/ |date=2012-05-03 }} {{Noregs Mållag}} [[Kategori:Noregs Mållag]] [[Kategori:Kultur i Trøndelag]] g9a98kysbc6m97sqhvpgqsaby2zaras 3664722 3664717 2026-08-06T07:28:30Z Ranveig 39 3664722 wikitext text/x-wiki ''' Trønderlaget''' er fylkeslaget for [[Noregs Mållag]] i [[Trøndelag fylke|Trøndelag]] sør for Namdalen. I 2025 hadde laget 595 medlemer. Medlemslag: * [[Levanger Mållag]] * [[Inderøy Mållag]] * [[Nidaros Mållag]] * [[Rennebu Mållag]] * [[Skaun Mållag]] * [[Mållaget Sparbyggjen]] * [[Steinkjer Mållag]] * [[Verdal Mållag]] * [[Orkdal Mållag]] * [[Stjørdal Mållag]] == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} * [http://tronderlaget.nynorsk.no/ Trønderlaget si heimeside] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503062151/http://tronderlaget.nynorsk.no/ |date=2012-05-03 }} {{Noregs Mållag}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Noregs Mållag]] [[Kategori:Kultur i Trøndelag]] kzwcsxnu0tkul3fbr93gf3puvupu0nh 3664723 3664722 2026-08-06T07:36:22Z Ranveig 39 +Ref. 3664723 wikitext text/x-wiki ''' Trønderlaget''' er fylkeslaget for [[Noregs Mållag]] i [[Trøndelag fylke|Trøndelag]] sør for Namdalen. I 2025 hadde laget 595 medlemer. Laget gjev ut ''Jul i Trøndelag'' kvart år.<ref>{{kjelde www|url=https://tronderlaget.org/|tittel=Trønderlaget søkjer lagbyggar|nettstad=tronderlaget.org|vitja=2026-08-06}}</ref> Medlemslag: * [[Levanger Mållag]] * [[Inderøy Mållag]] * [[Nidaros Mållag]] * [[Rennebu Mållag]] * [[Skaun Mållag]] * [[Mållaget Sparbyggjen]] * [[Steinkjer Mållag]] * [[Verdal Mållag]] * [[Orkdal Mållag]] * [[Stjørdal Mållag]] ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} * [http://tronderlaget.nynorsk.no/ Trønderlaget si heimeside] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503062151/http://tronderlaget.nynorsk.no/ |date=2012-05-03 }} {{Noregs Mållag}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Noregs Mållag]] [[Kategori:Kultur i Trøndelag]] doz0hmjoaln41qtrwcxgwz91nh9much 0 38891 3664704 3551735 2026-08-05T19:25:34Z ~2026-43420-28 157635 Korreksjon 3664704 wikitext text/x-wiki '''Stavangersk''' eller '''stavangerdialekt''' er [[talemål]]et som vert bruka i [[Stavanger]], og skil seg noko frå [[jærsk|jærmålet]] i sør. = Grammatikk = == Substantiv == === Hankjønn === Hovudregel: Ein gutt - gutt<u>en</u> - fleire gutt<u>ar</u> - alle gutt<u>ane</u> Her lyt ein merka seg at skiljet mellom fleirtalsbøyinga på han- og hokjønnsord kan vera noko uklårt, sidan det etter kvart har vorte nokså vanleg å seia gutt<u>år</u>. Å seia gutt<u>ene</u> er derimot noko uvanleg. === Hokjønn === Hovudregel: Ei jenta - jent<u>å</u> - fleire jent<u>år</u> - alle jent<u>ene</u> Ei dør - dør<u>å</u> - fleire dør<u>er</u> - alle dør<u>ene</u> === Inkjekjønn === Hovudregel: Ett hus - hus<u>e</u> - fleire hus - alle hus<u>å</u> Ett eple - epl<u>e</u> - fleire epl<u>år</u> - alle epl<u>ene</u>(/epl<u>å</u>) == Verb == Alle verb har a-ending i infinitiv. === Svake verb === '''A-verb''': Å kasta - kast<u>e</u> - kast<u>a</u> - har kast<u>a</u> Å snofla - snofl<u>e</u> - snofl<u>a</u> - har snofl<u>a</u> (Å snofla = å snubla) '''E-verb''': Å spela - spel<u>e</u> - spel<u>te</u> - har spel<u>t</u> Å prøva - prøv<u>e</u> - prøv<u>de/-te</u> - har prøv<u>d-/t</u> Det som i skriftspråk er kjend som '''J-verba''' er utsette for litt meir forvirring, mellom anna av di det ikkje finst j-ar i desse verba på stavangersk. Til dømes heiter det å spørra, tella og velga, og ikkje spørja, telja, velja. '''Nå-verb''': Å nå - nå<u>r</u> - nå<u>dde</u> - har nå<u>dd</u> Å spy - spy<u>r</u> - spy<u>dde</u> - har spy<u>dd</u> === Sterke verb === Å slida - slid<u>e</u> - sleid - har sled<u>e</u> Å kryba - kryb<u>e</u> - krøyb - har krøb<u>e</u> Å brekka – brekk<u>e</u> – brakk – har brokk<u>e</u> == Adjektiv == '''Ubestemt form eintall:''' Hankjønn: Ein fine hage<br /> Hokjønn: Ei fine jenta<br /> Inkjekjønn: Et fint hus<br /> '''Bestemt form eintall - noko meir komplisert enn bokmål/nynorsk:''' Hankjønn: Den fine hagen<br /> Hokjønn: Den fina jentå<br /> Inkjekjønn: Det fina huset<br /> <br /> '''Fleirtall - alle kjønn har e-ending:'''<br /> Ubestemt form: Fine hus<br /> Bestemt form: De fine husene<br /> Uttalen av "fine" i ubestemt form hankjønn og hokjønn eintal har eit anna [[tonelag]] enn bestemt form eintal og fleirtal. Dette skuldast at ''e''-endinga opphavleg er ein [[svarabhaktivokal]]. == Pronomen == === Personlege pronomen === '''Subjektsformer''': Eintal: Eg, du, han, hu, det Fleirtal: Me, dåkk(år), di ''' Objektsformer''': Eintal: Meg, deg, seg, han, henna/na, det Fleirtal: Oss, dåkk(år), seg, di === Eigedomspronomen === {| class="wikitable" |+ '''Eigedomspronomen bøygde i kjønn og tal''' ! !! '''hankjønn eintal''' !! '''hokjønn eintal''' !! '''inkjekjønn eintal''' !! '''fleirtal''' !! '''''nynorsk''''' |- | '''1. person eintal''' || min || mi || mitt || mine || ''min'' |- | '''2. person eintal''' || din || di || ditt || dine || ''din'' |- | '''3. person eintal hankjønn''' || colspan=4 | hans || ''hans'' |- | '''3. person eintal hokjønn''' || colspan=4 | hennas || ''hennar'' |- | '''1. person fleirtal''' || vår || vår || vårt || våre || ''vår'' |- | '''2. person fleirtal''' || colspan=4 | dåkkårs, dokks || ''dykkar, dokkar'' |- | '''3. person fleirtal''' || colspan=4 | diras, dies || ''deira'' |- | '''3. person refleksiv''' || sin || si || sitt || sine || ''sin'' |- |} == Spørjeord == '''Nynorsk - stavangersk''' Kva - ka Kvar/kor - kor Kven - kem/kenn Korfor/kvifor - koffår/kaffår Korleis - koss/kossen = Andre sermerke = * Blaute [[konsonant]]ar (p, t, k -> b, d, g i [[innljod|inn-]] og [[utljod]]) * [[Skarre-r]] * Æ-ljoden vert vanlegvis bytt med ein lang e-ljod (sær -> ser, hæl -> hel, bær -> ber) * Spørsmålsformuleringar til ja/nei-spørsmål byrjar som regel med ordet om (Om du vett ka klåkkå e? Om eg kan få is?). = Sosiolekt = Ein [[sosiolekt]] av stavangersk er kalla for finstavangersk eller Egenesisk. I denne sosiolekten vert språket lagt om i retning av [[dansk språk]]. Døme er ''Egenes'' i staden for [[Eiganes]], ''ikke'' i staden for ikkje, ''je'' i staden for eg, ''frem'' i staden for fram, ''sne'' i staden for [[snø]], ''gottene'' i staden for guttane, ''hytten'' i staden for hyttå. Denne varianten er særleg erobra i Eiganes-området. Den vert og brukt i andre område for å skilla seg ut frå den proletariserte del av befolkninga i Stavanger og omegn. {{språkspire}} [[Kategori:Stavanger kommune]] [[Kategori:A-mål]] [[Kategori:Vestlandske målføre]] 3g1ordx5wf32bgbydyt3qlrit03b29i 0 64722 3664611 3664204 2026-08-05T14:24:38Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664611 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Dactylorhiza maculata Norway.jpg | bilettekst = Flekkmarihand, på lynghei ved [[Lillesand]] | rike = [[Plantae|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Bleikmarihand|D. maculata]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza maculata ''ssp.'' maculata | klassifisert av = (L.) Soó | habitat=skog, myr, fjell | utbreiing=nord i [[Eurasia]]}} '''Flekkmarihand''' (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'') er ei fleirårig plante i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks i Europa, Vest-Asia og Nordvest-Afrika.<ref name="SNL" /> Planta blømer på forsommaren og til midtsommaren,<ref name="SNL" /> frå midten av mai til juli.<ref name=First/> == Utsjånad og habitat == [[Fil:Album des orchidées de l'Europe centrale et septentrionale (1899) (17923019066).jpg|mini|venstre|portrett|Botanisk illustrasjon]] Flekkmarihand vert 10–40 centimeter høg.<ref name="SNL" /> Planta har rotknoll, grann stengel og grøne blad, oftast med mørke flekkar. Kvar plante har to rotknollar, ein av dei innskrumpa og mørk på farge, som gjev årets plante næring, den andre fast og lysfarga, med opplagsnæring til neste vekstsesong.<ref>{{Cite journal|last=Grindeland|first=John Magne|date=2023-02-20|title=marihånd|url=https://snl.no/marih%C3%A5nd|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> Planta har ein sylindrisk eller svakt smalnande [[blomestand|blomsterstand]] der det sit mellom 10 og 30 blomstrar.<ref name="SNL" /> Blomsteren er fiolett, frå bleik til kraftig farga. Ho finst over heile Noreg, frå kysten til over tregrensa, mest på kalkfattig jord og helst i myr og på fuktig mark.<ref name="adb-kart"/> == Systematikk == Slektsnamnet ''«Dactylorhiza»'' er danna av dei greske orda ''daktylos'' (δάκτυλος), 'finger', og ''riza'' ( ρίζα), 'rot'. Det viser til rotknollane på desse plantene, som deler seg opp i fingerliknande mindre knollar. Artsnamnet ''«maculata»'' tyder 'flekkete', og viser til flekkane på blada. Det opphavlege artsnamnet føreslått av [[Carl von Linné|Linné]] i 1753 var ''Orchis maculata''. Det blei endra til ''Dactylorhiza maculata'' etter forslag frå den ungarske botanikaren [[Károly Rezső Soó]] i 1962. Namnet «flekkmarihand» vart tidlegare brukt om arten ''Dactylorhiza maculata'', men ein har no gitt dette namnet til [[nominatunderart]]en ssp. ''maculata''. Som ein konsekvens av at Artsdatabanken prinsipielt bruker separate namn på ulike taksonomiske nivå, har arten fått namnet [[bleikmarihand]], eit namn som er lite innarbeidd.<ref name="adb"/> Det kan vere vanskeleg å skilja flekkmarihand frå den andre underarten [[skogmarihand]], og det finst òg mellomformer med andre planter i marihandslekta. I Finland, der flekkmarihand er rekna som ein eigen art, skil ein mellom dei to underartane *''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''maculata'' (finsk namn ''korpimaariankämmekkä'')<ref name="adb-fi1"/> *[[Dactylorhiza maculata ssp. psychrophila|''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''psychrophila'']] (svensk namn ''finnmarksnycklar'', finsk namn ''lapinmaariankämmekkä'')<ref name="adb-fi2"/> Flekkmarihand, som òg på Dei britiske øyane er rekna som ein art, er ut frå den britiske klassifiseringa delt inn i underartane ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''maculata'' og ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''ericetorum'', der somme klassifiseringar reknar at båe er å finne i Storbritannia, medan andre fører alle til ''ericetorum''.<ref name="GB Red List"/> I Irland er alle rekna å høyre til ssp. ''ericetorum''.<ref name="IR Red List"/> I somme klassifiseringer er òg ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''elodes'' brukt om alle eller somme av populasjonane. Dessutan er planter frå øya [[Rùm]] i Hebridane òg skildra i somme kjelder som ein underart ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''rhoumensis''.<ref name="orchids"/><ref name="Bateman1988"/><ref name="Bateman2021"/> Både i Estland og i Litauen er flekkmarihand rekna som art og er delt inn i underartane ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''maculata'' og ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''elodes''.<ref name="eElurikkus-sub1"/><ref name="eElurikkus-sub2"/><ref name="Litauen"/> I Nederland er flekkmarihand òg rekna som art med underartane ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''elodes'', ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''ericetorum'' og ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''podesta''.<ref name="Benelux1"/><ref name="Benelux2"/><ref name="Benelux3"/> Dei to første av desse er òg registrerte i Belgia.<ref name="Waarnemingen1"/><ref name="Waarnemingen2"/><ref name="Wallonnes"/> I Polen er flekkmarihand rekna som ein eigen art og ein har òg rekna med underartane ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''elodes''<ref name="Czerwona3"/> og ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''transsylvanica''.<ref name="Czerwona4"/><ref name="Czerwona2"/> I somme kjelder reknar ein med desse underartane i tillegg til ''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''averyanovii''.<ref name="Przyroda2"/> Her er det òg skilt ut ein nyleg skildra underart av bleikmarihand, [[Dactylorhiza maculata ssp. arcana|''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''arcana'']].<ref name="arcana/> Det er noko uvisst om [[Dactylorhiza maculata ssp. psychrophila|''D.&nbsp;maculata'' ssp. ''psychrophila'']] finst i Polen (då helst under namnet ''D.&nbsp;psychrophila'').<ref name="Czerwona5"/><ref name="Przyroda3"/> == Utbreiing == I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er flekkmarihand vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''Jungfru Marie nycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''plettet gøgeurt''),<ref name="adb-dk"/> på Færøyane (''vanligt'', færøysk namn ''tjaldursbørkubóndi'')<ref name="Reydlisti"/><ref name="Føroya"/> og på Island (LC, islandsk namn ''brönugrös'').<ref name="adb-is"/><ref name="adb-is2"/> I Finland er flekkmarihand rekna som ein eigen art (LC, finsk namn ''maariankämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> På Dei britiske øyane er flekkmarihand (engelsk namn ''heath spotted orchid'') og underarten ssp. ''ericetorum'' rekna som livskraftige (LC) både i den britiske og den irske raudlistevurderinga,<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og dei er ikkje nemnde for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den siste raudlistevurderinga (2021) er ssp. ''maculata''/''elodes'' og ssp. ''rhoumensis'' sett på venteliste (WL) i påvente av meir forsking.<ref name="GB Red List"/> I Estland (estisk namn ''kuradi-sõrmkäpp'') veks flekkmarihand spreidd over det meste av landet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''plankumainā dzegužpirkstīte'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''dėmėtoji gegūnė'') veks arten spreidd over det meste av landet, men er i tilbakegang og er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''gevlekte orchis'', fransk namn ''orchis tacheté'') spreidd i det meste av landet i Nederland. I [[Flandern]] i Belgia er arten i tilbakegang og finst mest i aust, og i [[Vallonia]] er han mest vanleg i Ardennane.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'') i Flandern og i Vallonia (VU, ''vulnérable'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland (tysk namn ''Gefleckte Fingerwurz'') er flekkmarihand sett på som ein eigen art og er rekna for sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''kukułka plamista typowa'') er han òg rekna som ein eigen art og står ikkje på raudlista, men er rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == [[Fil:Hybrid Marsh Orchid D. maculata x D. purpurella = D.x formosa (5914653025).jpg|mini|Hybrid med purpurmarihand, ''D. maculata'' × ''D. purpurella'']] Flekkmarihand dannar ofte hybridar med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''maculata'' ssp. ''maculata'' eller ''Dactylorhiza maculata'' nothossp. ''transiens'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''transiens''), og mellomformer er nokså vanlege.<ref name="lid8"/><ref name="adb-fi-hybrid"/><ref name="powo9"/> Hybridar mellom underartane vil ha lett for å krysse seg attende med foreldreartane og slik skape hybridsvermar der det er særs vanskeleg å skilje mellom typane.<ref name="Hedrén"/><ref name="Danmark-hybrid"/><ref name="orchids"/> Eit par eldre funn på [[Åland]] av hybriden mellom flekkmarihand og [[systermarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''sambucina'' eller ''Dactylorhiza'' ×''altobracensis'')<ref name="powo10"/> er ikkje verifiserte.<ref name="adb-fi-hybrid6"/> Hybriden mellom flekkmarihand og [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''maculata'' ssp. ''maculata'' eller ''Dactylorhiza'' ×''claudiopolitana'' nothossp. ''carnea'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''carnea'')<ref name="powo2"/> er ikkje registrert i Noreg,<ref name="lid8"/> men han finst i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid2"/> Danmark<ref name="Danmark-hybrid"/> og Finland.<ref name="adb-fi-hybrid2"/> Han er òg registrert i Storbritannia og Irland, men er sjeldan.<ref name="orchids"/> I Nederland er denne hybriden (der kalla ''Dactylorhiza'' ×''carnea'') svært sjeldan.<ref name="Beneluxx1"/> I Sverige er det registrert hybridar med [[blodmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' var. ''cruenta'' × ''maculata'' ssp. ''maculata'').<ref name="adb-se-hybrid3"/> På Austlandet og sørvest til [[Vest-Agder]] er det funne hybridar med [[smalmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''sphagnicola'' eller ''Dactylorhiza'' ×''senayi'' nothossp. ''wiefelspuetziana'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''wiefelspuetziana''),<ref name="powo4"/><ref name="lid8"/> som òg er funne spreidd i Sverige<ref name="adb-se-hybrid4"/> og i Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> med eit einskild funn i Nederland.<ref name="Beneluxx2"/> Hybridar med [[lappmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'') veks spreidde stader i Noreg frå [[Hedmark]] og [[Oppland]] til [[Troms]],<ref name="lid8"/> i nordlege Sverige<ref name="adb-se-hybrid5"/> og i nordlege Finland.<ref name="adb-fi-hybrid5"/> Hybridar med [[purpurmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''purpurella'' eller ''Dactylorhiza'' ×''formosa'')<ref name="powo6"/> er i Noreg registrert i [[Rogaland]] og [[Sogn og Fjordane]],<ref name="lid8"/> han finst òg i Danmark.<ref name="adb-dk-hybrid"/><ref name="Danmark-hybrid"/> Denne hybriden er registrert med eitt funn frå 1987 på Færøyane,<ref name="NJB"/> og på Dei britiske øyane er han rekna som den vanlegaste orkidéhybriden i den nordlege delen av Storbritannia og i Irland.<ref name="orchids"/> Hybridar mellom flekkmarihand og [[nominatunderarten]] [[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'']] av kongsmarihand (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''senayi'' nothossp. ''senayi'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''townsendiana'')<ref name="powo7"/><ref name="orchidsEurope"/> er funne både i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid7"/> Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> Nederland (der kalla ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'')<ref name="Beneluxx3"/> og Polen.<ref name="Czerwona"/> I Danmark er det òg registrert hybridar med [[Dactylorhiza majalis ssp. calcifugiens|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''calcifugiens'']] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''calcifugiens'').<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med ''[[Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''occidentalis'']]'' (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''occidentalis'') i Irland, ''[[Dactylorhiza majalis ssp. traunsteinerioides|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''traunsteinerioides'']]'' (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''traunsteinerioides'') i [[Yorkshire]], Nordvest-Wales og Irland og ''[[stormarihand|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''praetermissa'']]'' (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''praetermissa'') i det sørlege England.<ref name="orchids"/> Den siste er òg kjend frå Nederland (der som ''Dactylorhiza maculata'' × ''praetermissa'' eller ''Dactylorhiza'' ×''hallii'').<ref name="Beneluxx4"/> Hybridar mellom båe underartane av [[bleikmarihand]] og [[smågrønkurle]] er funne fleire stader i Noreg.<ref name="lid8"/> Hybriden mellom flekkmarihand og smågrønkurle (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''viridis'' ssp. ''viridis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''conigera'')<ref name="powo8"/> er òg funne både i Sverige<ref name="adb-se-hybrid8"/> og noko sjeldnare på Dei britiske øyane.<ref name="orchids"/> Om det er underarten [[islandsgrønkurle]] av grønkurle som finst på Færøyane, så er det registrert eit funn frå 1990 av hybriden med denne, men registrert utan at underarten er gitt (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''viridis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''conigera'').<ref name="NJB"/><ref name="powo11"/> Flekkmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Gymnadenia conopsea''). Han er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms<ref name="lid8"/> og spreidde stader i Sverige.<ref name="adb-se-hybridx"/> I Nederland (der som ''Dactylorhiza maculata'' × ''Gymnadenia conopsea'' eller ×''Dactylodenia legrandiana'') er han truleg utdøydd.<ref name="Beneluxx5"/> På Dei britiske øyane finst det hybridar med [[grannbrudespore]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Gymnadenia borealis'' eller ×''Dactylodenia evansii'').<ref name="powox1"/><ref name="orchids"/> På [[Orknøyane]] er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med [[kvitkurle]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudorhiza bruniana'').<ref name="powox2"/><ref name="orchids"/> == I kulturen== Flekkmarihand har namn etter [[Jomfru Maria]], med andre norske variantar som jomfrumariakujura og jomfrumarias geitjur. Ein har også knytt planta til både Vårherre, Jesus og djevelen, som «vårherres hånd», «herrens hånd» og «jesuhånd», og «gammelerikklo», «djevelens klør» og «styggemannshand». Dei to rotknollane har gjeve opphav til samanlikning med [[jur]], med namn som «kujurgras», «kujur» og «geitjur».<ref name=SNL/> Ein har også brukt planta til lækjing og magi. Ho skulle bidra til god helse og mykje mjølk hjå kyr. Ho skulle også fungera som [[afrodisiakum]], og kunne brukast til å gjera nokon forelska ved å leggja henne under ei hovudpute.<ref name=SNL/> Flekkmarihand er ein vanleg blome på [[Hitra]], og [[Hitra kommune]]styre vedtok at han skulle vera kommuneblome i 1999. I 2021 vart blomen bekrefta som kommuneblome etter at kommunen vart utvida.<ref>{{ Kjelde avis | dato= 2021-11-16 | tittel = Hitra-Frøya | stad = Hitra | url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_hitrafroya_null_null_20211116_48_90_1 | side = 4}}</ref> == Galleri == <gallery> File:Orchidaceae - Dactylorhiza maculata-1.JPG|Nærbilde av blomane File:Dactylorhiza maculata in a garden.jpg|Blomestand File:Dactylorhiza maculata20090812 084.jpg|Frukt File:Dactylorhiza maculata20090914 071.jpg|Rotknollane som delar seg opp i fleire «fingrar» File:Orchidaceae - Dactylorhiza maculata-4.JPG|Det flekkete bladet som har gjeve namn til planta. </gallery> == Kjelder == {{refopning}} * Johannes Lid: ''Norsk og svensk flora''. Oslo, 1974. {{refslutt}} == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626583-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''carnea'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77159476-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''senayi'' nothosubsp. ''wiefelspuetziana'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo6">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626605-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''formosa'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo7">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168073-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''senayi'' nothosubsp. ''senayi'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo8">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118699-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''conigera'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo9">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626693-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''transiens'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo10">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626574-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''altobracensis'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo11">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77159463-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''viridella'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096284-1 |tittel = PoWO: × ''Dactylodenia evansii'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655146-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudorhiza bruniana'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/143585 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar flekkmarihand |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/16503 |tittel = Raudlista: Flekkmarihand |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132188%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Flekkmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223597/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223582/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × Jungfru Marie nycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223576/information |tittel = Artfakta: Blodnycklar × Jungfru Marie nycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''cruenta'' × ''maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid4">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223600/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × mossnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid5">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223589/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid7">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223599/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × majnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid8">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223602/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × Jungfru Marie nycklar ''Coeloglossum viride'' × ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223598/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × brudsporre ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''Gymnadenia conopsea'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1871/plettet-goegeurt |tittel = Naturbasen: Plettet Gøgeurt ''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dk-hybrid">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/16976/plettet-goegeurt-x-purpur-goegeurt |tittel = Naturbasen: Plettet Gøgeurt x Purpur-Gøgeurt ''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''D. majalis'' ssp. ''purpurella'' var. ''purpurella'' |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.4973227 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' |besøksdato = 2023-08-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.5104495 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2024-07-21 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi2">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.5104496 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''psychrophila'' |besøksdato = 2024-07-21 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.4972330 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza fuchsii'' × ''maculata'' |besøksdato = 2023-08-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid2">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.42351 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' × ''maculata'', sec. Kurtto & al. (2019) |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid5">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.4972330 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'', sec. Kurtto & al. (2019) |besøksdato = 2023-01-29 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid6">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.43067 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' × ''sambucina'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/bronugros-dactylorhiza-maculata |tittel = Brönugrös (Dactylorhiza maculata) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-is2">{{Kilde www |url = https://www.gbif.org/species/164364653 |tittel = ''Dactylorhiza maculata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Global Biodiversity Information Facility }}</ref> <ref name="Føroya">{{Kjelde bok | utgjevingsår = 2006 | url = https://books.google.no/books?id=6C8L49MdIQYC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | tittel = Føroya náttúra. Lívfrøðiligt margfeldi | side = 223 | forlag = Føroya Skúlabókagrunnur | stad = Tórshavn | isbn = 99918-0-407-2 }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="NJB">{{Artikkelkjelde |forfattar= Jens-Kjeld Jensen, Flemming Thorning-Lund, Sjúrður Hammer |utgjevingsår= juli 2023 |tittel= Supplement to Faroe Islands botanical list with 64 species or subspecies including rare, new and potentially invasive species with comments |publikasjon= Nordic Journal of Botany |nummer=7 |side=5 |doi= 10.1111/njb.03586 |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/njb.03586 |issn=0107-055X }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/8766 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza maculata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-sub1">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/10133 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-sub2">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/10134 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''elodes'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name=First>{{Citation |title=Dactylorhiza maculata - Heath Spotted-orchid |url=https://www.first-nature.com/flowers/dactylorhiza-maculata.php |website=www.first-nature.com |accessdate=2023-03-19 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-06 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-maculata-l-soo/ |tittel = Latvijas daba: plankumainā dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=46-47 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-06 |språk=lt, en |side= 399 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Hedrén">{{Kilde artikkel | forfattere = Mikael Hedrén | tittel = Artbildning och släktskap inom orkidésläktet handnycklar ''Dactylorhiza'' | publikasjon = Svensk Botanisk Tidsskrift | år = 2005 | bind = 99 | hefte = 2 | sider = 70–93 | issn = 0039-646X | url = http://www.diva-portal.se/smash/get/diva2:1203089/FULLTEXT01.pdf }}</ref> <ref name="Bateman1988">{{Kilde artikkel | forfattere = R.M. Bateman og I. Denholm | tittel = A reappraisal of the British and Irish dactylorchids, 3. The spotted-orchids | publikasjon = Watsonia | år = 1988 | bind = 17 | hefte = | sider = 319–349 | url = https://www.researchgate.net/publication/259177022_A_reappraisal_of_the_British_and_Irish_dactylorchids_3_The_spotted-orchids }}</ref> <ref name="Bateman2021">{{Kilde artikkel | forfattere = Richard Bateman | tittel = Challenges of applying monophyly in the phylogenetic shallows: taxonomic reappraisal of the Dactylorhiza maculata group | publikasjon = Kew Bulletin | dato = 4. november 2021 | doi = 10.1007/s12225-021-09971-2 | issn = 1874-933X | url = https://www.researchgate.net/publication/355910813_Challenges_of_applying_monophyly_in_the_phylogenetic_shallows_taxonomic_reappraisal_of_the_Dactylorhiza_maculata_group }}</ref> <ref name="SNL">{{Cite journal |last=Grindeland |first=John Magne|date=2023-01-21 |title=flekkmarihånd |url=https://snl.no/flekkmarih%C3%A5nd |journal=Store norske leksikon |language=no }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0885# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6983 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''elodes'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6985 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''ericetorum'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux3">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6984 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''podesta'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6999 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''carnea'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6998 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''wiefelspuetziana'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx3">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8000 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx4">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6987 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''hallii'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx5">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/10284 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: x ''Dactylodenia legrandiana'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen1">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/210483/ |tittel = Tengere heideorchis – ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''elodes'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen2">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/159592/ |tittel = Heideorchis – ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''ericetorum'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/20214/maps/?start_date=2019-01-18&interval=157680000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Gevlekte orchis – ''Dactylorhiza maculata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona2">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Dactylorhiza_maculata_s.l..htm |tittel = Flora Polski: Dactylorhiza maculata s.l. |vitja = 2026-07-24 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona3">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Dactylorhiza_maculata_ssp._elodes.htm |tittel = Flora Polski: Dactylorhiza maculata ssp. elodes |vitja = 2026-07-24 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona4">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Dactylorhiza_maculata_ssp._transsilvanica.htm |tittel = Flora Polski: Dactylorhiza maculata ssp. transsylvanica |vitja = 2026-07-24 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona5">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Dactylorhiza_psychrophila.htm |tittel = Flora Polski: Dactylorhiza psychrophila |vitja = 2026-07-24 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="arcana>{{Artikkelkjelde | forfattar = Vojtěch Taraška, Martin Duchoslav, Michal Hroneš, Petr Batoušek, František Lamla, Eva M. Temsch, Hanna Weiss‑Schneeweiss & Bohumil Trávníček | utgjevingsår= 2023 | tittel = ''Dactylorhiza maculata'' agg. (Orchidaceae) in Central Europe: Intricate Patterns in Morphological Variability, Cytotype Diversity and Ecology Support the Single‑Species Concept | publikasjon = Folia Geobotanica | bind = 58 | nummer = 2 | side = 151-188 | url = https://link.springer.com/article/10.1007/s12224-024-09441-0 | utgjevar = Springer nature | issn= 1874-9348 | kommentar= }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-plamista/ |tittel = Kukułka plamista |vitja = 2026-07-25 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Przyroda2">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-plamista-podgat-averyanovii/ |tittel = Kukułka plamista podgat. averyanovii |vitja = 2026-07-25 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Przyroda3">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-sudecka/ |tittel = Kukułka sudecka |vitja = 2026-08-02 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commons|Dactylorhiza maculata|Dactylorhiza maculata}} * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear på Island]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2023]] cigq73amekw40lyy4yz5ncxt5hoxttq 0 65909 3664731 3598996 2026-08-06T07:59:06Z Migne 2086 3664731 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |våpen = DEU Bergisch Gladbach COA.svg |stat = Nordrhein-Westfalen |region = [[Regionen Köln|Köln]] |distrikttype = Landkreis |distirkt = [[Rheinisch-Bergischer Kreis]] |grunnlagd = 1856 |høgd = 51–267 |postnummer = 51401–51469 |retningsnummer = 02202, 02204, 02207 |bilnummer = GL }} '''Bergisch Gladbach''' er ein by i [[Tyskland]] i [[delstatar i Tyskland|delstaten]] [[Nordrhein-Westfalen]] med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete for ''[[landkreis]]en'' [[Rheinisch-Bergischer Kreis]]. Bergisch Gladbach ligg på austsida av elva [[Rhinen]], om lag 10 km aust for [[Köln]]. [[Fil:Bensberg Rathaus2.jpg|mini|venstre|Den gamle borga og rådhuset i Bensberg. {{foto|Jan Wellem}}]] Hovudnæringa i byen er papirproduksjon, trykking, glastøy og tekstilar. ==Folk== Fotballspelarane [[Tim Wiese]] og [[Mats Hummels]] er frå Bergisch Gladbach. == Historie == Tidlege busetnadar eksisterte på 1200-talet, men byen vart først offisielt grunnlagd i 1856. Ordet «Bergisch» i namnet kjem av at byen låg i jarldømet Berg, og vart lagd til for å skilje han frå [[Mönchengladbach]]. I 1975 vart byen slått saman med nabobyen Bensberg og fekk over 100&nbsp;000 innbyggjarar i 1977. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bergisch Gladbach|Bergisch Gladbach]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. juli 2007.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Tyskland]] [[Kategori:Byar i Nordrhein-Westfalen]] mhmt205vnpjik5r4602znrtim11ggyg 3664732 3664731 2026-08-06T07:59:44Z Migne 2086 3664732 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |våpen = DEU Bergisch Gladbach COA.svg |stat = Nordrhein-Westfalen |region = [[Regionen Köln|Köln]] |distrikttype = Landkreis |distirkt = [[Rheinisch-Bergischer Kreis]] |grunnlagd = 1856 |høgd = 51–267 |postnummer = 51401–51469 |retningsnummer = 02202, 02204, 02207 |bilnummer = GL }} '''Bergisch Gladbach''' er ein by i [[Tyskland]] i [[delstatar i Tyskland|delstaten]] [[Nordrhein-Westfalen]] med om lag 105&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete for ''[[landkreis]]en'' [[Rheinisch-Bergischer Kreis]]. Bergisch Gladbach ligg på austsida av elva [[Rhinen]], om lag 10 km aust for [[Köln]]. [[Fil:Bensberg Rathaus2.jpg|mini|venstre|Den gamle borga og rådhuset i Bensberg. {{foto|Jan Wellem}}]] Hovudnæringa i byen er papirproduksjon, trykking, glastøy og tekstilar. == Historie == Tidlege busetnadar eksisterte på 1200-talet, men byen vart først offisielt grunnlagd i 1856. Ordet «Bergisch» i namnet kjem av at byen låg i jarldømet Berg, og vart lagd til for å skilje han frå [[Mönchengladbach]]. I 1975 vart byen slått saman med nabobyen Bensberg og fekk over 100&nbsp;000 innbyggjarar i 1977. ==Folk== Fotballspelarane [[Tim Wiese]] og [[Mats Hummels]] er frå Bergisch Gladbach. == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bergisch Gladbach|Bergisch Gladbach]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. juli 2007.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Tyskland]] [[Kategori:Byar i Nordrhein-Westfalen]] 7a59ycvkx5kefu0gyo5hala6wijk7ek 0 69001 3664628 3663272 2026-08-05T14:25:41Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664628 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = vu | filnamn = Cypripedium calceolus wiki mg-k01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Cypripedium]] | art = C. calceolus | vitskapleg namn = Cypripedium calceolus | klassifisert av = L. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Marisko''' (''Cypripedium calceolus'') er ein plante i [[mariskoslekta]] ''Cypripedium'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien ''Orchidaceae'') som veks i heile Norden.<ref name="adb"/> Han er relativt sjeldan i dag, og har i lang tid vore freda i heile Noreg,<ref name="Lovdata"/> då den er avhengig av gamalskog for å vekse, og av di den vert mykje plukka.
 På [[Norsk raudliste for artar]] 2021 vart planten oppgradert frå nær truga til sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Den særprega utsjånaden har gjeve blomen fleire lokale namn i Noreg: [[Jomfru Maria]] gullsko (Etnedal, Lavangen), [[tøffel]] (Arendal), Olavsbolle (Fyresdal), [[Heilag-Olav|Hellig Olavs]] tøffel (Troms), Marias bolle (Røyken) og bjønnsko (Hattfjord). Ein marisko får som oftast ein eller to blomar, som blir rekna av fleire til å vere dei venaste viltveksande blomane i Noreg. Dei blir som regel 30-50 cm høge, og står i grupper på, frå nokon få til fleire titals individ. == Skildring == [[Fil:Cypripedium_calceolus_03-09.jpg|mini|left|Marisko.]] Eit særdrag med marisko er den tøffelforma, hóle leppa (hjå denne arten lysgul og fast, med ein voksliknande konsistens). Denne leppa er, når blomen blømer, særs framtung, og gjer sånn at blomen bøyer seg. Framom dei raudflekka blada, finst den opningen som leier inn til leppa si hóle, som er fylt med nektar. Eit insekt som kryp ned denne vegen, passerer over ein stor, tungeliknande staminodier, som då vert dekt av pollen om insektet har med pollen utanfrå. I botnen av «tøffelen» finn insektet korte, saftfylte hår, som det et på. Men forma på tøffelen hindrar insektet å koma opp til munningen att, der det kom inn, og før eller seinare oppdagar det fanga insektet to små opningar ved festepunktet til tøffelen. Berre småinsekt kan trenge seg ut av dei tronge opningane, og større insekt vert innestengde og døyr inne i leppa. Dei to fertile knappane sit i vegen ved kvar av dei to utgangane, og når insekt trengjer seg ut, blir dei difor dekt av pollen. Leppa til blomen er altså ei felle som er meint til å halde på insekta ei tid, så dei kan bli pollinerte. == Utbreiing == Ein finn marisko i eit band frå Europa aust gjennom Asia til Stillehavet. Marisko veks spreidd og sjeldant i lauv- eller furuskog på kalkhaldig jord i Norden. I [[Bøverdalen]] veks planten opp til 1150 moh. I Noreg finn ein marisko i alle fylka med unnatak av Rogaland, Sogn og Fjordane og Agder. I dei andre fylka er det berre nokre få funnstader.<ref name="Botanikk"/><ref name="adb-kart"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''guckusko''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (VU, dansk namn ''fruesko'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (NT, finsk namn ''tikankontti'').<ref name="adb-fi"/> I England finst marisko berre i [[Yorkshire]]. Planten var tidlegare utbreidd i heile [[Nord-England]], særleg i kalkhaldige delane av [[Yorkshire Dales]].<ref name="Čeřovský"/> Ved slutten av 1900-talet kjende ein berre til éin einsleg plante i ein av dalane.<ref name="Yorkshire"/> Tilbakegangen til planten i Storbritannia blir forklart med sanking til hagar og botanikksamlingar, men kan også koma av skogrydding i vekstområdet følgd av [[sau]]ebeiting.<ref name="Marren"/> Ein driv i dag med reintroduksjon av planten i Yorkshire Dales, og talet har auka til fleire hundre.<ref name="Yorkshire"/><ref name="Kew"/> Marisko (engelsk namn ''lady's slipper orchid'') er verna gjennom den britiske Handlingsplanen for biodiversitet.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som kritisk truga (CR),<ref name="GB Red List"/> likeeins lokalt for England.<ref name="EN Red List"/> I Estland (estisk namn ''kaunis kuldking'') veks marisko spreidd over det meste av landet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''dzeltenā dzegužkurpīte'')<ref name="Latvijas daba"/> finst arten òg spreidd over det meste av landet, men er i tilbakegang. På den latviske raudlista er han klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''plačialapė klumpaitė'') veks arten over det meste av landet utanom heilt i sørvest. Han er noko i tilbakegang og er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er finst arten (fransk namn ''céphalanthère à feuilles étroites'') ikkje i Nederland eller i [[Flandern]], og han er rekna som regionalt utdøydd (RE, ''éteint'') i [[Vallonia]].<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Frauenschuh'') rekna som sårnbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen fins arten (polsk namn ''obuwik pospolity'') mest i nord og i sør<ref name="Przyroda"/> og er rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> Marisko er ført opp på [[Bernkonvensjonen]] si liste over artar som treng særleg vern.<ref name="Bern"/> == Marisko i kulturen == [[Fil:Snåsa komm.svg|mini|160px|Kommunevåpenet til Snåsa kommune.]] [[Snåsa kommune|Snåase/Snåsa kommune]] har marisko på våpenskjoldet,<ref name="Snåsa"/> medan marisko var [[fylkesblome]] for [[Nord-Trøndelag]].<ref name="Nord-Trøndelag"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99495 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar marisko |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/13477 |tittel = Raudlista: Marisko |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B59455%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Marisko, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 4. mars 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/504/information |tittel = Artfakta: Guckusko ''Cypripedium calceolus'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3474/fruesko |tittel = Naturbasen: Fruesko ''Cypripedium calceolus'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40028 |tittel = LAJI: ''Cypripedium calceolus'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Snåsa">{{Kjelde www |url = https://www.snasa.kommune.no/tjenester/om-kommunen/informasjon-om-kommunen/kommunevapen/ |tittel = Kommunevåpen |vitja = 4. mars 2022 |utgjevar = Snåsa kommune }}</ref> <ref name="Nord-Trøndelag">{{Kjelde www |url = https://www.nhm.uio.no/fakta/botanikk/karplanter/fylkesblomster/tidligere-fylkesblomster/nordtrondelag.html |tittel = Fylkesblomst for Nord-Trøndelag: Marisko |vitja = 4. mars 2022 |utgjevar = Naturhistorisk museum }}</ref> <ref name="Botanikk">{{Kjelde www |url = http://www.botanikk.no/Marisko2.htm |tittel = Marisko |vitja = 4. mars 2022 |utgjevar = botanikk.no }}</ref> <ref name="Čeřovský">{{Kjelde bok | forfattar = Jan Čeřovský | utgjevingsår = 1995 | tittel = Endangered Plants | side = 121–122 | forlag = Sunburst Books | stad = London | isbn = 1-85778-101-5 }}</ref> <ref name="Yorkshire">{{Kjelde www |url = http://www.yorkshiredales.org.uk/lady_s_slipper_cypripedium_calceolus_sap-3.pdf |tittel = Lady’s-Slipper Orchid ''Cypripedium calceolus'' Species Action Plan |utgjevar = Yorkshire Dales National Park Authority }} {{Citation |title=arkivkopi |url=http://yorkshiredales.org.uk/lady_s_slipper_cypripedium_calceolus_sap-3.pdf |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223120919/http://yorkshiredales.org.uk/lady_s_slipper_cypripedium_calceolus_sap-3.pdf |url-status=unfit }}</ref> <ref name="Marren">{{Kjelde bok | forfattar = Peter Marren | utgjevingsår = 1999 | tittel = Britain’s Rare Flowers | side = 143 | forlag = T & A D Poyser Natural History | isbn = 0-85661-114-X }}</ref> <ref name="Kew">{{cite web | url = http://www.kew.org/herbarium/orchid/ORN42.pdf | title = Orchid Research Newsletter No. 42 | author = Phillip Cribb | date = July 2003 | access-date = 2022-03-04 | archive-date = 2008-09-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080910160219/http://www.kew.org/herbarium/orchid/ORN42.pdf | url-status = yes }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4211 |tittel = eElurikkus: ''Cypripedium calceolus'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/cypripedium-calceolus-l/ |tittel = Latvijas daba: dzeltenā dzegužkurpīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=15-17 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 397 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Bern">{{Kjelde www |url = https://www.coe.int/en/web/bern-convention |tittel = Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats – Appendix 1 |vitja = 2026-06-27 |utgjevar = Europarådet }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/obuwik-pospolity/ |tittel = Obuwik pospolity |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Kjelder == {{refstart}} * [http://www.miljolare.no/data/ut/art/?or_id=5184 Miljølære.no] ---- * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Cypripedium calceolus|Cypripedium calceolus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. juli 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Mariskoslekta]] [[Kategori:Nord-Trøndelag fylke]] [[Kategori:Snåsa kommune]] [[Kategori:Jomfru Maria]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2013]] 4eaeaussz7mive15g2yhzssa8kfp9ms 0 81102 3664669 3664577 2026-08-05T15:04:36Z TU-nor 12071 /* Orkidear i Nord-Europa */ Forenklar 3664669 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua| |taksonomi_WD=ja | bilete= Ophrys insectifera.jpg| | biletstorleik= 220px| | bilettekst= ''Ophrys insectifera''. Blomen liknar ei hoflue. Arten finst i Noreg.| }} '''Orkidéfamilien''' (eller marihandfamilien) er ein [[biologisk familie|familie]] i [[aspargesordenen]]. Han er den største familien med [[blomstrande plantar]], som omfattar om lag 22-25&nbsp;000 artar i nesten 900 [[biologisk slekt|slekter]].<ref>[http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 8, June 2007]</ref> Han er [[Kosmopolitisk utbreiing|utbreidd over heile verda]] og har representantar i alle [[habitat]]typar bortsett frå på isbrear. Fleire av slektene har meir enn 1000 artar. [[Vaniljeslekta]] er medlem av familien. == Utbreiing == Orkidear finst overalt i verda. Hovudvekta av orkideane finst i [[tropisk klima|tropiske strok]], men dei finst overalt frå øyer nær [[Antarktis]] til [[Nord-Europa]]. * [[Latin-Amerika]]: 250-270 slekter * [[Asia]] (tropisk): 260-300 slekter * [[Afrika]] (tropisk): 230-270 slekter * [[Oseania]]: 50-70 slekter * [[Europa]] og Nord-[[Asia]]: 40-60 slekter * [[Nord-Amerika]]: 20-25 slekter I Noreg finn ein 20 slekter med 32 artar og ein del underartar. Dei finst i heile landet. == Klassifisering == Orkideane utgjer familien Orchidaceae i ordenen Asparagales. Av di familien er so stor er det noko usemje om dei innbyrdes tilhøva i familien, men i dag reknar ein fem underfamiliar. Underfamilien [[Epidendroidea]] er den største, med ca. 15&nbsp;000 artar i 400 slekter. Den fyrste som klassifiserte orkidear var [[Carl von Linné]], som registrerte åtte slekter i 1753. Orkideane vart plasserte i sin eigen familie av [[Antoine Laurent de Jussieu|de Jussieu]] i 1789, og fire av underfamiliane kom på 1830-talet, klassifisert av [[John Lindley]], orkideklassifiseringas far. Den nyaste store klassifiseringa er gjort av Robert Louis Dressier, og det er denne me fylgjer her. Det er fem [[underfamilie|underfamiliar]], som alle er [[monofyletisk]]e. Utover det er mykje usikkert. Dressier si klassifisering er basert på utsjånad, og genetikk har synt at mange av dei lågare inngrupperingane er [[parafyletisk]]e. Attåt vert meir enn hundre nye artar skildra i året, som gjer arbeidet enno vanskelegare. * '''[[Apostasioideae]]''': 16 artar i 2 slekter, finst i [[Asia|Sørvest-Asia]]. ** '''[[Cypripedioideae]]''': 115 artar i 6 slekter (1 i Noreg), finst i hovudsak i tempererte sonar, somme frå [[tropisk]]e område i [[Amerika]] ** Monandrae: *** '''[[Vanilloideae]]''': 180 artar i 15 slekter og, finst i fuktige tropeområde og det austlege [[Nordamerika]]. **** '''[[Epidendroideae]]''': ca. 15&nbsp;000 artar i over 400 slekter (8 i Noreg). Finst over heile verda. **** '''[[Orchidoideae]]''': 3&nbsp;630 artar i 108 slekter (9 i Noreg). Finst over heile verda. Underfamiliane over står i tilhøve til einannan som spesifisert i [[APG-systemet]]. Alle underfamiliane ligg på same «nivå». Di mindre intendert ein familie er, di tidlegare skilde han seg frå dei andre utviklingsmessig. == Skildring == Alle orkidear er eittfrøblada, slik [[lilje]]r og alle typar [[gras]] òg er. Difor går alle nervane i blada parallelt frå bladfestet og møtest i spissen av bladet. Alle orkideblomar er [[symmetri i biologi|symmetriske]] om ein vertikal akse. Dei har fem [[kronblad]], ofte med sterke fargar, pluss ei «leppe», som er eit omdanna kronblad. Utsjånaden kan variera enormt, og mange orkideblomar vert rekna som svært vakre. == Livssyklus == Som alle plantar har orkidear generasjonsveksling mellom ein [[haploid]] gametofyttgenerasjon, og ein [[diploid]] sporofyttgenerasjon. Orkidear er karplantar, so det er sporofytten som er den synlege planten. Alle artar lever i [[symbiose]] med [[sopp]] i minsto ein del av livssyklusen. Hjå alle artar treng [[frø]]et næring frå sopp. === Forplanting === Orkideane har veldig ulike og spesialiserte [[pollinering]]sstrategiar, men hovudvekta nyttar [[insekt]] pollinering. Mange artar er avhengige av ein einaste insektart. Dei slepp difor alt [[pollen]]et på ein gong, sidan det kan gå lenge mellom kvar vitjing. Dei fleste insektpollinerande artane lokkar insekt med fargar og lukt, men få har [[nektar]]. Hjå slekta ''[[Ophrys]]'' liknar blomen på hoa til den pollinerande insektarten, og produserer ofte holege [[kjønn]]s[[feromonar]]. Pollenet vert overført medan hannen freistar [[paring|para]] seg. Arten ''Ophrys insectifera'' (flugeblom) liknar på ei ho-[[fluge]], og finst i [[Nordland]] og på Søraustlandet. Somme artar vert vitja av [[orkidefluge]]r, som treng stoff som orkideen skil ut for å produsera feromon. Somme artar fangar insektet inni blomen. Pollen vert overført når insektet forlèt planten. Somme artar [[sjølvpollinering|sjølvpollinerer]], og somme forplantar seg ukjøna. == Levekår == [[Fil:Neottia nidus-avis plants.jpg|mini|''Neottia nidus-avis'' har ikkje [[klorofyll]]. Arten finst i Noreg.]] Flest alle orkideartar er [[epifyttar]] (veks på andre plantar), og somme av desse er heilt eller delvis [[parasitt]]iske. Somme artar driv ikkje fotosyntese. Desse er heilt parasittiske, anten på høgare plantar eller på sopp. Somme artar veks i [[mose]] på steinar, og somme er ''[[terrale]]'' (veks på jord). == Orkidear i Noreg == Orkidear finst i heile Noreg. I [[Artsdatabanken]] er det registrert 32 artar frå 20 ulike slekter. I tillegg er det registrert ein del underartar.<ref name="adb"/> Liste over orkideartar og underartar i Noreg. Vitskaplege namn står i kursiv, norske namn i parentes: * [[Narrmarihandslekta|''Anacamptis'' (narrmarihandslekta)]] ** [[Narrmarihand|''A. morio'' (narrmarihand)]] * [[Skogfrueslekta|''Cephalanthera'' (skogfrueslekta)]] ** [[Kvit skogfrue|''C. longifolia'' (kvit skogfrue)]] ** [[Raud skogfrue|''C. rubra'' (raud skogfrue)]] * [[Fjellkurleslekta|''Chamorchis'' (fjellkurleslekta)]] ** [[Fjellkurle|''C. alpina'' (fjellkurle)]] * [[Korallrotslekta|''Corallorhiza'' (korallrotslekta)]] ** [[Korallrot|''C. trifida'' (korallrot)]] * [[Mariskoslekta|''Cypripedium'' (mariskoslekta)]] ** [[Marisko|''C. calceolus'' (marisko)]] * [[Marihandslekta|''Dactylorhiza'' (marihandslekta)]] ** [[Engmarihand|''D. incarnata'' (engmarihand)]] *** [[Grasmarihand|''D. incarnata'' ssp. ''incarnata'' (grasmarihand)]] *** [[Dynemarihand|''D. incarnata'' ssp. ''coccinea'' (dynemarihand)]] *** [[Blodmarihand|''D. incarnata'' var. ''cruenta'' (blodmarihand)]]{{efn|ikkje lenger rekna som underart, men som varietet<ref name="lid8"/> ** [[Bleikmarihand|''D. maculata'' (bleikmarihand)]] *** [[Skogmarihand|''D. maculata'' ssp. ''fuchsii'' (skogmarihand)]] *** [[Flekkmarihand|''D. maculata'' ssp. ''maculata'' (flekkmarihand)]] ** [[Kongsmarihand|''D. majalis'' (kongsmarihand)]] *** [[Lappmarihand|''D. majalis'' ssp. ''lapponica'' (lappmarihand)]] *** [[Purpurmarihand|''D. majalis'' ssp. ''purpurella'' (purpurmarihand)]] *** [[Smalmarihand|''D. majalis'' ssp. ''sphagnicola'' (smalmarihand)]] ** [[Stormarihand|''D. praetermissa'' (stormarihand)]]{{efn|Berre få einskildfunn i herbariebelegg.}} ** [[Systermarihand|''D. sambucina'' (systermarihand)]] ** [[Grønkurle|''D. viridis'' (grønkurle)]]{{efn|Grønkurle var tidlegare rekna til slekta ''Coeloglossum'': ''C. viride''.}} *** [[Islandsgrønkurle|''D. viridis'' ssp. ''islandica'' (islandsgrønkurle)]] *** [[Smågrønkurle|''D. viridis'' ssp. ''viridis'' (smågrønkurle)]] * [[Flangreslekta|''Epipactis'' (flangreslekta)]] ** [[Raudflangre|''E. atrorubens'' (raudflangre)]] ** [[Breiflangre|''E. helleborine'' (breiflangre)]] *** [[Skogbreiflangre|''E. helleborine'' ssp. ''helleborine'' (skogbreiflangre)]] *** [[Dyneflangre|''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'' (dyneflangre)]] ** [[Myrflangre|''E. palustris'' (myrflangre)]] * [[Huldreblomslekta|''Epipogium'' (huldreblomslekta)]] ** [[Huldreblom|''E. aphyllum'' (huldreblom)]] * [[Knerotslekta|''Goodyera'' (knerotslekta)]] ** [[Knerot|''G. repens'' (knerot)]] * [[Brudesporeslekta|''Gymnadenia'' (brudesporeslekta)]]{{efn|Brudespore og praktbrudespore var tidlegare rekna som underartar.}} ** [[Brudespore|''G. conopsea'' (brudespore)]] ** [[Praktbrudespore|''G. densiflora'' (praktbrudespore)]] * [[Myggblomslekta|''Hammarbya'' (myggblomslekta)]] ** [[Myggblom|''H. paludosa'' (myggblom)]]{{efn|Myggblom var tidlegare rekna til slekta ''Malaxis'': ''M. paludosa''.}} * [[Honningblomslekta|''Herminium'' (honningblomslekta)]] ** [[Honningblom|''H. monorchis'' (honningblom)]] * [[Feittbladslekta|''Liparis'' (feittbladslekta)]] ** [[Feittblad|''L. loeselii'' (feittblad)]]{{efn|Rekna som regionalt utdøydd i Noreg.}} * [[Sibirnattfiolslekta|''Lysiella'' (sibirnattfiolslekta)]] ** [[Sibirnattfiol|''L. oligantha'' (sibirnattfiol)]]{{efn|Sibirnattfiol blir av mange rekna til slekta ''Platanthera'': ''P. oligantha''.}} * [[Knottblomslekta|''Malaxis'' (knottblomslekta)]] ** [[Knottblom|''M. monophyllos'' (knottblom)]]{{efn|Knottblom var ei tid rekna til slekta ''Microstylis'': ''M. monophyllos''.}} * [[Fuglereirslekta|''Neottia'' (fuglereirslekta)]] ** [[Småtviblad|''N. cordata'' (småtviblad)]]{{efn|name=tviblad|Småtviblad og stortviblad var tidlegare rekna til slekta ''Listera'': ''L. cordata'' og ''L. ovata''.}} ** [[Plantearten fuglereir|''N. nidus-avis'' (fuglereir)]] ** [[Stortviblad|''N. ovata'' (stortviblad)]]{{efn|name=tviblad}} * [[Svartkurleslekta|''Nigritella'' (svartkurleslekta)]] ** [[Svartkurle|''N. nigra'' (svartkurle)]]{{efn|Svartkurle blir av mange no rekna til slekta ''Gymnadenia'': ''G. nigra''.}} * [[Flugeblomslekta|''Ophrys'' (flugeblomslekta)]] ** [[Flugeblom|''O. insectifera'' (flugeblom)]] * [[Vårmarihandslekta|''Orchis'' (vårmarihandslekta)]] ** [[Vårmarihand|''O. mascula'' (vårmarihand)]] * [[Nattfiolslekta|''Platanthera'' (nattfiolslekta)]] ** [[Nattfiol|''P. bifolia'' (nattfiol)]] *** [[Heinattfiol|''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'' (heinattfiol)]] *** [[Skognattfiol|''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'' (skognattfiol)]] ** [[Grov nattfiol|''P. chlorantha'' (grov nattfiol)]] * [[Kvitkurleslekta|''Pseudorchis'' (kvitkurleslekta)]] ** [[Kvitkurle|''P. albida'' (kvitkurle)]] ** [[Fjellkvitkurle|''P. straminea'' (fjellkvitkurle)]] Denne klassifiseringa er henta frå den norske nettstaden Artsdatabanken og skil seg noko frå ein del andre klassifiseringar. {{notat}} == Orkidear i Nord-Europa == Andre slekter som er representerte i Nord-Europa: * ''[[Amerorchis]]'' * [[Norneslekta|''Calypso'' (norneslekta)]] * ''[[Hemipilia]]'' * ''[[Himantoglossum]]'' * [[Islandsnattfiolslekta|''Limnorchis'' (islandsnattfiolslekta)]] * ''[[Limodorum]]'' * [[Krutbrennarslekta|''Neotinea'' (krutbrennarslekta)]] * ''[[Serapias]]'' * [[Skrueaksslekta|''Spiranthes'' (skrueaksslekta)]] * ''[[Traunsteinera]]'' == Bilete == Bilete av dei fleste norske orkideartane. <gallery> Fil:Orchis_morio_plants.jpg|Narrmarihand Fil:Cephalanthera rubra 02 Luxemburg.jpg|Raud skogfrue Fil:Chamorchis alpina flowers.jpg|Fjellkurle Fil:Corallorrhiza trifida 01 mg-k.jpg|Korallrot Fil:Dactylorhiza incarnata 150508.jpg|Engmarihand Fil:Dactylorhiza maculata Norway.jpg|Flekkmarihand Fil:Dactylorhiza purpurella - Northern marsh orchid 1.jpg|Purpurmarihand Fil:Dactylorhiza sambucina Rheinland-Pfalz 03.jpg|Systermarihand Fil:Epipactis atrorubens Saarland 39.jpg|Raudflangre Fil:Epipactis helleborine plant2 110703.jpg|Breiflangre Fil:Epipactis palustris 230705.jpg|Myrflangre Fil:Epipogium aphyllum.jpg|Huldreblom Fil:Goodyera-repens-mgk2.jpg|Knerot Fil:Hammarbya paludosa Niedersachsen 01.jpg|Myggblom Fil:Herminium monorchis (plants).jpg|Honningblom Fil:Liparis loeselii.jpeg|Feittblad Fil:Listera cordata inflore2.jpg|Småtviblad Fil:Listera ovata Saarland 03.jpg|Stortviblad Fil:Neottia nidus-avis Saarland 010.jpg|Fuglereir Fil:Brunkulla2.JPG|Svartkurle Fil:Ophrys insectifera 050505.jpg|Flugeblom Fil:Orchis mascula Saarland 133.jpg|Vårmarihand Fil:Platanthera bifolia.jpg|Nattfiol Fil:Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg|Grov nattfiol Fil:Pseudorchis albida 010706.jpg|Kvitkurle </gallery> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger delvis på «[[:en:Orchid|Orchid]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 30. juli 2008.'' {{refslutt}} == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59440 |tittel = Artsdatabanken |besøksdato = 2026-08-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> </references> {{refslutt}} ---- {{artslenkjer}} {{biologispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aspargesordenen]] [[Kategori:Orkidéfamilien| ]] hik7hqmwqdxsdo51zyljnpciyl6p18s 0 83519 3664661 3664222 2026-08-05T14:27:12Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664661 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Dactylorhiza sambucina - Flickr 003.jpg | biletstorleik = 180px | bilettekst = Systermarihand | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = D. sambucina | vitskapleg namn = Dachtylorhiza sambucina | klassifisert av = (L.) Soó | habitat = tørre bakkar, [[eng]] | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Systermarihand''' (''Dactylorhiza sambucina'') er ein 20 cm høg [[orkidé]]. Han høyrer til [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Systermarihand har breie, butte blad og hol stengel. Planten blomstrar tidleg om våren, før vårskjerpen gjer marka tørr – i mai i Sverige og Danmark, i juni i Noreg. Plantar med purpurraud og lysgule blomstrar veks om ein annan, men i Noreg er det berre funne plantar med gule blomstrar. Blomstrane sit i eit tett aks med lange støtteblad. Rotknollane - ei lys frå året og ein mørk frå fjoråret - skal likne to menneskekroppar som er klemte mot kvarandre, og kan ha gjeve opphav til namnet. == Utbreiing == [[Fil:Dactylorhiza sambucina 040531Bw.jpg|mini|I Sverige veks raude og gule plantar om einannan; dei kallar han Adam och Eva]] Systermarihand veks på tørre bakkar og enger. I Noreg veks planten frå [[Arendal kommune|Arendal]] i sør til [[Sigdal]] i nord og frå [[Tinn kommune|Tinn]] i vest til [[Øvre Eiker]] og [[Lardal]] i aust, med ein isolert førekomst på [[Asmaløy|Asmaløy, Hvaler]], oppdaga i 2021.<ref name="adb-kart"/>{{r|Hvaler}} Arten finst òg, med båe fargeformene, i Sverige, der han er oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT) i 2025 (svensk namn ''Adam och Eva''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (EN, dansk namn ''hylde-gøgeurt'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (VU, finsk namn ''seljakämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> Elles veks han i fjellområde andre stader i Europa. I Estland var systermarihand (estisk namn ''leeder-sõrmkäpp'') rekna som regionalt utdøydd (RE),<ref name="eElurikkus"/> men i 2021 vart arten oppdaga på [[Saaremaa]] etter 120 år.<ref name="Saaremaa"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Holunder-Fingerwurz'') rekna som sterkt truga (EN, stark gefährdet),<ref name="Rote List"/> så òg i Polen (EN, ''zagrożony'', polsk namn ''kukułka bzowa'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Ein hybrid mellom systermarihand og [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''sambucina'' eller ''Dactylorhiza'' ×''influenza'')<ref name="powo"/> er registrert i [[Uppland]] i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> men funna er ikkje verifiserte. Det er heller ikkje eit par eldre funn på [[Åland]] av hybriden mellom systermarihand og [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''sambucina'' eller ''Dactylorhiza'' ×''altobracensis'').<ref name="powo1"/><ref name="adb-fi-hybrid"/> Nyare funn av ein hybrid med [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''sambucina'' eller ''Dactylorhiza'' ×''guillaumeae'')<ref name="powo2"/> i [[Småland]] i Sverige<ref name="adb-se-hybrid2"/> er heller ikkje verifiserte. == Kultur == Systermarihand er knytt til gammaldags driven kulturmark. Ho er avhengig av ugjødsla [[slåtteeng]]er og [[beitemark]]er med god tilgang på lys. Med moderne [[jordbruk]] er dette [[kulturlandskapet]] truga, og systermarihand er derfor totalfreda i Noreg<ref name="Lovdata"/> og klassifisert på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Systermarihand er [[fylkesblom]]ster for [[Telemark]].<ref name="Telemark"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626621-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''influenza'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626574-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''altobracensis'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:901861-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''guillaumeae'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99505 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar systermarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/30198 |tittel = Raudlista: Systermarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/426094,7623803/2.9966666666666666/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132218%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Systermarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 27. februar 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219792/information |tittel = Adam och Eva Artfakta: ''Dactylorhiza sambucina'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223604/information |tittel = Artfakta: Skogsnycklar × Adam och Eva ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''sambucina'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6010519/information |tittel = Artfakta: Ängsnycklar × Adam och Eva ''Dactylorhiza incarnata'' × ''sambucina'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3475/hylde-goegeurt |tittel = Naturbasen: Hylde-Gøgeurt ''Dactylorhiza sambucina'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40064 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza sambucina'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.43067 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' × ''sambucina'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4239 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza sambucina'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Saaremaa">{{Kjelde www |url = https://news.err.ee/1608238941/orchid-rediscovered-on-saaremaa-after-120-years |tittel = Orchid rediscovered on Saaremaa after 120 years |dato = 8. juni 2021 |vitja = 5. februar 2023 |utgjevar = err.ee }}</ref> <ref name="Telemark">{{Kjelde www |url = https://www.nhm.uio.no/kunnskapsunivers/botanikk/karplanter/fylkesblomster/telemark.html |tittel = Fylkesblomst for Telemark: Søstermarihånd |vitja = 19. januar 2024 |utgjevar = Naturhistorisk museum }}</ref> <ref name="Hvaler">{{Artikkelkjelde | forfattar= Jan Ingar Båtvik | utgjevingsår= 2023 | tittel= Orkidéene på Hvaler – og det overraskende nyfunnet fra 2021, søstermarihand ''Dactylorhiza sambucina'' | publikasjon= Blyttia | bind=81 | nummer=3 | side=152–153 | issn=0006–5269 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-bzowa/ |tittel = Kukułka bzowa |vitja = 2026-08-02 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Kjelder == {{refstart}} *{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1974 | tittel = Norsk og svensk flora | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-0297-2 }} *{{Kjelde bok | forfattar = [[C.A:M. Lideman]] | utgjevingsår = 1977 | tittel = Nordens Flora | forlag = [[Gyldendal Norsk Forlag]] | stad = Oslo | isbn = 82-05-08681-8 }} *{{Kjelde bok | forfattar = Bo Mossberg og Sven Nilsson | utgjevingsår = 1977 | tittel = Nordens orkidéer | forlag = [[J.W. Cappelens Forlag]] | stad = Oslo | isbn = 82-02-03701-8 }} {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] [[Kategori:Telemark fylke]] aw937neya4hg2n3mk7lrh6zmzk1rhxy 0 85822 3664705 3242680 2026-08-05T19:53:04Z Ranveig 39 +Ref. 3664705 wikitext text/x-wiki {{infoboks vitskapsfolk}} '''William D. Hamilton''' ({{levde|1. august|1936|7. mars|2000|Hamilton, William D}}) var ein [[Storbritannia|britisk]] [[evolusjon]]s[[biolog]] som vert rekna mellom dei viktigaste teoretiske biologane på 1900-talet.<ref>{{kjelde www|url=http://www.edge.org/3rd_culture/hamilton/hamilton_index.html |tittel=W.D. Hamilton, an obituary|forfattar= Richard Dawkins| |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304172329/http://edge.org/3rd_culture/hamilton/hamilton_index.html |arkivdato=4. mars 2016 |blad=The Independent|dato= 10. mars 2000}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100206153637/http://www.bbc.co.uk/iplayer/console/b00qc2hn BBC Radio 4 – ''Great Lives'' – 2 Feb 2010]</ref> Han er mest kjend for arbeidet sitt med [[slektskapsseleksjon]],<ref>{{cite journal | doi=10.1086/497114 | last=Hamilton | first=W. D. | s2cid=84216415 | year=1963 | title=The evolution of altruistic behavior | journal=The American Naturalist | volume=97 | pages=354–356 | issue=896 | bibcode=1963ANat...97..354H }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1016/0022-5193(64)90038-4 | last=Hamilton | first=W. D. | year=1964 | title=The genetical evolution of social behaviour I | journal=Journal of Theoretical Biology | volume=7 | issue=1 | pages=1–16 | pmid=5875341 | bibcode=1964JThBi...7....1H | s2cid=5310280 }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1016/0022-5193(64)90039-6 | last=Hamilton | first=W. D. | year=1964 | title=The genetical evolution of social behaviour II | journal=Journal of Theoretical Biology | volume=7 | issue=1 | pages=17–52 | pmid=5875340| bibcode=1964JThBi...7...17H }}</ref> som førte til eit [[gen]]sentrisk syn på evolusjonen<ref>{{citation|title=WILLIAM DONALD HAMILTON 1 August 1936 — 7 March 2000|url=https://users.ox.ac.uk/~grafen/cv/WDH_memoir.pdf|page=114|author=Alan Grafen|work=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |date=desember 2004||doi=10.1098/rsbm.2004.0009}}</ref> heller enn den på den tida rådande [[organisme]]seleksjonstanken. ==Kjelder== <references/> {{biologispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Britiske biologar]] [[Kategori:Britiske zoologar]] [[Kategori:Medlemmar av Royal Society]] [[Kategori:Folk frå Kairo]] tc4ej7uua8zwu28wyg8nx55g8l6ytz4 0 89358 3664771 2998476 2026-08-06T11:58:26Z Johshh 122989 3664771 wikitext text/x-wiki {{Forveksling|Fridom (1945–1947)}} [[Fil:0 Personatges de la Comandància - 02 La llibertat.JPG|mini|Statue av [[personifisert]] fridom i [[Catalonia]].]] '''Fridom''' er ein tilstand der ein kan ta avgjerder etter eigen [[fri vilje]]. Fridom kan til dømes omfatta at ein er fri til å tru, tenka, seia eller gjera noko, og at ein kan velja kven ein vil vera saman med og kvar ein vil vera. Ein kan snakka om fridom i høve til eit [[individ]], ei gruppe eller ein [[stat]]. Når fridom er sterkt avgrensa snakkar me om [[undertrykking]] eller [[slaveri]]. ==Sjå òg== * [[Religionsfridom]] * [[Tankefridom]] * [[Ytringsfridom]] == Bakgrunnsstoff == {{Wikifrasar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fridom| ]] [[Kategori:Filosofi]] 7zz86mg65lfj6bobcqbkkmawwqo4cl1 0 107728 3664665 3490824 2026-08-05T14:45:32Z ~2026-43042-38 157626 3664665 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkartist |namn = Bill Haley |bilete = Bill Haley, 1974, Liége 1.jpg |bilettekst = Bill Haley and His Comets under ein konsert i [[Liège]] i [[Belgia]] i mai 1974. |bakgrunn = soloartist |verkeleg namn = William John Clifton Haley |alias = Jack Haley, Johnny Clifton, Scott Gregory |fødd = 6. juli [[1925]] |død = 9. november [[1981]] |opphav = [[Highland Park]] [[Michigan]] i USA |sjanger = [[Rock and roll]], [[country]], [[rockabilly]] |yrke = [[Låtskrivar]], [[musikar]], [[bandleiar]] |Instrument = [[synging|Vokal]], [[gitar]], [[slap-bass]] |aktive år = 1946 – 1980 |selskap = [[Cowboy Records|Cowboy]], [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Keystone Records|Keystone]], [[Center Records|Center]], [[Holiday Records|Holiday]], [[Essex Records|Essex]], [[Decca Records|Decca]], [[Warner Bros. Records]], [[Orfeon Records|Orfeon]], [[Dimsa Records|Dimsa]], [[Newtown Records|Newtown]], [[Guest Star Records|Guest Star]], [[Logo Records|Logo]], [[APT Records|APT]], [[Gone Records|Gone]], [[United Artists Records|United Artists]], [[Roulette Records|Roulette]], [[Sonet Records|Sonet]], [[Buddah Records|Buddah]], [[Antic Records|Antic]] |tilknytta musikkgrupper = [[Bill Haley & His Comets]], [[The Down Homers]], [[The Jodimars]] }} [[Fil:Bill Haley (1974).jpg|mini|Bill Haley, 1974.]] '''William John Clifton Haley''' eller '''Bill Haley''' ({{levde|6. juli|1925|9. november|1981|Haley, Bill}}) var ein av dei første [[USA|amerikanske]] [[rock and roll]]-artistane. Mange har gjeve han æra for å ha gjort denne sjangeren populær på midten av 1950-åra med gruppa si Bill Haley & His Comets og hitten deira «[[Rock Around the Clock]]». == Biografi == Haley vart fødd i [[Highland Park]] i [[Michigan]] og voks opp i [[Bethel Township]] i [[Pennsylvania]]. Før han døydde oppgav nesten alle kjelder fødselsåret hans som 1927, sidan Haley oppgav seg sjølv for å vere to år yngre enn han var fordi det ville hjelpe platesalet hans i 1950-åra. Haley vart blind på venstre auge som born på grunn av slurv under ein operasjon. I følgje biografen John Swenson nytta Haley seinare den spesielle hårstilen han hadde for å trekke bort merksemda frå auga. Denne hårstilen vart særs populær på 50-talet. I 1943 vart Haley med i den første gruppa si, [[Cousin Lee|Cousin Lee Band]], eit [[country]]band der han spelte gitarist og [[jodling|jodla]].<ref>[http://www2.xlibris.com/bookstore/book_excerpt.asp?bookid=14261 Første band]</ref> I 1946 vart Haley med [[western swing]]-bandet [[Down Homers]] som [[Kenny Roberts]] leia. Same året spelte dei inn nokre singlar som var dei første platene som Haley medverka på. Mellom anna song han på songen «She Taught Me to Yodel». Desse vart først gjeve ut i 2006. Etter kvart som Haley fekk meir erfaring starta han fleire eigne grupper, mellom anna the Four Aces of Western Swing og the Range Drifters. Med the Four Aces lagde han nokre country-singlar som gjorde det bra seint i 1940-åra for [[Cowboy Records]] med han turnerte og starta å jobbe som musikksjef på radiokanalen [[WPWA]].<ref>{{Citation |title=Rockabillyhall om Bill Haley |url=http://www.rockabillyhall.com/BillHaley.html |accessdate=2008-09-13 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527231722/http://www.rockabillyhall.com/BillHaley.html |url-status=yes }}</ref><ref>[http://www.oldchesterpa.com/wdrf.htm WDRF]</ref> Mange av innspelingane hans frå denne tida vart derimot ikkje gjeve ut før etter han var død. Etter å ha forlate the Four Aces og etter ein kort periode som soloartist under namna Jack Haley og Johnny Clifton, danna Haley ei ny gruppe kalla '''The Saddlemen''' i anten 1949 eller 1950. Denne gruppa spelte inn for fleire plateselskap, mellom anna ein singel på [[Atlantic Records]]. Haley fekk kontrakt med [[Holiday Records]] i 1951 og starta å endre stilen sin. Han spelte inn «[[Rocket 88]]», som [[Jackie Brenston]] and His Delta Cats (eigentleg [[Ike Turner]]) hadde orginalen av, begge i 1951, og i 1952 spelte han inn «[[Rock the Joint]]» som fleire band tidlegare hadde spelt inn, mellom anna [[Jimmy Preston and His Prestonians]]. Desse innspelingane vart relativt populære i Pennsylvania-[[New England]]-region, og Haley byrja å tru at kombinasjonen av rhythm and blues og country kunne verte ein suksess. === Bill Haley & His Comets === I 1952 endra The Saddlemen namn til '''Bill Haley with Haley's Comets''' (inspirert av ei vanleg feilskriving av [[Halleys komet]]), og i 1953, spelte Haley og bandet inn «[[Crazy Man, Crazy]]» (skrive av Haley og bassisten hans [[Marshall Lytle]], sjølv om Lytle først fekk kredit for dette i 2001). Dette var kanskje den første rock and roll-songen som gjekk inn på dei amerikanske singellistene. Kort tid etter endra bandet namn til '''Bill Haley & His Comets.''' I 1953 vart songen «[[Rock Around the Clock]]» skrive for Haley<ref>(Dawson 2005)</ref> Han fekk ikkje spelt inn songen før 12. april [[1954]]. I starten selde singelen relativt dårleg og var berre innom lista ei veke, men Haley fekk like etter ein stor hit over heile verda med sin versjon av [[Big Joe Turner]] sin «[[Shake, Rattle and Roll]]», som selde over ein million eksemplar og vart den første rock and roll-songen som gjekk inn på salslistene i Europa i desember 1954. Han selde mellom anna til gull i [[Storbritannia]]. Haley og bandet hans var viktige fordi dei lanserte musikksjangeren «rock and roll» for eit større (kvitt) publikum etter at stilen i eit par år hadde vore eit undergrunnsfenomen. Då «Rock Around the Clock» vart nytta under opninga av den populære filmen ''[[Blackboard Jungle]]'' i [[1955]] med [[Glenn Ford]] i ei av rollene, tok salet heilt av og songen låg på toppen av den amerikanske [[Billboard]]lista i åtte veker, og starta med det ein musikalsk revolusjon som opna dører for artistar som [[Elvis Presley]]. «Rock Around the Clock» var den første plata som selde over ein million eksemplar i Storbritannia og [[Tyskland]], og i 1957 vart Haley den første store amerikanske artisten som turnerte i Europa. Haley heldt fram å gje ut store hitsinglar utover 1950-talet, som «[[See You Later, Alligator]]» og han var medverkande i fleire av dei første rock and roll-filmane, som filmen Rock Around the Clock og ''Don't Knock the Rock'', begge i 1956. Han vart derimot raskt overgått i USA av den yngre og meir tiltrekkande Elvis, men var ei stor stjerne i [[Latin-Amerika]], [[Mexico]] og Europa gjennom 1960-talet. === Dei siste åra og ettermæle === Haley innrømma at han var [[alkoholikar]] i eit radiointerjvu i 1974 og kjempa med dette til langt ut på 70-talet. Han og bandet hans heldt derimot fram med å turnere og vart relativt populær på begge sider av Atlanteren. Han spelte for [[Elizabeth II av Storbritannia|Dronning Elizabeth II]] i 1979 og gjorde sine siste konsertar i [[Sør-Afrika]] i mai og juni 1980. Før turneen i Sør-Afrika fekk han diagnosen [[hjernesvulst]]. Etter kvart måtte han trekke seg tilbake på grunn av sjukdommen og til slutt døydde han i heimen sin i [[Harlingen]] i [[Texas]] 9. februar [[1981]]. Haley vart innlemma posthumt i [[Rock and Roll Hall of Fame]] i 1987. Haley sitt originale band, the Comets, frå 1954 og 1955, har framleis turnert rundt om i verda dei siste åra til fulle hus, trass i at fleire av medlemmene er over 80 år. I 2004 gav dei ut ein konsert-[[DVD]] Asteroioden [[79896 Billhaley]] er kalla opp etter Bill Haley. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bill Haley|Bill Haley]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 13. september 2008.'' ** ''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * Jim Dawson, ''Rock Around the Clock: The Record That Started the Rock Revolution!'' (San Francisco: Backbeat Books, 2005) * John W. Haley and John von Hoëlle, ''Sound and Glory'' (Wilmington, DE: Dyne-American, 1990) * John Swenson, ''Bill Haley'' (London: W.H. Allen, 1982) {{fotnoteliste}} {{refslutt}} === Bakgrunnsstoff === * http://www.billhaleycentral.com {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bill Haley| ]] [[Kategori:USA-amerikanske gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske songarar]] [[Kategori:USA-amerikanske låtskrivarar]] [[Kategori:Rock and Roll Hall of Fame]] [[Kategori:Folk frå Michigan]] [[Kategori:Folk frå Pennsylvania]] [[Kategori:USA-amerikanske rockesongarar]] [[Kategori:USA-amerikanske rockabilly-gitaristar]] [[Kategori:Musikarar frå Philadelphia]] [[Kategori:USA-amerikanske bandleiarar]] [[Kategori:Jodlarar]] [[Kategori:USA-amerikanske rockegitaristar]] b6o2g76a9bcvqhyer97y5uhzrewe2td 3664671 3664665 2026-08-05T15:43:57Z Ranveig 39 Aut. bilde i infoboksen. 3664671 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkartist |bakgrunn = soloartist |verkeleg namn = William John Clifton Haley |alias = Jack Haley, Johnny Clifton, Scott Gregory |sjanger = [[Rock and roll]], [[country]], [[rockabilly]] |yrke = [[Låtskrivar]], [[musikar]], [[bandleiar]] |Instrument = [[synging|Vokal]], [[gitar]], [[slap-bass]] |aktive år = 1946 – 1980 |selskap = [[Cowboy Records|Cowboy]], [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Keystone Records|Keystone]], [[Center Records|Center]], [[Holiday Records|Holiday]], [[Essex Records|Essex]], [[Decca Records|Decca]], [[Warner Bros. Records]], [[Orfeon Records|Orfeon]], [[Dimsa Records|Dimsa]], [[Newtown Records|Newtown]], [[Guest Star Records|Guest Star]], [[Logo Records|Logo]], [[APT Records|APT]], [[Gone Records|Gone]], [[United Artists Records|United Artists]], [[Roulette Records|Roulette]], [[Sonet Records|Sonet]], [[Buddah Records|Buddah]], [[Antic Records|Antic]] |tilknytte musikkgrupper = [[Bill Haley & His Comets]], [[The Down Homers]], [[The Jodimars]] }} '''William John Clifton Haley''' eller '''Bill Haley''' ({{levde|6. juli|1925|9. november|1981|Haley, Bill}}) var ein av dei første [[USA|amerikanske]] [[rock and roll]]-artistane. Mange har gjeve han æra for å ha gjort denne sjangeren populær på midten av 1950-åra med gruppa si Bill Haley & His Comets og hitten deira «[[Rock Around the Clock]]». == Biografi == Haley vart fødd i [[Highland Park]] i [[Michigan]] og voks opp i [[Bethel Township]] i [[Pennsylvania]]. Før han døydde oppgav nesten alle kjelder fødselsåret hans som 1927, sidan Haley oppgav seg sjølv for å vere to år yngre enn han var fordi det ville hjelpe platesalet hans i 1950-åra. Haley vart blind på venstre auge som born på grunn av slurv under ein operasjon. I følgje biografen John Swenson nytta Haley seinare den spesielle hårstilen han hadde for å trekke bort merksemda frå auga. Denne hårstilen vart særs populær på 50-talet. I 1943 vart Haley med i den første gruppa si, [[Cousin Lee|Cousin Lee Band]], eit [[country]]band der han spelte gitarist og [[jodling|jodla]].<ref>[http://www2.xlibris.com/bookstore/book_excerpt.asp?bookid=14261 Første band]</ref> I 1946 vart Haley med [[western swing]]-bandet [[Down Homers]] som [[Kenny Roberts]] leia. Same året spelte dei inn nokre singlar som var dei første platene som Haley medverka på. Mellom anna song han på songen «She Taught Me to Yodel». Desse vart først gjeve ut i 2006. Etter kvart som Haley fekk meir erfaring starta han fleire eigne grupper, mellom anna the Four Aces of Western Swing og the Range Drifters. Med the Four Aces lagde han nokre country-singlar som gjorde det bra seint i 1940-åra for [[Cowboy Records]] med han turnerte og starta å jobbe som musikksjef på radiokanalen [[WPWA]].<ref>{{Citation |title=Rockabillyhall om Bill Haley |url=http://www.rockabillyhall.com/BillHaley.html |accessdate=2008-09-13 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527231722/http://www.rockabillyhall.com/BillHaley.html |url-status=yes }}</ref><ref>[http://www.oldchesterpa.com/wdrf.htm WDRF]</ref> Mange av innspelingane hans frå denne tida vart derimot ikkje gjeve ut før etter han var død. Etter å ha forlate the Four Aces og etter ein kort periode som soloartist under namna Jack Haley og Johnny Clifton, danna Haley ei ny gruppe kalla '''The Saddlemen''' i anten 1949 eller 1950. Denne gruppa spelte inn for fleire plateselskap, mellom anna ein singel på [[Atlantic Records]]. Haley fekk kontrakt med [[Holiday Records]] i 1951 og starta å endre stilen sin. Han spelte inn «[[Rocket 88]]», som [[Jackie Brenston]] and His Delta Cats (eigentleg [[Ike Turner]]) hadde orginalen av, begge i 1951, og i 1952 spelte han inn «[[Rock the Joint]]» som fleire band tidlegare hadde spelt inn, mellom anna [[Jimmy Preston and His Prestonians]]. Desse innspelingane vart relativt populære i Pennsylvania-[[New England]]-region, og Haley byrja å tru at kombinasjonen av rhythm and blues og country kunne verte ein suksess. === Bill Haley & His Comets === I 1952 endra The Saddlemen namn til '''Bill Haley with Haley's Comets''' (inspirert av ei vanleg feilskriving av [[Halleys komet]]), og i 1953, spelte Haley og bandet inn «[[Crazy Man, Crazy]]» (skrive av Haley og bassisten hans [[Marshall Lytle]], sjølv om Lytle først fekk kredit for dette i 2001). Dette var kanskje den første rock and roll-songen som gjekk inn på dei amerikanske singellistene. Kort tid etter endra bandet namn til '''Bill Haley & His Comets.''' I 1953 vart songen «[[Rock Around the Clock]]» skrive for Haley<ref>(Dawson 2005)</ref> Han fekk ikkje spelt inn songen før 12. april [[1954]]. I starten selde singelen relativt dårleg og var berre innom lista ei veke, men Haley fekk like etter ein stor hit over heile verda med sin versjon av [[Big Joe Turner]] sin «[[Shake, Rattle and Roll]]», som selde over ein million eksemplar og vart den første rock and roll-songen som gjekk inn på salslistene i Europa i desember 1954. Han selde mellom anna til gull i [[Storbritannia]]. Haley og bandet hans var viktige fordi dei lanserte musikksjangeren «rock and roll» for eit større (kvitt) publikum etter at stilen i eit par år hadde vore eit undergrunnsfenomen. Då «Rock Around the Clock» vart nytta under opninga av den populære filmen ''[[Blackboard Jungle]]'' i [[1955]] med [[Glenn Ford]] i ei av rollene, tok salet heilt av og songen låg på toppen av den amerikanske [[Billboard]]lista i åtte veker, og starta med det ein musikalsk revolusjon som opna dører for artistar som [[Elvis Presley]]. «Rock Around the Clock» var den første plata som selde over ein million eksemplar i Storbritannia og [[Tyskland]], og i 1957 vart Haley den første store amerikanske artisten som turnerte i Europa. Haley heldt fram å gje ut store hitsinglar utover 1950-talet, som «[[See You Later, Alligator]]» og han var medverkande i fleire av dei første rock and roll-filmane, som filmen Rock Around the Clock og ''Don't Knock the Rock'', begge i 1956. Han vart derimot raskt overgått i USA av den yngre og meir tiltrekkande Elvis, men var ei stor stjerne i [[Latin-Amerika]], [[Mexico]] og Europa gjennom 1960-talet. === Dei siste åra og ettermæle === Haley innrømma at han var [[alkoholikar]] i eit radiointerjvu i 1974 og kjempa med dette til langt ut på 70-talet. Han og bandet hans heldt derimot fram med å turnere og vart relativt populær på begge sider av Atlanteren. Han spelte for [[Elizabeth II av Storbritannia|Dronning Elizabeth II]] i 1979 og gjorde sine siste konsertar i [[Sør-Afrika]] i mai og juni 1980. Før turneen i Sør-Afrika fekk han diagnosen [[hjernesvulst]]. Etter kvart måtte han trekke seg tilbake på grunn av sjukdommen og til slutt døydde han i heimen sin i [[Harlingen]] i [[Texas]] 9. februar [[1981]]. Haley vart innlemma posthumt i [[Rock and Roll Hall of Fame]] i 1987. Haley sitt originale band, the Comets, frå 1954 og 1955, har framleis turnert rundt om i verda dei siste åra til fulle hus, trass i at fleire av medlemmene er over 80 år. I 2004 gav dei ut ein konsert-[[DVD]] Asteroioden [[79896 Billhaley]] er kalla opp etter Bill Haley. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bill Haley|Bill Haley]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 13. september 2008.'' ** ''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * Jim Dawson, ''Rock Around the Clock: The Record That Started the Rock Revolution!'' (San Francisco: Backbeat Books, 2005) * John W. Haley and John von Hoëlle, ''Sound and Glory'' (Wilmington, DE: Dyne-American, 1990) * John Swenson, ''Bill Haley'' (London: W.H. Allen, 1982) {{fotnoteliste}} {{refslutt}} === Bakgrunnsstoff === * http://www.billhaleycentral.com {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bill Haley| ]] [[Kategori:USA-amerikanske gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske songarar]] [[Kategori:USA-amerikanske låtskrivarar]] [[Kategori:Rock and Roll Hall of Fame]] [[Kategori:Folk frå Michigan]] [[Kategori:Folk frå Pennsylvania]] [[Kategori:USA-amerikanske rockesongarar]] [[Kategori:USA-amerikanske rockabilly-gitaristar]] [[Kategori:Musikarar frå Philadelphia]] [[Kategori:USA-amerikanske bandleiarar]] [[Kategori:Jodlarar]] [[Kategori:USA-amerikanske rockegitaristar]] abfr1m7tkl07ul6upw1qoksqrgh7vkj 0 112494 3664711 3605987 2026-08-05T20:40:12Z HerVal7752 105842 Geoboks 3664711 wikitext text/x-wiki {{geoboks|sund}} '''Maloje More''' ([[russisk]] Малое Море, «Det vesle havet») er eit sund i [[Bajkalsjøen]] i [[Russland]]. Det går mellom øya [[Olkhon]] og vestsida av Bajkalsjøen. Sundet er om lag 8 km lang og 1,7 km breitt med ei djupne på 200 meter.<ref name=ssoi>[http://baikal-icc.ru/Baikal/baikal3.htm Maloje More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050502164042/http://baikal-icc.ru/Baikal/baikal3.htm |date=2005-05-02 }} (russisk)</ref> [[Fil:Olkhon Gate Strait, Lake Baikal, Russia.jpg|mini|venstre|Maloje More sett frå Olkhon.]] Maloje More er rikt på fisk og vatnet her er varma opp til 20–25&nbsp;°C.<ref name=ssoi/> Elva [[Sarma]] renn ut i Maloje More. Sundet er eit resultat av millionar av år med [[tektonikk|tektoniske]] rørsler, som har skapt ei senking mellom land og ei steinblokk som har skapt øya Olkhon. == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Small Sea Strait|Small Sea Strait]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. november 2008.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sund i Russland]] [[Kategori:Irkutsk oblast]] 8zk06dmp9lhc5xevom9w7kx0pytjjds 0 123259 3664630 3664390 2026-08-05T14:25:45Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664630 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = en | filnamn = Epipactis palustris 240607a.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. palustris | vitskapleg namn = Epipactis palustris | klassifisert av = (L.) Crantz | habitat=kalkrik [[myr]] | utbreiing=[[Europa]], nordvest-[[Afrika]], [[Kaukasus]], vest-[[Sibir]]}} '''Myrflangre''' (''Epipactis palustris'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> ==Utsjånad== [[Fil:Epipactis palustris - Soo-neiuvaip Niitvälja.jpg|mini|venstre|Myrflangre]] [[Fil:Epipactis palustris var. ochroleuca - Niitvälja2.jpg|mini|venstre|Nærbilde av blomane (''Epipactis palustris'' var. ''ochroleuca'')]] Denne orkidéen har ein heilt spesiell utsjånad, med store kvite blomstrar og ei grasiøs utforming har blant anna botanikaren [[Axel Blytt]] rekna han for å vera den vakraste [[blome]]en i [[Noreg]]. Han blir ikkje så høg, rundt 40 centimeter, men han er slank og har lange, smale [[blad]]. Blomstrane til myrflangre er kvite, store og sit i [[aks]] på rundt ti blomstrar. Samla gjer dei eit stort inntrykk. Myrflangre har [[jordstengel|jordstenglar]]. ==Utbreiing== Ein finn han i [[Europa]], Nordvest-[[Afrika]], [[Kaukasus]] og Vest-[[Sibir]] Myrflangre er knytt til [[kalk]]rik (alkalisk) [[myr]], samtidig som han er varmekjær. Svært mykje kalkrik myr har blitt dyrka opp, og det har ført til at myrflangre har blitt utrydda mange stader. Arten har nå få veksestader igjen i Noreg. Ein berømt veksestad der han framleis finst er [[Slåttemyra]] i [[Nittedal kommune]] i [[Akershus fylke]]. Arten veks nå rundt [[Oslofjorden]] og i [[Rogaland]].<ref name="adb-kart"/> Sidan [[habitat]]et til arten framleis er truga, er myrflangre totalfreda i Noreg.<ref name="Lovdata"/> Myrflangre er også [[Norsk raudliste for artar|raudlista]] som sterkt truga (EN).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''kärrknipprot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (NT, dansk namn ''sump-hullæbe'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (EN, finsk namn ''suoneidonvaippa'').<ref name="adb-fi"/> Myrflangre (engelsk namn ''marsh helleborine'') veks spreidde stader i England, Wales, Skottland og Irland. I den britiske raudlista er arten frå 2025 oppgradert frå livskraftig til sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han nær truga (NT) i England,<ref name="EN Red List"/> men livskraftig (LC) i Skottland og Wales.<ref name="SC Red List"/><ref name="CY Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''soo-neiuvaip'') er myrflangre vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> Det er òg registrert ein varietet ''E.&nbsp;palustris'' var. ''ochroleuca'' sør i landet.<ref name="eElurikkus-var"/> I Latvia (latvisk namn ''purva dzeguzene'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet på opne og halvopne fuktige stader. På den latviske raudlista er han klassifisert med usikker status (kategori 4 – ''nepietiekami pētītas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''pelkinis skiautalūpis'') veks arten over heile landet og er ein av dei mest vanlege orkidéartane i landet.<ref name="Gudžinskas"/> Han er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''moeraswespenorchis'', fransk namn ''épipactis des marais'') spreidde stader i Nederland, særleg nær kysten, men er i tilbakegang. I [[Flandern]] i Belgia finst han òg mest nær kysten, medan han i [[Vallonia]] mest er å finne i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Sumpf-Ständelwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''kruszczyk błotny'') som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom myrflangre og [[raudflangre]] (''Epipactis atrorubens'' × ''palustris'' eller ''Epipactis'' ×''pupplingensis'')<ref name="powo1"/> er registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633312-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''pupplingensis'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99512 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar myrflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4071 |tittel = Raudlista: Myrflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132888%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Myrflangre, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 4. mars 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219799/information |tittel = Artfakta: Kärrknipprot ''Epipactis palustris'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223607/information |tittel = Artfakta: Purpurknipprot × kärrknipprot ''Epipactis atrorubens'' × ''palustris'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2884/sump-hullaebe |tittel = Naturbasen: Sump-Hullæbe ''Epipactis palustris'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40031 |tittel = LAJI: ''Epipactis palustris'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4580 |tittel = eElurikkus: ''Epipactis palustris'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-var">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/672110 |tittel = eElurikkus: ''Epipactis palustris'' var. ''ochroleuca'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/epipactis-palustris-l-crantz/ |tittel = Latvijas daba: purva dzeguzene |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=68-69 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0461# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis palustris'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2492/maps/?start_date=2014-01-21&interval=315360000&end_date=2024-01-19&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Moeraswespenorchis – ''Epipactis palustris'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-blotny/ |tittel = Kruszczyk błotny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Viltveksande plantar i Noreg]] [[Kategori:Flangreslekta]] g0mx23e6jyd8yr3xw81bon2c3ri3rrk 0 131541 3664696 3335868 2026-08-05T16:29:24Z Ranveig 39 3664696 wikitext text/x-wiki [[Fil:Pandion haliaetus -San Francisco Bay, California, USA-eating fish-8 (1).jpg|mini|Ei [[fiskeørn]] i [[California]] et av ein fisk. Med hjelp av det kraftige, bøygde [[nebbet]] riv ho opp [[kjøt]]et, og ho held byttet med dei kraftige klørne{{foto|Simon Carrasco}}]] '''Rovfuglar''' er [[fuglar]] som i regelen jaktar føde i flukt eller med åtak frå lufta, med hjelp av spesialiserte sansar, særskilt [[syn]]ssansen. Dette er fuglar som jaktar [[virveldyr]], inkludert andre fuglar. Klørne og nebba har tendens til å vere relativt store, kraftige og tilpassa for oppriving av [[kjøt]]. I dei fleste tilfella er hoene monaleg større enn hannane. På grunn av levesettet, ofte på toppen av næringskjeda, står dei overfor ulike trugsmål. Mange fugleartar kan sjåast på som delvis eller utelukkande predatoriske, men som omgrep i [[ornitologi]] gjeld ''rovfugl'' berre ei avgrensa mengd fuglefamiliar som lista nedanfor. == Definisjon == [[Fil:RaptorialSilhouettes no.svg|mini|høgre|Nokre typiske silhuettar av rovfuglar:<br /> * [[Lammegribb]], ''Gypaetus barbatus''<br /> * ''[[Gyps]]''-gribbar, t.d. [[skjelgribb]]<br /> * [[Gjøglarørn]], ''Terathopius ecaudatus''<br /> * ''[[Fugleslekta Aquila|Aquila]]''-ørner, t.d. [[kongeørn]]<br /> * ''[[Buteo]]''-våkar, t.d. [[fjellvåk]]<br /> * [[Kjerrhaukar]], t.d. [[sivhauk]]<br /> * ''[[Milvus]]''-glentar, t.d. [[glente]]<br /> * [[Svaleglente]], ''Elanoides forficatus''<br /> * [[Falkar]], t.d. [[tårnfalk]]<br /> * ''[[Accipiter]]''-haukar, t.d. [[hønsehauk]] ]] I vidaste tyding kan rovfuglar omfatte fuglar som jaktar og lever av dyr, òg dei som et svært små [[insekt]].<ref name=Burton>{{cite book|title=Birds of Prey|page=8|first=Philip|last=Burton|others=illustrated by Boyer, Trevor; Ellis, Malcolm; Thelwell, David|publisher=Gallery Books|year=1989|isbn=0831763817}}</ref> Innanfor ornitologien, og definisjonen brukt her, har omgrepet ei smalare tyding: fuglar som har [[Fuglesyn|svært god synssans]] for å lokalisere byttedyr, sterke føter for å halde byttet og eit sterkt, bøygd nebb for å rive kjøtet.<ref name=Perrins>{{cite book|title=The Encyclopaedia of Birds|page=102|publisher=Guild Publishing|editor1-first=Christopher, M| editor1-last=Perrins| editor2-first=Alex, L. A.| editor2-last=Middleton|year=1984}}</ref> Dei fleste rovfuglane har òg sterke, kurva klør for å fange eller drepe byttedyr.<ref name=Perrins/> Rovfuglar tar i regelen virveldyr som vanlegvis er ganske store i høve til storleiken på rovfuglen.<ref name=Burton/> Dei fleste et òg [[åtsel]], særleg har gribbar og kondorar kadaver som viktigaste matkjelde.<ref name=Perrins/> På dette viset utelukkar den smalare definisjonen [[storkar]] og [[måsar]] som kan ete ganske store fiskar, blant anna fordi desse fuglane fangar og drep byttet heilt med nebbet.<ref name=Burton/> Tilsvarande ekskluderer dette [[Jofamilien|joar]] som tar fuglar, [[pingvinar]] som et fisk, og virveldyretande [[kokaburraer]]. I skriftleg faglege framstillingar, inkludert på norsk, er [[ugle]]ne ikkje alltid rekna som del av omgrepet rovfuglar. I 2019 publiserte ei gruppe forskarar ein artikkel med framlegg om å inkludere ugler (Strigiformes) og seriemaer (Cariamiformes). Artikkelen diskuterer verde av presis og overeins terminologi, og konkluderer med ein definisjon som legg vekt på evolusjonær historie, [[fylogeni]], meir enn [[morfologi]] og [[økologi]] for å definere omgrepet.<ref name="mcclure"/> Den nye definisjonen er referert i [[Store norske leksikon]].<ref name="snl"/> == Skildring == Dagaktive og nattaktive rovfuglar har sterke bein og føter med rovklør og ei kraftig bakklo. Nesten alle er kjøtetande, dei jaktar med synet i dagslys eller i tussmørker. Dei kan ha særs lang levetid, og dei fleste har låg reproduksjonsrate. Rovfuglungar veks særs fort fram til dei er flygedyktige, deretter får dei mat ved reiret i tre–åtte veker etter første flygeturen. Det tar frå eitt til tre år før dei er forplantingsdyktige. Kjønna har tydeleg ulik storleik, hos somme artar kan hoer ha over dobbelt vekt av hannen si vekt. Meir typisk er hannen ein tredel under storleiken til hoer. [[Kjønnsdimorfisme]]n er vanlegvis mest ekstrem hos spesialiserte fugleetarar, som haukane i slekta ''[[Accipiter]]'', men han vere heilt fråverande hos [[gribbar]]. I hovudregelen er rovfuglar [[Monogami|monogame]], dei kan finne ny partnar om den gamle døyr. == Rovfuglane == Etter definisjonen over blir følgjande familiar av fuglar rekna med i omgrepet rovfuglar på norsk: Ordenen [[haukefuglar]] * [[kondorfamilien]], ''Cathartidae'', sju artar kondorar i [[Amerika]], inkludert [[andeskondor]] * [[fiskeørnfamilien]], to artar, [[fiskeørner]], på alle [[kontinent]]a på [[jorda]] unntatt [[Antarktis]] * [[haukefamilien]], ''Accipitridae'' med 255 artar av [[haukar]], [[glentar]], [[gribbar]], [[våkar]], [[ørner]], [[kjerrhaukar]] og [[vepsevåkar]] * [[sekretærfuglfamilien]], ''Sagittariidae'', ein art, [[sekretærfugl]], i [[Afrika]] Ordenen [[ugler]] * [[tårnuglefamilien]], Tytonidae er ei gruppe på 20 artar, vidt spreidd, men finst ikkje i store delar av Asia * [[uglefamilien]], Strigidae er over 210 små til mellomstore predatorar med kosmopolitisk utbreiing Ordenen [[seriemaer]] * [[seriemafamilien]], Cariamidae: To store artar som lever i sentrale og austlege [[Sør-Amerika]], dei einaste gjenlevande etterkommarar av dei utdøydde «terrorfuglane» (Phorusrhacidae) som kunne bli opptil tre meter høge Ordenen [[falkefuglar]] * [[falkefamilien]], Falconidae, med totalt 63 artar == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger delvis på «[[:en:Bird of prey|Bird of prey]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. januar 2011 </div> ;Referansar {{reflist|refs= <ref name="mcclure">Christopher J. W. McClure, Sarah E. Schulwitz, David L. Anderson, Bryce W. Robinson, Elizabeth K. Mojica, Jean-Francois Therrien, M. David Oleyar, og Jeff Johnson "''Commentary: Defining Raptors and Birds of Prey,''" Journal of Raptor Research 53(4), 419-430, (11. november 2019). https://doi.org/10.3356/0892-1016-53.4.419</ref> <ref name="snl">{{snl|rovfugler|rovfugler|ref=ja}}</ref> }} {{fuglar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Rovfuglar| ]] [[Kategori:Fuglar]] d7kmeuvp7wrq8zgxjzsa37eh8f767q8 0 133233 3664673 3357996 2026-08-05T15:51:10Z Ranveig 39 Flikk 3664673 wikitext text/x-wiki {{om||tida på dagen|morgon}} '''Morgen''', '''morgan''' eller '''mari-morgen''' er eit [[Bretagne|bretonsk]] eller [[Wales|walisisk]] [[vette]] i kvendeskapnad, oftast knytt til [[hav]]et (''mor'' tyder 'hav'). Segner om desse finst og i Bretagne. Dei svarar til våre [[havfrue]]r, og er kjende for å drukne sjømenn og andre som kjem bort på sjøen, eller å bortføra dei ned i havet og gifta seg med dei.<ref>Sébillot, Paul (1904). ''[https://archive.org/details/gri_33125009698537 Le Folk-lore de France]'', s. 34-36</ref> Dei fekk og skulda for [[flaum]]ar som øydela avlingar eller landsbyar,<ref>Franklin, Anna (2002) ''The Illustrated Encyclopaedia Of Fairies'' Vega, London, s. 182.</ref> og stormar på havet. I segna om byen [[Ys]] er det kongedottera [[Dahud]] som fløymer byen, og ho vert omskapt til ein morgen etter dette.<ref>[https://books.google.com/books?id=g7BJAAAAYAAJ ''The Celtic Review,'' Volume 3]. Willaim Hodge & Company (1907). s. 344.</ref> Morgen er æveleg ung, og er ofte sett på havsbarden der ho sit på stranda og kammar håret sitt. Den eldste kjelda til nemninga er i ''[[Vita Merlini]]'' av [[Geoffrey of Monmouth]], der herskaren av [[Avalon]] er omtalt som «Morgen».<ref>Rhys, John (1891) ''Studies in the Arthurian Legend'' Clarendon Press, Oxford, s. 348.</ref> I segnene om [[kong Arthur]] er Morgen eit av namna på The Lady of the Lake (havfrua). I desse segnene meiner mange ein og finn opphavet til forteljinga om [[Morgana le fay]]/[[Morgaine]].<ref>Sykes, Egerton and Kendall, Alan (2002 ed.) ''Who's Who in Non-Classical Mythology'' Routledge, New York, s. 132.</ref> ==Kjelder== {{reflist}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bretonsk folketru]] [[Kategori:Walisisk folketru]] [[Kategori:Keltiske segner]] [[Kategori:Overnaturlege vesen]] htxdvjm0ioxassll79ljt6pxm241n4l 0 134511 3664674 3305895 2026-08-05T15:51:52Z Ranveig 39 Typ. 3664674 wikitext text/x-wiki Ein '''nominalklasse''' er ei gruppe med [[substantiv]] som krev at særskilde ord (til dømes [[adjektiv]]) som står i ein særskilt [[syntaks|syntaktisk]] relasjon (til dømes som [[predikativ]] eller [[attributt]]) til denne gruppa med substantiv har ei anna form enn når dei står i dei same syntaktiske relasjonane til ei anna gruppe med substantiv. Slike «grupper med substantiv» blir også kalla [[genus]] eller «grammatisk kjønn», men både ''nominalklasse'' og ''genus'' blir nytta på minst tre vis, som forklart nedanfor. == Tilhøvet mellom nominalklasse og genus == Her er tre alternative definisjonar av ''nominalklasse'' og ''genus''. ===1. Nominalklasse = genus=== På [[norrønt]] reknar vi med tre ''genus'', av di mellom anna adjektiva har tre ulike eintalsformer – som ''stórr, stór, stórt'' i dømet under – avhengig av kva gruppe substantiv dei står til, om vi held [[kasus]] konstant: * ''stórr bátr'' 'stor båt' * ''stór bók'' 'stor bok' * ''stórt hús'' 'stort hus' Desse tre genusa, som oftast blir kalla [[maskulinum]]/||hankjønn]] (''stórr''), [[femininum]]/hokjønn (''stór'') og [[nøytrum]]/[[inkjekjønn]] (''stórt''), kan òg kallast nominalklassar. Adjektivet har ulike [[suffiks]] i ulike genus/nominalklassar. === 2. Nominalklasse i somme språk, genus i andre === Det er ikkje uvanleg å seie at språk som [[norrønt]] har eit sett med tre ''genus'', medan til dømes [[swahili]] har eit sett med ''nominalklassar''. Då blir termen ''genus'' nytta når talet på «grupper med substantiv» er lite, oftast to eller tre, medan ''nominalklasse'' blir nytta når talet på «grupper med substantiv» er relativt stort, som i desse [[nominalfrase|nominlfrasane]] frå [[swahili]], der det fyrste ordet ([[kjerne]]n) er eit substantiv, det andre eit [[adjektiv]]et med [[stamme|stamma]] ''-kubwa'' 'stor' og det tredje eit [[determinativ]] som tyder 'denne/dette': * ''mtu mkubwa huyu'' 'dette store mennesket' * ''mti mkubwa huu'' 'dette store treet' * ''ua kubwa hili'' 'denne store blomen' * ''mahindi makubwa haya'' 'denne store maisen' * ''kisu kikubwa hiki'' 'denne store kniven' * ''tembo kubwa hii'' 'denne store elefanten' * ''ukuta ukubwa huu'' 'denne store veggen' Adjekivet har ulike [[prefiks]] i ulike genus/nominalklassar. Ein finn ofte termen ''genus'' nytta i system som [[semantikk|semantisk]] til ein viss grad er [[sexus]]-baserte. ===3. Eintalsnominalklasse + fleirtalsnominalklasse = genus=== Ein tredje og relativt vanleg måte å bruke termen ''nominalklasse'' på, er å rekne både eintals- og fleirtals-nominalklassar, slik at [[norrønt]] då får ''seks'' nominalklassar: * Nominalklassar i eintal: ** a ''stórr bátr'' 'stor båt' ** b ''stór bók'' 'stor bok' ** c ''stórt hús'' 'stort hus' * Nominalklassar i fleirtal: ** d ''stórir bátar'' 'store båtar' ** e ''stórar bǿkr'' 'store bøker' ** f ''stór hús'' 'store hus' Då kan eit [[genus]] definerast som ein kombinasjon av ein eintals-nominalklasse og ein fleirtals-nominalklasse som finst ved eit einskilt [[substantiv]]-[[leksem]]. BÁTR 'båt' har genuset a/d, BÓK 'bok' har genuset b/e og HÚS 'hus' genuset c/f. Denne måten å nytte termen ''nominalklasse'' på har fordelar i språk der eintals- og fleirtals-nominalklassar er kombinerte med kvarandre friare enn i norrønt. Jamfør til dømes [[fulfulde]], som har om lag tjue eintals-nominalklassar og fem fleirtals-nominalklassar (med noko variasjon mellom dialektane), og der fleire av eintals-nominalklassane kan kombinerast med fleire fleirtals-nominalklassar, som i desse døma frå [[Maasina]]-dialekten: * Substantivet GAYNAAKO 'gjætar' ** eintal: a ''gaynaako mawɗo oo'' 'den store gjætaren' ** fleirtal: b ''waynaaɓe mawɓe ɓee'' 'dei store gjætarane' * Substantivet ANNOORA 'lys' ** eintal: a ''annoora mawɗo oo'' 'det store lyset' ** fleirtal: c ''annooraaji mawɗi ɗii'' 'dei store lysa' * Substantivet MBEEWA 'geit' ** eintal: d ''mbeewa maŋŋga ngaa'' 'den store geita' ** fleirtal: c ''be'i mawɗi ɗii'' 'dei store geitene' * Substantivet BOLOŊŊGA 'inngangshytte' ** eintal: d ''boloŋŋga maŋŋga ngaa'' 'den store inngangshytta' ** fleirtal: e ''bolooɗe mawɗe ɗee'', ‘dei store inngangshyttene’ Her er to eintals-nominalklassar (a, d) og tre fleirtals-nominalklassar (b, c, e) illustrerte, og dei er kombinerte til fire genus: a/b, a/c, d/c og d/e. [[Kategori:Lingvistisk morfologi]] hixpiimcmzqhpcu90rzw85vzo0s6gju 0 152985 3664697 3336010 2026-08-05T16:31:06Z Ranveig 39 Geoboks 3664697 wikitext text/x-wiki {{geoboks|øy|land=Wales}} '''Skokholm''' ([[walisisk]] ''Ynys Sgoc-holm'') er ei øy 4 km utanfor kysten av det sørvestlege [[Pembrokeshire]] i [[Wales]]. Ho ligg sør for naboøya [[Skomer]]. Øya har status som ''[[Site of Special Scientific Interest]]'' (stad av særskild vitskapleg interesse) og er ein del av [[Pembrokeshire Coast National Park]]. Øya har eit areal på ein kvadratkilometer og er kjend for klippene av gammal [[raud sandstein]], der mykje sjøfugl held til. Skokholm har den tredje største kolonien av [[havlire]] som finst, samt ein stor del av den europeiske bestanden av [[havsvale]]. I tillegg er det 4500 [[lundefugl]], 2000 [[teist]] og [[alke]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7765183.stm (BBC Nature News), «Nature reserve 'boost' for island»], 6 desember 2008.</ref> Det går båt til Skokholm frå [[Martin's Haven]] på fastlandet, men ein kan berre vitje øya etter avtale med [[Wildlife Trust of South and West Wales]]. Øya vart gjort kjend av [[Ronald Lockley]], ein pioner innan [[ornitologi]], særleg for arbeidet hans med lundefugl og havlire. Han oppretta det første fuglereservatet i Storbritannia på øya i 1933. I tillegg til fuglane som hekkar her, er det mogeleg å sjå mange trekkfuglar til visse tider av året. ==Historie== [[Fil:Skokholm, view from main pembrokeshire coas, Wales, UK.JPG|mini|venstre|Skokholm sett frå Pembrokeshire sørvest i Wales]] Namnet Skokholm kjem frå [[norrønt]] og tyder «skogsholmen», og har liknande tyding som [[Stockholm]]. Vikingane som vitja [[Bristol Channel]] gav namn til denne øya og andre øyar, og desse namna vert framleis nytta i dag. Øya vart kjøpt for £300 i 1646 av William Philipps, ein [[advokat]], og ho var i familien hans dei neste 360 åra. Øya har i 2013 to vaktarar på stasjonen.<ref name="bbc">''[https://www.bbc.com/news/uk-wales-south-west-wales-20802958 Skokholm Island: Couple to be wildlife colony's only human residents]'' BBC, 2. januar 2013</ref> ==Bakgrunnsstoff== *[https://www.welshwildlife.org/?s=skokholm Skokholm på Wildlife Trust of South and West Wales si nettside] *[http://www.geograph.org.uk/search.php?i=2785981 www.geograph.co.uk: Bilete av Skokholm] ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Skokholm|Skokholm]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. mars 2010.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Øyar i Pembrokeshire]] [[Kategori:Site of Special Scientific Interest i Wales]] [[Kategori:Stadnamn av norrønt opphav i Wales]] 92v0jrb2z5w2yzi82ku998j3cd9mksb 0 166397 3664688 3664417 2026-08-05T16:20:03Z Ranveig 39 Fmt. 3664688 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballklubb |namn = Borussia Mönchengladbach |bilete = Borussia Mönchengladbach logo.svg |fullt namn = Borussia VfL 1900 <br>Mönchengladbach e.V. |kallenamn = Die Fohlen (Folane)<br>Die Borussen (Prøysarane) |kort namn = |grunnlagd = 1. august 1900 |heimebane = [[Borussia-Park]] |kapasitet = 54,022 |trenar = Adi Hütter |leiartittel = President |styreleiar = Rolf Königs |liga = [[Fußball-Bundesliga]] |sesong = 2021/22 |plassering = 10. plass i Bundesliga |anna = |nettstad = www.borussia.de |mønster_va1 = _monchengladbach2122h |mønster_k1 = _monchengladbach2122h |mønster_ha1 = _monchengladbach2122h |mønster_sh1 = _monchengladbach2122h |mønster_so1 = _monchengladbach2122h |venstrearm1 = FFFFFF |kropp1 = FFFFFF |høgrearm1 = FFFFFF |shorts1 = 0A6D53 |sokkar1 = FFFFFF |mønster_va2 = _monchengladbach2122a |mønster_k2 = _monchengladbach2122a |mønster_ha2 = _monchengladbach2122a |mønster_sh2 = _monchengladbach2122a |mønster_so2 = _monchengladbach2122A |venstrearm2 = 000000 |kropp2 = 000000 |høgrearm2 = 000000 |shorts2 = 000000 |sokkar2 = 000000 }} '''Borussia Mönchengladbach''' er ein tysk fotballklubb frå byen [[Mönchengladbach]] i delstaten [[Nordrhein-Westfalen]]. Klubben vart stifta [[1. august]] [[1900]] av unge menn frå bydelen Eicken. Borussia tyder eigentleg Preussen. Fotballklubben hadde si stordomstid frå sesongen 1969/70 til 1980. I desse åra var klubben ein av dei aller beste i Europa og vann UEFA-cuppen to gonger og nådde i 1977 finalen i Europacupen for serievinnarar, finalekampen enda med tap mot engelske Liverpool. Spelarar som [[Berti Vogts]], [[Günter Netzer]], [[Herbert Wimmer]], [[Jupp Heynckes]], [[Rainer Bonhof]] og danske [[Allan Simonsen]] var sentrale i denne perioden. === Merittar === * [[Europacupen i fotball|Europacupen]], tapande finalist 1977 (1-3 mot [[Liverpool FC]]) * Vinnar av [[UEFA-cupen]] 1975 og 1979 * UEFA-cupen, tapande finalist 1973 og 1980 * Vinnar av [[Bundesliga]]: 1970, 1971, 1975, 1976, 1977 * Vinnar av [[DFB-cup]]: 1960, 1973, 1995 === Norske spelarar i Borussia Mönchengladbach === *[[Kai-Erik Herlovsen]], [[Gøran Sørloth]], [[Erik Thorstvedt]], [[Kjetil Rekdal]], Morten Pedersen, [[Hassan El Fakiri]], [[Håvard Nordtveit]] og [[Joshua King]]. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 16. september 2015.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballag]] [[Kategori:Mönchengladbach]] [[Kategori:Fotballag skipa i 1900]] [[Kategori:Skipingar i 1900]] gqh3e9t30g8dohgakqxmqmmu1ujh7f1 0 170306 3664763 3410709 2026-08-06T11:28:29Z Johshh 122989 3664763 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''''Budstikken''''' var ei norsk [[avis]] som kom ut i [[Christiania]] frå [[:kategori:skipingar i 1808|14. april 1808]] til [[:Kategori:Nedleggingar i 1814|1814]]. Avisa vart skipa av [[Regjeringskommisjonen]], men vart i 1810 overtatt av [[Det Kgl. Selskap for Norges Vel|Selskabet for Norges Vel]]. [[Enevold de Falsen]], som var medlem av kommisjonen, var [[redaktør]] for avisa fram til sin død i november 1808, då [[Ludvig Stoud Platou]], overlærar ved [[Oslo katedralskole|Katedralskulen]] i Christiania, overtok ansvaret. Eit vanleg nummer av ''Budstikken'' var fire sider langt, men fleire utgåver var òg på åtte. Stoffet var svært regimelojalt, og det var tidvis prenta direkte formaningar overfor innbyggjarane og tekstar som skulle byggja opp om folk si haldning til styresmakta. Elles vart det prenta mykje stoff om den pågåande [[Napoleonskrigane|krigen]], gjerne i form av reine offisielle rapportar, og informasjon om private donasjonar til soldatar.<ref>[http://www.duo.uio.no/publ/IAKH/2010/102478/Masteroppgaven_til_Sindre_Fjeld.pdf Sindre Fjeld, ''Budstikken – En propagandaavis? En innholdsanalyse av regjeringskommisjonens offentlige ytringer i Budstikken 1808'', masteroppgåve ved Universitetet i Oslo, våren 2010, 24-55.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> I perioden under Regjeringskommisjonen fungerte avisa såleis som eit reint [[propaganda]]instrument for statsmakta.<ref>[http://www.duo.uio.no/publ/IAKH/2010/102478/Masteroppgaven_til_Sindre_Fjeld.pdf Sindre Fjeld, ''Budstikken – En propagandaavis?'', 108-111.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Òg under Selskabet for Norges Vel heldt den regimelojale lina fram.<ref>{{Citation |title=Øystein Idsø Viken, ''Makt mellom linene: makt og allmente i Noreg 1807–1814'', masteroppgåve ved Universitetet i Oslo, våren 2010, 89. |url=http://www.duo.uio.no/publ/IAKH/2010/102600/HIS4090x-xxysteinxIdsxxViken.pdf |accessdate=2010-11-30 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220930/http://www.duo.uio.no/publ/IAKH/2010/102600/HIS4090x-xxysteinxIdsxxViken.pdf |url-status=yes }}</ref> ==Referansar== <references/> [[Kategori:Norske aviser etter namn]] [[Kategori:Tidlegare norske aviser]] 6ngv3whqurs4sjmm7o0o4uivfnrefwh 0 178753 3664680 3360915 2026-08-05T16:10:51Z Ranveig 39 Flikk 3664680 wikitext text/x-wiki {{infoboks song | tittel = Black Mountain Side | artist = [[Led Zeppelin]] | album = [[Led Zeppelin av Led Zeppelin|Led Zeppelin]] | utgjeve = 12. januar 1969 | innspeling = Oktober 1968 | sjanger = [[Folkrock]] | lengd = 2:12 | låtskrivar = [[Jimmy Page]] | selskap = [[Atlantic Records|Atlantic]] | produsent = [[Jimmy Page]] }} «'''Black Mountain Side'''» er ein instrumental av det engelske rockebandet [[Led Zeppelin]] som vart gjeven ut på debutalbumet ''[[Led Zeppelin av Led Zeppelin|Led Zeppelin]]'' i 1969. Han vart innspelt i [[Olympic Studios]] i [[London]] i oktober 1968. ==Songstruktur== «Black Mountain Side"» var inspirert av den tradisjonelle irske folkesongen «[[Down by Blackwaterside]]». Gitararrangementet ligg tett opp til versjonen til [[Bert Jansch]] av denne songen, som vart spelt inn i 1966 for albumet hans ''[[Jack Orion]]''.<ref>{{Cite book| last =Kennedy | first =Doug | title =The Songs and Gitar Solos of Bert Jansch | publisher =New Punchbowl Music | year =1983 | page =21}}</ref> Dette arrangementet lærte han til [[Al Stewart]], som igjen lærte det vidare til Jimmy Page då han var studiomusikar for debutalbumet til Stewart.<ref>{{Cite book| last =Harper | first =Colin | title =Dazzling Stranger: Bert Jansch and the British Folk and Blues Revival (2006 edition) | publisher =Bloomsbury | year =2006 | isbn =0-7475-8725-6|pages=99–100}}</ref> Då songen vart spela på konsertane til Led Zeppelin, var han vanlegvis ein del av instrumentalen til Jimmy Page, «White Summer», og samla varte dei om lag 11 minuttar. Songen vart spela fram til den femte amerikanske turneen deira i 1970. Fleire år seinare vart han henta fram att i 1977, 1979 og 1980.<ref name=Complete>Dave Lewis (1994), ''The Complete Guide to the Music of Led Zeppelin'', Omnibus Press, ISBN 0-7119-3528-9.</ref> «Black Mountain Side» vart òg nytta som introduksjon til «[[Kashmir av Led Zeppelin|Kashmir]]» på den siste turneen. Det finst ein konsertversjon av songen på ''[[Led Zeppelin (DVD)|Led Zeppelin DVD]]'', frå [[Royal Albert Hall]] i 1970. «White Summer»/«Black Mountain Side» vart gjeven ut på albumet ''[[Coda av Led Zeppelin|Coda]]'' frå 1982. Page spela seinare songen då han var med i bandet [[The Firm]], ei gruppa han starta i lag med [[Paul Rodgers]]. ==Medverkande== *[[Jimmy Page]] - [[gitar]] *[[Viram Jasani]] - [[tabla]] ==Kjelder== {{reflist}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Black Mountain Side|Black Mountain Side]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. mars 2011.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' **''Led Zeppelin: Dazed and Confused: The Stories Behind Every Song'', by Chris Welch, ISBN 1-56025-818-7 **''The Complete Guide to the Music of Led Zeppelin'', by Dave Lewis, ISBN 0-7119-3528-9 </div> {{Led Zeppelin}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Led Zeppelin-songar]] [[Kategori:Songar frå 1969]] [[Kategori:Jimmy Page-songar]] jrmd3wlbvnjphavjhda5zanqgery48t 0 217200 3664653 3664071 2026-08-05T14:26:56Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664653 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Dactylorhiza sphagnicola 001.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Kongsmarihand|D. majalis]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza majalis ''ssp.'' sphagnicola | klassifisert av = (Höppner) H.Æ.Pedersen & Hedrén | habitat=[[myr]] | utbreiing=nord og vest i [[Europa]]}} '''Smalmarihand''' (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''sphagnicola'') er ein [[Plantar|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Smalmarihand blir rekna til [[kongsmarihand]]-gruppa ''D. majalis'', og har status som underart.<ref name="adb"/> Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantane [[engmarihand]] (''D. incarnata'') og [[skogmarihand]] (''D. maculata'' ssp. ''fuchsii''), kopla med dobling av kromosomtalet.<ref name="Hedrén et.al."/> Tidlegare var det vanleg å operere med tre artar i Noreg, smalmarihand (som då blei kalla ''D.&nbsp;traunsteineri''), sumpmarihand (''D.&nbsp;sphagnicola'') og [[lappmarihand]] (''D.&nbsp;lapponica''). Ein har no gitt smalmarihand underartsepitetet (ssp. ''sphagnicola'') og går ut frå at ''D.&nbsp;traunsteineri'' er ein reint mellomeuropeisk type som ikkje veks i Noreg og som blir rekna inn under lappmarihand (ssp. ''lapponica'').<ref name="Hedrén"/> Ein annan underart av kongsmarihand i Noreg er [[purpurmarihand]] (ssp.&nbsp;''purpurella''). I [[Sør-Sverige]] og [[Danmark]] veks [[nominatunderart]]en ([[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|ssp.&nbsp;''majalis'')]] og fleire. ==Skildring== Planten er kring 20–40 cm.<ref name="SNL"/> Han har tynn, hol stengel og lange, smale blad, som regel med flekkete overside. Blomane er [[purpur]]raude med mørke teikningar, og sit i fåblomstra aks. Dei er nokså store og har ei leppe med tre flikar, der midtfliken er litt lenger enn sideflikane.<ref name=SNL/> ==Utbreiing== Smalmarihand veks i [[kalk]]rike [[våtmark]]sområde. I Noreg er han i hovudsak påvist på Austlandet og Sørlandet.<ref name="adb-kart"/> Han er rekna som [[sårbar art|sårbar]] på grunn av ein fortsetjande tilbakegang og fordi leveområda hans har vore og framleis er utsette for inngrep. I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er underarten vurdert som sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Underarten finst òg i Sverige (LC, svensk namn ''mossnycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (''sjælden'', dansk namn ''mos-gøgeurt'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (DD, datamangel, finsk namn ''luhtakämmekkä''), der han er rekna som eigen art ''Dactylorhiza sphagnicola''.<ref name="adb-fi"/> I Benelux er smalmarihand rekna som ein eigen art (nederlandsk namn ''veenorchis'', fransk namn ''orchis des sphaignes''). Han er svært sjeldan sør i Nederland og aust i [[Flandern]] i Belgia. I [[Vallonia]] veks han spreidd i Ardennane.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og er i 2026 nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er smalmarihand (tysk namn ''Torf-Fingerwurz'') rekna som ein art og har status som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Hybridar mellom smalmarihand og [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''sphagnicola'') er registrert på det sørlege Austlandet i Noreg<ref name="lid8"/> og i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid1"/> Hybridar med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''majalis'' ssp. ''sphagnicola'') er funne spreidde stader på Austlandet i Noreg.<ref name="lid8"/> På Austlandet og sørvest til [[Vest-Agder]] er det funne hybridar med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''sphagnicola'' eller ''Dactylorhiza'' ×''senayi'' nothossp. ''wiefelspuetziana'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''wiefelspuetziana''),<ref name="powo1"/><ref name="lid8"/> som òg er funne spreidd i Sverige<ref name="adb-se-hybrid3"/> og i Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> med eit einskild funn i Nederland.<ref name="Benelux1"/> Hybridar med [[stormarihand]] er registrert i Nederland (der kalla ''Dactylorhiza praetermissa'' × ''sphagnicola'').<ref name="Benelux2"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="SNL">{{Cite journal |last=Grindeland |first=John Magne |date=2019-05-22 |title=smalmarihånd |url=http://snl.no/smalmarih%C3%A5nd |journal=Store norske leksikon |language=no }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77159476-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''senayi'' nothosubsp. ''wiefelspuetziana'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/143615 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar smalmarihand |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32717 |tittel = Raudlista: Smalmarihand |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B145655%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Smalmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-22 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219793/information |tittel = Artfakta: Mossnycklar ''Dactylorhiza majalis'' subsp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6010518/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × mossnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223600/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × mossnycklar''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5831/mos-goegeurt |tittel = Naturbasen: Mos-Gøgeurt ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40067 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza sphagnicola'' |besøksdato = 2023-09-03 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Hedrén">{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén og Steinar Skrede | utgjevingsår= 2018 | tittel = Hva er ''Dactylorhiza traunsteineri''? | publikasjon = Blyttia | bind = 76 | nummer = 2 | side = 105–116 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201802_HELE_SCREEN.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="Hedrén et.al.">Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i: <br/>{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén et al. | utgjevingsår= 2012 | tittel = Systematisk position av några norska ''Dactylorhiza''-former | publikasjon = Blyttia | bind = 70 | nummer = 3 | side = 139–155 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201203_skjermkvalitet_hele.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 193–195 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5486# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza sphagnicola'' |besøksdato = 2024-01-18 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6998 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''wiefelspuetziana'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6993 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza praetermissa'' × ''sphagnicola '' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/188881/maps/?start_date=2014-01-20&interval=315360000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Veenorchis – ''Dactylorhiza sphagnicola'' |vitja = 2024-01-18 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Viltveksande plantar i Noreg]] [[Kategori:Marihandslekta]] 76slho2qtg4hjfq5xvw3zeei9yl66a9 0 221809 3664623 3664388 2026-08-05T14:25:05Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664623 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = en | filnamn = Malaxis_monophyllos_140706.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Malaxis]] | art = M. monophyllos | vitskapleg namn = Malaxis monophyllos | klassifisert av = (L.) Sw. | habitat=alkalisk [[myr]] | utbreiing=[[Eurasia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Knottblom''' (''Malaxis monophyllos'') er ein [[plante]] i&nbsp;[[knottblomslekta]] ''Malaxis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Knottblom hadde tidlegare det vitskaplege namnet ''Microstylis monophyllos'' i Artsdatabanken, men slektsnamnet er nyleg endra.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Knottblom er ein liten gulgrøn plante som blir om lag 10 til 25 centimeter høg. Planten har små gulgrøne blomar i ein lang, smal klase. == Utbreiing == Knottblom er den einaste arten frå den store [[Biologisk slekt|planteslekta]] ''Malaxis'' som veks i Norden. I Noreg veks han på kalkrike myrar på det sørlege Austlandet, men er utrydda på mange av veksestadene på grunn av grøfting.<ref name="adb-kart"/> Planten er freda i Noreg,<ref name="Lovdata"/> og står på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sterkt truga (EN).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status VU, svensk namn ''knottblomster'')<ref name="adb-se"/> og i Finland (EN, finsk namn ''sääskenvalkku'').<ref name="adb-fi"/> I Estland (estisk namn ''soovalk'') veks knottblom spreidd over det meste av landet og er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''purvāja vienlape'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten spreidd på fukteng og myr og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''vienalapis gedutis'') veks arten særleg i søraust. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kleinblütiges Einblatt'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''wyblin jednolistny'') veks han i sør og heilt i nordaust og blir rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158332 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar knottblom |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/23935 |tittel = Raudlista: Knottblom |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199366%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Knottblom, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1056/information |tittel = Artfakta naturvård: Knottblomster ''Malaxis monophyllos'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40087 |tittel = LAJI: ''Malaxis monophyllos'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5625 |tittel = eElurikkus: ''Malaxis monophyllos'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/malaxis-monophyllos-l-sw/ |tittel = Latvijas daba: purvāja vienlape |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=86-87 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 412 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 27. februar 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/wyblin-jednolistny/ |tittel = Wyblin jednolistny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> *''Denne artikkelen byggjer delvis på «[[:nb:Knottblomst|Knottblomst]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 23. juli 2012.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *{{snl|knottblom|knottblom}} * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Myrplantar]] [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Knottblomslekta]] ih467v21k8eznjj8gm743bfjmreeh1j 0 228159 3664672 3360684 2026-08-05T15:49:40Z Ranveig 39 Flikk 3664672 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja |status_noreg=lc }} '''Vanleg grøndusk''' er ein fleirårig [[grønalge]] som veks i [[Atlanterhavet]], [[Austersjøen]] og [[Middelhavet]]. Han er vanleg langs heile kysten i Noreg.<ref name="adb" /> Planten veks på berg og steinar. == Utsjånad == Planten er 5–20 cm høg, noko stiv, mørkegrøn og særleg rikt utstyrt med greintafsar. Forgreininga er tett, og greintafsane kan vere korte eller lange og retta til ulike sider. Tafsane er bygd av trådar av sylindriske celler i enkel rad. == Utbreiing == Vanleg grøndusk er registrert i Austersjøen, Nordsjøen og Nord-Atlanteren og i Middelhavet, og i desse landa: Polen, Nederland, Belgia, Frankrike, Storbritannia, Irland<ref>[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=145064 Marinespecies.org]</ref> og Noreg.<ref name="adbr" /> === Førekomst i Noreg === Ein kan finna arten på 15-20 m djupn, men han er elles typisk for grunt vatn der han går inn som undervegetasjon i sagtangbeltet. == Kjelder == {{Refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Vanlig grønndusk|Vanlig grønndusk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 2. september 2012.'' * Floraen i farger 2, Arne Pedersen og Jørgen Vasshaug, H. Aschehoug & Co. ( W. Nygaard ). {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|refs= <ref name="adb">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/Taxon/_/106244 |tittel = Artsdatabankens artsopplysningar |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2022-03-13 }}</ref> <ref name="adbr">{{Kjelde www |url = https://www.artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/8684 |tittel = Alger: Vurdering av vanlig grønndusk Cladophora rupestris for Norge. Norsk rødliste for arter 2021. |forfattar = Husa V, Eilertsen M, Langangen A, Schneider S og Steen H |henta = 2022-03-13 |utgjevar = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> }} ==Bakgrunnsstoff== {{artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori: Algar]] [[Kategori: Sjøplantar i Noreg]] 0aome3r4z0ga553l9ebqnwcxhp931qz 0 241531 3664689 2680700 2026-08-05T16:21:29Z Ranveig 39 Fmt. 3664689 wikitext text/x-wiki [[Fil:Gray808.png|mini|portrett=1.5|Armnerveflettverket vist i den høgre skuldra. [[Kragebein]]et er delvis fjerna for å sjå nervane betre.]] '''Armnerveflettverket''' (på [[latin]] ''plexus brachialis'', ''plexus'' - «flettverk», ''brachialis'' - «som høyrer til overarmen») er eit [[pleksus|flettverk]] av [[ryggmerg]]s[[nerve|nervane]] som kjem ut frå ryggmergssegmenta C5 til Th1. Etter at [[nerverot|dorsal- og ventralrøtene]] frå ryggmergen har gått saman, går dei saman og dannar tre ''trunki'', deretter tre ''fasculi'' og nervane som kjem ut er [[nervus axillaris|''n. axillaris'']], [[nervus radialis|''n. radialis'']], [[nervus ulnaris|''n. ulnaris'']], [[nervus musculocutaneus|''n. musculocutaneus'']] og [[nervus medianus|''n. medianus'']]. Nervane frå armnerveflettverket gir motorisk informasjon til armen og sensoriske signaler att til [[sentralnervesystemet]]. Det tilsvarande nerveflettverket for underekstremiteten er [[sakralnerveflettverk]]et, ''plexus sacralis''. ==Bakgrunnsstoff== *[http://snl.no/.sml_artikkel/armnervefletning Snl.no - Armnerveflettverk] {{anatomispire}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:nevroanatomi]] mss4sk36oji5quyy2cph6r6wwvnsptz 0 249199 3664770 3651769 2026-08-06T11:56:01Z Johshh 122989 3664770 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell | land = Antarktis | stad = [[Dronning Maud Land]] | fjellkjede = Payerfjella | høgdenivå = 1670 | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=71|lat_m=25|lat_NS=S | long_d=15|long_m=31|long_EW=E }} {{Forveksling|Forposten (1900–1905)}} '''Forposten''' er ein isolert fjelltopp (1670&nbsp;moh.) kring 40&nbsp;km nordaust for [[Payerfjella]] sentralt i [[Dronning Maud Land]]. Fjellet vart oppdaga av [[Den tredje tyske antarktisekspedisjonen]] (1938–1939), leia av kaptein [[Alfred Ritscher]] og kalla Vorposten på grunn av plasseringa ved austenden av området utforska av den tyske ekspedisjonen. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Vorposten Peak }} [[Kategori:Fjell i Dronning Maud Land]] [[Kategori:Prinsesse Astrid Kyst]] e2qjnnhqbomlxjc1du29h5yvx6fix7m 10 251990 3664690 2484435 2026-08-05T16:22:17Z Ranveig 39 Fmt. 3664690 wikitext text/x-wiki <div style="border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 85%; line-height:1.5; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left;" class="tright" > <div style="float: right; margin-left:4px">[[Fil:Question_mark2.svg|40px]]</div> <div>[[Uløyste problem i {{{1}}}]]: <i>{{{2}}}</i></div> </div><includeonly>{{#if:{{{3|}}}||}}</includeonly><noinclude> <br clear=all> <br clear=all> == Uløyste problem i naturvitskap, Mal == Denne malen kan brukast for å identifisere uløyste problem innan naturvitskap. Han er høgrejustert og bær leggast på toppen av det avsnittet som skildrar problemet. Sider som brukar denne malen blir automatisk lagt til ein passande kategori dersom tredje parameteren ikkje er oppgjeve. For å bruke denne malen, sett inn følgjande i artikkelen: :<code><nowiki>{{uløyst|F|X}}</nowiki></code> Det "'''F'''" er eit område innan naturvitskapen og "'''X'''" er ei kort skildring, med eller uten lenkjer. <noinclude>[[Kategori:Fysikkmalar|{{SIDENAMN}}]]</noinclude> 8lnux9dzx2azoagu2iduamjtn5iiuao 3664691 3664690 2026-08-05T16:23:28Z Ranveig 39 Fiksa høgrejustering 3664691 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 85%; line-height:1.5; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left;" class="tright" > <div style="float: right; margin-left:4px">[[Fil:Question_mark2.svg|40px]]</div> <div>[[Uløyste problem i {{{1}}}]]: <i>{{{2}}}</i></div> </div><includeonly>{{#if:{{{3|}}}||}}</includeonly><noinclude> <br clear=all> <br clear=all> == Uløyste problem i naturvitskap, Mal == Denne malen kan brukast for å identifisere uløyste problem innan naturvitskap. Han er høgrejustert og bør leggast på toppen av det avsnittet som skildrar problemet. Sider som brukar denne malen blir automatisk lagt til ein passande kategori dersom tredje parameteren ikkje er oppgjeve. For å bruke denne malen, sett inn følgjande i artikkelen: :<code><nowiki>{{uløyst|F|X}}</nowiki></code> Det "'''F'''" er eit område innan naturvitskapen og "'''X'''" er ei kort skildring, med eller uten lenkjer. <noinclude>[[Kategori:Fysikkmalar|{{SIDENAMN}}]]</noinclude> h5g562zpbe21v1bip4k5rejr9dzeag7 0 258622 3664683 3354229 2026-08-05T16:18:01Z Ranveig 39 Mrk 3664683 wikitext text/x-wiki [[Fil:Landlocked countries.svg|mini|Verdas innlandsstatar ifølgje ''[[CIA World Factbook]]''.]] '''Innlandsstat''' er ein sjølvstendig [[stat]] som ikkje har [[kyst]] mot havet, men berre grensar til andre land. Dei kan likevel ha kystlinjer mot [[innsjø]]ar. I 2008 fanst det 44 innlandsstatar. Det finst innlandsstatar i alle folkesette verdsdelar bortsett frå [[Oseania]] og [[Nord-Amerika]]. To statar i verda er «doble innlandsstatar», det vil seia at dei også er omgjevne av innlandsstatar. Ein må dermed reisa gjennom minst to land for å koma til havet derfrå. Desse to doble innlandsstatane er [[Liechtenstein]] og [[Usbekistan]]. Nokre statar kan ha ei kort kystline, men inga hamn, slik at landet i praksis blir ein innlandsstat. Dette gjeld til dømes [[Bosnia-Herzegovina]]. Transport og reise til og frå innlandsstatar må føregå over landjorda, eller i nyare tid gjennom luftfart. Nokre av dei har likevel farbare [[elv]]er og [[kanal]]ar, som Sveits, Austerrike, Ungarn, Serbia og Kasakhstan. == Innlandsstatar i verda == {{kolonnar|col1= * [[Afghanistan]] * [[Andorra]] * [[Armenia]] * [[Aserbajdsjan]]{{mrk|name=":1"}} * [[Austerrike]] * [[Bhutan]] * [[Bolivia]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Burundi]] * [[Den sentralafrikanske republikken]] |col2= * [[Eswatini]] * [[Etiopia]] * [[Kasakhstan]]{{mrk|name=":1"}}{{mrk|name=":2"}} * [[Kirgisistan]] * [[Kosovo]] * [[Kviterussland]] * [[Laos]] * [[Lesotho]]{{mrk|name=":3"}} * [[Liechtenstein]] * [[Luxemburg]] * [[Makedonia]] * [[Malawi]] * [[Moldavia]] |col3= * [[Mali]] * [[Mongolia]] * [[Nepal]] * [[Niger]] * [[Paraguay]] * [[Rwanda]] * [[San Marino]]{{mrk|name=":3"}} * [[Sveits]] * [[Serbia]] * [[Slovakia]] * [[Sør-Sudan]] |col4= * [[Tadsjikistan]] * [[Tsjad]] * [[Tsjekkia]] * [[Turkmenistan]]{{mrk|name=":1"|Har kyst til [[Kaspihavet]], som har kanalsamband med havet.}} * [[Uganda]] * [[Ungarn]] * [[Usbekistan]]{{mrk|name=":2"|Har kyst til [[Aralsjøen]].}} * [[Vatikanstaten]]{{mrk|name=":3"|Heilt innringa av ein annan stat.}} * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] }} ==Merknadar== {{Merknadar}} ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Inlandsstat|Inlandsstat]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 1. juni 2013.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kystlause land| ]] [[Kategori:Land]] ddnyjzjba85tnvvdz26peqqkwdjqira 0 259660 3664718 3520016 2026-08-05T21:49:53Z Jefunky 135393 3664718 wikitext text/x-wiki [[FiL:Incroyable et Merveilleuse 2A.jpg|mini|Ein «Incroyable» og ei «Merveilleuse».]] '''Incroyables et Merveilleuses''' var klengenamn for ei gruppe unge [[mote]]løver under [[det franske direktoriet]] i siste halvdel av 1790-talet. Desse gruppene var knytt til [[rojalisme]] og påverka av [[antikken|antikk]] og [[England|engelsk]] (særleg [[laps]]ete [[dandy]]-) kultur. Utviklinga av stilen følgde [[Thermidor-reaksjonen]] mot blodbadet i den franske revolusjonen, og var luksuriøs og overdriven. ==Kjenneteikn== [[Fil:Juliette Récamier (1777-1849).jpg|mini|venstre|Juliette Récamier (1777-1849) i gresk drakt måla av [[François Gérard]].]] ''Incroyables'' var hovudsakleg ei nemning for menn kjenneteikna av ein viss klesdrakt og uttale. Namnet fekk dei etter ei utsegn dei hadde kjær, «c'est incroyable!» ('Utruleg!'). Dei uttalte ikkje r, visstnok fordi ordet «[[revolusjon]]» starta med denne bokstaven, og gjorde sj-lyden om til s eller stemd s. Dei kledde seg i [[jakke|jakker]] med store brystoppslag og lange skøytar, strame [[bukse]]r med store knappar som nådde til midt på leggen, og var pynta nedst med flagrande band, høgskafta støvlar. Vidare bar dei kort, stripete [[klesplagget vest|vest]], eit stort [[tørkle i halsen]] opp til haka og [[tosnuta hatt]] eller [[operahatt]] (ein slags vid, samanklappbar flosshatt). Dei hadde halvlangt, rufsete hår som hang ned på sidene og over auga, ein frisyre kjend som ''à Voreille de chien'' ('hundeøyre'). Håret blei ofte sett opp bak med [[kam]]. Det var vanleg å ha ein [[knortekjepp]] og [[briller]], [[lorgnett]] eller liknande som tilbehøyr. ''Incroyables'' blei også kalla ''[[jeunesse dorée]]'' ('gyllen ungdom') eller ''[[muscadin]]s'' etter [[moskusparfyme]]n dei gjerne brukte, men desse omgrepa var vidare og tidlegare. [[Fil:Nymphs and merveilleuses, 1887.jpg|mini|''Nymphs'' og ''merveilleuses'']] Dei kvinnelege motstykka til ''Incroyables'' blei gjerne kalla ''Merveilleuses'' ('vidunderleg') eller liknande namn som ''Inimaginables'' eller ''Inconcevables'' ('utenkjelege'). Dei kledde seg antikk-inspirerte [[tunika]]er og [[kjole|kjolar]] av kvite, lette, gjerne gjennomsiktige stoff, ofte med eit drapert [[sjal]] til. Figuren skilde seg sterkt frå den tidlegare aristokratiske, som var bygd ut i livet, ved å vera svært rett og følga kroppen tett. Hattane var derimot gjerne overdrivne ein svært lang skugge framme. Håret kunne [[krøller|krøllast]] og pyntast med band eller klippast kort til minne om det korte håret til dødsdømde før [[giljotin]]eringa. Kjende ''Incroyables et Merveilleuses'' var [[Paul François Jean Nicolas, vicomte de Barras]], ein av dei fem direktørane under direktoriet, songaren [[Pierre-Jean Garat]], [[Thérésa Tallien]], [[Anne Françoise Elizabeth Lange]], [[Juliette Récamier]] og [[kreolar|kreolane]] [[Fortunée Hamelin]] og Hortense de Beauharnais. Førstnemnde blei berømt for [[salong]]ane sine og ei rekkje elskarar. Sistnemnde var dotter av keisarinne [[Joséphine de Beauharnais|Josephine]]. Ho gifta seg med [[Louis Bonaparte]] og fekk sonen [[Napoleon III]]. ==Bilde== <gallery widths="150px" heights="190px" perrow="4"><center> Muscadins.jpg|''Les deux incroyables'' måla av [[Carle Vernet]]. |[[Juliette Récamier]] i gresk drakt måla av [[François Gérard]]. Gerard - Madame Tallien.JPG|[[Thérésa Tallien|Madame Tallien]] måla av [[François Gérard]] MADAME TALLIEN AU JARDIN DES TUILERIES1799.jpg|Seinare avbilding av Thérésa Tallien som skildrar henne som overdriven moteløve, med lorgnett, stort hår og kjole som viser henne nesten naken. File:Caricature allemande d'un coupe français d'Incroyable et de Merveilleuse.jpg|Ein ''Incroyable'' og ei ''Merveilleuse'' </gallery> <gallery widths="220" heights=180> 1793-1778-contrast-wholeplate-lowQ.jpg|Skilnaden mellom den gamle hoffmoten (til høgre) og den «utrulege» og «vidunderlege» til venstre. Cafe des Incroyables.jpg|''Cafe des Incroyables'' (1797). Boilly-Point-de-Convention-ca1797.jpg|''Point de Convention'' (ca. 1797) av [[Louis-Léopold Boilly]]. Ein ''Incroyable'' tilbyr eit pengestykke til ei kvinne som ikkje vil ha det. Biletet er blitt tolka som at kvinna er prostituert, eller at mannen mistek henne for å vera det. </gallery> ==Kjelder== {{refstart}} *[https://runeberg.org/salmonsen/2/12/0272.html Incroyables] i ''Salmonsens konversationsleksikon'' (1915-1930) ved Prosjekt Runeberg *[https://runeberg.org/bonnierma/1913/0529.html ''Bonniers Månadshäften''], 1913 *[https://runeberg.org/ink/4/0266.html Incroyables] i ''Illustreret norsk konversationsleksikon'' (1907-1913) *[http://www.blastmilk.com/decollete/guillotine/fashion/incroyables-et-merveilleus.php Les Incroyables et Merveilleuses: Fashion as Anti-Rebellion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124190437/http://www.blastmilk.com/decollete/guillotine/fashion/incroyables-et-merveilleus.php |date=2016-01-24 }}, blastmilk.com *[http://www.lamesure.fr/rubriques/modeselegants.html Merveilleuses, Incroyables, Muscadins, Petites-maîtresses, Petits-maîtres, Mirliflores, Inconcevables, Amazones, Muguets, Gandins ... ], www.lamesure.fr {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== *[http://www.blastmilk.com/decollete/guillotine/fashion/incroyables-et-merveilleus.php Les Incroyables et Merveilleuses: Fashion as Anti-Rebellion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124190437/http://www.blastmilk.com/decollete/guillotine/fashion/incroyables-et-merveilleus.php |date=2016-01-24 }}, blastmilk.com *[http://www.lamesure.fr/rubriques/modeselegants.html Merveilleuses, Incroyables, Muscadins, Petites-maîtresses, Petits-maîtres, Mirliflores, Inconcevables, Amazones, Muguets, Gandins ... ], www.lamesure.fr [[Kategori:Fransk historie]] [[Kategori:Mote på 1700-talet]] 228s3sfvb69ii0x37w0vdp50mrewzm7 0 263337 3664685 3664501 2026-08-05T16:19:00Z Ranveig 39 3664685 wikitext text/x-wiki {{infoboks song | tittel = I've Got You Under My Skin | artist = [[Frank Sinatra]] | album = [[Songs for Swingin' Lovers]] | utgjeve = 1956 | track_no = 9 | sjanger = [[Vokal jazz]], [[tradisjonell pop]] | lengd = 3:40 | låtskrivar = [[Cole Porter]] | selskap = [[Capitol Records|Capitol]] | produsent = [[Voyle Gilmore]] }} {{infoboks musikkalbum |tittel =I've Got You Under My Skin |Cover = |artist =[[The Four Seasons]] |album =2nd Vault of Gold Hits |B-side =Huggin' My Pillow (frå albumet ''Rag Doll'') |utgjeve =August 1966 |format =Singel |innspeling = |sjanger =[[Vokal jazz]], [[barokkpop]] |lengd =3:41 |selskap =[[Philips Records|Philips]] |låtskrivar =[[Cole Porter]] |produsent =Bob Crewe |førre = «[[On the Good Ship Lollipop]]»<br>(as [[The Wonder Who?]])<br>(1966) |kronologi = ja |neste = «[[Tell It to the Rain]]»<br>(1966) }} {{infoboks musikkalbum |tittel =I've Got You Under My Skin |artist =[[Neneh Cherry]] |albm =[[Red Hot + Blue]] |B-side = |utgjeve =1990 |format =singel |innspeling = |sjanger =[[Hip-hop]] |lengd =3:46 |selskap =Circa |låtskrivar =Cole Porter |produsent ={{flatlist | * [[Afrika Baby Bam|Baby Afrika Bambaataa]] * [[Booga Bear]] * [[Jonny Dollar]] * [[Neneh Cherry]] }} |førre = «Inna City Mamma»<br>(1989) |kronologi = ja |neste = «[[Money Love]]»<br>(1992) }} «'''I've Got You Under My Skin'''» er ein song skriven av [[Cole Porter]]. Han vart skriven i [[musikk i 1936|1936]] og introdusert i musikalen til [[Eleanor Powell]] for [[MGM]], ''[[Born to Dance]]'' der han vart framført av [[Virginia Bruce]]. Han vart nominert til [[Oscarprisen]] for beste song det året. Han vart ein [[signaturlåt]] for [[Frank Sinatra]] og i 1966 nådde [[The Four Seasons]] Topp 10 i USA med songen. Han har vorte spelt inn av mange pop- og jazzartistar gjennom åra. ==Frank Sinatra-versjonane== Frank Sinatra song først songen på det vekentlege radioshowet sitt i 1946, som andre delen av ein medlem med «Easy to Love». Han sette definitivt preget sitt på melodien ti år seinare med ein svingande storbandversjon som bygde seg opp til fleire klimaks med eit arrangement av [[Nelson Riddle]]. Riddle var tilhengjar av [[Maurice Ravel]] og har fortalt at dette arrangementet var inspirert av ''[[Boléro]]''.<ref>Levinson, Peter J. [http://books.google.com/books?id=zG-UYr7vBb4C&pg=PA129&dq=%22Nelson+Riddle%22+%22Ravel%27s+Bolero%22&hl=en&ei=Z8N4TKFJ0LqMB8X14J4O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Nelson%20Riddle%22%20%22Ravel%27s%20Bolero%22&f=false "September in the Rain: The Life of Nelson Riddle"], via [[Google Books]], s. 129.</ref> Sinatra-fans trekk vanlegvis denne versjonen fram som det finaste samarbeidet hans med orkesteret til Riddle. Ein iherdig saksofonseksjonset kursen, som endar i eit klimaks med ein støytvis, glidande [[trombone]]solo av [[Milt Bernhart]]. Sinatra likte særs godt dette arrangementet og tok med songen på konsertane sine sidan.<ref>Obituary: Milt Bernhart, trombonist who got under Sinatra's skin, ''The Guardian'', London, 4 February 2004</ref> Sinatra spelte inn «I've Got You Under My Skin» for albumet ''[[Sinatra's Sinatra]]'' (1963), eit album med nyinnspelingar av hans eigne favorittar. Denne gongen var trombonesoloen spelt av Dick Nash fordi Bernhart var oppteken. Eit konsertopptak av songen finst på albumet ''Sinatra at the Sands'' frå 1966 med [[Count Basie]] and his orchestra. I 1993 spelte Sinatra inn ein versjon som ein duett med [[Bono]] frå [[U2]] for albumet ''[[Duets av Frank Sinatra|Duets]]''. Han vart òg gjeven ut som ei dobbel A-side i lag med U2 sin «[[Stay (Faraway, So Close!)]]», og ein musikkvideo regissert av [[Kevin Godley]]. ==Neneh Cherry-versjonen== Neneh Cherry laga ei hip-hop-tolking av songen som den første singelen frå ''[[Red Hot + Blue]]''-albumet, og denne nådde 25. plassen på den britiske singellista. Musikkvideoen var regissert av [[Jean-Baptiste Mondino]]. Neneh Cherry erstatta det meste av teksten med ein rap om [[AIDS]]-offer og korleis samfunnet reagerer på dei. Av den originale Cole Porter-teksten hadde ho berre att dei første fire linjene og «Use your mentality, wake up to reality». ==Andre innspelingar== * [[Al Bowlly]] spelte inn songen 1936, og finst på ''The Al Bowlly Story 1928–1941'' * [[Lee Wiley]] (1937) * [[Cab Calloway]] (1943–1944) * [[Peggy Lee]] – ''[[Black Coffee av Peggy Lee|Black Coffee]]'' (1953) * [[Dinah Washington]] (med [[Clifford Brown]]) – ''[[Dinah Jams]]'' (1954) * [[Stan Kenton]] – ''Portraits on Standards'' (1954) * [[Ella Fitzgerald]] – ''[[Ella Fitzgerald Sings the Cole Porter Songbook]]'' (1956) * [[Cesare Siepi]] with The [[Roland Shaw]] Orchestra – ''Easy to Love (Songs of Cole Porter)'' (1958) * [[Shirley Bassey]] – ''[[The Fabulous Shirley Bassey]]'' (1959) * [[Helen Merrill]] – ''Parole e musica'' (med Fernando Caiati, 1960) * [[Eartha Kitt]] – ''The Romantic Eartha'' (1962) * [[Julie London]] – ''[[All Through the Night: Julie London Sings the Choicest of Cole Porter]]'' (1965) * [[Bill Evans]] og [[Jim Hall]] – ''[[Intermodulation av Bill Evans og Jim Hall|Intermodulation]]'' (1966) * [[Sammy Davis Jr.]] – ''[[I've Gotta Be Me av Sammy Davis Jr.|I've Gotta Be Me]]'' (1968) * [[José José]] – ''At Puerto Rico in 1985'' (uoffisiell konsertopptak) * [[James Darren]] – ''[[This One's from the Heart]]'' (1990) * [[Rita Reys]] – ''The Great American Songbook, volume 1'' (1992) * The New [[Four Freshmen]] – ''Voices in Standards'' (1994) * [[The Rutles]] – ''[[The Rutles Archaeology]]'' (1996) * [[Louis Prima]] og [[Keely Smith]] – ''Capitol Collectors Series: Louis Prima'' (1996) * [[Gloria Gaynor]] – ''I Will Survive: The Anthology'' (1998) * [[Diana Krall]] – ''[[When I Look In Your Eyes]]'' (1999) * [[Jamie Cullum]] – ''[[Heard It All Before]]'' (1999) * [[Perry Como]] – ''Papa Loves Mambo – The Very Best of Perry Como'' (2004) * [[Carly Simon]] – ''[[Moonlight Serenade av Carly Simon|Moonlight Serenade]]'' (2005) * [[Michael Bublé]] – ''[[It's Time av Michael Bublé|It's Time]]'' (2005) * [[Michael Bolton]] – ''[[Bolton Swings Sinatra]]'' (2006) * Lauri Beth Quinlivan – ''On Angel's Strings'' (omarrangert for klassisk gitar, 2006) * [[Cliff Richard]] – ''[[Bold as Brass av Cliff Richard|Bold as Brass]]'' (2009) * [[Chris Botti]] – ''Chris Botti in Boston'' (med [[Katharine McPhee]]) (2009) * [[Seether]] (2009) * [[Rod Stewart]] – ''Fly Me to the Moon... The Great American Songbook Volume V'' (2010) * [[Landau Eugene Murphy, Jr.]] – ''That's Life'' (2011) * [[Jermaine Jackson]] – ''I Wish You Love'' (2012) * [[songaren Mina|Mina]] – ''[[12 (American Song Book)]]'' (2012) * [[Maysa]] * [[Josephine Baker]] * [[Steve Barton]] ==I popkulturen== I 1952 produserte [[Stan Freberg]] ein parodi av songen. I 1993 vart songen nytta i [[The Flintstones]]-filmen ''[[I Yabba-Dabba Do!]]'' Actionfilmen ''[[filmen Gamer|Gamer]]'' frå 2009 inneheld [[Sammy Davis Jr.]]-versjonen av songen i eit musikalsk nummer der Ken Castle, (spelt av [[Michael C. Hall]]), mimar til songen. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:I've Got You Under My Skin|I've Got You Under My Skin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. september 2013.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' {{refslutt}} {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== * {{MetroLyrics song|frank-sinatra|ive-got-you-under-my-skin}}<!-- Licensed lyrics provider --> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Songar frå 1936]] [[Kategori:Singlar frå 1966]] [[Kategori:Songar skrivne av Cole Porter]] [[Kategori:Frank Sinatra-songar]] [[Kategori:The Four Seasons-songar]] [[Kategori:Ella Fitzgerald-songar]] [[Kategori:Diana Krall-songar]] [[Kategori:Dinah Washington-songar]] [[Kategori:Neneh Cherry-songar]] [[Kategori:Peggy Lee-songar]] [[Kategori:Sammy Davis Jr.-songar]] [[Kategori:Carly Simon-songar]] [[Kategori:Jamie Cullum-songar]] [[Kategori:Perry Como-songar]] [[Kategori:Cliff Richard-songar]] [[Kategori:Rod Stewart-songar]] [[Kategori:Neil Diamond-songar]] [[Kategori:Michael Bublé-songar]] [[Kategori:Gloria Gaynor-songar]] [[Kategori:Louis Prima-songar]] [[Kategori:Eartha Kitt-songar]] [[Kategori:Michael Bolton-songar]] [[Kategori:Grammy Hall of Fame Award]] [[Kategori:Songar produserte av Bob Crewe]] 32jknmjj5p4u1cbqmuqdxvr3p8j5bum 0 263892 3664686 3664496 2026-08-05T16:19:11Z Ranveig 39 3664686 wikitext text/x-wiki {{Infoboks politikar | verv = [[Norske kulturministrar|Norsk kultur- og likestillingsminister]] | regjering = [[Regjeringa Solberg|Solberg]] | periode = 24. januar 2020–14. oktober 2021 }} '''Abid Qayyum Raja''' ({{fødd|5. november|1975|fødestad= på [[Ullevål]] i [[Oslo]]|Raja, Abid}}) er ein [[norsk-pakistansk]] advokat, diplomat, samfunnsdebattant og stortingspolitikar for [[Venstre]]. Han var på andreplass på Akershus Venstres liste for [[stortingsvalet 2009]], og blei etter valet vararepresentant på Stortinget. I [[stortingsvalet 2013]], [[stortingsvalet 2017|2017]] og [[stortingsvalet 2021|2021]] blei Raja innvald frå [[Akershus]]. Frå 24. januar 2020 til 14. oktober 2021 var han kultur- og likestillingsminister i [[regjeringa Solberg]]. == Utdanning == Abid Raja gjekk på Foss vidaregåande skule. Han tok mellomfag i kriminologi i 2001 og studerte menneskerettar og åtferdsvitskap i jus ved [[University of Southampton]] same året. I 2002 tok han juridisk embetseksamen og tok i 2004 mastergrad i forskingsmetodikk innan psykologi ved ''Oxford Brookes University''. I studietida jobba Raja deltid som studierettleiar ved [[Universitetet i Oslo]], der han også underviste i studieteknikk. Han starta juristkarrieren med praktikantopphald hjå advokatfirmaa ''Schjødt, Kvale & co'' og ''Wikborg Rein'' mellom 2000 og 2002. Deretter blei han advokatfullmektig hos advokatfirmaet ''Almestad'' 2002–05, og har etter det vore tilsett som advokatfullmektig og advokat hos ''Hestenes og Dramer''. Hans arbeidsområde har vore strafferett, prosess, fast eigedom og kontraktsrett. I oktober 2008 slutta Raja som forsvarsadvokat og tok til i ny jobb som nemndleiar i [[Utlendingsnemnda]].<ref name="Utlendingsnemnda">{{cite news|url=http://www.dn.no/forsiden/politikkSamfunn/article1433832.ece?jgo=dne|title=Raja slutter som advokat|date=2008-06-27|publisher=''DN.no''|accessdate=2008-11-18}}</ref> Frå oktober 2011 har Raja permisjon frå UNE til å vikariera som politiadvokat ved Politiets utlendingseining. I april 2008 gav Raja ut sin sjølvbiografi med tittelen «Talsmann», der han tek opp kulturelle og religiøse dilemma som religiøs fundamentalisme, rasisme, arrangerte ekteskap, undertrykking av kvinner, barneoppdraging, norskopplæring og utfordringane som knyter seg til det å vera muslim i Vesten. Boka har vorte rosa av kritikarane,<ref>[http://www.aftenposten.no/kul_und/litteratur/article2377704.ece «En norsk pakistaner finner sin vei»], bokmelding av ''Talsmann'', av Ulf Andenæs i ''Aftenposten'', 19. april 2008</ref> og gjev innsyn i ein tokulturell kvardag. I 2010 gav han ut boka «Dialog - om vold, undertrykkelse og ekstremisme». «Dialog» blei omtalt som «ei bragd» av [[Dagsavisen]] i si bokmelding, og ho fekk terningkast 5 i [[VG]]. ==Politikk og samfunnsengasjement== [[Fil:Abid Q. Raja 0001.jpg|thumb|På dialogmøte om hat på Litteraturhuset i Oslo, 22.03.09. <br> Foto: Bjørn Erik Pedersen.]] Raja er elles kjend som ein ivrig samfunnsdebattant som har delteke i fleire debattprogram både på TV, radio og i pressa sidan slutten av 90-talet. Han har særleg vore aktiv i debattar relatert til innvandring, integrering, krim, justis og utdanning, oftast som talsmann for det [[norsk-pakistansk]]e miljøet. Han debuterte som «offentleg» samfunnsdebattant i mai 1999 i [[Per Ståle Lønning]]s debattprogram ''Sentrum'' på [[TV 2]]. Tema var rasisme og innvandringspolitikk og motdebattant var FrP-leiar [[Carl I. Hagen]]. Raja gjekk til frontalåtak på Hagen og klaga han ope for å skapa rasisme og framandhat i det norske folket. Videre klaga han Hagen for å «la framståande partifeller framsetja dei utrulegaste påstandar om innvandring og innvandrarar, medan han sjølv blei ståande med reine hender og kunne ta avstand frå dei verste skuldingane».<ref>[http://www.dagbladet.no/tekstarkiv/artikkel.php?id=5001990023244&tag=item&words=Abid%3Braja «Rasisme i sentrum»] i ''Dagbladet'', 4. mai 1999</ref> I 2000 markerte han seg i debatten om bønerop i Oslo, då som representant for [[World Islamic Mission]].<ref>[http://www.dagbladet.no/tekstarkiv/artikkel.php?id=5001000004253&tag=item&words=Abid%3Braja Artikkel om bønnerop] frå avisa ''Dagbladet'', 22. januar 2000</ref> Han blei i første halvdelen av 2000-talet kjend for standpunkt som at norske muslimar burde sverja ved [[Koranen]] i rettssalen, at det var stor skilnad på arrangert giftarmål og tvangsekteskap og at Noreg burde byggja skule i [[Pakistan]]. I sjølvbiografien ''Talsmann'' fortel han om seg sjølv at han var relativt konservativ i samfunnsspørsmål dei første åra som samfunnsdebattant, men at han hadde fått ei meir liberal haldning etterkvart. Denne dreiinga i liberal retning førte til kritikk frå enkelte i [[norsk-pakistansk|det norsk-pakistanske miljøet]] om at han har blitt «for norsk».<ref>[http://www.dagbladet.no/nyheter/2008/04/21/533164.html «Ingen kokosnøtt»], artikkel om Abid Raja i avisa ''Dagbladet'', 21. april 2008</ref> Den 18. november 2008 vann han ei kampvotering mot [[Inge Solli]] om andreplassen på Akershus Venstres liste for stortingsvalet. Andreplassen på lista blei rekna av Venstre som ein kampplass med reell sjanse til å koma inn på Stortinget, men dette blei ikkje tilfellet og Raja blei vararepresentant. Raja fekk imidlertid møtetid på tinget og har vore med på å setja storting både i 2009 og 2010. Ved stortingsvalet i 2013 blei Raja innvald frå Akershus som representant for Venstre. I 2018 blei han vald av landsmøtet til Venstre som medlem av landsstyret til partiet.<ref name=Folkevalgte>{{kjelde www|url=https://www.venstre.no/kontakt/folkevalgte/|tittel=Folkevalgte i Venstre|utgjevar=Venstre|vitja=29. april 2018}}</ref> ===Verv=== Han var medlem av [[Senter mot etnisk diskriminering]] 1997–98, og av ''Kontaktutvalget mellom Innvandrere og Norske Myndigheter'' i 1998–02, samt [[Utlendingsnemnda]] i 2002–03. Han har sidan 2002 vore medlem av [[Det kriminalitetsforebyggende råd]]. Han er også medlem av [[Den Norske Advokatforening]] og [[Forsvarergruppen]]. Hausten 2009 blei han vald inn i sentralstyret i [[Europarørsla]]. Han er også medlem av [[Likestillingsnemnda]]. === Prisar=== Saman med [[Bushra Ishaq]] vart Abid Raja tildelt [[Fritt Ords pris]] for 2010. Raja fekk prisen «for å ha skapt arenaer for dialogmøte med tema som er viktige i det offentlege ordskiftet. Han har vore ein energisk debattant i ei konfliktfylt tid.»<ref>{{Citation |title=Fritt-ord.no: Fritt Ords pris |url=http://www.fritt-ord.no/no/priser/category/fritt_ords_pris/ |accessdate=2013-10-07 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124050042/http://www.fritt-ord.no/no/priser/category/fritt_ords_pris/ |url-status=yes }}</ref> I 2021 vart han tildelt [[Bokhandlarprisen]] for sjølvbiografien ''Min skyld. En historie om frigjøring''.<ref>{{Kilde www|url=https://www.tv2.no/a/14378490/|tittel=Abid Raja får Bokhandlerprisen for boka «Min skyld»|besøksdato=2021-11-23|dato=2021-11-23}}</ref> == Bøker == * ''Talsmann'', sjølvbiografi. [[Aschehoug]], (2008) ISBN 9788203234286 * ''Dialog - om vold undertrykkelse og ekstremisme'' på [[CappelenDamm]], (2010) ISBN 9788202348427 * ''Min skyld. En historie om frigjøring'', sjølvbiografi (2021) == Kjelder == * {{Stortingetbio|ABIR}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Abid Q. Raja|Abid Q. Raja]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 7. oktober 2013.'' {{refslutt}} === Fotnotar === {{fotnoteliste}} {{Navboks |namn = Abid Raja |navbar = plain |tittel = Relaterte artiklar |listestil = padding:0px;font-size:111%; |listepadding = 0px; |liste1 = {{Norske kulturministrar}} {{stortingsrep 2013-2017}} {{Stortingsrep 2017-2021}} {{Stortingsrep 2021-2025}} {{Stortingsrep 2025-2029}} }} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Statsrådar i Regjeringa Solberg]] [[Kategori:Venstrestatsrådar]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar for Akershus]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar frå Venstre]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2013-2017]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2017-2021]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2021-2025]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2025-2029]] [[Kategori:Mottakarar av Fritt Ords Pris]] [[Kategori:Norske advokatar]] [[Kategori:Norske diplomatar]] [[Kategori:Nordmenn av pakistansk opphav]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] [[Kategori:Vinnarar av Bokhandlarprisen]] ezene9c25mhseardge8nu7ovq0kudzk 0 280014 3664725 3218879 2026-08-06T07:44:45Z Migne 2086 3664725 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Mats Hummels | fulltnamn = Mats Julian Hummels | fødd = {{Fødselsdato og alder|1988|12|16}} | fødestad = [[Bergisch Gladbach]] | føddland = [[Vest-Tyskland]] | høgd = 192 cm | nvklubb = [[Borussia Dortmund]] | draktnummer = 15 | posisjon = Forsvar | ungdomsår = 1995-2006 | ungdomsklubb = {{GER}} [[Bayern München]] | år = 2006-09<br>2008-09<br>2009- | klubbar = {{GER}} [[Bayern München]] <br>{{GER}} [[Borussia Dortmund|B. Dortmund]] (lån)<br>{{GER}} [[Borussia Dortmund]] | kampar(mål) = 1 (0)<br>25 (1)<br>146 (14) | landslagår = 2007-10<br>2010- | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br>{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 21 (5)<br>78 (5) | kloppdatert = 10. mai 2014 | lloppdatert = 6. august 2026 }} '''Mats Hummels''' ({{fødd|16. desember|1988|fødestad=i [[Bergisch Gladbach]] i [[Nordrhein-Westfalen]]|Hummels, Mats}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som vart tysk ligameister og pokalvinnar med så vel [[Borussia Dortmund]] som med [[Bayern München]]. I 2014 vart han verdsmeister med Tyskland sitt landslag i Brasil. Hummels var midtsttoppar. ===Klubbspel=== Hummels vart flaska opp i Bayern München-systemet og fekk sin ligadebut i mai 2007. Frå januar 2008 til sommaren 2016 spelte han for Borussia Dortmund i meir enn åtte år. Her hadde han frå 2009 fast plass i midtforsvaret til eit lag som vann bundesligaen i 2011 og 2012. I 2012 sikra mannskapet seg også DFB-pokalen ved å slå Bayern München 5–2 i finalen, Hummels skåra det andre målet på straffespark. Eitt år seinare møttest dei som to klubbane til finale i [[meisterligaen]], ein kamp Borussia Dortmund tapte med 1–2. Sesongane 2016-19 gjorde Hummels teneste i Bayern München-forsvaret. Alle tre åra var han med på å vinne bundesligaen. Han avslutta tida med FC Bayern som vinnar DFB-pokalen 2019 etter siger 3–0 over RB Leipzig. Perioden 2019 til -24 var Hummels atter å sjå Borussia-drakt. Han vann sin tredje DFB-pokal då Borussia Dortmund i 2021 slo RB Leipzig framfor tome tribunar, engelske Jadon Sancho og norske [[Erling Håland]] skåra kvar sine to mål i kampen, medan spanske [[Dani Olmo]] reduserte for Leipzig. 1. juni 2024 spelte Hummels sin siste kamp for Borussia Dortmund, meisterligafinalen mot [[Real Madrid]] i London enda med tap 0–2. Han la opp i 2025 som [[AS Roma]]-spelar ===Landslagsspel=== Hummels aksla den tyske landslagsdrakta i 78 kampar. Han fekk sin debut i mai 2010 og spelte sin siste landskamp i november 2023. Under [[Fotball-EM 2012]] var han fast i midtforsvaret alle fem kampane til Tyskland. Også då Tyskland gjekk heilt til topps i [[Fotball-VM 2014]], deltok han i alle turneringskampane. Han skåra i gruppespelkampen mot [[Portugal]] og han var matchvinnar då Tyskland slo [[Frankrike]] 1–0 i kvartfinalen. Sidan representerte han Tyskland i Fotball-EM 2016 og Fotball-VM 2018. Hummels noterte seg for i alt 5 landslagsmål. ===Merittar=== *Verdsmeister: 2014 for Vest-Tyskland *Tysk ligameister: 2011 og 2012 for Borussia Dortmund; 2017, 2018 og 2019 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2011 og 2021 for Borussia Dortmund; 2019 for Bayern München *Finalist i UEFA-meisterligaen: 2013 og 2024 for Borussia Dortmund ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mats Hummels|Mats Hummels]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=26624 eu-football] {{Tyskland i fotball-EM 2012}} {{Tyskland i fotball-VM 2014}} {{Tyskland i fotball-EM 2016}} {{Tyskland i fotball-VM 2018}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2012]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2014]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2016]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2018]] fnc7xj4mqkroxqjucmh3zt7vyxypmx8 3664730 3664725 2026-08-06T07:54:28Z Migne 2086 3664730 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Mats Hummels | fulltnamn = Mats Julian Hummels | fødd = {{Fødselsdato og alder|1988|12|16}} | fødestad = [[Bergisch Gladbach]] | føddland = [[Vest-Tyskland]] | høgd = 192 cm | posisjon = Forsvar | år = 2007<br>2008-16<br>2016-19<br>2019-24<br>2024-25 | klubbar = {{GER}} [[Bayern München]] <br>{{GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{GER}} [[Bayern München]] <br> {{GER}} [[Borussia Dortmund]] <br> {{ITA}} [[AS Roma]] | kampar(mål) = 1 (0)<br>225 (19)<br>74 (3)<br>142 (11)<br>14 (0) | landslagår = 2007-10<br>2010-23 | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br>{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 21 (5)<br>78 (5) | kloppdatert = 6. august 2026 | lloppdatert = 6. august 2026 }} '''Mats Hummels''' ({{fødd|16. desember|1988|fødestad=i [[Bergisch Gladbach]] i [[Nordrhein-Westfalen]]|Hummels, Mats}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som vart tysk ligameister og pokalvinnar med så vel [[Borussia Dortmund]] som med [[Bayern München]]. I 2014 vart han verdsmeister med Tyskland sitt landslag i Brasil. Hummels var midtsttoppar. ===Klubbspel=== Hummels vart flaska opp i Bayern München-systemet og fekk sin ligadebut i mai 2007. Frå januar 2008 til sommaren 2016 spelte han for Borussia Dortmund i meir enn åtte år. Her hadde han frå 2009 fast plass i midtforsvaret til eit lag som vann bundesligaen i 2011 og 2012. I 2012 sikra mannskapet seg også DFB-pokalen ved å slå Bayern München 5–2 i finalen, Hummels skåra det andre målet på straffespark. Eitt år seinare møttest dei som to klubbane til finale i [[meisterligaen]], ein kamp Borussia Dortmund tapte med 1–2. Sesongane 2016-19 gjorde Hummels teneste i Bayern München-forsvaret. Alle tre åra var han med på å vinne bundesligaen. Han avslutta tida med FC Bayern som vinnar DFB-pokalen 2019 etter siger 3–0 over RB Leipzig. Perioden 2019 til -24 var Hummels atter å sjå Borussia-drakt. Han vann sin tredje DFB-pokal då Borussia Dortmund i 2021 slo RB Leipzig framfor tome tribunar, engelske Jadon Sancho og norske [[Erling Håland]] skåra kvar sine to mål i kampen, medan spanske [[Dani Olmo]] reduserte for Leipzig. 1. juni 2024 spelte Hummels sin siste kamp for Borussia Dortmund, meisterligafinalen mot [[Real Madrid]] i London enda med tap 0–2. Han la opp i 2025 som [[AS Roma]]-spelar ===Landslagsspel=== Hummels aksla den tyske landslagsdrakta i 78 kampar. Han fekk sin debut i mai 2010 og spelte sin siste landskamp i november 2023. Under [[Fotball-EM 2012]] var han fast i midtforsvaret alle fem kampane til Tyskland. Også då Tyskland gjekk heilt til topps i [[Fotball-VM 2014]], deltok han i alle turneringskampane. Han skåra i gruppespelkampen mot [[Portugal]] og han var matchvinnar då Tyskland slo [[Frankrike]] 1–0 i kvartfinalen. Sidan representerte han Tyskland i Fotball-EM 2016 og Fotball-VM 2018. Hummels noterte seg for i alt 5 landslagsmål. ===Merittar=== *Verdsmeister: 2014 for Vest-Tyskland *Tysk ligameister: 2011 og 2012 for Borussia Dortmund; 2017, 2018 og 2019 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2011 og 2021 for Borussia Dortmund; 2019 for Bayern München *Finalist i UEFA-meisterligaen: 2013 og 2024 for Borussia Dortmund ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mats Hummels|Mats Hummels]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=26624 eu-football] {{Tyskland i fotball-EM 2012}} {{Tyskland i fotball-VM 2014}} {{Tyskland i fotball-EM 2016}} {{Tyskland i fotball-VM 2018}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2012]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2014]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2016]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2018]] 6ji4od44ykrwn99zfcjm9ztx7jq78xz 3664739 3664730 2026-08-06T09:38:59Z 90sveped 53941 3664739 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | namn= Mats Hummels | fulltnamn = Mats Julian Hummels | fødd = {{Fødselsdato og alder|1988|12|16}} | fødestad = [[Bergisch Gladbach]] | føddland = [[Vest-Tyskland]] | høgd = 192 cm | posisjon = Forsvar | år = 2007<br>2008-16<br>2016-19<br>2019-24<br>2024-25 | klubbar = {{GER}} [[Bayern München]] <br>{{GER}} [[Borussia Dortmund]]<br>{{GER}} [[Bayern München]] <br> {{GER}} [[Borussia Dortmund]] <br> {{ITA}} [[AS Roma]] | kampar(mål) = 1 (0)<br>225 (19)<br>74 (3)<br>142 (11)<br>14 (0) | landslagår = 2007-10<br>2010-23 | landslag = {{GER}} [[Tyskland|Tyskland U21]]<br>{{GER}} [[Tyskland]] | landskampar(mål) = 21 (5)<br>78 (5) | kloppdatert = 6. august 2026 | lloppdatert = 6. august 2026 }} '''Mats Hummels''' ({{fødd|16. desember|1988|fødestad=i [[Bergisch Gladbach]] i [[Nordrhein-Westfalen]]|Hummels, Mats}}) er ein [[Tyskland|tysk]] tidlegare [[fotball]]spelar som vart tysk ligameister og pokalvinnar med så vel [[Borussia Dortmund]] som med [[Bayern München]]. I 2014 vart han verdsmeister med Tyskland sitt landslag i Brasil. Hummels var midtsttoppar. ===Klubbspel=== Hummels vart flaska opp i Bayern München-systemet og fekk sin ligadebut i mai 2007. Frå januar 2008 til sommaren 2016 spelte han for Borussia Dortmund i meir enn åtte år. Her hadde han frå 2009 fast plass i midtforsvaret til eit lag som vann bundesligaen i 2011 og 2012. I 2012 sikra mannskapet seg også DFB-pokalen ved å slå Bayern München 5–2 i finalen, Hummels skåra det andre målet på straffespark. Eitt år seinare møttest dei som to klubbane til finale i [[meisterligaen]], ein kamp Borussia Dortmund tapte med 1–2. Sesongane 2016-19 gjorde Hummels teneste i Bayern München-forsvaret. Alle tre åra var han med på å vinne bundesligaen. Han avslutta tida med FC Bayern som vinnar DFB-pokalen 2019 etter siger 3–0 over RB Leipzig. Perioden 2019 til -24 var Hummels atter å sjå Borussia-drakt. Han vann sin tredje DFB-pokal då Borussia Dortmund i 2021 slo RB Leipzig framfor tome tribunar, engelske Jadon Sancho og norske [[Erling Håland]] skåra kvar sine to mål i kampen, medan spanske [[Dani Olmo]] reduserte for Leipzig. 1. juni 2024 spelte Hummels sin siste kamp for Borussia Dortmund, meisterligafinalen mot [[Real Madrid]] i London enda med tap 0–2. Han la opp i 2025 som [[AS Roma]]-spelar ===Landslagsspel=== Hummels aksla den tyske landslagsdrakta i 78 kampar. Han fekk sin debut i mai 2010 og spelte sin siste landskamp i november 2023. Under [[Fotball-EM 2012]] var han fast i midtforsvaret alle fem kampane til Tyskland. Også då Tyskland gjekk heilt til topps i [[Fotball-VM 2014]], deltok han i alle turneringskampane. Han skåra i gruppespelkampen mot [[Portugal]] og han var matchvinnar då Tyskland slo [[Frankrike]] 1–0 i kvartfinalen. Sidan representerte han Tyskland i Fotball-EM 2016 og Fotball-VM 2018. Hummels noterte seg for i alt 5 landslagsmål. ===Merittar=== *Verdsmeister: 2014 for Vest-Tyskland *Tysk ligameister: 2011 og 2012 for Borussia Dortmund; 2017, 2018 og 2019 for Bayern München *Vinnar av DFB-pokalen: 2011 og 2021 for Borussia Dortmund; 2019 for Bayern München *Finalist i UEFA-meisterligaen: 2013 og 2024 for Borussia Dortmund ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mats Hummels|Mats Hummels]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=26624 eu-football] {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{Tyskland i fotball-EM 2012}} {{Tyskland i fotball-VM 2014}} {{Tyskland i fotball-EM 2016}} {{Tyskland i fotball-VM 2018}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballspelarar]] [[Kategori:Bayern München-spelarar]] [[Kategori:Borussia Dortmund-spelarar]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2012]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2014]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-EM 2016]] [[Kategori:Spelarar i Fotball-VM 2018]] fe0v7w1xcuq2qw4ltuf6h6dmk6b8a5s 0 309409 3664737 3664565 2026-08-06T09:23:17Z Ranveig 39 Infoboks, ref. 3664737 wikitext text/x-wiki {{Infoboks språk | heimnamn=dorerin Naoero, ekaiairũ Naoero | språkfamilie = austroasiatisk | slekt = [[Austronesiske språk|Austronesisk]] | slekt2 = [[Malayopolynesiske språk|Malayopolynesisk]] | slekt3 = Austleg | slekt4 = [[Oseaniske språk|Oseanisk]] | slekt5 = [[Mikronesiske språk|Mikronesisk]] | nasjon = {{flagg|Naoero}} | iso1 = na | iso2 = nau | iso3 = nau | glotto = naur1243 | glottorefname = Nauru | talarar = 9 356<ref>[https://www.ethnologue.com/25/language/Nauruan Nauruan ] i ''[[Ethnologue]]'' (25. utg., 2022)</ref> | kart = Micronesian languages.en.svg | karttekst = Kart som viser utbreiinga av mikronesiske språk. Nauriskspråklege område er farga lilla. }} [[Fil:WIKITONGUES- Siro speaking Nauruan.webm|thumb|Video av ein naurisk-talande på [[Taiwan]].]] '''Naurisk''' (''dorerin Naoero'') er eit [[Malayopolynesiske språk|malayopolynesisk]] språk i den [[Austronesiske språk|austronesiske språkfamilien]] som blir tala på [[Naoero]]. Det høyrer til den mikronesiske greina.<ref name="Glottolog4.3">{{cite web| editor-last1= Hammarström| editor-first1 = Harald| editor-last2 = Forke| editor-first2 = Robert| editor-last3 = Haspelmath| editor-first3 = Martin| editor-last4 = Bank| editor-first4 = Sebastian| year = 2020|title = Nauru| work = [[Glottolog]] 4.3| url = https://glottolog.org/resource/languoid/id/naur1243}}</ref> Språket er [[offisielt språk]] på Naoreo i lag med [[engelsk]]. Det er [[heimespråk]] for 96&nbsp;% av etniske [[nauruarar]].<ref name="CER-NAU-2007">{{cite web |url=http://www.adb.org/Documents/CERs/NAU/CER-NAU-2007.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607064452/http://www.adb.org/Documents/CERs/NAU/CER-NAU-2007.pdf |archivedate=7 June 2011 |title=Country Economic Report: Nauru |publisher=[[Asian Development Bank]] |page=6 |accessdate=20. juni 2012}}</ref> Engelsk er også utbreidd, og blir nytta som regjerings- og handelsspråk.<ref name="CIA">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Nauru |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ |year=2015 |access-date=8. juni 2015 |archive-date=12 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812172003/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nauru/ |url-status=dead}}</ref><ref name=state>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm |title=Background Note: Nauru |publisher=[[Bureau of East Asian and Pacific Affairs|State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017054843/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm |archivedate=17. oktober 2012 |date=13. mars 2012 |url-status=dead}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurisk|Naurisk]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 2. januar 2015.'' </div> {{spire|språk|dato=2026}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Malayopolynesiske språk]] [[Kategori:Naoero]] hqz7h9n42ujsfn8hgwqpycybn6nr4l6 0 320917 3664733 3660050 2026-08-06T08:12:12Z Migne 2086 3664733 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Stanisław Grędziński''' ({{levde|19. oktober|1945|19. januar|2022|Gredzinski}}) var ein polsk [[friidrett]]sutøvar frå landsbyen Ostrzyca i Krasnystaw fylke, som vart europameister på 400 meter og i 4 x 400 m stafett i 1966. ==Aktiv== Grędziński overraska med å vinne 400 m under [[EM i friidrett 1966]] i [[Budapest]]. Han sette personleg rekord med 46,0 og viste den største favoritten, landsmannen [[Andrzej Badeński]] til andreplass, to tidels sekund bak. Tre dagar seinare var dei to saman om gje Polen sitt lag i 4 x 400 m stafett sigeren; etter at [[Friidrettsutøvaren Jan Werner|Jan Werner]], Edmund Borowski og Grędziński hadde gjort unna dei fyrste etappane, sprang Badeński inn til ny meisterskaprekord på tida 3.04,5, med [[Vest-Tyskland]] 0,3 sekund bakom. Grędziński var med i OL-troppa til [[Friidrett under Sommar-OL 1968|Sommar-OL 1968]] i [[Mexico-byen]]. Han vart vraka til 400-meterstevlinga, men sprang ein av etappane i 4 x 400 m stafett, der Polen enda på fjerdeplassen. Under [[EM i friidrett 1969]] i [[Aten]] kjempa Grędziński hardt for å forsvare EM-tittelen på 400 meter og kom i mål til personleg rekord på 45,83 sekundar. Med det hamna han på bronseplassen, høvesvis to og seks hundredels sekund bak sølv- og gullvinnar. Landsmannen Jan Werner vann løpet. I 4 x 400 m stafett var dei to og lagkameratane deira tre hundredels sekund for seint ute til å vinne bronse. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Stanisław Grędziński|Stanisław Grędziński]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 1. september 2016.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/poland/stanislaw-gredzinski-14343443 World Athletics] {{autoritetsdata}} [[Kategori:Polske sprintarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Polen]] [[Kategori:Polske deltakarar under sommar-OL 1968]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1968]] mkfin8ikh1lcbwku2wr51wojg7b66an 3664741 3664733 2026-08-06T09:40:06Z 90sveped 53941 3664741 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Stanisław Grędziński''' ({{levde|19. oktober|1945|19. januar|2022|Gredzinski}}) var ein polsk [[friidrett]]sutøvar frå landsbyen Ostrzyca i Krasnystaw fylke, som vart europameister på 400 meter og i 4 x 400 m stafett i 1966. ==Aktiv== Grędziński overraska med å vinne 400 m under [[EM i friidrett 1966]] i [[Budapest]]. Han sette personleg rekord med 46,0 og viste den største favoritten, landsmannen [[Andrzej Badeński]] til andreplass, to tidels sekund bak. Tre dagar seinare var dei to saman om gje Polen sitt lag i 4 x 400 m stafett sigeren; etter at [[Friidrettsutøvaren Jan Werner|Jan Werner]], Edmund Borowski og Grędziński hadde gjort unna dei fyrste etappane, sprang Badeński inn til ny meisterskaprekord på tida 3.04,5, med [[Vest-Tyskland]] 0,3 sekund bakom. Grędziński var med i OL-troppa til [[Friidrett under Sommar-OL 1968|Sommar-OL 1968]] i [[Mexico-byen]]. Han vart vraka til 400-meterstevlinga, men sprang ein av etappane i 4 x 400 m stafett, der Polen enda på fjerdeplassen. Under [[EM i friidrett 1969]] i [[Aten]] kjempa Grędziński hardt for å forsvare EM-tittelen på 400 meter og kom i mål til personleg rekord på 45,83 sekundar. Med det hamna han på bronseplassen, høvesvis to og seks hundredels sekund bak sølv- og gullvinnar. Landsmannen Jan Werner vann løpet. I 4 x 400 m stafett var dei to og lagkameratane deira tre hundredels sekund for seint ute til å vinne bronse. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Stanisław Grędziński|Stanisław Grędziński]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 1. september 2016.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/poland/stanislaw-gredzinski-14343443 World Athletics] {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Polske sprintarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Polen]] [[Kategori:Polske deltakarar under sommar-OL 1968]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1968]] r766p18lqtz7ene0mrx44s0dmf7oenm 0 345535 3664693 3348743 2026-08-05T16:27:22Z Ranveig 39 Fmt. 3664693 wikitext text/x-wiki [[Fil:1800s Boss of the plains 5.jpg|mini|Boss of the Plains-hatt]] '''Boss of the Plains''' var ein lett [[hatt|allvêrshatt]] for bruk i [[Vesten i USA]]. Han blei utforma i 1865 av [[John Batterson Stetson|John B. Stetson]] med føremåla om å vera varig, vasstett og elegant.<ref>Flanagan, Mike (1999). ''The Complete Idiot's Guide to the Old West'', s. 239. {{ISBN|0-02-862945-0}}.</ref> Utforminga og nemninga [[Stetson]] kom etterkvart til å bli nær synonymt med det som seinare blei kjend som [[cowboyhatt]]. ==Utforming== [[Fil:DodgeCityPeaceCommission.jpg|mini|Dodge City Peace Commission, nokre av dei med Boss of the Plains]] Boss of the Plains blei utforma med høg pull for å gje isolasjon på toppen av hovudet og ein vid brem som kunne skugga andlet, hals og skuldrer. Han var både lett og haldbar.<ref>Cowboys & the Trappings of the Old West by William Manns, s. 22 {{ISBN|0-939549-13-1}}</ref> Han hadde naturleg farge og eit enkelt sveitteband,<ref>Snyder, Jeffrey B. (1997) Stetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970. Pg 50 {{ISBN|0-7643-0211-6}}</ref> laga å verna hatten.<ref>Wolff Edwin D. ''Why We Do It'' (1929) {{ISBN|0-8369-1006-0}}</ref> Etter tradisjonen frå tidlegare utformingar var det ei sløyfe på dette bandet. Dette skilde framsida frå baksida av hatten. Den opphavlege hatten var av pelsfilt og var vasstett. Stetson hadde grunna på korleis han kunne gjera hatten vasstett i mange år, og tok til slutt avgjerda om å bruka filt laga av [[bever]]pels.<ref>Chamber's journal, Published by Orr and Smith, 1952, pg 200, Original from the University of Michigan</ref> Til ein hatt av god kvalitet trengde ein magepelsen til rundt 42 beverar.<ref>{{citation|title= Calgary Hat Doctor|author=Nicholas Hillier|url=http://www.angusworld.ca/issues/2004/hatdoc.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204025855/http://www.angusworld.ca/issues/2004/hatdoc.htm |archivedate=4. februar 2007 }}</ref> Den tette samanfiltringa på dei fleste stetsonhattane gjorde dei så vasstette at dei kunne brukast som ei [[bøtte]].<ref>Reynolds, William and Rich Rand (1995) ''The Cowboy Hat book'', s 11 {{ISBN|0-87905-656-8}}</ref><ref>Snyder, Jeffrey B. (1997) Stetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970. s 34 {{ISBN|0-7643-0211-6}}</ref><ref name="Blevins 2001 pg 370">Blevins, Winfred Dictionary of the American West: over 5,000 terms and expressions from Aarigaa! to Zopilote (2001) s 370 {{ISBN|1-57061-304-4}}</ref> Stetson reklamerte med ein cowboy som vatna hesten ved å frakta vatn i hatten til han. Det blir også fortald om ein cowboy som berga livet då han skulle kryssa eit tørt stykke prærire og vassflaska hans gjekk lekk. Han frakta då nok vatn i stetsonhatten sin til å klara seg.<ref>Flemmons, Jerry, ''Curmudgeon in corduroy: the best of Jerry Flemmons' Texas,'' s. 96 {{ISBN|0-87565-217-4}}</ref> Ein hatt av god kvalitet og i god stand var også rekna som eit statussymbol nokre stader.<ref name="Blevins 2001 pg 370" /> ==Tilpassing og endring== [[File:BonieHattie.jpg|mini|[[Apachefolk|Apachepar]] der mannen ber Boss of the Plains-hatt.]] Den opphavlege utforminga av Boss of the Plains med rette sider, runde hjørne og flat brem blei verande den viktigaste i rundt tjue år.<ref name="Snyder">Snyder, Jeffrey B. (1997) ææStetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970'' 1997 {{ISBN|0-7643-0211-6}} s. 73</ref> Dei fleste fotografi av hatten frå 1800-talet viser han med denne uforma pullen, utan nokre foldar laga med vilje.<ref>In search of the real cowboy hat, Cowboy Chronicle, April 2004</ref> Etterkvart blei dei likevel forma gjennom bruk, misbruk eller forming av eigaren. Særleg pullen blei gjerne folda, først gjennom bruk, seinare som eit personleg val. Bremmen kunne rullast eller bøyast. I tillegg kunne eigarar av og til pynta hatten. Den individuelle utforminga reflekterte ofte kvar eigaren budde eller arbeidde, og i nokre høve kunne ein identifisera [[cowboy]]ar på einskildranchar gjennom folden på hatten deiar.<ref>Blevins, Winfred. ''Dictionary of the American West: over 5,000 terms and expressions from Aarigaa! to Zopilote'' (2001) s. 371 {{ISBN|1-57061-304-4}}</ref> Etterkvart blei også utforminga av hatten frå produsenten endra. Den første populære endringa var den lange folden frå den høge baksida til framsida av hatten, kjend som ''Carlsbad crease'' eller Carlsbad-folden etter ein stil brukt i [[Carlsbad i New Mexico]]. Ei anna utforming som bygde på den spisse toppen til ein meksicansk [[sombrero]], spreidde seg nordover og blei kjend som ein ''Montana peak'' eller Montana-spiss. Denne hadde fire foldar som opphavleg var blitt laga ved å halda hatten med fire fingrar. ==Popularisering== [[Fil:Tommixgunslinger.jpg|mini|Filmstjerna [[Tom Mix]] med ein Stetson-hatt.]] Hattane til Stetson blei populariserte gjennom underhaldarar som presenterte cowboykultur og den amerikanske Vesten til eit vidare publikum seint på 1800-talet og tidlege på 1900-talet. Eit døme på dette er [[Buffalo Bill]], som fekk spesiallaga hattar med svært vide bremmar til sine [[Vill Vest]]-show. Seinare blei det laga hattar for [[Hollywood]], som den såkalla ten-gallon-hatten brukt i [[westernfilm]]ar. Over tid blei arbeidshatten til [[ranch]]-cowboyen omforma av underhaldarar og [[rodeo]]-deltakarar til å bli ein del av cowboy-imaget. Ulike kjendisar, politikarar og liknande har til ulike tider brukt avleiingar av Boss of the Plains-hatten for å markera tilhøyrsel til kulturen og verdiane frå den gamle Vesten.<ref>Snyder, Jeffrey B. (1997) Stetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970 1997 s. 5 {{ISBN|0-7643-0211-6}}</ref> Den Boss of the Plains-inspirerte utforminga som utvikla seg til cowboyhatten har stort sett vore uendra sidan den første hatten blei laga i 1865, med ei form som følgde funksjon.<ref>Reynolds, William and Rich Rand (1995) ''The Cowboy Hat book.'' Pg 8 {{ISBN|0-87905-656-8}}</ref> Grunnleggjaren av speidarrørsla [[Robert Baden-Powell]] lærte om nytta av Boss of the Plains-hatten av [[Frederick Russell Burnham]] under [[Den andre Matabelekrigen]] i 1896-97. I samband med [[omleiringa av Mafeking]] under [[Den andre boarkrigen]] gjorde han stilen kalla ''lemon squeezer'' - flat brem med fire foldar ved klokkeposisjonane 12, 3, 6 og 9 - kjend. Då When Baden-Powell grunnla [[South African Constabulary]] i 1900 valde han Boss of the Plains som uniformshatt. Seinare tok Baden-Powell i bruk hatten til speidarrørsla. ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} ;Bibliografi *Bender, Texan Bix. (1994) ''Hats & the cowboys who wear them.'' {{ISBN|1-58685-191-8}} *Carlson, Laurie. (1998) ''Boss of the Plains, the hat that won the West.'' {{ISBN|0-7894-2479-7}} *Manns, William. (1997) ''Cowboys & the Trappings of the Old West.'' {{ISBN|0-939549-13-1}} *Reynolds, William and Rich Rand (1995) ''The Cowboy Hat book.'' {{ISBN|0-87905-656-8}} *Snyder, Jeffrey B. (1997) ''Stetson Hats and the John B. Stetson Company 1865-1970.'' {{ISBN|0-7643-0211-6}} ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Boss of the Plains|Boss of the Plains]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 24. desember 2017.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonscat|Cowboy hats}} * [http://www.curtrich.com/hats.html In search of the real cowboy hat], Cowboy Chronicle april 2004. * [https://web.archive.org/web/20101024215024/http://www.deathvalley49ers.org/aboutus_BossOfThePlains.htm John B. Stetson Hat Co. to revive, the famed ‘Boss of the Plains’ hat], deathvalley49ers.org [[Kategori:1860-åra]] [[Kategori:Skipingar i 1865]] [[Kategori:Klede frå 1800-talet]] [[Kategori:Hattar]] [[Kategori:Rideutstyr]] [[Kategori:Westernkultur]] [[Kategori:USA-amerikanske klede]] 6ojag5lm8my1ddahwphpay2v7pe481r 0 347716 3664727 3380778 2026-08-06T07:52:32Z Ranveig 39 3664727 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikksjanger |namn=Britisk rock and roll |fargestil = rock |stilmessig opphav={{flatlist| *[[Rock and roll]] *[[skiffle]]}} |kulturelt opphav= Seint i 1950-åra i Storbritannia |instrument={{flatlist| * [[Elektrisk gitar]] * [[kontrabass]] eller seinare [[bassgitar]] * [[trommer]] * [[piano]] * [[saksofon]]}} |popularitet= Seint 1950- og tidleg 1960-åra |avleiingar={{flatlist| * [[Beat-musikk]] * [[bluesrock]]}} }} '''Britisk rock and roll''' er ein musikkstil basert på USA-amerikansk [[rock and roll]] som oppstod seint i 1950-åra og som var populær fram til [[beat-musikk]]en tok over i 1962. Han vert generelt rekna som underordna den amerikanske varianten av sjangeren, og hadde liten internasjonal eller varig innverknad. Men sjangeren var viktig i å etablere britisk ungdoms- og popmusikkultur og var ein nøkkelfaktor i den vidare utviklinga som førte fram ti [[den britiske bølgja]] i midten av 1960-åra. Sidan 1960-åra har somme stjerner i sjangeren, hovudsakleg [[Cliff Richard]], klart å oppretthalde ein suksessrik karriere og musikkforma har stundom vore populær att i periodar. Den britiske rock and roll-stilen var inspirert av amerikansk rock and roll og britisk [[skiffle]]. [[Lonnie Donegan]] hadde hatt ein stor hit med skifflesongen «[[Rock Island Line]]».<ref name=Broken2003>M. Brocken, ''The British folk revival, 1944–2002'' (Aldershot: Ashgate, 2003), pp. 69–80.</ref> Mange av dei komande rock and roll-artistane starta ut frå skiffle, mellom andre [[John Lennon]] og [[Paul McCartney]], som først spelte i lag i skifflegruppa [[Quarrymen]] i 1957.<ref name=Broken2003>M. Brocken, ''The British folk revival, 1944–2002'' (Aldershot: Ashgate, 2003), pp. 69–80.</ref> Artisten som oftast blir rekna som den første britiske rock and roll-artisten var [[Wee Willie Harris]]. Ein annan var [[Tommy Steele]], som hadde størst sukess i den første bølgja, og som stundom vart omtalt som «den britiske Elvis». Han nådde topp 20 i Storbritannnia med «Rock with the Caveman» og gjekk til topps med «[[Singing the Blues]]» i 1956.<ref name="solly">{{cite journal|last=Solly|first=Bob|date=July 2013|title=Britain Rocked Before the Beatles|journal=Record Collector|issue=416|pages=73–81}}</ref> I 1958 fekk britane sin første «autentiske» rock and roll-stjerna då [[Cliff Richard]] og [[The Shadows|The Drifters]] nådde andreplassen på singellista med «[[Move It]]».<ref>D. Hatch, S. Millward, ''From Blues to Rock: an Analytical History of Pop Music'' (Manchester: Manchester University Press, 1987), p. 78.</ref> Andre britiske rock and roll-artistar var [[Marty Wilde]], [[Johnny Gentle]], [[Vince Eager]], [[Adam Faith]] og [[Duffy Power]].<ref name=Unterberger/> Desse og andre britiske artistar hadde ei rekkje hittar seint i 1950-åra. Cliff Richard, og det nye bandet hans [[The Shadows]] som instrumentalartistar, hadde størst suksess med eigen rock and roll på denne tida. The Shadows, og særleg gitaristen [[Hank Marvin]], hadde særleg tor innverknad på den komande generasjonen av rockemusikarar, og var med på å setje standarden for britiske rockegruppa med ei besetning av trommer, bass, rytmegitar og sologitar.<ref>A. J. Millard, ''The electric guitar: a history of an American icon'' (JHU Press, 2004), p. 150.</ref> Andre britiske rock and roll-artistar var [[Billy Fury]], som gav ut det som blir rekna som eit av dei beste verka frå denne tida, ''[[The Sound of Fury av Billy Fury|Sound of Fury]]'' i 1960.<ref>V. Bogdanov, C., Woodstra, S. T. Erlewine, ''All Music Guide to Rock: The Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul'' (Backbeat Books, 3rd edn., 2002), p. 442.</ref> [[Tony Sheridan]], [[Vince Taylor]] og [[Screaming Lord Sutch and the Savages]] skapte òg musikk som kunne samanliknast med kvaliteten frå amerikansk rock and roll. Det einaste bandet som klarte å skape det som er blitt kalla ein «før-Beatles rockeklassikar» var [[Johnny Kidd & the Pirates]] som med songen «[[Shakin' All Over]]» laga ein rock and roll-standard.<ref name=Unterberger>R. Unterberger, [{{Allmusic|class=explore|id=essay/|pure_url=yes}} "British Rock & Roll Before the Beatles"], ''Allmusic'' Henta 18. februar 2018.</ref> ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Britisk rock and roll|Britisk rock and roll]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 18. februar 2018.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' </div> {{fotnoteliste}} {{Rock}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Britisk rock]] [[Kategori:Britiske musikkstilar]] kj7y6aafs7alkxsyu8pxytx18li00yr 0 379383 3664692 3633398 2026-08-05T16:26:27Z Ranveig 39 3664692 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkalbum | namn = Brother Where You Bound | format = Studioalbum | artist = [[Supertramp]] | utgjeve = 25. mai 1985 | innspelt = 1984–1985 | studio =Ocean Way, Hollywood i California og The Backyard Studio i Encino i California | sjanger = [[Progressiv rock]], [[poprock]], [[bluesrock]] | lengd = 42:44 | selskap = [[A&M Records|A&M]] | produsent = [[David Kershenbaum]], Supertramp | førre = ''[[…Famous Last Words…]]'' | førre år = 1982 | neste = ''[[The Autobiography of Supertramp]]'' | neste år = 1986 | ymse = {{Singlar | namn = Brother Where You Bound | format = Studioalbum | singel 1 = Cannonball | singel 1 dato = 1985 }} }} '''''Brother Where You Bound''''' er det åttande [[studioalbum]]et til det engelske [[rock]]ebandet [[Supertramp]], utgjeve i 1985. Det var det første albumet deira etter det originale medlemmet [[Roger Hodgson]] slutta i bandet, og [[Rick Davies]] måtte ta over all låtskrivinga og synginga sjølv. Albumet inneheld topp 30-hitten «[[Cannonball av Supertramp|Cannonball]]». ''Brother Where You Bound'' nådde 20. plassen på [[UK Albums Chart]]<ref name="UK Charts">[http://www.theofficialcharts.com/artist/_/supertramp/ Supertramp in the UK Charts] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217162315/http://www.theofficialcharts.com/artist/_/supertramp/ |date=17. februar 2011 }}, The Official Charts. Henta 17. juni 2020.</ref> og 21. plassen på [[Billboard 200|The Billboard 200]] i 1985,<ref name="album chart">[{{BillboardURLbyName|artist=supertramp|chart=all}} Brother Where You Bound chart history], Billboard.com. Henta 17. juni 2020.</ref> og selte til gullplate i 1985. ==Songar== Songen «Better Days» inneheld ein lengre uttoning med stemmer av dei fire nøkkelpersonane i den amerikanske presidentvalkampen i 1984 med sitat av [[Geraldine Ferraro]] og [[Walter Mondale]] i venstre lydkanal og [[George H.W. Bush]] og [[Ronald Reagan]] i den høgre, blanda med saksofonsoloen til [[John Helliwell]]. Det 16 minuttar lange tittelsporet vart framført med [[Scott Gorham]] frå [[Thin Lizzy]] på rytmegitar og [[David Gilmour]] frå [[Pink Floyd]] på gitarsolo. Delar av teksten kom frå [[George Orwell]]-romanen ''[[Nineteen Eighty-Four]]''. Ein demo for songen spelt inn før Roger Hodgson slutta i bandet,<ref>Van Kooten, Jerry (3. desember 2005). [http://www.dprp.net/specials/2006_hodgson/ Giving a Little Bit: A Conversation With Roger Hodgson], Dutch Progressive Rock Page.</ref> for å kanskje vere med på albumet ''[[...Famous Last Words...|…Famous Last Words…]]'', men bandet kom fram til at han vart for progressiv til å passe inn på resten av albumet, og spelte han ikkje inn den gongen.<ref name="MelhuishFamous">{{Cite book|last=Melhuish|first=Martin|title=The Supertramp Book|place=Toronto, Canada|publisher=Omnibus Press|year=1986|isbn=0-9691272-2-7|pages=167–175|ref=harv|postscript=<!--None-->}}</ref> Då demoversjonen vart spelt inn var songen berre ti minuttar lang.<ref name="MelhuishFamous"/> ==Utgjeving== For å byggje interesse kring utgjevinga, vart albumet spelt for eit dusin journalistar invitert med på [[Orientekspressen]] frå [[Paris]] til [[Venezia]], der dei òg fekk sjå ein full video for «Brother Where You Bound».<ref>http://www.progarchives.com/Review.asp?id=111688</ref> Gruppa hadde fram til no ofte halde ein låg profeil, men gjorde no mange intervju på radio og TV, mellom anna ei sending av «Brother Where You Bound» på MTV og Global Satellite Network samstundes.<ref>{{Cite web | url=https://books.google.com/?id=1CQEAAAAMBAJ&pg=PT37&lpg=PT37&dq=brother+where+you+bound+film+premiere+MTV#v=onepage&q=brother%20where%20you%20bound%20film%20premiere%20MTV&f=false |title = Billboard|date = 11. mai 1985}}</ref> ==Mottaking== {{Platemeldingar | kritikk1 = [[AllMusic]] | kritikk1karakter = {{Rating|3|5}}<ref name="allmusic">{{Allmusic|class=album|id=r19404}}</ref> }} Meldinga til [[AllMusic]] var positiv, men skreiv at den tematiske utforskinga av spaninga kring [[den kalde krigen]] var «datert og har ikkje eldast godt, men musikken her er ein glede». Dei trekte særskild fram den «krystallklåre lyden», den sterke framføringa av gjestemusikarane, og dei komplekse komposisjonane. Dei hylla òg bandet for å ha nok guts til å «gå attende til dei progressive rockerøtene» og samstundes forbetre poplåtskrivinga.<ref name="allmusic"/> Prog Sphere skreiv «Brother Where You Bound er eit perfekt døme på ei kryssing av prog og pop på sitt beste, og er såleis sterkt tilråda til alle som er fan av prog, men som syns «pop» er eit dårleg ord.»<ref>http://www.prog-sphere.com/2012/06/06/supertrampspecial/</ref> ==Innhald== Alle songar skrivne av [[Rick Davies]]. {{sporliste | overskrift = Side ein | tittel1 = [[Cannonball av Supertramp|Cannonball]] | lengd1 = 7:38 | tittel2 = Still in Love | lengd2 = 4:36 | tittel3 = No Inbetween | lengd3 = 4:36 | tittel4 = Better Days | lengd4 = 6:15 }} {{sporliste | overskrift = Side to | tittel1 = [[songen Brother Where You Bound|Brother Where You Bound]] | lengd1 = 16:30 | tittel2 = Ever Open Door | lengd2 = 3:06 }} ==Medverkande== *[[Rick Davies]] – [[piano]] (alle spor), [[synthesizer|synthesizer]] (alle spor), hammondorgel (spor 2), [[Synging|vokal]] *[[John Helliwell]] – [[saksofon]] (spor 1-5) *[[Bob Siebenberg]] – [[trommer]] (alle spor) *[[Dougie Thomson]] – [[bassgitar|bass]] (spor 1-5) '''Andre medverkande''' *[[David Gilmour]] – [[gitarsolo]] på «Brother Where You Bound» *[[Scott Gorham]] – rytmegitar på «Brother Where You Bound» *Marty Walsh – [[gitar]] på «Cannonball», «Still in love», «Better Days» & «Brother Where You Bound» *Doug Wintz – [[trombone]] på «Cannonball» *Cha Cha – korvokal på «Still in Love» *Brian Banks – [[Synclavier]]-programmering *[[Anthony Marinelli]] – Synclavier-programmering *Gary Chang – Fairlight & PPG-[[musikkprogrammering|programmering]] *[[Scott Page]] – [[tverrfløyte]] på «Better Days» & «Brother Where You Bound» ==Produksjon== *[[Plateprodusent|Produsentar]]: David Kershenbaum, Supertramp *[[Lydteknikar]]: Norman Hall *Assistant lydteknikar: Steve Crimmel *[[Lydmiksing|Miksing]]: Mark Ettel *Mikseassistent: Steve McMillan *[[Lydmastering|Mastering]]: Bob Ludwig *Ommastring: [[Greg Calbi]], Jay Messina *Sporlydteknikar: Allen Sides *Kunstnarisk leiar: Norman Moore *Design: Norman Moore *Foto: Tom Gibson ==Singlar== '''Singelliste''' – ''[[magasinet Billboard|Billboard]]'' ([[USA]])<ref name="single chart">[{{BillboardURLbyName|artist=supertramp|chart=all}} «Cannonball» chart history], Billboard.com. Henta 17. juni 2020.</ref> {| class="wikitable" width="550px" style="text-align:left;" !År !Singel !Liste !Plassering |- |rowspan="4"|1985 |rowspan="4"|«Cannonball» |[[Dance Club Songs|Hot Dance Music/Club Play]] |align="center"|9 |- |[[Dance/Electronic Singles Sales|Hot Dance Music/Maxi-Singles Sales]] |align="center"|25 |- |[[Mainstream Rock (chart)|Mainstream Rock spor]] |align="center"|4 |- |''[[Billboard Hot 100|Billboard]]'' [[Billboard Hot 100|Hot 100]] |align="center"|28 |- |} ==Salslister== {{col-begin}} {{col-2}} ===Vekeslister=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !Liste !Plassering |- |align="left"|[[Kent Music Report|Australske Kent Music Report]]<ref name="auchart">{{Cite book|title=Australian Chart Book 1970–1992|last=Kent|first=David|publisher=Australian Chart Book|location=[[St Ives, New South Wales|St Ives, NSW]]|year=1993|isbn=0-646-11917-6|title-link=Kent Music Report}}</ref> |22 |- |align="left"|[[Den austerrikske albumlista]]<ref name="atchart">{{cite web|title=Supertramp – Brother Where You Bound – austriancharts.at|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|format=ASP|accessdate=16. juni 2020}}</ref> |13 |- |align="left"|[[magasinet RPM|Kanadiske RPM-lista]]<ref>{{cite magazine|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0550&type=1&interval=20&PHPSESSID=c6btf3r8hs459qqt5ln3o3dcv5|title=Top Albums/CDs - Volume 42, No. 19|magazine=[[magasinet RPM|RPM]]|format=PHP|date=20. juli 1985|accessdate=14. juni 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402121418/http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0550&type=1&interval=20&PHPSESSID=c6btf3r8hs459qqt5ln3o3dcv5|archive-date=2. april 2015|url-status=dead}}</ref> |11 |- |align="left"|[[Den nederlandske albumlista]]<ref name="nlchart">{{cite web|title=dutchcharts.nl Supertramp – Brother Where You Bound|work=Hung Medien|publisher=[[MegaCharts]]|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|language=nederlandsk|format=ASP|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |4 |- |align="left"|[[SNEP|Den franske SNEP-lista]]<ref name="fracharts">{{cite web|url=http://infodisc.fr/Album_S.php |title=InfoDisc : Tous les Albums classés par Artiste > Choisir Un Artiste Dans la Liste |language=fransk |publisher=infodisc.fr |accessdate=14. juni 2020 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506001015/http://www.infodisc.fr/Album_S.php |archivedate=6. mai 2013 |df=dmy }}''Note: user must select 'Supertramp' from drop-down.''</ref> |3 |- |align="left"|Den italienske albumlista<ref name="itayearend">{{cite web | url = http://www.hitparadeitalia.it/hp_yenda/lpe1985.htm | tittel = Hit Parade Italia – Gli album più venduti del 1985|language = italiensk | publisher = hitparadeitalia.it | accessdate=16. juni 2020}}</ref> |19 |- |align="left"|[[RIANZ|Den newzealandske albumlista]]<ref name="NZchart">{{cite web|title=charts.nz Supertramp – Brother Where You Bound|work=Hung Medien|publisher=[[Recording Industry Association of New Zealand]]|url=https://charts.nz/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|format=ASP|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |17 |- |align="left"|Noreg - [[VG-lista]]<ref name="norcharts">{{cite web|title=norwegiancharts.com Supertramp – Brother Where You Bound|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|format=ASP|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |6 |- |align="left"|[[Den spanske albumlista]]<ref>{{cite book |last=Salaverri|first=Fernando|title=Sólo éxitos: año a año, 1959–2002|edition=1st |date=September 2005|publisher=Fundación Autor-SGAE|location=Spain|isbn=84-8048-639-2}}<!--|accessdate=2011-01-26--></ref> |3 |- |align="left"|[[Sverigetopplistan|Den svenske albumlista]]<ref name="sechart">{{cite web|title=swedishcharts.com Supertramp – Brother Where YouBound|publisher=[[Sverigetopplistan]]|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|format=ASP|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |7 |- |align="left"|[[Swiss Hitparade|Den sveitsiske albumlista]]<ref name="chchart">{{cite web|title=Supertramp – Brother Where You Bound – hitparade.ch|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Supertramp&titel=Brother+Where+You+Bound&cat=a|format=ASP|accessdate=10. oktober 2013}}</ref> |2 |- |align="left"|[[UK Albums Chart]]<ref name=UK_Chart>{{cite web| url=http://www.officialcharts.com/artist/_/Supertramp/| tittel= Supertramp > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |20 |- |align="left"|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]<ref name="USchart">{{cite web|title=allmusic ((( Brother Where You Bound > Charts & Awards > Billboard Albums )))|publisher=allmusic.com|url={{Allmusic|class=album|id=r19404/charts-awards|pure_url=yes}}|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |21 |- |align="left"|[[GfK Entertainment Charts|Den vesttyske Media Control-lista]]<ref name="dechart">{{cite web | url=http://www.officialcharts.de/album.asp?artist=Supertramp&title=Brother+Where+You+Bound&cat=a&country=de| tittel=Album Search: Supertramp –Brother Where You Bound| format=ASP|language=tysk| publisher=Media Control|accessdate=14. juni 2020}}</ref> |4 |} {{col-2}} ===Årslister=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !Liste (1985) !Plassering |- |align="left"|Den kanadiske albumlista<ref>{{cite magazine|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0618&type=1&interval=20&PHPSESSID=c6btf3r8hs459qqt5ln3o3dcv5|title=RPM Top 100 Albums of 1985|magazine=[[magasinet RPM|RPM]]|date=28. desember 1985|accessdate=17. juni 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116124832/http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0618&type=1&interval=20&PHPSESSID=c6btf3r8hs459qqt5ln3o3dcv5|archive-date=16. januar 2014|url-status=dead}}</ref> |56 |- |align="left"|Den franske albumlista<ref>{{cite web|url=http://www.infodisc.fr/B-CD_1985.php |title=Les Albums (CD) de 1985 par InfoDisc |language=fransk |format=PHP |publisher=infodisc.fr |accessdate=1. februar 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121027131313/http://www.infodisc.fr/B-CD_1985.php |archivedate=27. oktober 2012 |df=dmy }}</ref> |18 |- |align="left"|Den italienske albumlista<ref name="itayearend"/> |90 |- |align="left"|Den sveitsiske albumlista<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=1985 |title=Hitparade.ch - Schweizer Jahreshitparade 1985 |format=ASP |work=Swiss Music Charts |publisher=Hung Medien |accessdate=1. januar 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105104114/http://hitparade.ch/year.asp?key=1985 |archivedate=5. november 2013 |df=dmy }}</ref> |15 |} ===Salstrofé og salstal=== {{Certification Table Top}} {{Certification Table Entry|region=Canada|type=album|artist=Supertramp|title=Brother Where You Bound|award=Platina|relyear=1985|accessdate=11. juni 2020}} {{Certification Table Entry|region=France|type=album|artist=Supertramp|title=Brother Where You Bound|award=Gull|relyear=1985|accessdate=11. juni 2020|recent=false|salesamount=263,600|salesref=<ref>{{cite web|url=http://www.infodisc.fr/CDCertif_O.php?debut=2650 |title=Les Albums Or |language=fransk |work=Infodisc.fr |accessdate=11. juni 2020 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128132918/http://www.infodisc.fr/CDCertif_O.php?debut=2650 |archivedate=28. januar 2015 }}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Germany|type=album|artist=Supertramp|title=Brother Where You Bound|award=Gull|relyear=1985|accessdate=11. juni 2020}} {{Certification Table Entry|region=Spain|type=album|artist=Supertramp|title=Brother Where You Bound|award=Gull|relyear=1985|certref=<ref name="Spanish certifications 1979-1990">{{cite web|url=http://www.mediafire.com/view/x263f6daopkswo8|title=Solo Exitos 1959–2002 Ano A Ano: Certificados 1979–1990|publisher=Solo Exitos 1959–2002 Ano A Ano}}</ref>}} {{Certification Table Bottom}} {{col-end}} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Brother Where You Bound|Brother Where You Bound]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. juni 2020.'' {{refslutt}} {{Supertramp}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Supertramp-album]] [[Kategori:Musikkalbum frå 1985]] [[Kategori:A&M Records-album]] [[Kategori:Album produserte av Rick Davies]] [[Kategori:Album produserte av David Kershenbaum]] [[Kategori:Album spelte inn i United Western Recorders]] n3bzm6lm7hepjvzsls361gtuzp6ch0v 0 379676 3664712 3250344 2026-08-05T20:43:08Z HerVal7752 105842 {{autoritetsdata}} 3664712 wikitext text/x-wiki [[Fil:Volsci.jpg|mini|Kart over volskiske busetjingar (raude namn)]] '''Volskarane''' ([[latin]] ''Volsci''&#8239;) var ei [[italikarar|italisk]] stamme. Volskarane kom truleg frå sentralt i [[Apenninane]] og invaderte tidleg på [[400-talet f.Kr.]] låglandet ved den sørlege delen av det som i dag er [[Lazio]] og nord i [[Campania]]. Dei tok over kystbyane [[Antium]] (i dag [[Anzio]]), [[Circeii]], og [[Tarracina]] og bygde ut desse. Dei var i strid med [[romarar|romarane]], stundom saman med [[ekverar|ekverane]]. Romarane fekk overtaket kring hundreårsskiftet og tvinga volskarane attende. Ved kysten vart dei endeleg tvinga inn under romersk styre av [[Gaius Maenius]] i år 338 f.Kr., og i innlandsområdet under [[samnittarkrigane]]. Volskarane tala eit mål som var nærskyldt [[oskisk]] og [[umbrisk]]. == Kjelder == *{{snl|volskere_-_volsci|volskere - volsci|av = Øivind Andersen og Jon Wikene Iddeng|henta dato=28. juni 2020}} {{spire|historie}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Oldtidsfolk frå Italia]] sdg2v1y2heu7cselr305yx0avuew5j8 0 380113 3664757 3625361 2026-08-06T11:01:00Z Fossegrimenx0x 157655 Berre nokre små nynorskfeil - for det meste genusfeil. 3664757 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} [[Fil:Coat_of_arms_of_Finland.svg|mini|[[Det finske riksvåpenet|Finlands riksvåpen]] er kjend siden 1580-talet. [[Krumsabel|Krumsablen]], som blir trampa på av løva, symboliserer [[Russland]] eller [[Novgorod]], det vil seia ''trusselen austfrå'', medan det rette sverdet, som løva svingar, står for Vesten. Dei ni rosene er tolka som symbol for dei ni historiske landskapa i Finland.]] '''Finsk mellomalderhistorie''' omfattar eit tidsrom på rundt 500 år frå 1000-talet til 1500-talet, der det finske [[samfunn]]et gjennomgjekk store endringar. Blant desse forandringane er innføringa av [[Sverige|svensk overhøgd]], danninga av ein [[Kyrkja|kyrkjeleg]] organisasjon, innflyttinga av ein [[svensk]]språkleg folkesetnad i kyststroka og oppdyrking av og busetjing i tidlegare samiske område. Ved byrjinga av [[mellomalderen]] vart Finland mål for krosstog både austfrå og vestfrå, men tre svenske [[krosstog]] vart fort dominerande og avgjerande for den vidare utviklinga av landet. Det første av krosstoga skal ha funne stad i andre halvdel av [[1150-åra]] og ha retta seg mot kysten i dei sørvestlegaste delane av dagens Finland, det andre skjedde i [[1249]]. Det var leia av [[Birger jarl]] og retta seg imot Tavastland heilt fram til [[Karelen]]. Ingen av desse første krosstoga førte til at svenskane fekk fast grep om landet. Eit tredje forsøk fann stad i 1290-åra og resulterte i kampar som varte fram til [[1323]], då det vart inngått ein fredsavtale mellom Novgorod og Sverige, referert til som [[Nöteborgstraktaten]]. Avtalen medførte at Novgorod ''de facto'' anerkjende svensk overhøgd over heile Finland. Traktaten hadde ei uavklart og derfor seinare omstridd grense mot nord. Den svenske kyrkja sette i gang bygging av kyrkjer i heile det dåverande Finland og skipa også eit finsk bispesete i [[Åbo]]. I tillegg til kyrkjer vart det oppretta nokre få [[kloster]] i landet. Viktigare var det likevel at det òg vart oppretta [[kjøpstad|kjøpstadar]]er for å fremje handelen. I tillegg til Åbo var dette òg Ulfsby (Ulvila) ved Kumo älv, Närpes (Närpio), Korsholm (Mustasaari) og Pedersöre (Pietersaari), [[Raumo]], [[Borgå]] og [[Viborg|Vyborg]]. Attåt desse kjøpstadene vart det grunnlagt handelsstadar uten privilegium. Størstedelen av folkesetnaden budde på landet og levde av [[landbruk]], mot vest i landsbyar, mot aust i form av [[Bråtebruk|svibruk]]. Ved kystane både ut mot [[Bottenvika]] og [[Finskebukta]] og ved innsjøar og elver spelte [[fiskeri]] likeeins ei viktig rolle. Maktpolitisk fekk både kontinuerlege konfliktar mellom [[Danmark]] og Sverige i [[Kalmarunionen]] og len gjeve til den svenske makteliten tyding for den vedvarande uroa i landet gjennom heile mellomalderen, og etter at [[Moskva]] la under seg Novgorod, kom det til nye konfliktar med Russland. [[Reformasjonen]] skjedde glidande, men [[munk]]ane unngjekk ikkje fordriving frå dei finske klostera sine. I 1554 vart det tidlegare samla stiftet delt, og Paul Juusten vart biskop i det nyoppretta Vyborg stift 1554-1563. == Bakgrunn: krosstogstida == [[Fil:Crusades_to_Finland.png|mini|Kart over svenskane sitt første (raudt), andre (grønt) og tredje (blått) krosstog til sørfinske område.]] Finland låg i den tidlege mellomalderen mellom to av dei viktigaste handelsmaktene i Nord-Europa, [[Sverige]] og [[Novgorod-riket|Novgorod]]. Ein viktig handelsveg kryssa [[Austersjøen]] via [[Åland]] og den verna kystskjeregarden og følgde den nordlege sida av [[Finskebukta]] fram til munningen av [[Neva]] og vidare til [[Ladoga]]. Finnane deltok ikkje sjølv i handelsreisane, men handla med [[pels]]verk. Det låg i både Sverige og Novgorod si interesse å kontrollera dette området. På grunn av at busetnaden var spreidd oppstod det ingen politisk organisasjon i Finland som kunne motverka dette. [[Den katolske kyrkja|Den katolske kyrkje]] hadde komme til [[Svealand]] på 800-talet, og den religiøse omvendinga vart fullført på 1000-talet. Finlands første kontaktar med kristendomen kom likevel austfrå, noko som kjem tydeleg fram ved at sentrale kristne omgrep på finsk er [[slaviske]] [[lånord]].<ref>Heikkilä, s. 457</ref> Men snart vart påverknaden frå vest sterkare. Overgangen til ein ny gravleggingsmåte fann stad på [[Åland]] kring år 1000, i [[Egentliga Finland]] og i [[Tavastland]] mellom 1150 og 1200 og i [[Karelen]] så seint som kring år 1300. Befolkninga i Finland kan likeeins ha komme i kontakt med kristendommen gjennom handel med [[Gotland]]. Kva tid brotet mellom den svenske [[Vikingtida|vikingtidsbusetnaden]] i Russland og Sverige fann stad er uklart. I 1054 skjedde brotet mellom den katolske og den [[Ortodoks kristendom|ortodokse kyrkja]], eit russisk åtak på ein svensk flåte på 60 skip på veg til Novgorod skjedde i [[1142]], og same år herja ifølge russiske annalar ein gjeng tavastarar sørbreidda av Ladoga, mens [[Karelarar|karelearar]] det følgjande året gjorde åtak på Tavastland, og finnar herja den svenske kysten.<ref name="Ho 547">Hornborg (1928), s. 547</ref><ref name="Ho 548">Hornborg (1928), s. 548</ref> === Første krosstoget === [[Fil:Erik_den_helige_och_biskop_Henrik.jpg|mini|Erik den heilage og biskop Henrik.]] Der finst ei overlevering om at den svenske kongen [[Erik den heilage]] organiserte eit felttog til Finland i andre halvdel av 1150-talet. Opplysingane om dette er svært knappe. Dei fortel at den svenske kongen i [[1157]] samla ein hær og drog til Finland. Ifølgje tradisjonen baud han dei [[Heidenskap|heidenske]] finnane å ta imot kristendomen, og då dette vart avvist, overvann han dei i eit stort slag, og deretter vart finnane døypte med tvang.<ref name="YK 29">[https://runeberg.org/kyfihist/0031.html Yrjö-Koskinen, s. 29]</ref> Erik vende deretter heim, men sette [[biskop]] Henrik til å ordna med kyrkjelege tilhøve for finnane. Denne overleveringa finst nedskriven frå 1270-åra. I følgje finsk folketradisjon var Henrik engelskmann og biskop i [[Uppsala]]. Han byrja med å døypa dei overlevande heidningane i Kuppis kjelde i [[Åbo]]. Allereie under den første vinteren sin i Finland vart Henrik i følgje kjeldene slått ihel av ein av dei døypte, Lalli, på den isdekte Kjulomyra.<ref>Heikkilä, s. 464</ref><ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 286-288</ref> I 1164 drog svenskane ifølge russiske [[krønike]]r med 55 skip på herjingstog mot byen [[Staraja Ladoga]] ved munningen til Volkov-elva i [[Ladoga]], som høyrde under Novgorod.<ref name="YK 30">[https://runeberg.org/kyfihist/0032.html Yrjö-Koskinen, s. 30]</ref><ref name="Ho 549">Hornborg (1928), s. 549</ref> Både tyske og danske flåtar var verksame i området, og svenskane innsåg at dei måtte forsterka grepet for ikkje å mista kontrollen med Finland. Den danske kongen [[Knut VI av Danmark|Knud VI]] la under seg det nordlege [[Estland]] ved eit krosstog i 1196, og attåt dette retta han ein del av verksemda si mot Finland både i [[1196|1191]] og i [[1202]].<ref name="Li 206">Lind et al., s. 206</ref><ref name="Li 158">Lind et al., s. 158</ref> I samsvar med ein [[pave]]<nowiki/>leg [[bulle]] utferda av [[pave Innocens III]] i 1216 hadde den svenske kongen Knut Eriksson organisert fleire felttog for å styrke svenskane si stilling i Finland.<ref>Heikkilä, s. 446f</ref> Sverige og Novgorod var ikkje dei einaste maktene som hadde interesser i området. Ifølgje danske annalar drog danskane i 1191 i krosstog til Finland, og det er òg opplysingar om eit fornya dansk forsøk på å erobra Finland i 1202.<ref name="Li 158">Lind et al., s. 158</ref> Den danske kongen Knud VI stod i spissen for eit krosstog til Estland i 1196, og dette landet kom på danske hender.<ref name="Li 206">Lind et al., s. 206</ref> Russiske kjøpmenn vart overfalne av gotlendingar i 1188. Tyskarane si rolle for handelen over Austersjøen voks likeeins, etter at byen [[Lübeck]] vart grunnlagt i 1140-åra.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 291-293</ref> Den svenske kongen Erik Knutsson fekk paven si velsigning til at Finland uttrykkeleg skulle vera eit svensk misjonsområde. Svenskane hadde endå ingen innverknad i det fjerntliggande [[Karelen]], og fyrst [[Jaroslav av Novgorod]] gjennomførte eit krosstog i [[Tavastland]] i vinteren 1226-1227 for å omvenda innbyggjarane til den ortodokse trua. Tavastlendingane på si side herja Karelen året etter.<ref name="Edgren, Törnblom 1993, s. 293">Edgren, Törnblom (1993), s. 293</ref> [[Pave Gregor IX]] erklærte i [[1229]] eit apostolisk vern over Finland og påbaud dessutan ein handelsblokade mot Novgorod.<ref name="Ho 549">Hornborg (1928), s. 549</ref><ref>Heikkilä, s. 461</ref> I Tavastland byrja eit opprør mot den kristne misjonen vinteren 1236-1237, kanskje med støtte frå Novgorod eller Karelen.<ref name="YK 37">[https://runeberg.org/kyfihist/0039.html Yrjö-Koskinen, s. 37]</ref> I desember 1237 utferdiga paven ein krosstogsbulle som retta seg mot dette opprøret av «heidningar».<ref name="Ho 550">Hornborg (1928), s. 550</ref><ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 293-295</ref> I følgje [[Novgorodkrønika]] invaderte ein skandinavisk hær munningen av [[Neva]] i [[1240]]. Den novgorodiske fyrsten Aleksandr gjekk til motåtak, og slaget vart innleitt om morgonen den 15. juli 1240. Ifølgje krønika leid skandinavane store tap og trekte seg tilbake.<ref name="YK 37"/><ref>''The Chronicle of Novgorod'', s. 85</ref> === Det andre krosstoget === [[Fil:Birger_jarl_(Forssén).jpg|mini|[[Birger jarl]] attgjeven i Varnhem klosterkyrkje.]] I følgje Erikskrønika, nedteikna kring år 1330, fann det andre svenske krosstoget stad i 1249.<ref>Weibull, s. 13</ref> Leia av [[Birger jarl]] gjekk svenskane til åtak på Tavastland heilt fram til Karelen. Birger jarl måtte likevel venda attende til Sverige, fordi kong Erik døydde i 1250. Dateringa er problematisk, og ein teori er at krosstoget fann stad i samband med tavastlendingane sitt opprør 10 år tidlegare. For dette talar at svenskane ikkje skulle ha kunna organisera eit krigstokt til Finland 1249-1250, fordi landet då var i ein alvorleg krise med Noreg. Somrane 1248 og 1249 vart svenskane møtt av nordmennene ved [[Göta älv]]. Kong Erik døydde i februar 1250, og Birger jarl fekk sonen sin [[Valdemar Birgersson av Sverige|Valdemar]] vald til konge. Dette tronvalet vekte stor motstand som ikkje vart overvunnen før i 1251. Etter denne teorien er det meir sannsynleg at det andre krosstoget skjedde i anten 1238, eller snarare i 1239.<ref>Heikkilä, s. 438</ref><ref>Gallén (1946/1968), s. 87-102</ref> At opprøret vart slått ned kan sjåast som ein føresetnad for å gjennomføra åtaket på Neva-området i 1240.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 295-296</ref> Det er påfallande at i dette krosstoget i 1240 deltok finnar og tavastarar.<ref name="YK 37"/><ref>Heikkilä, s. 459</ref> Seinare, i 1249, angreip Birger jarl tavastlendingane,og etter at ha sigra over dei grunnla svenskane ei festning, [[Tavastehus]], for å kunne halde på kontrollen.<ref name="YK 39">[https://runeberg.org/kyfihist/0041.html Yrjö-Koskinen, s. 39]</ref><ref name="YK 40">[https://runeberg.org/kyfihist/0042.html Yrjö-Koskinen, s. 40]</ref> Dei eldste delane av Tavastehus er daterte til 1260-åra, men det er meir sannsynleg at brorparten av slottet er oppført samtidig med Åbo slott, dvs. kring 1280. Dei eldste skriftlege belegga for ein fut i Tavastland er frå 1297.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 328</ref> Den svenske kontrollen med Finland vart understreka med bygging av borger, og kong [[Magnus Ladulås]] utnemnde i 1284 bror sin Bengt til hertug av Finland.<ref name="YK 43">[https://runeberg.org/kyfihist/0045.html Yrjö-Koskinen, s. 43]</ref><ref>[https://runeberg.org/nfab/0117.html "Bengt, biskop i Linköping 1286–91" (i: Nordisk Familjebok, 188-talsutgåvan bind 2 (1878), sp. 218]</ref> Frå byrjinga av 1250-talet, kanskje tidlegare, vart det innleidd ei svensk kolonisering langs [[Nyland]] og austkysten av Bottenvika.<ref>Luukko, sp. 660</ref> === Det tredje krosstoget === [[Fil:Dogovor-1323.jpg|mini|Russisk kopi av Nöteborg-avtalen.]] I løpet av dei siste tiåra av 1200-talet fortsette krigen mellom Novgorod og Sverige. I [[1292]] gjekk Novgorod til angrep på Tavastland.<ref name="YK 44">[https://runeberg.org/kyfihist/0046.html Yrjö-Koskinen, s. 44]</ref><ref name="Ho 551">Hornborg (1928), s. 551</ref> Seinare same år gjekk svenske troppar til angrep på Karelen og [[Ingermanland]]. Året etter samla regenten til sveane Torgils Knutsson ein stor [[leidang]]sflåte som gjekk til angrep på handelsplassen Soumenvedenpohja i Karelen, og oppførte ei borg med namnet [[Viborg|Vyborg]].<ref name="Ho 551f">Hornborg (1928), s. 551f</ref><ref name="YK 45">[https://runeberg.org/kyfihist/0047.html Yrjö-Koskinen, s. 45]</ref><ref name="Ho 552">Hornborg (1928), s. 552</ref> Den svenske leidangsflåten segla ifølgje krøniken heim hausten [[1293]]. Neste vår, den 30. mars [[1294]], vart Vyborg festning angripen av novgorodarane, anført av fyrsten Roman Glebovitsj av [[Smolensk]]. Festninga var bygd på ein [[holme]] og vart for vanskeleg å innta då isen rundt om smelta. Seinare same år vende den svenske flåten attende, og svenskane gjekk til åtak mot trefestninga [[Priozersk|Kexholm]], som vart erobra. Tidleg i 1295 angreip novgorodarane Kexholm, og berre to av forsvararane slapp unna. For svenskane var krigstoktet til Karelen ein stor siger, då dei med festninga Vyborg som base no kunne ta kontroll over det vestlege Karelen.<ref>Hornborg (1964), s. 37-38</ref> Våren 1300 samla Torgils Knutsson ein stor flåte, som ankra opp ved elva utløpet av Neva i Finskebukta.<ref name="Ga 648">Gallén, sp. 648</ref> Der byrja svenskane å oppføra ei festning på ein landtange mellom Neva og [[Okhta]]. Festninga fekk namnet ''Landskrona''.<ref name="YK 46">[https://runeberg.org/kyfihist/0048.html Yrjö-Koskinen, s. 46]</ref> Innan kort tid vart festninga likevel angripe, sannsynlegvis av novgorodar, men åtaka mislukkast. På hausten let svenskane berre ein liten styrke vere att i Landskrona, og då troppar frå Novgorod på nytt angreip den 19. mai 1301, lukkast dei i å erobra festninga.<ref name="YK 47">[https://runeberg.org/kyfihist/0049.html Yrjö-Koskinen, s. 47]</ref><ref>Hornborg (1964), s. 39</ref> == Freden i Nöteborg og den finske grensa == [[Fil:Treaty-of-Nöteborg.png|mini|Nöteborgstraktatens moglege grense mellom Sverige og Novgorod]] Noko riksgrense eksisterte ikkje då Sverige byrja krosstoga sine, men Novgorod-fyrsten Dmitrij hevda i 1278 å ha teke karelarane under sitt vern.<ref name="Vi 356">Vilkuna, sp. 356</ref> Novgorod lét dei områda som dei kontrollerte bli inndelte i skattedistrikt, kalla ''pogoster'' (karelsk ''pokosta'', svensk ''gisslalag''). I storleik kunne desse omtrent svara til eit sokn, eit [[herad]] eller berre ein del av eit sokn. Etter at novgorodarane hadde herja Åbo i 1318<ref name="YK 48">[https://runeberg.org/kyfihist/0050.html Yrjö-Koskinen, s. 48]</ref> og angripe Vyborg i 1321 og 1322, medan svenskane hadde angripe Kexholm i 1322, vart det slutta ein fredsavtale mellom Novgorod og Sverige i [[1321|1323]] i grensefestningen Nöteborg, kjend som [[Nöteborgstraktaten]].<ref name="YK 49">[https://runeberg.org/kyfihist/0051.html Yrjö-Koskinen, s. 49]</ref> Novgorod avstod dei delane av Karelen som Sverige allereie kontrollerte, pogostane [[Savolax]], Jääskis og Äyräpää.<ref name="Ga 208">Gallén, sp. 208</ref> Dei bestemte nøye korleis grensa skulle gå: frå [[Sestra i Leningrad oblast|Systerbäck]] (finsk Rajajoki) til elva [[Vuoksen]], herfrå vestpå til Noisniemi, via sjøane Helisevä, Äitjärvi og Toisajärvi til den søraustlegaste bukta av Saimen, Särkilahti. Strekninga deretter er uklar, men retningsgjevende var Samosalo, Siitti sør for Verkaus, Karjalankoski, Kolimakoski, Petojeki (feilstava for Pathajoki?) til Kajana eller Hälsing hav. Der er usikkerheit om fleire av desse stadnamna, og der er fleire teoriar om korleis grensa vart dregen. Historikaren [[Jalmari Jaakkola]] meinte i 1926 at grensa gjekk langs den tavast-karelske stammegrensa og enda ved Pattijoki ved [[Bottenvika]]. Ifølgje ein teori målboren av historikaren [[Ragnar Rosén]] gjekk grensa heilt ut til Bottenvika ved munningen av Pyhäjoki-elva. I 1968 publiserte historikaren [[Jarl Gallén]] ei undersøking der han rett nok var samd i oppfatninga om at grensa slutta i den botniske vika, men hevda at området nordafor denne var ei allmenning der både Sverige og Novgorod hadde interesser.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 301-303</ref> == Kyrkja i Finland == [[Fil:Helga_Korsets_kapell_i_Åbo_domkyrka,_den_27_juni_2007,_bild_4.jpg|venstre|mini|Kalkmåleri frå mellomalderen av [[St. Helena|Sankt Helena]] med krona og krossen - i Heilagkrossen kapell i Åbo domkyrkje.]] Nesten inkje er visst om korleis kyrkja i Finland virka i den [[Tidleg mellomalder|tidlege mellomalderen]]. Ifølgje ei biskopskrønike frå slutten av 1400-talet vart biskop Henrik etterfølgd av Rodulf frå [[Västergötland]], som sjølv vart etterfølgd av kanniken Folkqvinus frå Uppsala. Åbo stift, oppretta på 1200-talet, var underlagt erkebiskopen i Uppsala. Biskopskrønika kan likevel ikkje bli sett på som påliteleg med omsyn til den eldste perioden.<ref name="Edgren, Törnblom 1993, s. 293"/> Dei eldste steinkyrkjene frå 1200-talet er på [[Åland]]. På fastlandet er soknekyrkjer av stein først vorte oppførte frå slutten av 1200-talet. Åbo stift vart på 1200-talet Sveriges rikaste stift etter erkestiftet i Uppsala og i løpet av hundreåret vart det oppretta kyrkjesokn i rask takt. I 1300 vart [[Åbo domkyrkje]] vigsla. Biskopen i Åbo hadde ikkje berre makt over kyrkja men sat òg i [[riksråd]]et og kunne dermed påverka politikken i landet. Etter 1350 vart biskopen formelt utnemnd av paven, men i praksis av [[Domkapittel|domkapitelet]]. Då kyrkja kravde tame i å lesa, skriva og tala latin, vart Katedralskolen oppretta i Åbo for å undervisa i dette.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 336, 344-347</ref> Biskopar i Finland var Bero (1245-1258), Ragvald (1258-1266), Catillus (Kettil, 1266-1286), Johannes I (1286-1290), Magnus I (1291-1308), Ragvald II (1308-1321), Benedictus (Bengt, 1321-1338), Hemming (1338-1366).<ref name="NF 311">Schybergson (1908), sp. 311</ref><ref name="NF 312">Schybergson (1908), sp. 312</ref> Frå og med andre halvdelen av 1200-talet var kyrkja i Finland inne i ei sterk utvikling. Ved sida av biskopen i Åbo vart det oppretta eit domkapitel, som i 1286 valde biskopen for første gong. Frå slutten av 1200-talet vart det oppretta ei rekke kyrkjesokn, først i det eigenlege Finland, der talet på sokn vaks frå 17 i byrjinga av 1300-talet til kring det doble ved midten av hundreåret. I [[Nyland]] vart det oppretta sokn i Lojo, Tenala, Borgå og Sibbo på denne tida. I Tavastland og Österbotten er dei eldste kyrkjesokna frå 1200-talet.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 314-317</ref> === Kloster i Finland === Det vart berre oppretta eit par kloster i Finland. [[Dominikanarordenen|Dominikanarane]] kom sannsynlegvis til Finland i samband med det andre krosstoget og oppretta i 1249 eit Sankt Olofs kloster i Åbo og eit kloster i Viborg i 1392.<ref>Heikkilä, s. 442</ref><ref>Gardberg, sp. 542</ref> Eit birgittinarkloster vart oppretta i Masko sokn i 1438 og fekk namnet ''vallis gratiae'' (det noverande Nådendal).<ref name="Ga 543">Gardberg, sp. 543</ref> Eit fransiskanarkloster vart oppretta i [[Viborg|Vyborg]] i 1403, og i [[Kökar]] på Åland vart det oppretta eit [[Fransiskanarordenen|fransiskanarkloster]] før 1472. == Landbruk == [[Fil:Slashing-and-burning.jpg|mini|Svedjebrug i Eno i Finland, 1893. Svedjebruket i mellomalderen har neppe vore ulikt dette.]] I mellomalderen i Finland spelte landbruk ei hovudrolle som næringsveg. Endå ved slutten av mellomalderen utgjorde sjølvstendige skattebønder 96 % av landbefolkninga, medan ufrie bønder berre utgjorde 4 %, underlagd kyrkja, krona, adelen eller borgarar.<ref>Oja, sp. 204</ref> Det finske landbruket var delt i to klart skilte område: i det vestlege Finland (Eigenlege Finland, Satakunta, Nyland, Tavastland og Sydösterbotten) fanst åkerbruk og her vart òg funne eigenlege landsbyar, i det austlege Finland (Savolax og Karelen) var [[Bråtebruk|svibruk]] utbreidd, og her låg gardane spreidd.<ref name="Sa 223">Saarenheimo, sp. 223</ref> I midtre og nordlege Österbotten låg gardane i rekker langs bekkar og elver. Undersøkingar tyder på at det i eldre tid òg i det austlege Finland fanst store samla busetnader i samband med jakt og fiske, men at med svibruksteknikken med store arealkrav vart ei slik samling uheldig, og følgja var at det fann stad ei spreiing av busetnaden.<ref name="Sa 224">Saarenheimo, sp. 224</ref> Det er uklart kva tid teigskifte vart innført. Den første omtalen på [[Åland]] stammar frå 1386 og 1400, 1401 og 1403, men deretter skal ein fram til 1500-talet før det vert omtalt.<ref>Orrman, s. 191</ref> Første omtalen av teigskifte i Satakunda er frå 1402 og deretter 1447. Det vert derfor meint at det først er vorte innført i første halvdelen av 1400-talet, der det vert omtalt i sokna Eura, Euraåminne, Vittis, Kumo, Loimijoki, Ulvsby og Kjulo fjerding.<ref>Orrman, s. 194</ref> I Tavastland er det likeeins frå kjend frå andre halvdelen av 1400-talet.<ref>Orrman, s. 196f</ref> I Nyland er det òg kjend frå første halvdelen av 1400-talet.<ref>Orrman, s. 201</ref> Der er indisium på at det er adel og kyrkje, som har teke initiativ til overgangen til dette jordskiftet.<ref>Orrman, s. 214</ref> Mot slutten av mellomalderen skjedde òg eit [[landnåm]] i Finland, nemleg i Savolax på 1500-talet, der nyrydda jord i tidlegare [[allmenning]] kunne verta fordelt til særskilde gardar om dei var omgjevne av ei graven grøft.<ref>Virtanen, sp. 212</ref> == Fiske == Fiske føregjekk i alle delar av Finland. Skattebøker frå 1500-talet viser at krona freista å skattleggja fisket i både [[skjergard]]en, [[innsjø]]ar og elver.<ref name="Lu 306">Luukko, sp. 306</ref> Skjergardsfiske gjekk føre seg i Finskebukta. Her vart det fanga bøkling. Fiskarar kom ikkje berre frå Finland men òg frå Estland og Karelen for å delta i fisket, som skjedde i båtar med 2-9 mann, oftast 4 mann.<ref name="Lu 306">Luukko, sp. 306</ref> I fiskesesongen budde fiskarane i fiskevær på dei ytre skjera. Kvart båtlag hadde si eiga hytte.<ref name="Lu 307">Luukko, sp. 307</ref> I Bottenvika fann eit liknande fiske stad. Mange av fiskarane kom frå langt inne i innlandet og frå Sverige, noko som førte til klagar frå borgarane i Åbo. Fisket i Karelen er omtalt i Nöteborg-traktaten, der det blant anna vert bestemt at dei karelske sokna, som vart verande under Novgorods overhøgd, skulle eiga halvdelen av visse fiskevatn ved Viborg.<ref name="Vi 337">Virtanen, sp. 337</ref> I innlandet kunne fleire landsbyar dele same fiskevatn og fordelaktige fiskegrunner, t.d. kunne elveosar vera felles for fleire sokn.<ref name="Vi 337">Virtanen, sp. 337</ref><ref name="Vi 338">Virtanen, sp. 338</ref> Ein viktig fiskeplass vart funnen ved Ule älv.<ref name="Vi 340">Virtanen, sp. 340</ref> Fiske i elvar vart regulert.<ref name="Vi 342">Virtanen, sp. 342</ref> Fisket i ferskvatn omfatta særleg [[laks]] og [[sik]]. == Handel == Tre viktige handelsvegar låg i tilknyting til Finland. Den første var ''austrvegr'', ruta frå [[Austersjøen]] gjennom [[Finskebukta]] og vidare langs [[Neva]] til [[Ladoga]] og herfrå sørpå langs [[Volkhovelva|Volkhov]] til [[Novgorod]].<ref name="Nii 186">Niitemaa, sp. 186</ref> I tillegg til transitthandel med Novgorod spelte sjøvegen òg ei rolle for lokal handel, såleis vert det omtalt i ein pavebrev frå 1229 og i to andre dokument frå 1260-åra at det var kjøpmenn frå [[Gotland]] i Karelen, og i 1285 stadfesta [[Magnus Ladulås]] gotlendingane sine rettar med omsyn til handelen på Karelen.<ref>Kivikoski, sp. 398</ref> Den andre handelsruta med samband til [[Stockholm]] gjekk via [[Åland]]søyane opp langs den finske vestkysten i [[Bottenvika]].<ref name="Nii 187">Niitemaa, sp. 187</ref> Allereie tidleg vart stillinga til Stockholm fastlagt ved det som sidan vart kjend som ''bottniska handelstvånget'', der det vart bestemt at alle menn frå Finland, bortsett frå borgarar frå [[Åbo]], [[Nyland]], Roden, [[Hälsingland]] eller [[Gästrikland]], ikkje skulle driva handel med nokre andre skip bortsett frå i Stockholm.<ref>Yrwing, sp. 46f</ref> Bestemminga kunne likevel ikkje hindra dei finske byane i òg å handla i [[Tallinn]], og skiftande svenske regentar gav òg handelsprivilegium med fri seilas til utlandet til fleire byar, såleis til [[Raumo]] i 1442 og på nytt i 1476, deretter vart rettane oppheva att i 1502.<ref name="Yr 47">Yrwing, sp. 47</ref> Den tredje handelsruta gjekk tvers gjennom landet via eit nettverk av elver og [[Innsjø|sjøar]] og strekte seg frå [[Ladoga]] (Nevajärvi) over Pühajärvi, [[Orivesi]], Pielis älv (Pielisjoki) til Pielis, vidare over Nuasjärvi, Ule träsk (Oulujärvi) og Ule älv (Oulujärvi) til [[Uleåborg|Uleborg]] ved Bottenvika.<ref name="Nii 188">Niitemaa, sp. 188</ref> Ei sidegrein gjekk frå Pielis over Lieksajoki, Repola, Kiimasjärvi, Paanajärvi til [[Kemelva|Kemi älv]] og enda ved Kem ved elvemunningen i [[Kvitsjøen]]. Denne handelsruta er sannsynlegvis [[Karelarar|karelarane]] sin gamle handelsveg til Bottenvika, og det kan ha spelt inn ved grensefastsetjinga mellom Sverige og Novgorod i Nöteborg-traktaten frå 1323, i det heile ruta kom til å ligga innanfor interessesfæra til Nöteborg. Eigenlege handelsprivilegium var i mellomalderen få: Åbo var lenge den einaste byen i Finland med handelsprivilegium. Dei eldste trur vi at går attende til Birger jarl si tid, og kjend frå seglet til byen frå 1309, men den første omtalen av privilegium stammar frå 1428.<ref name="Nii 155">Niitemaa, sp. 155</ref> Handelsprivilegia til byen vart bekrefta i 1444, 1461 og 1476.<ref name="Nii 157">Niitemaa, sp. 157</ref> Andre stadar som oppnådde rett til handel var Ulfsby (Ulvila) ved Kumo älv i 1347, Närpes (Närpio), Korsholm (Mustasaari) og Pedersöre (Pietersaari) i 1348, gjeve av [[Magnus Eriksson]] og bekrefta 1357 av [[Erik Magnusson av Södermanland|Erik Magnusson]].<ref name="Nii 156">Niitemaa, sp. 156</ref> I 1361 fekk Ulfsby utvida handelsretten sin til å omfatta heile Norrbotten. Raumo hadde fått privilegium i 1442 og 1476, og etter opphevinga i 1502 fekk byen nye privilegium på internasjonal handel i 1504, på ny oppheva i 1505, og på ny gjeve i 1512. Endeleg fekk [[Borgå]] stadsprivilegium sannsynlegvis i 1347, og [[Viborg|Vyborg]] fekk kjøpstadsprivilegium i [[1403]]. Ved sida av dei priviligerte kjøpstadane var det ei rekkje handelsplassar med marknad, blant dei Uleåsalo (Oulunsalo) ved Ule älvs munning, kanskje frå 1415.<ref name="Nii 145">Niietemaa, sp. 145</ref> Dei viktigaste importvarene var salt og [[korn]], medan dei viktigaste eksportvarene var storfe, skogprodukt og vilt.<ref>Kerkkonen, sp. 161</ref><ref>Kerkkonen, sp. 162</ref> Det ser ut til at det sørlege Finland fekk det meste av saltet sitt frå Tallinn, mens Savolax kanskje fekk saltet sitt frå Kvitsjøen.<ref>Kerkkonen, sp. 711</ref> [[Smør]] vart eksportert dels av kyrkja (bisp, domprost, sokneprestar), dels av slottshøvdingane på Åbo, Vyborg og Raseborg.<ref>Kerkkonen, sp. 334</ref><ref>Kerkkonen, sp. 335</ref> [[Tjøre]], som blant anna vart brukt ved skipsbyggeri, vart produsert og eksportert frå kystsokn langs Finskevika, iser Raseborgs län, Borgå län og Karelen og frå kjøpstadene Åbo, Helsingfors, Vyborg og Raumo.<ref>Kerkkonen, sp. 424</ref><ref>Kerkkonen, sp. 425</ref> [[Kvalolje|Tran]] og selspekk vart eksportert frå Åbo og Viborg, Borgå og Pernå til især Tallinn.<ref>Kerkkonen, sp. 561</ref> Endeleg skjedde ein omfattande tømmereksport, i form av sparrar til [[kogge]]r, plank frå Nyland og frå Åbo, Raumo og Helsingfors og ved til brensel (særleg via Åland).<ref name="Ke 597">Kerkkonen, sp. 597</ref><ref name="Ke 598">Kerkkonen, sp. 598</ref><ref name="Ke 599">Kerkkonen, sp. 599</ref> Denne eksporten er først dokumentert i 1430-åra og ser ut til å ha vakse inn i 1500-talet. == Politiske hendingar == [[Fil:Turku_Castle_medieval_keep.jpg|mini|Åbo slott.]] [[Fil:Detalj_från_Olaus_Magnus_Carta_Marina_1539.png|mini|Svensk og russisk kavaleri stod mot kvarandre ved [[Finskebukta]]. Det var meir eller mindre kontinuerlege krigar med Novgorod på 1300- og 1400-talet. Detalj frå [[Olaus Magnus]] ''[[Carta marina]]'', 1539]] Ved slutten av 1200-talet hadde statsmakta tre festningar å støtta seg på: Åbo, [[Tavastehus]] og Viborg (Vyborg). Det var òg eit embetsverksapparat, som kravde inn skattar i form av dagsverk og [[tiend]]. Frå byrjinga hadde ein med omgrepet Finland meint den sørvestre delen, det [[Egentliga Finland|eigenlege Finland]], men med tida kom òg seinare erobra område som Tavastland og Karelen til å verta medrekna. I prinsippet hadde grensa vorte fastlagt ved Nöteborg-traktaten i 1323, men i praksis respekterte ikkje Sverige grensedraginga, ettersom dei nordlege områda (der grensa ikkje var fastlagd i detalj) vart fylt med svenske og finske kolonistar (''birkarlar''), der området i realiteten kom under kontrollen til den svenske krona.<ref name="NF 311"/> I slutten av 1340-åra fortsette svenskane den offensive politikken i aust. Kong [[Magnus Eriksson]] vitja Vyborg i 1347, og våren 1348 segla ein flåte som etter kringsetjing inntok Nöteborg ved Neva. Etter å ha etterlate ein mindre styrke vende hovuddelen av hæren attende til Sverige. Styrkar frå Novgorod kringsette deretter svenskane, som måtte overgje seg i februar eller mars 1349. Svenskane freista å gjenerobra Nöteborg i 1350, men det mislukkast. o staden herja novgorodarane byen Vyborg den 21. mars 1351, men dei kunne ikkje ta Vyborg festning.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 322-323</ref> I 1352 vart Finland gjeve som hertugdømme til Bengt Algotsson, noko som vart ein utløysande faktor til borgarkrigen mellom [[Magnus Eriksson|kong Magnus]] og sonen hans Erik i 1356. Frå denne tida finst ei kunngjering som gjev finske lagmenn rett til å delta i kongeval på same vilkår som lagmenn frå gammal tid hadde hatt. Denne bestod i retten til å vera til stades ved valet saman med prestar og tolv mann frå ålmugen. Utover kongane Håkan og Magnus har alle bispane i riket og ti stormenn sett segla sine på kunngjeringa. Kunngjeringa er datert til 15. februar [[1362]]. Dermed hadde Finland vorte likestilt med andre delar av det svenske riket.<ref name="NF 312"/> Av praktiske og geografiske grunnar vart denne retten til å delta i kongeval aldri gjennomført.<ref>Hornborg (1964), s. 46-47</ref> === Maktkampen mellom nordisk og tysk === [[Fil:Raaseporin_linna.jpg|venstre|mini|Raseborg slott.]] Sverige vart herja av borgarkrig i mange år framover, men det enda med at kong Magnus sin systerson Albrecht av Mecklenburg vart vald til svensk konge den 15. februar [[1364]].<ref>Christensen (1980), s. 82</ref> Folkungaslægten hadde framleis støtte i Finland, og Åbo slott vart først etter ei lengre kringsetjing overgjeve til Albrecht. I løpet av resten av 1360-åra voks motviljen mot at kong Albrecht lét tyskarar få stadig større innverknad i embetsverket. Då ein bondehær trua med å innta Stockholm, greidde sonen til Magnus Eriksson, [[Håkon VI Magnusson|Håkan Magnusson]], og riksrådet å tvinga Albrecht til ei [[handfesting]] som gjorde han nesten makteslaus.<ref>Christensen (1980), s. 90</ref><ref>Christensen (1980), s. 91</ref> Den verkelege makthavaren var riksdrosten Bo Jonsson Grip, som til han døydde i 1386 hadde heile Finland i forlening.<ref name="NF 312"/> Ved ulike tiltak vart han den største jordeigaren i Skandinavia nokonsinne, og åtte i 1374 alle futedøma i Finland. Ifølge ei kjelde åtte han gardar i 340 sokn i riket. Han oppførte i tillegg Kastellholm på [[Åland]], Raseborg i vestre [[Nyland]], Korsholm slott i Österbotten og ei treborg ved munningen av Ule elv.<ref name="Edgren, Törnblom 1993">Edgren, Törnblom (1993), s. 333-335</ref> Etter at han døydde i 1386 freista kong Albrecht å få att den tidlegare maktstillinga si.<ref>Christensen (1980), s. 109</ref> Albrecht tok tyske forbundsfellar til hjelp medan dei svenske stormennene fekk hjelp av den danske kongen sin formyndar, [[Margrete Valdemarsdotter|dronning Margrethe]].<ref>Christensen (1980), s. 117, 122, 124</ref> Ho vart de facto vald til svensk regent den 20. mai 1388.<ref>Christensen (1980), s. 117</ref> Den 24. februar [[1389]] møttest to hærar i slaget ved Åsle utanfor [[Falköping]], slaget slutta med siger for danskane.<ref>Christensen (1980), s. 122</ref> Trass i at Albrecht vart fengsla, hadde tilhengarane hans kontroll over slotta i Stockholm og Kalmar, og striden heldt fram til [[1395]].<ref>Christensen (1980), s. 128</ref> === Krigar med Novgorod === Krig og plyndringstog heldt fram mellom Sverige og Novgorod. Ifølge Novgorodkrøniken angreip desse ein tysk by eller borg nær ei elv ved den Bottenvika, som kallas ''Owla'' i [[1377]].<ref name="NC 155">''The Chronicle of Novgorod'', s. 155</ref> Novgorodkrøniken kallar alle katolikkar for tyskarar, og ifølge ein teori er ''Owla'' identisk med [[Ule elv|Uleå]].<ref name="Edgren, Törnblom 1993"/> Ifølge krøniken angreip svenskane [[Ingermanland]] i 1395 og landet nordafor [[Ladoga]] i [[1395|1396]]. Etter nokre år med ro gjekk Novgorod til åtak på byen Vyborg den 26. mars [[1411]] og herja byen men klarte ikkje å innta festninga.<ref>''The Chronicle of Novgorod'', s. 181</ref> Uleå vart herja igjen i [[1415]].<ref>Riitta Kosonen: ''Oulun Kulttuuriympäristöohjelma''; Oulun kaupunkisuunnittelu, A205; 2013; ASSN 0357-8194; s. 24</ref> === Kalmarunionen === I [[1396]] vart dronning Margrethe sin søsterdotterson [[Erik av Pommern]] vald til konge i Danmark, Noreg og Sverige. Margrethe hadde likevel den faktiske kontrollen fram til ho døydde i [[1412]], og ho dreiv gjennom [[Kalmarunionen]] i [[1397]]. Margrethe gjekk inn for å sentralisera embetsverket og dei finske slottslena, med unntak av Vyborg, vart forvalta av [[fut]]ar i staden for av adelen. Kong Erik besøkte Finland minst to gonger, og blant anna deklarerte han i 1411 at øydemarkene tilhøyrde krona. Desse avsides områda kunne ligga opptil 200–250&nbsp;km frå heimbygda og dei vart brukt av landsbyane til jakt og fiske.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 384-385</ref> På grunn av dei auka skattene braut det ut ein bondeopprør i øvre Satakunda i 1438, og det var uroligheiter både i [[Tavastland]] og [[Karelen]].<ref>Österberg, s. 174, 176</ref> Vi veit berre litt om desse bondeopprøra. Sveriges riksforstandar Karl Knutsson (Bonde) gjekk med på å la [[Kristoffer av Bayern|Christoffer av Bayern]] verta vald til konge i september [[1440]] men fekk sjølv nokre len i Sverige òg alle slott og len i Finland i forlening, bortsett frå Kastellholm Slott og Åland län.<ref name="NF 312"/> Han budde etter dette på Vyborg Slott, inntil han i 1448 vart vald til svensk konge, men han mista trona att i 1465, vende tilbake til Finland og budde på Raseborg, inntil han atter for ein kortare periode, 1467-1470, vann kronen. Christoffer av Bayern døydde plutseleg i 1448, og den 20. juni valde det svenske riksrådet Karl Knutsson (Bonde) til svensk konge. I september valde danskane likevel grev [[Kristian I av Noreg, Danmark og Sverige|Christian av Oldenburg]] til dansk konge.<ref name="NF 1361">[https://runeberg.org/nfbn/0713.html "Kristian 1." (i: ''Nordisk Familjebok'', Uggleupplagan, bind 14 (1911), sp. 1361)]</ref> Den 20. november 1449 vart Karl krona til konge av Noreg i [[Trondheim]]. Åra etterpå vart prega av krig mellom Sverige og Danmark, fram til Kristian I òg vart vald til konge i Sverige den 29. juni 1457.<ref>[https://runeberg.org/nfbn/0713.html "Kristian 1." (i: ''Nordisk Familjebok'', Uggleupplagan, bind 14 (1911), sp. 1362)]</ref> Dagen etter vart han samtidig vald til konge ved ein seremoni i Åbo. På denne måten kunne han unngå ei brysam kongeforsikring.<ref>[https://runeberg.org/kyfihist/0081.html Yrjö-Koskinen, s. 79]</ref> Karl gjorde forsøk på å vinna attende den svenske trona og trua med å overgje Vyborg slott til russarane, men Christian sende ein hær og erobra att slottet og dreiv 30&nbsp;000 fiendar på flukt.<ref>Møller Jensen, s. 67</ref> I 1456 vart han skulda av Christian I for samarbeid med russarane, som vart sett på som heidningar av pavestolen i Roma.Ii eit brev datert 19. oktober 1457 erklærte pave Callistus III i forlenging av dette i eit brev til erkebiskopen i Uppsala, Jöns Bengtsson Oxenstierna, Karl for ein tyrann og heidningestøtte.<ref>Møller Jensen, s. 68</ref> I 1463 skreiv Christian til [[pave Pius II]] at russane hadde gått til åtak på Sverige, Noreg og Finland som forklaring på at han hadde sendt ein hær til Finland for å forsvara landet. Christians tiltak vart sett på linje med krosstog.<ref name="Møller Jensen, s. 109">Møller Jensen, s. 109</ref> === Nye grensestridar === [[Fil:Olofsborg_från_sjösidan.JPG|venstre|mini|Olofsborg frå sjøsida.]] [[Fil:Viipurin_pamaus.jpg|mini|''Viborgska smällen'' (det viborgske brak).]] Ved austgrensa til Finland var det relativt rolig, ettersom Novgorod var ramma av indre strid. Dei tre brørne Axelsson hadde kontroll over Finland – Erik Axelsen Thott hadde Vyborg og Tavastehus, Iver Axelsen Thott hadde Korsholm, medan Lars Axelsen Thott hadde Raseborg.<ref name="EAT 495">[https://runeberg.org/nfci/0268.html "4. Erik Axelsson"] (i: ''Nordisk familjebok''; Uggleupplagan. 29. Tidsekvation-Trompe; Stockholm 1919; sp. 495</ref><ref>[https://runeberg.org/nfci/0268.html "6. Laurens Axelsson"] (i ''Nordisk familjebok''; Uggleupplagan. 29. Tidsekvation-Trompe; Stockholm 1919; sp. 496</ref> Oppdyrkninga av øydemarka hadde gjort at nybyggjarane hadde trengt over grensa både i Savolax og Österbotten. Erik Axelsson Thott styrkte forsvaret av Finland blant anna ved å bygga ein [[bymur]] rundt Vyborg. Han bygde òg ei festning, Olofsborg, ved sundet mellom [[Saimen]] og Haukivesi, kanskje på den russiske sida av grensa.<ref>[https://runeberg.org/nfbt/0157.html "Nyslott" (i: ''Nordisk Familjebok'', Uggleupplagan bind 20 (1914); sp. 278)]</ref> Novgorod anerkjende i 1471 overhøgda til [[Moskva]], og i 1478 var sjølvstendet til Novgorod slutt. I 1479 vart trakta kring Olofsborg herja av russarane, og Erik Axelsson Thott leia ein hemnekspedisjon året etter. Dei tre Axelssønene døydde i 1480-åra, og den svenske riksforstandaren Sten Sture den eldre fekk Vyborg og dei øvrige austfinske lena.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 390-391</ref> I 1492 angreip russiske styrkar Vyborg slott, og svenskane måtte be riddarar frå [[Den tyske riddarordenen|den tyske ordenen]] i Baltikum om hjelp.<ref name="Møller Jensen, s. 109"/> I 1493 innleidde [[Hans av Danmark, Noreg og Sverige|kong Hans]] forhandlinger med russarane om grensefred med heider ved grensa frå 1323 som grunnlag og med utveksling av fangar.<ref>Møller Jensen, s. 115</ref> I mellomtida vart det som i 1494 inngått ein fredsavtale mellom Moskva og den tyske ordenen, noko som undergrov svenskane sine høve til å få hjelp frå tyskarane i tilfelle av eit nytt åtak.<ref>Møller Jensen, s. 116</ref> Den 21. september 1495 omringa russiske styrkar Viborg, men statshaldar Knut Jönsson Posse var i stand til å avverja det første åtaket.<ref>Møller Jensen, s. 118</ref> Dei russiske styrkarne begynte å kringsetja festninga, og dei hadde dessutan [[artilleri]] som skadde tårn og murar. Den 30. november innleidde dei eit åtak som svenskane avverja trass svakare vilkår. Ifølgje legenda om den ''viborgska smällen'' skal russarane ha besett eit tårn, som svenskane fekk til å sprenga i lufta, men dette er sannsynlegvis berre ei skrøne.<ref>Ericson et al., s. 33-40</ref> Gjengar av russarar plyndra og herja deretter det austlege Finland og Tavastland, sannsynlegvis òg Österbotten. Året etter angreip svenske troppar den russiske festninga [[Ivangorod]] i [[Ingermanland]], ho vart innteke og vart øydelagt til grunnen.<ref>Møller Jensen, s. 119</ref> Deretter var både Sverige og Russland utmatta av krigen, og ein fredsavtale vart underteikna i Novgorod den 3. mars 1497.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 393-395</ref> === Svenske forleningar av Finland === [[Fil:Svante_Nilsson_Regent_of_Sweden_seal_1879.jpg|mini|Svante Nilsson Stures segl.]] I 1497 vart riksforstandaren Sten Sture den eldre avsett, men den nye kongen, [[Hans av Danmark, Noreg og Sverige|Hans]], lét han få heile Finland med alle slotta i forlening på livstid.<ref name="NF 312"/><ref>Møller Jensen, s. 120</ref> Kong Hans tid som svensk konge vart likevel kort, og i [[1501]] braut det ut eit opprør, som retta seg blant anna mot dei utanlandske futane. Den 21. januar 1504 vart Svante Nilsson (Sture) vald til riksforstandar.<ref>[https://runeberg.org/nfcg/0289.html "7. Svante Nilsson S."] i: ''Nordisk familjebok''; Uggleupplagan. 27. Stockholm-Nynäs järnväg-Syrsor; Stockholm 1918; sp. 510)</ref> Sverige var framleis i krig med Danmark. Den danske flåten herja kystane, og den danske kapteinen Søren Norby inntok Kastellholm på Åland i juli 1507. Året etter gjekk han til angrep på [[Borgå]].<ref name="NF 313">Schybergson (1908), sp. 313</ref> Den 2. august 1509 inntok den danske riddaren Otto Rud Åbo, plyndra byen og bortførte skattane i domkyrkja. Klosteret i Nådendal leid same lagnad.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 398</ref> Krigen mellom Sverige og Danmark vart ført på lågbluss 1512-1516. Svante Nilsson (Sture) døydde i 1512 og kong Hans i 1513. Danskane gav det svenske riksrådet to alternativ: anten å velja Christian 2. til svensk konge eller å betala ein årleg [[tributt]]. Svenskane halte ut forhandlingane, og det braut ut ny strid, som slutta med at Christian II kunne innta [[Stockholm]] den 7. september 1520. Dermed var òg heile Finland formelt dansk.<ref name="NF 314">Schybergson (1908), sp. 314</ref> Befala på dei finske slotta hadde stilt seg bak [[Sten Sture den yngre]]. Dei vart no bytte ut med danskar: Lyder van Offense på Kastellholm, Wulff von Grevendorp på Åbo slott, Jöns Matson på [[Tavastehus]], Tile Gisseler på Raseborg og Rolef Madsen på Vyborg og Olofsborg.<ref>Edgren, Törnblom (1993), s. 404</ref> Likevel var det òg finske adelege som gjorde opprør mot det danske styret, som Erik Fleming, Ivar Fleming og Nils Grabbe.<ref name="NF 314"/> Kong Christian II bau heile den svenske makteliten til kroninga i [[Stockholm]]. Som vanen baud, utnemnde kongen unge adelsmenn til riddarar, men denne gangen vart berre danskar utnemnde med forklaringa at Sverige var erobra med våpenmakt. Det utlova amnestiet for lovbrot dei seinaste åra vart brote av kongen då han lét mange adelsmenn og biskopar gripa og dømma til døden ved [[Stockholms blodbad]].<ref>Ericson Wolke (2006), s. 145-148</ref> Kongens politikk vart innleiinga til ein ny borgarkrig. Borgarkrigen førte til at Sverige endeleg forlét [[Kalmarunionen]] og førte til at ein ung adelsmann, Gustav Eriksson (Vasa) vart vald til [[Svenske regentar|svensk konge]]. I 1523 var det slutt med det danske styret i Finland.<ref name="NF 314"/> === Reformasjonen === [[Fil:Mikael_Agricola_by_Albert_Edelfelt.jpg|mini|portrett|[[Mikael Agricola]] skildra av Albert Edelfelt.]] Svenskeveldet kom òg til å gjennomføre reformasjonen i Finland. Etter at den siste katolske biskopen i Finland, Arvid Kurck, døydde i 1522, vart Åbo biskopstift i åra 1524-1527 leia av Erik Svensson som ein valbiskop (''electus''), som ikkje utøvde full biskopsmyndigheit.<ref name="YK 118">[https://runeberg.org/kyfihist/0120.html Yrjö-Koskinen, s. 118]</ref> Etter avgangen hans vart Martin Skytte utnemnd til ny biskop i Åbo.<ref name="YK 120">[https://runeberg.org/kyfihist/0122.html Yrjö-Koskinen, s. 120]</ref> Han vart vigd til embetet sitt på tradisjonelt katolsk vis og vart sjølv verande katolikk, men hindra ikkje gjennomføringa av reformasjonen. I 1531 vart den første svenske messa gjennomført i Åbo, og kort tid etter vart det bestemt at gudstenesta i framtida skulle skje på landet sine eigne språk.<ref name="NF 314"/> I 1537 brann dominikanerklosteret i Åbo, og i 1538 vart munkane i [[Fransiskanarordenen|franciskanerklosteret]] i Raumo fordrivne. Ein liknande lagnad ramma dei andre klostera i landet, fransiskanar- og dominikanerklostera i Vyborg og fransiskanerklosteret i Kökar. Berre birgittinarklosteret i Nådendal overlevde fram til slutten av hundreåret. I takt med at dei katolske ordningane vart oppheva, inndrog Gustaf Vasa omsynslaust ein stor del av kyrkja sine innkomstar og eigedommar. Av stor tyding var det at rektoren ved Åbo katedralskola, seinare biskop i åra 1554-57, [[Mikael Agricola]], skreiv ei rekke kyrkjelege skrifter på finsk og laga omsetjingar av [[Bibelen]] til finsk. I 1554 vart stiftet delt, og Paul Juusten vart biskop i Viborgs stift 1554-1563.<ref>[https://runeberg.org/nfbm/0185.html "Juusten. 1. Paul J." i: ''Nordisk familjebok''; Uggleupplagan. 13. Johan-Kikare; Stockholm 1910; sp. 338)]</ref> {{clear}} ==Kjelder== {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Finland i middelalderen|Finland i middelalderen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 12. juli 2020.'' == Litteratur == <div class="mw-references-wrap mw-references-columns"> * Aksel E. Christensen: ''Kalmarunionen og nordisk politik 1319-1439''; København 1980; {{ISBN|87-00-51833-6}} * Torsten Edgren; Lena Törnblom: ''Finlands historia 1''; Schildts, Esbo 1993; {{ISBN|951-50-0566-3}} * Lars Ericson, Martin Hårdstedt, Per Iko, Ingvar Sjöblom, Gunnar Åselius: ''Svenska slag''; Värnamo 2003; s. 33-40 * Lars Ericson Wolke: ''Stockholms blodbad''; Prisma, Stockholm 2006; {{ISBN|91-518-4380-3}} * [[Jarl Gallén]]: "Kring Birger jarl och andra korståget till Finland. En omdatering och en omvärdering" (i: ''Historisk Tidskrift för Finland'' 1946, genoptrykt i ''Kring korstågen till Finland'', 1968, red. Kaj Mikander, s. 87-102.) * Jarl Gallén: "Missionsverksamhet" (i ''[[KLNM]]'' bind 11, sp. 646-650) * Jarl Gallén: "Rigsgrænse, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 14, sp. 207-210) * C.J. Gardberg: "Kloster, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 8, sp. 542-543) * [https://journal.fi/htf/article/view/52353 Mikko Heikkilä: "Om Finlands världsliga och kyrkliga införlivande med Sverige" (i: ''Historisk Tidskrift för Finland'', årgang 97; 2012:4; s. 437-468)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023110930/https://journal.fi/htf/article/view/52353 |date=23. oktober 2019 }} * [[Eirik Mikael Hornborg]]: [https://runeberg.org/svtidskr/1928/0548.html "Det svenska väldets grundläggning i Finland"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045706/https://runeberg.org/svtidskr/1928/0548.html |date= 5. marts 2016 }} (i: ''Svensk Tidskrift'', 18. årgang, 1928; s. 544-555) * Eirik Mikael Hornborg: ''Finlands historia''; Nordstedts, Stockholm 1964; * [[Gunvor Kerkkonen]]: "Kornhandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 9, sp. 161-162) * Gunvor Kerkkonen: "Salthandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 14, sp. 710-712) * Gunvor Kerkkonen: "Smørhandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 16, sp. 334-336) * Gunvor Kerkkonen: "Tjärhandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 18, sp. 424-425) * Gunvor Kerkkonen: "Tranhandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 18, sp. 561-562) * Gunvor Kerkkonen: "Trelasthandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 18, sp. 597-599) * [[Ella Kivikoski]]: "Gotlandshandel, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 5, sp. 398) * John H. Lind, Carsten Selch Jensen, Kurt Villads Jensen, Ane L. Bysted: ''Taani ristisõjad - sõda ja misjon Läänemere ääres''; Argo 2007; {{ISBN|978-9949-438-05-1}} (estisk oversættelse af: ''Danske Korstog - krig og mission i Østersøen''; København 2004) * Armas Luukko: "Fiske, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 4, sp. 306-307) * Armas Luukko: "Kolonisation, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 8, sp. 658-665 * Janus Møller Jensen: ''Denmark and the crusades 1400-1650''; Ph.D.-thesis, University of Southern Denmark 2005 * [[Vilho Niitemaa]]: "Handelspladser, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 6, sp. 142-146) * Vilho Niitemaa: "Handelsprivilegier, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 6, sp. 154-158) * Vilho Niitemaa: "Handelsveier, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 6, sp. 185-190) * [[Aulis Oja]]: "Landbo, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 10, sp. 203-204) * Eljas Orrman: "Iakttagelser om solskiftets utbredning och kronologi i Finland under medeltiden med särskild hänsyn till Nyland" (i: ''Historisk Tidskrift för Finland'', årgang 100; 2015:2; s. 186-216) * [[Juhani Saarenheimo]]: "Landsby, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 10, sp. 222-224) * [[Magnus Gottfrid Schybergson]]: [https://runeberg.org/nfbh/0175.html "Finland. Historia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404142047/https://runeberg.org/nfbh/0175.html |date= 4. april 2018 }} (i: ''Nordisk Familjebok'', Uggleupplagan, bind 8 (1908); især sp. 311-314) * ''The Chronicle of Novgorod 1016-1471''; London 1914 * Kustaa Vilkuna: "Pogost" (i ''[[KLNM]]'' bind 13, sp. 356-358) * E.A. Virtanen: "Fiskeret, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 4, sp. 337-343) * E.A. Virtanen: "Landnam II, Finland" (i ''[[KLNM]]'' bind 10, sp. 212-214) * [[Curt Weibull]]: [https://runeberg.org/scandia/1940/0007.html "När och hur Finland blev svenskt" (i ''Scandia'', bind XIII (1940), s. 1-21)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027221555/https://runeberg.org/scandia/1940/0007.html |date=27. oktober 2020 }} * [https://runeberg.org/kyfihist/ Sakari Yrjö-Koskinen: ''Finlands historia från den äldsta tiden intill våra dagar''; Stockholm 1874] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604125551/https://runeberg.org/kyfihist/ |date= 4. juni 2019 }} * [[Hugo Yrwing]]: "Stapel, Sverige" (i ''[[KLNM]]'' bind 17, sp. 46-47) * [[Eva Österberg (historiker)|Eva Österberg]]: [https://journals.lub.lu.se/scandia/article/view/1240/1026 "Agrar-ekonomisk utveckling, ägostrukturer och sociala oroligheter: de nordiska ländarna c:a 1350-1600"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022195538/https://journals.lub.lu.se/scandia/article/view/1240/1026 |date=22. oktober 2019 }} (i: ''Scandia'' vol. 45, nr. 2 (1979), s. 171-204) </div> {{refslutt}} [[Kategori:Finsk historie]] [[Kategori:Mellomalderen]] jh78hyo1mrko03vqb55k48fa81pr5ux 0 392681 3664694 3329479 2026-08-05T16:27:50Z Ranveig 39 Fmt. 3664694 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar | namn = Chuck Hammer | bilete = Chuck Hammer, guitarist, NYC, 2010.jpg | bilettekst = Hammer på Terminal 5 i New York City i 2015 | yrke = Gitarist · komponist }} '''Chuck Hammer''' er ein USA-amerikansk [[gitarist]] og filmmusikkomponist, kjend for å ha spelt gitar for [[Lou Reed]], [[David Bowie]] og [[Guitarchitecture]]. Som musikar er han mest kjend for innspelingane sine med Guitarchitecture, men har òg fått rosande omtale for dei mange dokumentarfilmane han har komponert musikk for, over 300 stykk totalt. ==Guitarchitecture-innspelingar== *''Glacial Guitars'' *''Cathedral Guitars (solo Acoustica 1)'' *''Avignon Crosses (solo Acoustica 2)'' *''Moonless Night'' *''Shelter Curve'' *''Arctic Circles'' *''Blind On Blind'' (Hammer–Martin–Tacuma–Saft) ==Anna diskografi== * ''[[Growing Up in Public av Lou Reed|Growing Up in Public]]'', [[Lou Reed]], (1980) * ''[[Scary Monsters (and Super Creeps)]]'', David Bowie, (1980), UK No. 1, US No. 12) * ''[[City Lights av Lou Reed|City Lights]]'' Lou Reed, (1985) * ''Someday'', [[Arlo Guthrie]], (1986) * ''Escape Artist'', [[Garland Jeffreys]], (1980), Epic * ''Showstopper'', [[Jamaaladeen Tacuma]], (1982), [[gramavision]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chuck Hammer|Chuck Hammer]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 24. august 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * Welch, Chris - ''David Bowie: We Could Be Heroes'' (Thunder's Mouth Press) {{ISBN|1-56025-209-X}} * Bockris, Victor - ''Transformer: The Lou Reed Story'' (Simon & Schuster) {{ISBN|0-684-80366-6}} * Prown, Pete and Newquest, HP - ''Legends of Rock Guitar'' (Hal Leonard) {{ISBN|0-7935-4042-9}} * Boleyn, JR - ''Far Way to Even'' (Abernathy & Smyth) {{ISBN|1-4196-2930-1}} * Clapton, Diana - ''Lou Reed & The Velvet Underground'' (Bobcat Books) {{ISBN|0-86276-056-9}} {{refslutt}} {{autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:Hammer, Chuck}} [[Kategori:USA-amerikanske filmmusikkomponistar]] [[Kategori:USA-amerikanske elektroniske musikarar]] [[Kategori:USA-amerikanske bluesgitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske eksperimentelle gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske studiomusikarar]] [[Kategori:Musikarar frå New York City]] rsianicr2a7qa6zeybvfrukfqcdmp0f 3664695 3664694 2026-08-05T16:28:14Z Ranveig 39 3664695 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar }} '''Chuck Hammer''' er ein USA-amerikansk [[gitarist]] og filmmusikkomponist, kjend for å ha spelt gitar for [[Lou Reed]], [[David Bowie]] og [[Guitarchitecture]]. Som musikar er han mest kjend for innspelingane sine med Guitarchitecture, men har òg fått rosande omtale for dei mange dokumentarfilmane han har komponert musikk for, over 300 stykk totalt. ==Guitarchitecture-innspelingar== *''Glacial Guitars'' *''Cathedral Guitars (solo Acoustica 1)'' *''Avignon Crosses (solo Acoustica 2)'' *''Moonless Night'' *''Shelter Curve'' *''Arctic Circles'' *''Blind On Blind'' (Hammer–Martin–Tacuma–Saft) ==Anna diskografi== * ''[[Growing Up in Public av Lou Reed|Growing Up in Public]]'', [[Lou Reed]], (1980) * ''[[Scary Monsters (and Super Creeps)]]'', David Bowie, (1980), UK No. 1, US No. 12) * ''[[City Lights av Lou Reed|City Lights]]'' Lou Reed, (1985) * ''Someday'', [[Arlo Guthrie]], (1986) * ''Escape Artist'', [[Garland Jeffreys]], (1980), Epic * ''Showstopper'', [[Jamaaladeen Tacuma]], (1982), [[gramavision]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Chuck Hammer|Chuck Hammer]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 24. august 2021.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * Welch, Chris - ''David Bowie: We Could Be Heroes'' (Thunder's Mouth Press) {{ISBN|1-56025-209-X}} * Bockris, Victor - ''Transformer: The Lou Reed Story'' (Simon & Schuster) {{ISBN|0-684-80366-6}} * Prown, Pete and Newquest, HP - ''Legends of Rock Guitar'' (Hal Leonard) {{ISBN|0-7935-4042-9}} * Boleyn, JR - ''Far Way to Even'' (Abernathy & Smyth) {{ISBN|1-4196-2930-1}} * Clapton, Diana - ''Lou Reed & The Velvet Underground'' (Bobcat Books) {{ISBN|0-86276-056-9}} {{refslutt}} {{autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:Hammer, Chuck}} [[Kategori:USA-amerikanske filmmusikkomponistar]] [[Kategori:USA-amerikanske elektroniske musikarar]] [[Kategori:USA-amerikanske bluesgitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske eksperimentelle gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske gitaristar]] [[Kategori:USA-amerikanske studiomusikarar]] [[Kategori:Musikarar frå New York City]] q6738y9b18z8ha18h3hu3mpx88hd2c4 0 394644 3664724 3433105 2026-08-06T07:42:07Z Ranveig 39 Bibliografi frå no: 3664724 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Helena Brodtkorb''' ({{Datoar}}) er ein norsk forfattar og skribent.<ref>{{Cite web|last=KAGGE|title=Kagge Forlag AS|url=http://www.kagge.no/index.cfm?tmpl=butikk&a=author&id=2635|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814150850/http://www.kagge.no/index.cfm?tmpl=butikk&a=author&id=2635|archive-date=2016-08-14|access-date=2016-06-14}}</ref> Brodtkorb er opphavleg frå [[Bærum kommune|Bærum]].<ref>{{Cite news|date=2014-07-03|title=Sivert Høyem og kona venter tvillinger|language=no|work=budstikka.no|url=https://www.budstikka.no/kultur/kultur/sivert-hoyem-og-kona-venter-tvillinger/s/2-2.310-1.8499127}}</ref> Ho har master i kulturhistorie og museologi frå Universitetet i Oslo.<ref>{{Cite news|date=2015-12-15|title=Et åpent sinn|language=nb|work=Stellamagasinet|url=http://stellamagasinet.no/psykologi/et-apent-sinn|access-date=2021-11-12|archive-date=2017-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826164944/http://stellamagasinet.no/psykologi/et-apent-sinn|url-status=yes}}</ref> Boka hennar ''Mammasjokket'' vart utgjeven på [[Kagge Forlag]] i 2014.<ref>{{Cite web|title=Bokanmeldelse: Helena Brodtkorb: «Mammasjokket»|url=http://www.vg.no/rampelys/bok/bokanmeldelser/bokanmeldelse-helena-brodtkorb-mammasjokket/a/23281120/|access-date=2016-06-11}}</ref> Ho var òg redaktør for den feministiske antologien ''Det skjer nå'' som vart utgjeven på same forlag i 2018. Boka fekk terningkast fem i VG.<ref>{{Cite news|title=Bokanmeldelse: «Det skjer nå»: – Friskt og smart om Spice Girls, hijab og #metoo|language=no|url=https://www.vg.no/rampelys/bok/i/A2w7e3/bokanmeldelse-det-skjer-naa-friskt-og-smart-om-spice-girls-hijab-og-metoo}}</ref> Brodtkorb jobbar som kommunikasjonssjef i teknologi-start-upen Folio, er spaltist i Dagens Næringsliv på laurdagar, og har tidlegare skrive for fredagsmagasinet ''D2'', magasinet Kunst og Kvinneguiden.<ref>{{Cite web|last=Brodtkorb|first=Helena|date=2019-10-04|title=Spaltist: Sosiale medier har sakte, men sikkert blitt så altomfattende og kronisk, at det er lett å glemme at det er et spill med strengt definerte spilleregler|url=https://www.dn.no/medier/sosiale-medier/helena-brodtkorb/greta-thunberg/spaltist-sosiale-medier-har-sakte-men-sikkert-blitt-sa-altomfattende-og-kronisk-at-det-er-lett-a-glemme-at-det-er-et-spill-med-strengt-definerte-spilleregler/2-1-683092|access-date=2020-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|title=Helena Brodtkorb, Forfatter hos Magasinet KUNST|url=https://magasinetkunst.no/author/helena-brodtkorb/|access-date=2017-06-20|language=nb-NO}}</ref> I 2015 deltok ho i programmet ''Kjære Mamma'' på TV 2 Livsstil.<ref>{{Cite web|title=Promo: Kjære mamma|url=http://www.tv2.no/v/971709/|access-date=2016-06-11}}</ref> Brodtkorb er gift med musikaren [[Sivert Høyem]], og dei har tre barn saman.<ref>{{Cite news|date=2014-10-27|title=Nå er han tvilling-pappa|language=no|work=seher.no|url=http://www.seher.no/kjendis/na-er-han-tvilling-pappa/64184536}}</ref> ==Bibliografi== * Helena Brodtkorb (2014): ''Mammasjokket, trøst og oppmuntring for småbarnsmødre.'' Kagge forlag, Oslo. ISBN 9788248914938 * Helena Brodtkorb (redaktør) (2018): ''Det skjer nå, fortellinger fra en feministisk revolusjon.'' Kagge forlag, Oslo. ISBN 9788248922223 * Ida Jackson og Helena Brodtkorb (2020): ''Svartebok for deg som vil opp og frem'', sakprosa, Kagge Forlag, Oslo. ISBN 9788248926030 == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Helena Brodtkorb|Helena Brodtkorb]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 12. november 2021.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Bærum]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 2000-talet]] i2y9f1lzemvlkl7fuk9u1hav0ku6o8l 0 396765 3664627 3664080 2026-08-05T14:25:38Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664627 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Dactylorhiza lapponica D39 132 M.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Kongsmarihand|D. majalis]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza majalis ''ssp.'' lapponica | klassifisert av = (Laest. ex Hartm.) H.Sund. | habitat=kalkrik [[myr]] | utbreiing=nordlege [[Europa]]}} '''Lappmarihand''' (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'') er ei [[Plantar|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Lappmarihand blei tidlegare ofte rekna som ein eigen art, ''Dactylorhiza lapponica'', eller som ein underart av smalmarihand, men blir no rekna til [[kongsmarihand]]-gruppa ''D. majalis'', og har status som underart.<ref name="adb"/> Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene [[engmarihand]] (''D. incarnata'') og [[skogmarihand]] (''D. maculata'' ssp. ''fuchsii''), kopla med dobling av kromosomtalet.<ref name="Hedrén et.al."/> Tidlegare var det vanleg å operere med tre artar i Noreg, smalmarihand (som då blei kalla ''D.&nbsp;traunsteineri''), sumpmarihand (''D.&nbsp;sphagnicola'') og lappmarihand (''D.&nbsp;lapponica''). Ein har no gitt [[smalmarihand]] underartsepitetet (ssp.&nbsp;''sphagnicola'') og går ut frå at ''D.&nbsp;traunsteineri'' er ein reint mellomeuropeisk type som ikkje veks i Noreg og som blir rekna inn under lappmarihand (ssp.&nbsp;''lapponica'').<ref name="Hedrén"/> Ein annan underart av kongsmarihand i Noreg er [[purpurmarihand]] (ssp. ''purpurella''). I [[Sør-Sverige]] og [[Danmark]] veks [[nominatunderart]]en ([[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|ssp.&nbsp;''majalis'')]] og fleire. I Finland blir lappmarihand no rekna som ein eigen art med det vitskapelege namnet ''D.&nbsp;traunsteineri''.<ref name="adb-fi"/> Også i Baltikum har ein brukt namnet ''D.&nbsp;traunsteineri'', der tidlegare òg kalla ''D.&nbsp;curvifolia''. Det er òg truleg at ''[[Dactylorhiza russowii|D.&nbsp;russowii]]'' høyrer til her.<ref name="delforge"/> == Utbreiing == Lappmarihand treng [[kalk]]rik [[myr]] å vekse i. Ho er ikkje så sterkt knytt til Nord-Noreg og fjellstroka i Sør-Noreg som ein trudde tidlegare, men har ei større sørleg utbreiing. Ein del funn i låglandet heilt sør på Austlandet, som ein trudde var smalmarihand, har òg vist seg å vere denne underarten.<ref name="Hedrén"/><ref name="adb-kart"/> Lappmarihand er i [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] i 2021 rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''sumpnycklar'')<ref name="adb-se"/> og i Finland (VU, finsk namn ''kaitakämmekkä''), der rekna som eigen art.<ref name="adb-fi"/> Det har synt seg at dei forekomstane av kongsmarihand på Gotland som ein tidlegare trudde var smalmarihand, er lappmarihand. Med eitt unntak er det òg lappmarihand som veks på Öland.<ref name="Hedrén"/> I Danmark er arten berre kjend frå eit einskild herbariebelegg frå nordvestre [[Sjælland]] i 1894. Lappmarihand (dansk namn ''Traunsteiners gøgeurt'') må såleis vere rekna som utdøydd i Danmark.<ref name="adb-dk"/><ref name="Danmark"/> Lappmarihand har vore registrert i Litauen (litauisk namn ''siauralapė gegūnė'') med namnet ''D. traunsteineri'' (tidlegare kalla [[Dactylorhiza russowii|''D. russowii'']]). Han veks spreidd søraust og vest i landet og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Latvia veks ''D. russowii'' (latvisk namn ''rusova dzegužpirkstīte'')<ref name="Latvijas daba"/> spreidd og er temmeleg sjeldan, men står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Estland veks ''D. russowii'' (estisk namn ''Russowi sõrmkäpp'') spreidd over det meste av landet og har status som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Tyskland er lappmarihand (tysk namn ''Lappland-Fingerwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''). Der er òg ''D. traunsteineri'' registrert separat og rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'', tysk namn ''Traunsteiners Fingerwurz'', medan ''D. curvifolia'' er rekna som kritisk truga (CR, ''vom Aussterben bedroht'', tysk namn ''Ostsee-Fingerwurz'') og ''D. vosagiaca'' er svært sjeldan (''extrem selten'', tysk namn ''Vogesen-Fingerwurz'').<ref name="Rote List"/> I Polen er det uvisst om lappmarihand (polsk namn ''kukułka lapońska''), ''D. traunsteineri'' (''kukułka Traunsteinera'') eller [[Dactylorhiza russowii|''D. russowii'']] (''kukułka Russowa'') lenger finst, og dei er ikkje raudlistevurderte.<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == Hybridar mellom lappmarihand og [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'' eller ''Dactylorhiza'' ×''claudiopolitana'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''weissenbachiana'')<ref name="powo3"/><ref name="orchidsEurope"/> finst fleire stader i Noreg<ref name="lid8"/> og Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> og er registrert i Finland.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> Dette kan då vere den same som er registrert i Estland mellom ''[[Dactylorhiza russowii]]'' og grasmarihand (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''russowii'').<ref name="eElurikkus-hybrid"/> I Sverige er det òg registrert hybridar med [[blodmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' var. ''cruenta'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'').<ref name="adb-se-hybrid2"/> I Polen er det registrert ein hybrid mellom ''D. traunsteineri'' og [[nominatunderarten]] av kongsmarihand som då må vere (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza ×dufftiana'').<ref name="Czerwona"/><ref name="powo4"/> Hybridar mellom lappmarihand og [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'' eller ''Dactylorhiza'' ×''estonica'')<ref name="powo"/> veks spreidde stader i Noreg frå [[Dovre]] til [[Troms]],<ref name="lid8"/> i nordlege Sverige<ref name="adb-se-hybrid3"/> og i nordlege Finland.<ref name="adb-fi-hybrid3"/> Hybridar med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'') veks spreidde stader i Noreg frå [[Hedmark]] og [[Oppland]] til [[Troms]],<ref name="lid8"/> i nordlege Sverige<ref name="adb-se-hybrid4"/> og i nordlege Finland.<ref name="adb-fi-hybrid3"/> Det er òg registrert eit funn av hybriden med [[grønkurle]] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' × ''viridis'') i Troms.<ref name="lid8"/> Lappmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' × ''Gymnadenia conopsea'' eller ×''Dactylodenia lebrunii'').<ref name="powx"/> I Noreg er han funnen i [[Røros]],<ref name="lid8"/> og han har òg vore registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid"/> == Kommuneblome == [[Hattfjelldal kommune]] har valt lappmarihand til sin kommuneblome.<ref name="Hattfjelldal"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:938609-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''estonica'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626587-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''claudiopolitana'' |besøksdato = 2025-03-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626596-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''dufftiana'' |besøksdato = 2026-08-01 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powx">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:941846-1 |tittel = PoWO: ×''Dactylodenia lebrunii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/143586 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar lappmarihand |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32731 |tittel = Raudlista: Lappmarihand |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/446820,7048924/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132206%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Lappmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219794/information |tittel = Sumpnycklar Artfakta: ''Dactylorhiza majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223587/information |tittel = Artfakta: Sumpnycklar × brudsporre ''Dactylorhiza majalis'' subsp. ''lapponica'' × ''Gymnadenia conopsea'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223580/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223574/information |tittel = Artfakta: Blodnycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''cruenta'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223588/information |tittel = Artfakta: Skogsnycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid4">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223589/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/42100/traunsteiners-goegeurt |tittel = Naturbasen: Traunsteiners Gøgeurt ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' |besøksdato = 2024-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="Danmark">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 212–214 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40066 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza traunsteineri'' |besøksdato = 2023-09-03 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.5015683 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' × ''majalis'', sec. Kurtto & al. (2019) |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid3">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.4972330 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'', sec. Kurtto & al. (2019) |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4237 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza russowii'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 7. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hybrid">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/11469 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza russowii'' x ''Dactylorhiza incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 7. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-07 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-russowii-klinge-holub/ |tittel = Latvijas daba: rusova dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 7. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-07 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=44-45 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-07 |språk=lt, en |side= 402 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="delforge">{{Artikkelkjelde | forfattar = Pierre Delforge and C.A.J. Kreuz | utgjevingsår= 2005 | tittel = Remarks on Estonian orchids | publikasjon = Les Naturalistes belges | bind = 86 (Orchid. 18) | nummer = | side = 21–56 | url = http://www.orchidelforge.eu/bibliographie%20P/PDF_P19/18PDF/18estonian_orchids.pdf | doi= | issn=0028-0801 | kommentar= }}</ref> <ref name="Hedrén">{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén og Steinar Skrede | utgjevingsår= 2018 | tittel = Hva er ''Dactylorhiza traunsteineri''? | publikasjon = Blyttia | bind = 76 | nummer = 2 | side = 105–116 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201802_HELE_SCREEN.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="Hedrén et.al.">Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i: <br/>{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén et al. | utgjevingsår= 2012 | tittel = Systematisk position av några norska ''Dactylorhiza''-former | publikasjon = Blyttia | bind = 70 | nummer = 3 | side = 139–155 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201203_skjermkvalitet_hele.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="Hattfjelldal">{{Kilde www |url = https://hattfjelldal.kommune.no/politikk-og-organisasjon/organisasjon-og-ansatte/om-hattfjelldal/ |tittel = Velkommen til Hattfjelldal |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Aarborten tjïelte / Hattfjelldal kommune }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 193–195 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] [[Kategori:Hattfjelldal kommune]] b7ie6l2ov2zres9yclyqqn5pzc0m5y4 0 396767 3664603 3664198 2026-08-05T14:24:07Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664603 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Dactylorhiza majalis (habitus).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Kongsmarihand|D. majalis]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza majalis ''ssp.'' majalis | klassifisert av = (Rchb.) P.F.Hunt & Summerh. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]]}} '''''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Tidlegare vart denne underarten, som ikkje veks i Noreg, kalla [[kongsmarihand]] i Artsdatabanken, men dette namnet er no teke i bruk for arten ''Dactylorhiza majalis''. == Systematikk == ''D. majalis'' ssp. ''majalis'' er [[nominatunderart]]en i [[kongsmarihand]]-gruppa ''D. majalis''.<ref name="adb"/> Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene [[engmarihand]] (''D. incarnata'') og [[skogmarihand]] (''D. maculata'' ssp. ''fuchsii''), kopla med dobling av kromosomtalet.<ref name="Hedrén et.al."/> I Litauen er dei ulike underartane i ''majalis''-gruppa rekna som eigne artar, slik at han der heiter ''D. majalis''.<ref name="Litauen"/> Det same gjeld i Benelux, Tyskland og Polen. Underartar av kongsmarihand i Noreg er [[smalmarihand]] (ssp. ''sphagnicola''), [[lappmarihand]] (ssp. ''lapponica'') og [[purpurmarihand]] (ssp. ''purpurella''). == Utbreiing == ''D. majalis'' ssp. ''majalis'' blir rekna som nær truga (NT) i Sverige<ref name="adb-se"/> og livskraftig i Danmark (LC).<ref name="adb-dk"/> Det svenske namnet er ''majnycklar'' og det danske namnet er ''mai-gøgeurt''. I Litauen (litauisk namn ''plačialapė gegūnė'') er han i sterk nedgang og finst berre heilt søraust i landet. Han er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''brede orchis'', fransk namn ''orchis à larges feuilles'') spreidd over det meste av Nederland. I [[Flandern]] i Belgia er han sjeldan, men i [[Vallonia]] er han noko vanlegare.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'') i Flandern og nær truga (NT, ''espèce quasi menacée'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Breitblättrige Fingerwurz'') rekna som sårbar (VU, gefährdet).<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''kukułka szerokolistna'') er han rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det er registrert hybridar med [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''aschersoniana'' nothossp. ''aschersoniana''),<ref name="powo1"/> i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> i Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> i Litauen<ref name="Litauen"/>, i Nederland<ref name="Benelux1"/> og i Polen.<ref name="Czerwona"/> I Sverige er det òg registrert hybridar med [[voksmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''ochroleuca'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''aschersoniana'' nothossp. ''templinensis'').<ref name="powo2"/><ref name="adb-se-hybrid2"/> I Polen er det registrert ein hybrid med det som der blir kalla ''D. traunsteineri'' og som då må vere (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza ×dufftiana'').<ref name="Czerwona"/><ref name="powo6"/> Hybridar med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''braunii'' nothossp. ''braunii'')<ref name="powo3"/> er registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybrid3"/> og i Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> i Polen,<ref name="Czerwona"/> og med eitt gammalt funn i Nederland<ref name="Benelux2"/> Hybridar med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''senayi'' nothossp. ''senayi'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''townsendiana'')<ref name="powo4"/><ref name="orchidsEurope"/> er likeeins funne både i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid4"/> Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> Nederland (der kalla ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'').<ref name="Benelux3"/> og Polen.<ref name="Czerwona"/> Hybridar med [[stormarihand]] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' × ''majalis'' ssp. ''praetermissa'' eller ''Dactylorhiza majalis'' nothossp. ''godferyana'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''godferyana'') er registrert i Nederland.<ref name="powo5"/><ref name="Benelux4"/> Dette er då truleg den same som òg er funnen i Danmark (der med namnet ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''integrata'' var. ''integrata'' × ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'').<ref name="adb-dkx"/> I Nederland var det kring 1920 gjort nokre funn av ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[narrmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' eller ×''Dactylocamptis boudieri'').<ref name="Benelux-hy"/><ref name="powox1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168075-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' nothosubsp. ''aschersoniana'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77067531-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' nothosubsp. ''templinensis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168076-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''braunii'' nothosubsp. ''braunii'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168073-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''senayi'' nothosubsp. ''senayi'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo5">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77254851-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''majalis'' nothosubsp. ''godferyana'' |besøksdato = 2024-01-18 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo6">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626596-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''dufftiana'' |besøksdato = 2026-08-01 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118751-1 |tittel = PoWO: × ''Dactylocamptis boudieri'' |besøksdato = 2024-01-15 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/152314 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar ''Dactylorhiza majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2022-10-19 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/514/information |tittel = Artfakta: Majnycklar ''Dactylorhiza majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223583/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × majnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223586/information |tittel = Artfakta: Vaxnycklar × majnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223594/information |tittel = Artfakta: Skogsnycklar × majnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid4">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223599/information |tittel = Artfakta: Jungfru Marie nycklar × majnycklar ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1850/maj-goegeurt |tittel = Naturbasen: Mai-Gøgeurt ''Dactylorhiza majalis'' |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dkx">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/43418/priklaebet-goegeurt-x-maj-goegeurt |tittel = Naturbasen: Ringplettet Gøgeurt × Maj-Gøgeurt ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''integrata'' var. ''integrata'' × ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' |besøksdato = 2024-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=42-43 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-06 |språk=lt, en |side= 400 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Hedrén et.al.">Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i: <br/>{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén et al. | utgjevingsår= 2012 | tittel = Systematisk position av några norska ''Dactylorhiza''-former | publikasjon = Blyttia | bind = 70 | nummer = 3 | side = 139–155 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201203_skjermkvalitet_hele.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0886# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza majalis'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6986 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/10037# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''braunii'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux3">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8000 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza maculata'' × ''majalis'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux4">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6994 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''godferyana'' |besøksdato = 2024-01-18 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux-hy">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8418 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylocamptis boudieri'' (×) |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/6680/maps/?start_date=2019-01-19&interval=157680000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Brede orchis – ''Dactylorhiza majalis'' |vitja = 2024-01-18 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-szerokolistna/ |tittel = Kukułka szerokolistna |vitja = 2026-08-02 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] 9c533j180wqkwee9v3gr4to1hu7rm91 0 396788 3664606 3664467 2026-08-05T14:24:17Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664606 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Dactylorhiza incarnata - kahkjaspunane sõrmkäpp Pakri.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = Engmarihand (underarten grasmarihand) | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = D. incarnata | vitskapleg namn = Dactylorhiza incarnata | klassifisert av = (L.) Soó | underliste = Underartar | underliste innhald = [[grasmarihand]] (ssp. ''incarnata'') *[[dynemarihand]] (ssp. ''coccinea'') | habitat=[[myr]], [[strandeng]], [[sanddyne]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Engmarihand''' (''Dactylorhiza incarnata'') er ei [[Planter|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er ho vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> == Utsjånad == Fargen på blomane til engmarihand kan variere i farge frå mørk rosa og raudfiolett til nesten heilt kvit. Einskildblomane har relativt smal, svakt tredelt leppe med mørkare strekteikningar eller prikkar. Støtteblada til einskildblomane er lange og kraftige, og dei er derfor gjerne godt synlege som grøne, brunlege eller raudlege innslag i akset. Engmarihand kan bli opp mot 40 centimeter høg. Stilken er tjukk og hol, og blada er lysegrøne og uflekka, utanom hos blodmarihand. == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet engmarihand på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått det lite innarbeidde namnet grasmarihand. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet engmarihand.<ref name="adb"/> Ein har tidlegare rekna med ein underart [[blodmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''cruenta''), men i den 8. utgåva av ''[[Norsk flora]]'' er denne rekna som ein type av grasmarihand,<ref name="lid8"/> og blodmarihand står no i Artsdatabanken som varieteten ''D. incarnata'' var. ''cruenta''.<ref name="adb"/> Underartane i Noreg er:<ref name="adb"/> *[[grasmarihand]] ([[nominatunderart]]en ''D. incarnata'' ssp. ''incarnata'') *[[dynemarihand]] (''D. incarnata'' ssp. ''coccinea'') I Norden finn vi elles: *[[voksmarihand]] (''D. incarnata'' ssp. ''ochroleuca''), i Sverige (ganske vanleg, ikkje vurdert separat for raudlista)<ref name="adb-se2"/> og Danmark (EN)<ref name="adb-dk2"/> I Danmark har det, i tillegg til underarten [[dynemarihand]] og varieteten [[voksmarihand]] vore gjort einskildfunn av ei form:<ref name="adb-dkx"/> * ''D.&nbsp;incarnata'' f. ''hyphaematodes'' (dansk namn ''finprikket gøgeurt'', ikkje raudlistevurdert) Det finst fleire underartar på Dei britiske øyane, men utbreiinga av dei ulike underartane er ikkje fullt ut klarlagd:<ref name="GB Red List"/> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|''D. incarnata'' ssp. ''pulchella'']] *[[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|''D. incarnata'' ssp. ''gemmana'']] I Latvia er grasmarihand rekna som eigen art ved sidan av [[blodmarihand]], medan [[voksmarihand]] er rekna som underart.<ref name="Latvijas daba"/> I Litauen er alle desse tre plasserte på artsnivå, og der er grasmarihand ført opp med underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''serotina'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''haematodes''.<ref name="Litauen"/> I Estland er dei to siste, saman med eit par andre, rekna som varietetar av engmarihand.<ref name="eElurikkus-liste"/> I Nederland skil ein mellom underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''coccinea'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''lobelii''.<ref name="Benelux"/> I Belgia reknar ein grasmarihand og dynemarihand (med namnet ''D.&nbsp;incarnata'' var. ''lobelii'') som varietetar.<ref name="Waarnemingen1"/><ref name="Waarnemingen2"/> I Luxembourg har ein nyleg skildra ein ny underart [[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' ssp. ''cungsii'']]. I ''Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean'' (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for denne arten. I tillegg til å rekne blodmarihand og voksmarihand som varietetar, er òg ssp. ''coccinea'' og ssp. ''lobelii'' slått saman og gitt status som varieteten ''D.&nbsp;incarnata'' var. ''dunensis''.<ref name="orchidsEurope"/> I ''Plants of the World Online'' held ein fast ved dynemarihand, voksmarihand, blodmarihand, ssp. ''pulchella'' og ssp. ''gemmana'' som underartar og reknar med desse underartane:<ref name="powo"/> *''D. incarnata'' subsp. ''cilicica'' <small>(Klinge) H.Sund.</small>: Midtausten, Sentral-Asia *[[dynemarihand|''D. incarnata'' subsp. ''coccinea'']] <small>(Pugsley) Soó</small> *[[blodmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''cruenta'']] <small>(O.F.Müll.) P.D.Sell</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' subsp. ''cungsii'']] <small>(Kreutz)</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|''D. incarnata'' subsp. ''gemmana'']] <small>(Pugsley) P.D.Sell</small> *[[Grasmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'']] *''D. incarnata'' nothosubsp. ''krylovii'' <small>(Soó) M.H.J.van der Meer</small>: Frankrike, Sibir<br/><small>hybriden mellom [[blodmarihand]] og [[grasmarihand]]: ''D. incarnata'' subsp. ''cruenta'' × ''D. incarnata subsp. incarnata''</small> *[[Voksmarihand|''D. incarnata'' subsp. ''ochroleuca'']] <small>(Wüstnei ex Boll) P.F.Hunt & Summerh.</small> *[[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|''D. incarnata'' subsp. ''pulchella'']] <small>(Druce) Soó</small> *''D. incarnata'' nothosubsp. ''versicolor'' <small>(J.C.Schmidt ex Lüscher) Potucek</small>: Tyskland, Østerrike<br/><small>hybriden mellom [[blodmarihand]] og [[voksmarihand]]: ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'' × ''D. incarnata subsp. ochroleuca''</small> == Utbreiing == Engmarihand er ein relativt vanleg orkidé i Noreg, først og fremst på Austlandet og i Midt-Noreg, så meir og meir spreidd nord til grensa mot Finnmark. Han trivst på kalkrik [[myr]] eller [[strandeng]]. Underarten dynemarihand veks i [[sanddyne]]landskap på Sørvestlandet. Arten er i tilbakegang på grunn av tap av habitat gjennom øydelegging av myrer, og var kom i 2006 inn på [[Norsk raudliste for artar]] som nær truga (NT). I seinere utgåver av raudlista er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''ängsnycklar''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''kødfarvet gøgeurt'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (NT, finsk namn ''punakämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> Engmarihand (engelsk namn ''early marsh orchid'') har vore vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er arten oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT) i 2025 på grunn av nedgang i bestanden,<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt i England og Wales framleis har status som livskraftig (LC),<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> Fordelinga på underartar er ikkje fullt ut klarlagd. I [[Baltikum]] varierer den systematiske handsaminga av artar og underartar frå land til land, men [[grasmarihand]] som art eller [[nominatunderart]] er vanleg i heile området.<ref name="eElurikkus"/><ref name="Latvijas daba"/><ref name="Litauen"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''vleeskleurige orchis'', fransk namn ''orchis incarnat'') spreidd i Nederland, men er i tilbakegang. I [[Flandern]] i Belgia veks han spreidd, og han er svært sjeldan i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han nedgradert frå kritisk truga til sterkt truga (EN), medan den nye underarten [[Dactylorhiza incarnata ssp. cungsii|''D. incarnata'' ssp. ''cungsii'']] er rekna som kritisk truga.<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Fleischrotes Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''kukułka krwista'') ikkje raudlistevurdert, men [[nominatunderart]]en ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'' (''kukułka krwista typowa'') er rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626620-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99499 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar engmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/26099 |tittel = Raudlista: Engmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223585/information |tittel = Artfakta: Vaxnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk2">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5195/hvidgul-goegeurt |tittel = Naturbasen: Hvidgul Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219788/information |tittel = Artfakta: Ängsnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1879/koedfarvet-goegeurt |tittel = Naturbasen: Kødfarvet Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dkx">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/8561/finprikket-goegeurt |tittel = Naturbasen: Finprikket Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' f. ''hyphaematodes'' |besøksdato = 2024-03-01 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40068 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus-liste">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/search?text=Dactylorhiza+incarnata+var&offset=0 |tittel = eElurikkus: Species |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/8765 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-incarnata-l-soo/ |tittel = Latvijas daba: stāvlapu dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=34-35 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0884# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen1">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/186840/ |tittel = Vleeskleurige orchis s.s. – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen2">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/20295/ |tittel = Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''lobelii'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2468/maps/?start_date=2019-01-18&interval=157680000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kukulka-krwista/ |tittel = Kukułka krwista |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] d06tle14ftf0pkrfa0ullcled6mpapj 0 396790 3664614 3664219 2026-08-05T14:24:45Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664614 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata Kiiminki, Finland 16.06.2013.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Dactylorhiza incarnata|D. incarnata]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza incarnata ''ssp.'' incarnata | klassifisert av = (L.) Soó | habitat = kalkrik [[myr]], [[strandeng]] | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Grasmarihand''' (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata''), ofte kalla '''vanleg engmarihand''', er ei [[Plantar|plante]] i&nbsp;[[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet [[engmarihand]] på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått det lite innarbeidde namnet grasmarihand. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet engmarihand, og mange vel å omtale underarten som «vanleg engmarihand». Artsdatabanken tilrår å bruke grasmarihand.<ref name="adb"/> Tidlegare rekna ein [[blodmarihand]] som ein egen underart av engmarihand (''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''cruenta''), men i den 8. utgåva av ''[[Norsk flora]]'' er denne rekna som ein varietet av grasmarihand.<ref name="lid8"/> I Sverige er grasmarihand rekna som underart (''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata''),<ref name="adb-se"/> medan [[blodmarihand]] og [[voksmarihand]] er rekna som varietetar. I Danmark reknar ein [[dynemarihand]] som ein underart (''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''lobelii'') av [[engmarihand]] på linje med grasmarihand, medan [[voksmarihand]] er rekna som ein varietet (''D.&nbsp;incarnata'' var. ''ochroleuca''). I tillegg har det vore gjort einskildfunn av ei form (''D.&nbsp;incarnata'' f. ''hyphaematodes'').<ref name="adb-dk"/> I Latvia er grasmarihand rekna som eigen art ved sidan av [[blodmarihand]], medan [[voksmarihand]] er rekna som underart av grasmarihand.<ref name="Latvijas daba"/> I Litauen er alle desse tre plasserte på artsnivå, og der er grasmarihand ført opp med underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''serotina'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''haematodes''.<ref name="Litauen"/> I Estland er dei to siste, saman med eit par andre, rekna som varietetar av arten engmarihand.<ref name="eElurikkus-liste"/> I Nederland skil ein mellom underartane ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''incarnata'', ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''coccinea'' og ''D.&nbsp;incarnata'' ssp. ''lobelii''.<ref name="Benelux"/> I Belgia reknar ein grasmarihand og [[dynemarihand]] (med namnet ''D.&nbsp;incarnata'' var. ''lobelii'') som varietetar.<ref name="Waarnemingen1"/><ref name="Waarnemingen2"/> I Polen har ein stundom rekna planter med svært breie blad som varieteten ''D. incarnata'' var. ''macrophylla'', og grasmarihand med kvite blomar har blitt registrert som ei form ''D. incarnata'' f. ''alba'', men båe er no rekna inn i underarten.<ref name="Czerwona"/> I ''Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean'' (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for engmarihand.<ref name="orchidsEurope"/> I ''Plants of the World Online'' held ein fast ved dynemarihand, voksmarihand, blodmarihand, [[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|ssp. ''pulchella'']] og [[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|ssp. ''gemmana'']] som underartar.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== Grasmarihand veks først og fremst på Austlandet og i Midt-Noreg, så meir og meir spreidd nord til grensa mot Finnmark. Han trivst på kalkrik [[myr]] eller [[strandeng]].<ref name="adb-kart"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] er underarten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Grasmarihand er i Sverige (svensk namn ''äkta ängsnycklar'') rekna som underart, og er ikkje vurdert separat for raudlistestatus.<ref name="adb-se"/> Han er òg rekna som underart i Danmark (status LC, dansk namn ''kødfarvet gøgeurt'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (NT) (finsk namn ''suopunakämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> Fordelinga på underartar av engmarihand er ikkje fullt ut klarlagd på Dei britiske øyane. Nominatunderarten er i den britiske raudlista oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT) i 2025 på grunn av nedgang i bestanden,<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt i Wales har status som livskraftig (LC),<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> Han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den lokale raudlista for England står han førebels på venteliste (WL) i påvente av meir data.<ref name="EN Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland er grasmarihand (estisk namn ''kahkjaspunane sõrmkäpp'') vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia er arten (latvisk namn ''stāvlapu dzegužpirkstīte'')<ref name="Latvijas daba"/> vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen er arten (litauisk namn ''raudonoji gegūnė'') vanleg og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''vleeskleurige orchis'', fransk namn ''orchis incarnat'') spreidd i Nederland, men er i tilbakegang. I [[Flandern]] i Belgia veks han spreidd, og han er svært sjeldan i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er arten i 2025 nedgradert frå kritisk truga til sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er underarten (tysk namn ''Steifblättrige Fingerwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er underarten (polsk namn ''kukułka krwista typowa'') rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I Litauen er det registrert hybridar mellom grasmarihand og [[voksmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''incarnata'' ssp. ''ochroleuca'' eller ''Dactylorhiza incarnata'' nothossp. ''versicolor'').<ref name="powo0"/><ref name="Litauen-hybrid1"/> Denne hybriden er òg registrert i Tyskland<ref name="powo"/> og i Polen.<ref name="Czerwona"/> Hybridar mellom grasmarihand og [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''maculata'' ssp. ''fuchsii'' eller ''Dactylorhiza'' ×''kerneriorum'' nothossp. ''kerneriorum'')<ref name="powo1"/> finst i Noreg på fleire stader,<ref name="lid8"/> og han er registrert i Sverige (svensk namn ''hybridnycklar''),<ref name="adb-se-hybrid1"/> i Danmark<ref name="Danmark-hybrid"/> og i Finland.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> Han veks og spreidd i Storbritannia og Irland,<ref name="orchids"/> og han er registrert med eitt funn i Estland.<ref name="eElurikkus-hybrid1"/> Hybridar med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''maculata'' ssp. ''maculata'' eller ''Dactylorhiza'' ×''claudiopolitana'' nothossp. ''carnea'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''carnea'')<ref name="powo2"/> er ikkje registrert i Noreg,<ref name="lid8"/> men han finst i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid2"/> Danmark<ref name="Danmark-hybrid"/> og Finland.<ref name="adb-fi-hybrid2"/> Han er òg registrert i Storbritannia og Irland, men er sjeldan.<ref name="orchids"/> I Nederland er denne hybriden (der kalla ''Dactylorhiza'' ×''carnea'') svært sjeldan.<ref name="Benelux1"/> Hybridar mellom grasmarihand og [[lappmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''lapponica'' eller ''Dactylorhiza'' ×''claudiopolitana'', alternativt ''Dactylorhiza'' ×''weissenbachiana'')<ref name="orchidsEurope"/><ref name="powo3"/> finst fleire stader i Noreg<ref name="lid8"/> og Sverige,<ref name="adb-se-hybrid3"/> og er registrert i Finland.<ref name="adb-fi-hybrid3"/> Dette kan då vere den same som er registrert i Estland mellom grasmarihand og [[Dactylorhiza russowii]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''russowii'').<ref name="eElurikkus-hybrid2"/> Hybridar med [[smalmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''sphagnicola'') er registrert på det sørlege Austlandet i Noreg<ref name="lid8"/> og i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid4"/> Hybridar med [[purpurmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''purpurella'' eller ''Dactylorhiza'' ×''latirella'')<ref name="powo5"/> er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg,<ref name="lid8"/> i Danmark<ref name="Danmark-hybrid"/> og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane.<ref name="orchids"/> Det er òg registrert hybridar med [[nominatunderarten]] [[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'']] av kongsmarihand (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''aschersoniana'' nothossp. ''aschersoniana''),<ref name="powo6"/> i Sverige,<ref name="adb-se-hybrid6"/> i Danmark,<ref name="Danmark-hybrid"/> i Litauen<ref name="Litauen-hybrid2"/> i Nederland<ref name="Benelux2"/> og i Polen.<ref name="Czerwona"/> I Danmark er det vidare funne hybridar med [[Dactylorhiza majalis ssp. integrata|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''integrata'']] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''integrata'').<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er det registrert hybridar med [[Dactylorhiza majalis ssp. traunsteinerioides|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''traunsteinerioides'']] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''traunsteinerioides'', i [[Yorkshire]], Wales og Irland), med [[Dactylorhiza majalis ssp. occidentalis|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''occidentalis'']] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''majalis'' ssp. ''occidentalis'') og med [[stormarihand|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''praetermissa'']] i England og Wales.<ref name="orchids"/> Den siste er òg registrert i Nederland (der kalla ''Dactylorhiza incarnata'' × ''praetermissa'').<ref name="Benelux3"/> I Polen er det registrert ein hybrid mellom grasmarihand og [[Dactylorhiza ruthei|''D. ruthei'']], ''Dactylorhiza incarnata'' × ''ruthei''.<ref name="Czerwona"/> Nyare funn av ein hybrid med [[systermarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' × ''sambucina'' eller ''Dactylorhiza'' ×''guillaumeae'')<ref name="powo4"/> i [[Småland]] i Sverige<ref name="adb-se-hybridx"/> er ikkje verifiserte. Grasmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''Gymnadenia conopsea'' eller ×''Dactylodenia vollmannii'' nothossp. ''vollmannii'').<ref name="powox"/> Han er funnen i [[Røros]] og [[Hattfjelldal]] i Noreg,<ref name="lid8"/> spreidde stader i Sverige<ref name="adb-se-hybrid"/> og to gonger i [[Cornwall]].<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626620-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:3288338-4 |tittel = PoWO: ×''Dactylodenia vollmannii'' nothosubsp. ''vollmannii'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo0">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:951788-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' nothosubsp. ''versicolor'' |besøksdato = 2023-02-06 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168079-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''kerneriorum'' nothosubsp. ''kerneriorum'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626583-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''carnea'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626587-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''claudiopolitana'' |besøksdato = 2025-03-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:901861-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''guillaumeae'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo5">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626638-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''latirella'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo6">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77168075-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' nothosubsp. ''aschersoniana'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99501 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar grasmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/2010 |tittel = Raudlista: Grasmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/337823,7134903/4/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B144590%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Engmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |kommentar = Ettersom grasmarihand ofte vil vere registrert som engmarihand, er det kartet for arten som er vist. Andre underartar er registrerte med avvikande farge frå grønt. }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264307/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' subsp. ''incarnata'' |besøksdato = 2025-03-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6010638/information |tittel = Artfakta: Ängsnycklar × brudsporre ''Dactylorhiza incarnata'' × ''Gymnadenia conopsea'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223581/information |tittel = Artfakta: Hybridnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''maculata'' subsp. ''fuchsii'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223582/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × Jungfru Marie nycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223580/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × sumpnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''lapponica'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid4">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6010518/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × mossnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''sphagnicola'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid6">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223583/information |tittel = Artfakta: Äkta ängsnycklar × majnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6010519/information |tittel = Artfakta: Ängsnycklar × Adam och Eva ''Dactylorhiza incarnata'' × ''sambucina'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1879/koedfarvet-goegeurt |tittel = Naturbasen: Kødfarvet Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40069 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' subsp. ''incarnata'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.42558 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza fuchsii'' × ''incarnata'' |besøksdato = 2025-03-28 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid2">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.4972329 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' × ''maculata'' |besøksdato = 2025-03-28 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid3">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.42352 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza incarnata'' × ''traunsteineri'' |besøksdato = 2025-03-28 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus-liste">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/search?text=Dactylorhiza+incarnata+var&offset=0 |tittel = eElurikkus: Species |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/10130 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza incarnata'' subsp. ''incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hybrid1">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762234 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza fuchsii'' × ''incarnata'' ssp. ''incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hybrid2">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/11469 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza russowii'' x ''Dactylorhiza incarnata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-06 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-incarnata-l-soo/ |tittel = Latvijas daba: stāvlapu dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=34-35 }}</ref> <ref name="Litauen-hybrid1">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=39 }}</ref> <ref name="Litauen-hybrid2">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=42 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0884# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6999 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''carnea'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6986 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux3">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6997 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza incarnata'' × ''praetermissa'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen1">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/186840/ |tittel = Vleeskleurige orchis s.s. – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen2">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/20295/ |tittel = Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''lobelii'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2468/maps/?start_date=2019-01-18&interval=157680000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Vleeskleurige duinorchis – ''Dactylorhiza incarnata'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] 84a288aciejeo0u8tqn9v6xc38zjm8e 0 396796 3664662 3663328 2026-08-05T14:27:14Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664662 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchi weiss 2.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Dactylorhiza incarnata |D. incarnata]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza incarnata ''ssp.'' ochroleuca | klassifisert av = (Wüstnei ex Boll) Hunt & Summerh. | utbreiing=Land rundt [[Nordsjøen]] og [[Austersjøen]]}} '''Voksmarihand''' (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''ochroleuca'') er ei [[Plantar|plante]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Voksmarihand høyrer til den vanskelege [[Biologisk slekt|slekta]] ''Dactylorhiza'', på norsk [[marihandslekta]].<ref name="adb"/> Han har tidlegare av og til blitt rekna som ein eigen art med namnet ''D. ochroleuca'', men blir i dag teke med i [[engmarihand]]-komplekset som underarten ''D. incarnata'' ssp. ''ochroleuca''. I Sverige og Danmark er voksmarihand ikkje rekna som underart, men som varietet (''D. incarnata'' var. ''ochroleuca'').<ref name="adb-se"/><ref name="adb-dk"/> Det svenske namnet er ''vaxnycklar'' og det danske ''hvidgul gøgeurt''. I Litauen er voksmarihand rekna som eigen art.<ref name="Litauen"/> Norske underartar av ''D. incarnata'' er [[nominatunderart]]en [[grasmarihand]] (ssp. ''incarnata'') og [[dynemarihand]] (ssp. ''coccinea''). I ''Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean'' (2019) har ein gått heilt bort frå å definere underartar for denne arten.<ref name="orchidsEurope"/> I ''Plants of the World Online'' held ein fast ved voksmarihand, [[dynemarihand]], [[blodmarihand]], [[Dactylorhiza incarnata ssp. pulchella|ssp. ''pulchella'']] og [[Dactylorhiza incarnata ssp. gemmana|ssp. ''gemmana'']] som underartar.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== Nokre få omtalte funn i Noreg er ikkje stadfesta. I Sverige er det registrert spreidde funn i den sørlige delen av landet, mest på Gotland og Öland, og han er frå 2025 vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark er det funnstader nord på Sjælland og på Møn, og han blir rekna som sterkt truga (EN).<ref name="adb-dk"/> I Storbritannia er voksmarihand berre funne nokre få stader heilt aust i England. Underarten er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har voksmarihand status som kritisk truga (CR),<ref name="GB Red List"/> på same måte som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> Eit mogleg funn vest i Irland er ikke stadfesta, og underarten er ikkje vurdert for den irske raudlista.<ref name="IR Red List"/> I Estland veks underarten (estisk namn ''kollakas sõrmkäpp'') mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia er underarten (latvisk namn ''iedzeltenā dzegužpirkstīte'') rekna som sjeldan,<ref name="Latvijas daba"/> men er ikkje vurdert separat.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen finst voksmarihand (litauisk namn ''gelsvoji gegūnė'') spreidd over landet i små populasjoner og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Tyskland er voksmarihand (tysk namn ''Hellgelbe Fingerwurz'') rekna som ein art og har status som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''stoplamek krwisty żółtawy'') er voksmarihand rekna som ein underart og har status som sterkt truga (EN, ''zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I Litauen er det registrert hybridar mellom voksmarihand og [[grasmarihand]] (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''incarnata'' × ''incarnata'' ssp. ''ochroleuca'' eller ''Dactylorhiza incarnata'' nothossp. ''versicolor'').<ref name="powo1"/><ref name="Litauen"/> Denne hybriden er òg registrert i Tyskland<ref name="powo1"/> og i Polen.<ref name="Czerwona"/> I Sverige er det registrert hybridar med [[nominatunderarten]] [[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'']] av kongsmarihand (''Dactylorhiza incarnata'' ssp. ''ochroleuca'' × ''majalis'' ssp. ''majalis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''aschersoniana'' nothossp. ''templinensis'').<ref name="powo2"/><ref name="adb-se-hybrid"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626620-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:951788-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza incarnata'' nothosubsp. ''versicolor'' |besøksdato = 2023-02-06 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77067531-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''aschersoniana'' nothosubsp. ''templinensis'' |besøksdato = 2023-01-27 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/164230 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar voksmarihand |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223585/information |tittel = Artfakta: Vaxnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2026-06-16 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223586/information |tittel = Artfakta: Vaxnycklar × majnycklar ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' × ''majalis'' subsp. ''majalis'' |besøksdato = 2023-01-26 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5195/hvidgul-goegeurt |tittel = Naturbasen: Hvidgul Gøgeurt ''Dactylorhiza incarnata'' var. ''ochroleuca'' |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/10132 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza incarnata'' subsp. ''ochroleuca'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-06 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/dactylorhiza-incarnata-l-soo/#dactylorhiza-incarnata-ssp-ochroleuca-wüstnei-ex-boll-pfhunt-et-summerh |tittel = Latvijas daba: iedzeltenā dzegužpirkstīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 6. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-06 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=38-39 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-06 |språk=lt, en |side= 401 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] rvp9tydp2ekcdlgs35rv7pls3gg6i4o 0 396819 3664617 3664223 2026-08-05T14:24:51Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664617 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Coeloglossum viride (flowers).jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = Grønkurle (underarten smågrønkurle) | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = D. viridis | vitskapleg namn = Dactylorhiza viridis | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | underliste = Underartar | underliste innhald = [[smågrønkurle]] (ssp. ''viridis'') *[[islandsgrønkurle]] (ssp. ''islandica'') | habitat=[[eng]], [[myr]], fjell[[skog]], [[sanddyne]]landskap | utbreiing=[[Eurasia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Grønkurle''' (''Dactylorhiza viridis'') er ei [[Planter|plante]] i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Fargen på blomane kan variere frå gulaktig til grøn eller raudbrun. Einskildblomane har lang og smal leppe med tre flikar. Dei nedste blada er breie, og bladflatene er ofte krølla. Grønnkurle kan bli opp mot 40 centimeter høg og blømer gjennom det meste av sommaren. == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein valt å bruke det innarbeidde namnet grønkurle på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått namnet smågrønkurle, tidlegare òg bakkegrønkurle.<ref name="adb"/> Underartane i Noreg er:<ref name="adb"/> *[[smågrønkurle]] eller bakkegrønkurle ([[nominatunderart]]en ''D. viridis'' ssp. ''viridis'') *[[islandsgrønkurle]] (''D. viridis'' ssp. ''islandica'') Grønkurle var tidlegare plassert i slekta ''Coeloglossum'' med namnet ''Coeloglossum viride''. Slektskapet til [[marihandslekta]] var så nært at ein i Noreg og Finland har vald å overføre grønkurle dit. I Sverige og Danmark har ein vald å halde på ''Coeloglossum''-namnet. I ''Plants of the World Online'' er desse varietetane nemnde: *''Dactylorhiza viridis'' var. ''virescens'' <small>(Muhl. ex Willd.) Baumbach</small>: Nord-Amerika, austlege Asia *''Dactylorhiza viridis'' var. ''viridis'' == Utbreiing == Grønkurle er ein vanleg orkidé over det meste av Noreg med unntak av kyststrøka i sør. Han kan òg gå høgt til fjells. Fjellplantene er monaleg mindre og har mykje mindre blomeaks enn låglandsplantene. I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Underarten islandsgrønkurle veks i [[sanddyne]]landskap på Sørvestlandet, og er oppgradert frå sterkt truga (EN) til kritisk truga (CR).<ref name="adb-rl2"/> Grønkurle, representert ved nominatunderarten smågrønkurle, finst òg i Sverige (status LC)<ref name="adb-se"/> og i Finland (NT).<ref name="adb-fi"/> Det svenske namnet er ''grönkulla'' og det finske ''pussikämmekkä''. I Danmark (dansk namn ''poselæbe'') er arten sist sett i 1950, og er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="adb-dk"/> På Island er det underarten islandsgrønkurle (LC) som veks (islandsk namn ''barnarót'').<ref name="adb-is"/><ref name="adb-is2"/> Det skal òg vere denne underarten som er rekna som ''sjáldsom'' på Færøyane (færøysk namn ''grønligt hjúnagras'').<ref name="Reydlisti"/><ref name="Føroya"/> Grønkurle (engelsk namn ''frog orchid'') veks spreidd over det meste av Dei britiske øyane, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England og Skottland<ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> og sterkt truga (EN) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland har han status som nær truga (NT).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''rohekas õõskeel'') veks grønkurle spreidde stader på øyane og på fastlandet, men er i sterk tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zaļā dobziede'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og finst som einskildindivid og i små grupper på eng og i open skog. På den latviske raudlista er han klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''žalioji gegūnė'') har arten vore funne spreidd over heile landet, men er i sterk tilbakegang og finst no mest i aust. Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''groene nachtorchis'', fransk namn ''orchis grenouille'') sjeldan og i tilbakegang i Nederland og er no berre å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i kalkrike område i [[Flandern]], men litt meir vanleg sør i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'') i Flandern og er i 2026 oppgradert frå sterkt truga til kritisk truga (CR, ''en danger critique'') òg i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er grønkurle (tysk namn ''Grüne Hohlzunge'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er han (polsk namn ''ozorka zielona'') sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/156340 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar grønkurle |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/11957 |tittel = Raudlista: Grønkurle |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-rl2">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/20584 |tittel = Raudlista: Islandsgrønkurle |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219795/information |tittel = Artfakta: Grönkulla ''Coeloglossum viride'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5828/poselaebe |tittel = Naturbasen: Poselæbe ''Coeloglossum viride'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40062 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza viridis'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/barnarot-coeloglossum-viride |tittel = Barnarót (Coeloglossum viride) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-is2">{{Kilde www |url = https://www.gbif.org/species/164364655 |tittel = ''Coeloglossum viride'' subsp. ''islandicum'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Global Biodiversity Information Facility }}</ref> <ref name="Føroya">{{Kjelde bok | forfattar = | utgjevingsår = 2006 | url = https://books.google.no/books?id=6C8L49MdIQYC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | tittel = Føroya náttúra. Lívfrøðiligt margfeldi | side = 223 | forlag = Føroya Skúlabókagrunnur | stad = Tórshavn | isbn = 99918-0-407-2 }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/3872 |tittel = eElurikkus: ''Coeloglossum viride'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/coeloglossum-viride-l-hartm/ |tittel = Latvijas daba: zaļā dobziede |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=32-33 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 403 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0344# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza viridis'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2448/maps/?start_date=2014-01-19&interval=315360000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Groene nachtorchis – ''Dactylorhiza viridis'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/ozorka-zielona/ |tittel = Ozorka zielona |vitja = 2026-08-02 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear på Island]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] lvfgp31h6t2nc3m1du035ddz7ci9efy 0 396820 3664654 3664224 2026-08-05T14:26:58Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664654 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Coeloglossum viride (flowers).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = [[Dactylorhiza viridis|D. viridis]] | vitskapleg namn = Dactylorhiza viridis ''ssp.'' viridis | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = [[eng]], [[myr]], fjell[[skog]] | utbreiing = [[Eurasia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Smågrønkurle''' (''Dactylorhiza viridis'' ssp. ''viridis'') eller '''bakkegrønkurle''' er ei [[Plantar|plante]] i&nbsp;[[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] er underarten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein valt å bruke det innarbeidde namnet [[grønkurle]] på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som først fekk namnet bakkegrønkurle, seinare endra til smågrønkurle. Ingen av desse namna er så langt godt innarbeidde. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet grønkurle, og mange vel å omtale underarten som «vanleg grønkurle».<ref name="adb"/> Grønkurle var tidlegare plassert i slekta ''Coeloglossum'' med namnet ''Coeloglossum viride''. Slektskapet til [[marihandslekta]] var så nært at ein i Noreg og Finland har valt å overføre grønkurle dit. I Sverige og Danmark har ein valt å halde på ''Coeloglossum''-namnet. ==Skildring== [[Fil:Dactylorhiza viridis subsp viridis, Dovre i Grimsdalen, av E. Fremstad.webp|venstre|mini|Smågrønkurle på Dovre.]] [[Fil:Dactylorhiza viridis viridis heil plante E Fremstad.jpg|mini|Heil plante med knoll.]] Plantar i låglandet på Søraustlandet er ofte 20–30 cm høge, medan plantar i fjellet er lågare med kortare blad og aks. Arten har smalt aks og to-tre blad som er 1–2,5 cm breie og spreiddstilte. Dei kan vera opprette eller utbøygde.<ref name="adb-b"/> Blomane har ei hengande, treflika leppe med kort midtflik og to lengre sideflikar. Over leppa laga dei andre blomeblada ein hjelm.<ref name="adb-b"/> Fargen på blomane kan variere frå gulaktig til grøn eller raudbrun. Arten liknar på [[islandsgrønkurle]], men skil seg gjennom at han er «ein mykje grannare plante med berre to eller tre blad som ikkje er tettstilte, og eit mykje grannare og meir grissent aks.»<ref name="adb-b"/> ==Utbreiing== Smågrønkurle er ein vanleg orkidé over det meste av Noreg med unntak av kyststrøka i sør. Han trivst på [[myr]], [[eng]] og slåttemark, og han kan finnast i fjellskog og på grasmark høgt til fjells. Fjellplantene er monaleg mindre og har mykje mindre blomeaks enn låglandsplantene.<ref name="adb-kart"/> Arten grønkurle, representert ved underarten smågrønkurle, finst òg i Sverige (status LC)<ref name="adb-se"/> og i Finland (NT).<ref name="adb-fi"/> Det svenske namnet er ''vanlig grönkulla'' og det finske ''pussikämmekkä''. I Danmark (dansk namn ''poselæbe'') er han sist sett i 1950, og er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="adb-dk"/> Arten grønkurle (engelsk namn ''frog orchid'') veks spreidd over det meste av Dei britiske øyane, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England og Skottland<ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> og sterkt truga (EN) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland har han status som nær truga (NT).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''rohekas õõskeel'') veks arten grønkurle spreidde stader på øyane og på fastlandet, men er i sterk tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zaļā dobziede'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og finst som einskildindivid og i små grupper på eng og i open skog. På den latviske raudlista er han klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''žalioji gegūnė'') har arten vore funne spreidd over heile landet, men er i sterk tilbakegang og finst no mest i aust. Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten grønkurle (nederlandsk namn ''groene nachtorchis'', fransk namn ''orchis grenouille'') sjeldan og i tilbakegang i Nederland og er no berre å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i kalkrike område i [[Flandern]], men litt meir vanleg sør i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'') i Flandern og er i 2026 oppgradert frå sterkt truga til kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er smågrønkurle (tysk namn ''Grüne Hohlzunge'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''ozorka zielona'') sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybridar mellom smågrønkurle og båe underartane av [[bleikmarihand]] er funne fleire stader i Noreg.<ref name="lid8"/> Hybriden med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''viridis'' ssp. ''viridis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''mixta'')<ref name="powo1"/> er registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybrid1"/> og spreidd på Dei britiske øyane.<ref name="orchids"/> Hybriden med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''viridis'' ssp. ''viridis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''conigera'')<ref name="powo2"/> er òg funne både i Sverige<ref name="adb-se-hybrid2"/> og noko sjeldnare på Dei britiske øyane.<ref name="orchids"/> Det er registrert eit funn av hybriden med [[lappmarihand]] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''lapponica'' × ''viridis'') i Troms.<ref name="lid8"/> Hybridar med [[purpurmarihand]] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''purpurella'' × ''viridis'' ssp. ''viridis'' eller ''Dactylorhiza'' ×''viridella'')<ref name="powo3"/> er registrert i Irland og på [[Hebridane]] i Skottland.<ref name="orchids"/> Smågrønkurle kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[grov nattfiol]] (''Dactylorhiza viridis'' ssp. ''viridis'' × ''Platanthera chlorantha''), registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybridx"/> På Dei britiske øyane er det òg funne ein intergenerisk hybrid med [[brudespore]] (''Dactylorhiza viridis'' ssp. ''viridis'' × ''Gymnadenia conopsea'' eller ×''Dactylodenia jacksonii'').<ref name="powox1"/> Han er funnen spreidde stader i England.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118703-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''mixta'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118699-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''conigera'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77159463-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''viridella'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118776-1 |tittel = PoWO: ×''Dactylodenia jacksonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/215949 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar smågrønkurle |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-b">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/204349/beskrivelse |tittel = Smågrønnkurle Dactylorhiza viridis subsp. viridis. Beskrivelse |besøksdato = 2026-07-19 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/11297 |tittel = Raudlista: Bakkegrønkurle |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/409455,7640666/3.0033333333333334/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B131907%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Grønkurle, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |kommentar = Ettersom smågrønkurle ofte vil vere registrert som grønkurle, er det kartet for arten som er vist. Andre underartar er registrerte med avvikande farge frå grønt. }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6007431/information |tittel = Artfakta: Vanlig grönkulla ''Coeloglossum viride'' subsp. ''viride'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223596/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × skogsnycklar ''Coeloglossum viride'' × ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''fuchsii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223602/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × Jungfru Marie nycklar ''Coeloglossum viride'' × ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''maculata'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223606/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × grönvit nattviol ''Coeloglossum viride'' × ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5828/poselaebe |tittel = Naturbasen: Poselæbe ''Coeloglossum viride'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40062 |tittel = LAJI: ''Dactylorhiza viridis'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.nature.scot/sites/default/files/2020-08/Scottish%20Biodiversity%20List.xls |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/application/files/8514/8155/4086/A_Vascular_Plant_Red_Data_List_for_Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/3872 |tittel = eElurikkus: Coeloglossum viride |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/coeloglossum-viride-l-hartm/ |tittel = Latvijas daba: zaļā dobziede |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=32-33 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 403 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0344# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylorhiza viridis'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2448/maps/?start_date=2014-01-19&interval=315360000&end_date=2024-01-17&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Groene nachtorchis – ''Dactylorhiza viridis'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/ozorka-zielona/ |tittel = Ozorka zielona |vitja = 2026-08-02 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Marihandslekta]] lho5puxmy40ed73mka63k6xm2fwk29l 0 396861 3664629 3664394 2026-08-05T14:25:43Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664629 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = nt | filnamn = Bog orchid - Veenmosorchis - Hammarbya paludosa.tif | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Hammarbya]] | art = H. paludosa | vitskapleg namn = Hammarbya paludosa | klassifisert av = Kuntze | habitat=våt [[myr]] | utbreiing=[[Eurasia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Myggblom''' (''Hammarbya paludosa'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[myggblomslekta]] ''Hammarbya'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Myggblom er ei lita plante, som kan bli om lag 20 centimeter høg. Planta har gulgrøne blomar i eit smalt aks og to til fire blad nær bakken. == Systematikk == Myggblom var tidlegare plassert i [[knottblomslekta]] med namnet ''Malaxis paludosa'',<ref name="lid"/> men er seinare skild ut som den einaste arten i [[Biologisk slekt|planteslekta]] ''Hammarbya''.<ref name="lid2"/><ref name="adb"/> == Utbreiing == I Noreg veks myggblom på våte myrer i låglandet, mest rundt Oslofjorden, men elles spreidd langs kysten og nordover heilt til Troms.<ref name="adb-kart"/> Planta står på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som nær truga (NT).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''myggblomster''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (EN, dansk namn ''hjertelæbe''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (NT) (finsk namn ''suovalkku'')<ref name="adb-fi"/> og på Færøyane (CR, ''sera sjáldsom'', færøysk namn ''vátlendismýggjargras'').<ref name="Reydlisti"/> Myggblom (engelsk namn ''bog orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, vanlegast i Skottland. I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England<ref name="EN Red List"/> og sterkt truga (EN) i Wales.<ref name="CY Red List"/> Arten er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Irland er arten verna gjennom forskrifta ''Flora (Protection) Order, 2015'',<ref name="IR FPO"/> og på den irske raudlista har han status som nær truga (NT).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''sookäpp'') veks myggblom spreidde stader over heile landet og er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''purva sūnene'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten ganske spreidd og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''pelkinė laksva'') veks arten no særleg i søraust og i vest. Han er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''veenmosorchis'', fransk namn ''épipactis des marais'') i svært sterk tilbakegang i Nederland. Det same gjeld i Belgia, der han no berre har einskilde veksestader både i [[Flandern]] og [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er rekna som sårbar (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han òg rekna som kritisk truga både i Flandern (CR, ''ernstig bedreigd'') og i Vallonia (CR, ''en danger critique'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Sumpf-Weichwurz'') rekna som sterkt truet (EN, ''stark gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''wątlik błotny'') veks han nokre få spreidde stader og er her òg rekna som sterkt truga (EN, ''zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99522 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar myggblom |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/24464 |tittel = Raudlista: Myggblom |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B133589%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Myggblom, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/222495/information |tittel = Artfakta naturvård: Myggblomster ''Hammarbya paludosa'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5825/hjertelaebe |tittel = Naturbasen: Hjertelæbe ''Hammarbya paludosa'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40089 |tittel = LAJI: ''Hammarbya paludosa'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR FPO">{{Kjelde www |url = https://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/si/356/made/en/print |tittel = S.I. No. 356/2015 - Flora (Protection) Order, 2015. |utgjevar = Irish Statute Book |dato = 2015 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5006 |tittel = eElurikkus: ''Hammarbya paludosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-04 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/hammarbya-paludosa-l-kuntze/ |tittel = Latvijas daba: purva sūnene |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=88-89 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-04 |språk=lt, en |side= 408 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1944 | tittel = Norsk flora | side = 69–70 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="lid2">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] | utgjevingsår = 1952 | utgåve = 2. | tittel = Norsk flora | side = 218 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0597# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Hammarbya paludosa'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2551/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Veenmosorchis – ''Hammarbya paludosa'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Myggblomslekta]] 4npsezxukwhgflqvyzyuii52og2kcuy 0 396868 3664624 3663236 2026-08-05T14:25:10Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664624 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Corallorrhiza trifida 05 mg-k.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Corallorhiza]] | art = C. trifida | vitskapleg namn = Corallorhiza trifida | klassifisert av = Châtel. | habitat=[[myr]] | utbreiing=[[Eurasia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Korallrot''' (''Corallorhiza trifida'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[korallrotslekta]] ''Corallorhiza'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Korallrot er ei lita plante, som kan bli om lag 20 centimeter høg. Planta har gulgrøne blomar i eit lite aks. Leppa på blomen er stutt og oftast veikt tredelt med raudbrune spissar. Stengelen er gjerne gulbrun med svært veik grønfarge. == Systematikk == [[Korallrotslekta]] har eit titals artar i Nord-Amerika, men korallrot er den einaste arten i slekta som lever i Europa.<ref name="adb"/> I Danmark har ein stundom skild ut ein underart ved sidan av [[nominatunderarten]] (ssp. ''trifida''), men det er tvil om han kan reknast som eit eige taxon:<ref name="Danmark-bok"/> *''C. trifida'' ssp. ''virescens'' (dansk namn ''grønlig koralrod'' eller ''skov-koralrod''),<ref name="adb-dk1"/><ref name="Danmark-bok"/> og kalla ''C. trifida'' f. ''virescens''<ref name="Danmark"/> == Utbreiing == I Noreg veks korallrot over det meste av landet.<ref name="adb-kart"/> På [[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''korallrot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (VU, dansk namn ''koralrod''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (LC, finsk namn ''harajuuri''),<ref name="adb-fi"/> på Island (LC, islandsk namn ''kræklurót'')<ref name="adb-is"/><ref name="adb-is2"/> og på Grønland (LC, grønlandsk namn ''isigammaasaaqqat'').<ref name="adb-gr"/> Korallrot (engelsk namn ''coralroot orchid'') veks i den nordlege delen av Storbritannia. I den britiske raudlista er arten i 2025 nedgradert frå sårbar til livskraftig (LC) etter ei stabilisring av bestanden dei siste åra,<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt for England framleis har status som sårbar (VU).<ref name="EN Red List"/> Arten er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''kõdu-koralljuur'') veks korallrot over det meste av landet, men er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''trejdaivu koraļļsakne'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten over det meste av landet på skogkledd myr. På den latviske raudlista er han klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''nariuotoji ilgalūpė'') er arten i tilbakegang, men finst framleis over det meste av landet utanom i nord. Han er rekna som nær truga (NT).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux vart arten (nederlandsk namn ''koraalwortel'', fransk namn ''racine de corail'') sist funne i Nederland i 1942, og han er der rekna som utdøydd. Han finst ikkje i [[Flandern]], og i [[Vallonia]] finst han berre i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Korallenwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen fins arten (polsk namn ''żłobik koralowy'') mest i nord og i sør<ref name="Przyroda"/> og er rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99493 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar korallrot |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/24989 |tittel = Raudlista: Korallrot |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7468664/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B131984%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Korallrot, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-26 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/220093/information |tittel = Artfakta: Korallrot ''Corallorhiza trifida'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2891/koralrod |tittel = Naturbasen: Koralrod ''Corallorhiza trifida'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dk1">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/42079/groenlig-koralrod |tittel = Naturbasen: Grønlig Koralrod ''Corallorhiza trifida'' ssp. ''virescens'' |besøksdato = 2024-03-01 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="Danmark">{{Kilde www |url = https://www.dk-orkideer.dk/arter/Corallorhiza%20trifida%20f.%20virescens/Corallorhiza%20trifida%20f.%20virescens.html |tittel = Grønlig Koralrod |besøksdato = 2024-03-01 |utgiver = Danmarks orkidéer }}</ref> <ref name="Danmark-bok">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 143 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40081 |tittel = LAJI: ''Corallorhiza trifida'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/kraeklurot-corallorhiza-trifida |tittel = Kræklurót (Corallorhiza trifida) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-is2">{{Kilde www |url = https://www.gbif.org/species/164364654 |tittel = ''Corallorhiza trifida'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Global Biodiversity Information Facility }}</ref> <ref name="adb-gr">{{Kilde www |url = https://natur.gl/wp-content/uploads/2019/08/Niveau_2__4_Alle_arter__planter_2.1-1.xlsx |tittel = Rødlisten |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Pinngortitaleriffik (Grønlands Naturinstitut) }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/3913 |tittel = eElurikkus: ''Corallorhiza trifida'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/corallorhiza-trifida-chatel/ |tittel = Latvijas daba: trejdaivu koraļļsakne |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=78-79 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 396 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0352# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Corallorhiza trifida'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/471754/maps/?start_date=1900-01-20&interval=315360000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Koraalwortel – ''Corallorhiza trifida'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/zlobik-koralowy/ |tittel = Żłobik koralowy |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Island]] [[Kategori:Orkidear på Grønland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Korallrotslekta]] js23x8j9ecspjf1r8khocrhuxxmawbg 0 396885 3664612 3664456 2026-08-05T14:24:41Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664612 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Ophrys insectifera flower.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. insectifera | vitskapleg namn = Ophrys insectifera | klassifisert av = L. | habitat = kalkrik [[skog]] eller [[myr]] | utbreiing = [[Europa]]}} '''Flugeblom''' (''Ophrys insectifera'') er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Flugeblom er ei spinkel plante som kan bli kring 30 cm høg, med nokre få enkeltblomar i ein open blomsterstand. Leppa på blomen er brunsvart med form og teikningar som gjer at han liknar eit insekt. == Formeiring == Flugeblom er den einaste representanten i Noreg for den store [[Biologisk slekt|slekta]] ''Ophrys'',<ref name="adb"/> som bruker ein heilt spesiell metode for å sikre seg pollinering. Blomen er utforma for å likne på eit hoinsekt av ein insektart, særeigen for kvar art. Ofte har han òg ei lukt som er karakteristisk for hoene til arten. Hannane av insektarten blir i mange tilfelle klekte ut ei stund før hoene, slik at orkideen har hanninsekta «for seg sjølv» i ein periode. Dette blir kalla narrepollinering eller psudokopulasjon («falskt samleie»). Flugeblom etterliknar hoinsekt av gravekvefsar i slekta ''Argogorytes''. ==Utbreiing== Flugeblom er bunden til kalkrik [[skog]] eller [[myr]]. I Noreg har han hovudområdet sitt vest for [[Oslofjorden]], og har elles nokre funnstader ved [[Snåsa]] i Trøndelag og i [[Bodø]]-området i Nordland.<ref name="adb-kart"/> Flugeblom er freda,<ref name="Lovdata"/> og er på [[Norsk raudliste for artar]] oppgradert i 2021 frå nær truga til sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''flugblomster''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (CR, dansk namn ''flueblomst'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (EN, finsk namn ''kimalaisorho'').<ref name="adb-fi"/> Flugeblom (engelsk namn ''fly orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane utanom Skottland, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> slik han òg er i England og Wales.<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> I Irland har han status som nær truga (NT).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''kärbesõis'') veks flugeblom mest på øyane og vest på fastlandet og er rekna som nær truga (NT).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''mušu ofrīda'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og veks berre i vest på kalkrik mark. Han er klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''musinis ofris'') vart arten oppdaga i 1993 og er berre kjend frå fire lokalitetar i nord og midt i landet.<ref name="Gudžinskas"/> Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> Ei melding om funn av underarten ''Ophrys insectifera'' ssp. ''aymoninii'' (av somme rekna som ein egen art, ''Ophrys aymoninii'') sør i Litauen er ikkje verifisert.<ref name="Litauen-ssp"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''vliegenorchis'', fransk namn ''ophrys mouche'') i Nederland no berre i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han i sterk tilbakegang og no svært sjeldan i [[Flandern]], litt vanlegare i kalkområda i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'') i Flandern og sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Fliegen-Ragwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''dwulistnik muszy'') veks han i den sørlege delen av landet og blir rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I England er det påvist at flugeblom kan danne hybridar med [[biblom]] (''Ophrys apifera'' × ''insectifera'', òg kalla ''Ophrys'' ×''pietzschii''),<ref name="powo1"/> men denne er svært sjeldan. Hybriden med ''[[Ophrys sphegodes]]'' (''Ophrys insectifera'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''hybrida'')<ref name="powo2"/><ref name="orchidsEurope"/> er påvist nokre gonger i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77122911-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''pietzschii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647937-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99539 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar flugeblom |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32682 |tittel = Raudlista: Flugeblom |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134884%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Flugeblom, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/222118/information |tittel = Artfakta: Flugblomster ''Ophrys insectifera'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2654/flueblomst |tittel = Naturbasen: Tyndakset Flueblomst ''Ophrys insectifera'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40079 |tittel = LAJI: ''Ophrys insectifera'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5989 |tittel = eElurikkus: ''Ophrys insectifera'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/ophrys-insectifera-l/ |tittel = Latvijas daba: mušu ofrīda |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=60-61 }}</ref> <ref name="Litauen-ssp">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=9 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 415 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 27. februar 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0881# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys insectifera'' subsp. ''insectifera'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2649/maps/?start_date=2014-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Vliegenorchis – ''Ophrys insectifera'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] jx6a6x3ep0qvipb9qx9c1szl2kro9a9 0 396889 3664601 3664455 2026-08-05T14:23:22Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664601 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Bee Orchid (Ophrys apifera) (14374841786) - cropped.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. apifera | vitskapleg namn = Ophrys apifera | klassifisert av = Huds. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Biblom''' (''Ophrys apifera'') er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Utbreiing == Biblom er ein ny art i Norden. Han vart først observert i 2004 i Danmark, der arten ser ut til å ha etablert seg på fleire lokalitetar.<ref name="Danmark"/> Han er òg registrert på ein lokalitet i [[Skåne]] i Sverige (svensk namn ''biblomster''), og er frå 2025 rekna som kritisk truga (CR) i Sverige.<ref name="adb-se"/> I Danmark er arten (dansk namn ''biblomst'') klassifisert som sårbar (VU).<ref name="adb-dk"/> Biblom (engelsk namn ''bee orchid'') lever over det meste av Dei britiske øyane utanom Skottland. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales.<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''bijenorchis'', fransk namn ''ophrys abeille'') særleg i det sørlege Nederland, mest nær kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia veks han spreidd i [[Flandern]] og er noko vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Bienen-Ragwurz'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''dwulistnik pszczeli'') finst han berre heilt i sør og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == I England er det påvist at biblom kan danne hybridar med [[flugeblom]] (''Ophrys apifera'' × ''insectifera'', òg kalla ''Ophrys'' ×''pietzschii''),<ref name="powo1"/> men denne er svært sjeldan. Hybriden med ''[[Ophrys holosericea]]'' (''Ophrys apifera'' × ''holosericea'' eller ''Ophrys'' ×''albertiana'')<ref name="powo2"/> er påvist i Kent.<ref name="orchids"/> == Miljøkriminalitet == I 2023 blei den einaste førekomsten i Sverige plyndra. Alle dei om lag 50 individa blei gravne opp og fjerna.{{r|Stulen}} Arten kan derfor vere gått ut i Sverige etter berre få år. == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77122911-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''pietzschii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647732-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''albertiana'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Danmark">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 258 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264979 |tittel = Artfakta: Biblomster ''Ophrys apifera'' |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5257/biblomst |tittel = Naturbasen: Biblomst ''Ophrys apifera'' |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0880# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys apifera'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/7116/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bijenorchis – ''Ophrys apifera'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/dwulistnik-pszczeli/ |tittel = Dwulistnik pszczeli |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Stulen">{{Kjelde www |url = https://www.natursidan.se/nyheter/nyupptackt-orkide-stulen-i-sverige/ |tittel = Nyupptäckt orkidé stulen i Sverige |vitja = 2024-02-24 |utgjevar = natursidan.se |språk = svensk }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] oov08fzfizy233ytposk8z32aj5487x 0 396892 3664631 3664466 2026-08-05T14:25:49Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664631 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = cr | filnamn = Orchis morio plants.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Anacamptis]] | art = A. morio | vitskapleg namn = Anacamptis morio | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = havnær [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Narrmarihand''' (''Anacamptis morio'') er ei [[Plantar|plante]] i [[narrmarihandslekta]] ''Anacamptis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Narrmarihand kan bli opp mot 30 centimeter høg og har eit lite aks med fiolettfarga blomar, som har ei stor og brei, tredelt leppe. Eit kjennemerke på arten er dei stripete teikningane på dei to kronblada som danner «øyrene» på blomen. == Systematikk == Narrmarihand var tidlegare knytt til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis morio'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Anacamptis''.<ref name="lid7"/><ref name="Kretzschmar"/> I ''Plants of the World Online (Kew)'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/> *''A. morio'' subsp. ''caucasica'' <small>(K.Koch) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørlege og søraustlege Europa, Midtausten *''A. morio'' subsp. ''champagneuxii'' <small>(Barnéoud) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørvestlege Europa, nordlege Afrika *''A. morio'' nothosubsp. ''cortesii'' <small>(E.G.Camus & A.Camus) J.M.H.Shaw</small>: Frankrike<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''longicornu'' × ''A. morio'' ssp. ''morio''</small> *''A. morio'' nothosubsp. ''litardierei'' <small>(Ruppert & Lebrun) J.M.H.Shaw</small>: Korsika<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''longicornu'' × ''A. morio'' ssp. ''picta''</small> *''A. morio'' subsp. ''longicornu'' <small>(Poir.) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: sørvestlege Europa, nordlege Afrika *''A. morio'' subsp. ''morio'' *''A. morio'' subsp. ''picta'' <small>(Loisel.) Jacquet & Scappat.</small>: sørvestlege Europa *''A. morio'' nothosubsp. ''romerae'' <small>(Hervás) F.M.Vázquez</small>: Spania<br/><small>hybridformel: ''A. morio'' ssp. ''champagneuxii'' × ''A. morio'' ssp. ''morio''</small> *''A. morio'' subsp. ''syriaca'' <small>(E.G.Camus) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.</small>: Tyrkia, Syria, Libanon, Kypros ==Utbreiing== I Nord-Europa er narrmarihand bunden til grasmark nær havet. I sørlegare område kan han òg vekse på grasmark i høgareliggjande område. I Noreg veks han berre i eit lite område mellom [[Grimstad]] og [[Lillesand]], og aldri mange meter frå havet.<ref name="adb-kart"/> Narrmarihand er freda,<ref name="Lovdata"/> og er på [[Norsk raudliste for artar]] oppgradert i 2021 frå sterkt truga til kritisk truga (CR).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''göknycklar'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (NT, dansk namn ''salepgøgeurt'').<ref name="adb-dk"/> Narrmarihand (engelsk namn ''green-winged orchid'') veks spreidd over det meste av Dei britiske øyane, vanlegast i søraust. I den britiske raudlista har arten status som nær truga (NT).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han rekna som sårbar (VU) i England,<ref name="EN Red List"/> nær truga (NT) i Skottland<ref name="SC Red List"/> og livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I den irske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''arukäpp'') veks narrmarihand spreidd vest på [[Saaremaa]] og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zalkšu dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten svært sjeldan og finst berre som einskildindivid og i små grupper nær kysten. På den latviske raudlista er han klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''mažasis anakamptis'') har arten vore funne spreidd over heile landet, men er i sterk tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''harlekijn'', fransk namn ''orchis bouffon'') tidlegare å finne spreidd over det meste av Nederland, men er i svært sterk tilbakegang. Han er no sjeldan på [[dei vestfrisiske øyane]] og svært sjeldan nær kysten i sørvest og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I [[Flandern]] i Belgia har han truleg no berre ein veksestad i innlandet og var sist registrert i sanddyneområdet ved kysten i 1980. I [[Vallonia]] er han svært sjeldan i kalksteinsområdet [[Famenne]] i sør.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''met verwijning bedreigd'') i Flandern og sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han oppgradert i 2025 frå sterkt truga til kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kleines Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''storczyk samiczy'') i jamn tilbakegang og er no rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == På Dei britiske øyane er det påvist at narrmarihand kan danne hybridar med ''[[Anacamptis laxiflora]]'' (''Anacamptis laxiflora'' × ''morio'', òg kalla ''Anacamptis'' ×''alata'').<ref name="powo1"/> Hybriden er påvist på Jersey og Guernsey.<ref name="orchids"/> Narrmarihand kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[vårmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Orchis mascula'' eller ×''Anacamptorchis moriorides'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England og Wales,<ref name="orchids"/> medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.<ref name="adb-se-hybrid"/> I Nederland var det kring 1920 nokre funn av hybriden med [[nominatunderarten]] av [[Dactylorhiza majalis ssp. majalis|kongsmarihand]] (''Anacamptis morio'' × ''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''majalis'' eller ×''Dactylocamptis boudieri'').<ref name="Benelux-hy"/><ref name="powox1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998308-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2026-07-23 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77078869-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis'' × ''alata'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77096286-1 |tittel = PoWO: × ''Anacamptorchis morioides'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77118751-1 |tittel = PoWO: × ''Dactylocamptis boudieri '' |besøksdato = 2024-01-15 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99482 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar narrmarihand |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4289 |tittel = Raudlista: Narrmarihand |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/352040,6856656/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B130297%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Narrmarihand, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 27. februar 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221501/information |tittel = Artfakta: Göknycklar ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223617/information |tittel = Artfakta: ''Anacamptis morio'' x ''Orchis mascula'' göknycklar x Sankt Pers nycklar |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2799/salepgoegeurt |tittel = Naturbasen: Salepgøgeurt ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6000 |tittel = eElurikkus: ''Anacamptis morio'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-morio-l/ |tittel = Latvijas daba: zalkšu dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=52-53 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-03 |språk=lt, en |side= 393 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 726 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 908 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0889# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Anacamptis morio'' |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux-hy">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8418 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Dactylocamptis boudieri'' (×) |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2026-07-17 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2653/maps/?start_date=2019-01-19&interval=157680000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Harlekijn – ''Anacamptis morio'' |vitja = 2024-01-18 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-samiczy/ |tittel = Storczyk samiczy |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Narrmarihandslekta]] ras8k8bs2wpngyaoxs84g94a6c8ei0t 0 396920 3664650 3663266 2026-08-05T14:26:43Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664650 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = AnacamptisPyramidalis.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Anacamptis]] | art = A. pyramidalis | vitskapleg namn = Anacamptis pyramidalis | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Salepsrot''' (''Anacamptis pyramidalis'') er ei [[Plantar|plante]] i [[narrmarihandslekta]] ''Anacamptis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Salepsrot var tidlegare den einaste arten i slekta ''Anacamptis'',<ref name="lid6"/> men no er fleire artar flytta over frå [[vårmarihandslekta]] ''Orchis''.<ref name="Kretzschmar"/> I ''Plants of the World Online (Kew)'' reknar ein med desse varietetane:<ref name="powo"/> *''A. pyramidalis'' var. ''dunensis'' <small>Londo, Kreutz & Slings</small>: Nederland, Frankrike *''A. pyramidalis'' var. ''pyramidalis'' *''A. pyramidalis'' var. ''urvilleana'' <small>(Sommier & Caruana) Schltr.</small>: Sicilia ==Utbreiing== I Sverige finst salepsrot (svensk namn ''salepsrot'') på [[Öland]], der han har vore i tilbakegang, og på [[Gotland]], der han er ganske vanleg. Arten er i Sverige rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''horndrager'') er han berre kjend frå nokre få spreidde funnstader, og er klassifisert som sårbar (VU).<ref name="adb-dk"/> Salepsrot (engelsk namn ''pyramidal orchid'') er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''püramiid-koerakäpp'') veks salepsrot på [[Saaremaa]] med berre eit par registrerte funn på fastlandet. Arten har status som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''hondskruid'', fransk namn ''orchis pyramidal'') sjeldan i Nederland og er først og fremst å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]] og i dynelandskapet nær kysten.<ref name="Benelux"/> Plantene i dynelandskapet blir no rekna til ein eigen varietet, ''A. pyramidalis'' var. ''dunensis''.<ref name ="Duinhondskruid"/> I [[Flandern]] i Belgia er han svært sjeldan, men i [[Vallonia]] er han ganske vanleg i [[Famenne]] og [[Gaume]] i søraust.<ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han nedgradert i 2025 frå sårbar til livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Pyramiden-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen har arten (polsk namn ''koślaczek stożkowaty'') lenge vore i tilbakegang og var rekna som utdøydd, men er attfunnen i dalen langs elva [[Oder]] og er no rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Salepsrot kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Anacamptis pyramidalis'' × ''Gymnadenia conopsea'' eller ×''Gymnanacamptis anacamptis'').<ref name="powox"/> Hybriden er observert sporadisk i England.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:615773-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis pyramidalis'' |besøksdato = 2026-07-23 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:636627-1 |tittel = PoWO: × ''Gymnanacamptis anacamptis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/154318 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar salepsrot |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/49/information |tittel = Artfakta: Salepsrot ''Anacamptis pyramidalis'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3880/horndrager |tittel = Naturbasen: Horndrager ''Anacamptis pyramidalis'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/2751 |tittel = eElurikkus: ''Anacamptis pyramidalis'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 2. februar 2023 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 723 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name ="Duinhondskruid">{{Artikkelkjelde |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0051# |tittel = ''Anacamptis pyramidalis'' (L.) L.C.M. Rich. var. ''dunensis'' Londo, Kreutz & Slings nov. var. (Duinhondskruid), een nieuw taxon voor de Nederlandse flora |forfattar = Ger Londo, Karel (C.A.J.) Kreutz & Rienk Slings |publikasjon = Gorteria – Dutch Botanical Archives |bind = 38 |nummer = 3/4/5 |side = 61–85 |dato = 18. august 2016 |ISSN = 0017-2294 |besøksdato = 2026-07-23 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0051# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Anacamptis pyramidalis'' |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2336/maps/?start_date=2019-01-19&interval=157680000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Hondskruid – ''Anacamptis pyramidalis'' |vitja = 2024-01-18 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/koslaczek_stozkowaty/ |tittel = Koślaczek stożkowaty |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Narrmarihandslekta]] 84r8i6cxgtbtpxjgt9b8bty307hijc9 0 396930 3664621 3664518 2026-08-05T14:25:02Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664621 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Hall käpp - Orchis militaris.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. militaris | vitskapleg namn = Orchis militaris | klassifisert av = L. | habitat = open [[gras]]mark | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Johannesnøklar''' (''Orchis militaris'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis militaris'' subsp. ''militaris'' *''Orchis militaris'' subsp. ''stevenii'' <small>(Rchb.f.) B.Baumann, H.Baumann, R.Lorenz & Ruedi Peter</small>: Iran, [[Kaukasus]], Tyrkia == Utbreiing == I Sverige finst johannesnøklar først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten (svensk namn ''johannesnycklar'') er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark var arten (dansk namn ''ridder-gøgeurt'') berre kjend frå ein einskild funnstad på Amager i København. Han var ikkje raudlistevurdert, men skildra som «sjælden».<ref name="adb-dk"/> Den eine planta er no gått ut, og arten finst truleg ikkje lenger i Danmark. I Finland har arten (finsk namn ''soikkokämmekkä'') nokre få spreidde funnsteder i det sørlige delen av landet, og arten er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="adb-fi"/> Johannesnøklar (engelsk namn ''military orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia. I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> det same som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Estland (estisk namn ''hall käpp'') veks johannesnøklar mest på øyane og vest på fastlandet, noko meir spreidd i sør. Han er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''bruņcepuru dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten i tilbakegang og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''šalmuotoji gegužraibė'') er arten og i sterk tilbakegang og finst no mest i den nordlege delen av landet. Han er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''soldaatje'', fransk namn ''orchis militaire'') i Nederland mest i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia veks han spreidd og er sjeldan både i [[Flandern]] og i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Helm-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk kukawka'') veks han spreidd i det meste av landet og blir rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == I England har johannesnøklar danna hybridar med ''[[Orchis simia]]'' (''Orchis militaris'' × ''simia'' eller ''Orchis'' ×''beyrichii'').<ref name="powo1"/> Hybriden har vore påvist i Oxfordshire, men foreldreartane finst ikkje lenger i same område. Det har òg vore rapportert om hybridar i England med [[purpurnøklar]] (''Orchis militaris'' × ''purpurea'' eller ''Orchis'' ×''hybrida'').<ref name="powo2"/><ref name="orchids"/> I Benelux er dette truleg den vanlegaste hybriden, men i Nederland berre i Limburg.<ref name="Beneluxx"/> Denne hybriden er òg registrert i Polen.<ref name="Czerwona"/> I mange tilfelle kryssar han seg tilbake med opphavsartane. == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648875-1 |tittel = PoWO: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259650-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648391-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''beyrichii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648724-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158772 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar johannesnøklar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219865/information |tittel = Artfakta: Johannesnycklar ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3301/ridder-goegeurt |tittel = Naturbasen: Ridder-Gøgeurt ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40076 |tittel = LAJI: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5999 |tittel = eElurikkus: ''Orchis militaris'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-militaris-l/ |tittel = Latvijas daba: bruņcepuru dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=58-59 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 417 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0888# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis militaris'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5304# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis × hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Soldaatje – ''Orchis militaris'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] bj7udr6shvtw2kmb7cl2calceksczct 0 396932 3664598 3664520 2026-08-05T14:23:06Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664598 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = | filnamn = Orchis-spitzelii-mgk-3.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. spitzelii | vitskapleg namn = Orchis spitzelii | klassifisert av = Saut. ex W.D.J.Koch | habitat = | utbreiing = [[Gotland]], kring [[Middelhavet]], vestlege [[Asia]]}} '''Alpenøklar''' (''Orchis spitzelii'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis spitzelii'' subsp. ''cazorlensis'' {{small|(Lacaita) D.Rivera & Lopez Velez}}: Spania og Marokko *''Orchis spitzelii'' subsp. ''latiflora'' {{small|B.Baumann & H.Baumann}}: Tyrkia, Syria, Irak, Iran {{small|(ikkje i WFO)}} *''Orchis spitzelii'' subsp. ''nitidifolia'' {{small|(W.P.Teschner) Soó}}: Kreta *''Orchis spitzelii'' subsp. ''spitzelii'' ==Utbreiing== I Sverige finst arten (svensk namn ''alpnycklar'') berre på [[Gotland]]. Han er oppgradert frå sårbar til sterkt truga (EN) frå 2025.<ref name="adb-se"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spitzels Knabenkraut'') rekna som regionalt utdøydd (RE, ''ausgestorben'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Hybriden mellom alpenøklar og [[vårmarihand]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er lista opp i svenske ''Artfakta'', men det er uvisst om hybriden verkeleg er observert.<ref name="adb-se-hybrid1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649146-1 |tittel = PoWO: ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000260044-2026-06 |tittel = ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158774 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar alpenøklar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1122 |tittel = Artfakta: Alpnycklar''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-06-18 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618 |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] qik0m2dpxllesanqxzwjuo6m2ncf61g 3664663 3664598 2026-08-05T14:29:05Z TU-nor 12071 3664663 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = | filnamn = Orchis-spitzelii-mgk-3.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. spitzelii | vitskapleg namn = Orchis spitzelii | klassifisert av = Saut. ex W.D.J.Koch | habitat = | utbreiing = [[Gotland]], kring [[Middelhavet]], vestlege [[Asia]]}} '''Alpenøklar''' (''Orchis spitzelii'') er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Orchis spitzelii'' subsp. ''cazorlensis'' {{small|(Lacaita) D.Rivera & Lopez Velez}}: Spania og Marokko *''Orchis spitzelii'' subsp. ''latiflora'' {{small|B.Baumann & H.Baumann}}: Tyrkia, Syria, Irak, Iran {{small|(ikkje i WFO)}} *''Orchis spitzelii'' subsp. ''nitidifolia'' {{small|(W.P.Teschner) Soó}}: Kreta *''Orchis spitzelii'' subsp. ''spitzelii'' ==Utbreiing== I Sverige finst arten (svensk namn ''alpnycklar'') berre på [[Gotland]]. Han er oppgradert frå sårbar til sterkt truga (EN) frå 2025.<ref name="adb-se"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spitzels Knabenkraut'') rekna som regionalt utdøydd (RE, ''ausgestorben oder verschollen'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Hybriden mellom alpenøklar og [[vårmarihand]] (''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' eller ''Orchis'' ×''petterssonii'')<ref name="powo1"/> er lista opp i svenske ''Artfakta'', men det er uvisst om hybriden verkeleg er observert.<ref name="adb-se-hybrid1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649146-1 |tittel = PoWO: ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000260044-2026-06 |tittel = ''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648991-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''petterssonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158774 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar alpenøklar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1122 |tittel = Artfakta: Alpnycklar''Orchis spitzelii'' |besøksdato = 2026-06-18 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223618 |tittel = Artfakta: Sankt Pers nycklar × alpnycklar ''Orchis mascula'' × ''spitzelii'' |besøksdato = 2023-01-25 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] oawuv768dqs4i1u6sovkoff3kt7usk0 0 396933 3664586 3664583 2026-08-05T12:43:33Z TU-nor 12071 3664586 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata wiki mg-k02.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. ustulata | vitskapleg namn = Neotinea ustulata | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Krutbrennar''' (''Neotinea ustulata'') er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Krutbrennar var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis ustulata'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> Arten har to økotypar som skil seg frå kvarandre i storleik og blømingstid.<ref name="orchidsEurope"/> Båe er aksepterte som varietetar av ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online''<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> og er kjende frå Danmark og Storbritannia:<ref name="adb-dk"/><ref name="orchids"/> *''N. ustulata'' var. ''aestivalis'' blir 30–80 cm høg og blømer frå slutten av juni til august<ref name="powo2"/> *''N. ustulata'' var. ''ustulata'' blir opptil 30 cm høg og blømer frå april til tidleg i juni<ref name="powo1"/> Dei to typane er i Polen rekna som underartar:<ref name="Czerwona"/> *[[Neotinea ustulata ssp. aestivalis|''N. ustulata'' ssp. ''aestivalis'']] *''N. ustulata'' ssp. ''ustulata'' ==Utbreiing== I Sverige (svensk namn ''krutbrännare'') finst arten først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''bakkegøgeurt'') har krutbrennar vore kjend frå ein funnstad nord på Jylland. Arten er rekna som kritisk truga (CR) og blømer ikkje årvisst.<ref name="adb-dk"/> Krutbrennar (engelsk namn ''burnt orchid'') veks spreidd i England og Wales, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''tõmmu käpp'') veks krutbrennar spreidde stader på øyane og i nord og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''deguma dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og er klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''smulkiažiedė gegužraibė'') har arten berre nokre få veksestader med små populasjonar og er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''aangebrande orchis'', fransk namn ''orchis brûlé'') borte frå dei siste veksestadene i [[Limburg i Nederland|Limburg]] i Nederland, sist funnen der i 1952. I [[Flandern]] i Belgia var han borte alt før år 1900, medan han framleis har eit par veksestader i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Brand-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks arten spreidd i den sørlege delen av landet, og arten og nominatunderarten er rekna som sterkt truga (EN, ''kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998313-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000250472-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77170873-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''ustulata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77071657-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''aestivalis'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172590 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar krutbrennar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221119/information |tittel = Artfakta: Krutbrännare ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6004 |tittel = eElurikkus: ''Orchis ustulata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-ustulata-l/ |tittel = Latvijas daba: deguma dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=54-55 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 413 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 723 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0893# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2656/maps/?start_date=2020-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Aangebrande orchis – ''Neotinea ustulata'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-drobnokwiatowy/ |tittel = Storczyk drobnokwiatowy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] qy3o35iuou1gj4n3epmvgrh2ih2pm9a 3664625 3664586 2026-08-05T14:25:12Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664625 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata wiki mg-k02.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. ustulata | vitskapleg namn = Neotinea ustulata | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = [[Eurasia]]}} '''Krutbrennar''' (''Neotinea ustulata'') er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Krutbrennar var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis ustulata'',<ref name="lid6"/> men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> Arten har to økotypar som skil seg frå kvarandre i storleik og blømingstid.<ref name="orchidsEurope"/> Båe er aksepterte som varietetar av ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online''<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> og er kjende frå Danmark og Storbritannia:<ref name="adb-dk"/><ref name="orchids"/> *''N. ustulata'' var. ''aestivalis'' blir 30–80 cm høg og blømer frå slutten av juni til august<ref name="powo2"/> *''N. ustulata'' var. ''ustulata'' blir opptil 30 cm høg og blømer frå april til tidleg i juni<ref name="powo1"/> Dei to typane er i Polen rekna som underartar:<ref name="Czerwona"/> *[[Neotinea ustulata ssp. aestivalis|''N. ustulata'' ssp. ''aestivalis'']] *''N. ustulata'' ssp. ''ustulata'' ==Utbreiing== I Sverige (svensk namn ''krutbrännare'') finst arten først og fremst på [[Öland]] og [[Gotland]], der han er ganske vanleg, og arten har òg nokre funnstader på fastlandet. Arten er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''bakkegøgeurt'') har krutbrennar vore kjend frå ein funnstad nord på Jylland. Arten er rekna som kritisk truga (CR) og blømer ikkje årvisst.<ref name="adb-dk"/> Krutbrennar (engelsk namn ''burnt orchid'') veks spreidd i England og Wales, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''tõmmu käpp'') veks krutbrennar spreidde stader på øyane og i nord og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''deguma dzegužpuķe'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og er klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''smulkiažiedė gegužraibė'') har arten berre nokre få veksestader med små populasjonar og er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''aangebrande orchis'', fransk namn ''orchis brûlé'') borte frå dei siste veksestadene i [[Limburg i Nederland|Limburg]] i Nederland, sist funnen der i 1952. I [[Flandern]] i Belgia var han borte alt før år 1900, medan han framleis har eit par veksestader i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Brand-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski'') veks arten spreidd i den sørlege delen av landet, og arten og nominatunderarten er rekna som sterkt truga (EN, ''kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998313-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000250472-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77170873-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''ustulata'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77071657-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' var. ''aestivalis'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172590 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar krutbrennar |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221119/information |tittel = Artfakta: Krutbrännare ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6004 |tittel = eElurikkus: ''Orchis ustulata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/orchis-ustulata-l/ |tittel = Latvijas daba: deguma dzegužpuķe |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=54-55 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 413 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 723 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0893# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2656/maps/?start_date=2020-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Aangebrande orchis – ''Neotinea ustulata'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-drobnokwiatowy/ |tittel = Storczyk drobnokwiatowy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] dtw88xytn4d7q5z8ail94egj39uhtkk 0 396934 3664585 3662129 2026-08-05T12:40:59Z TU-nor 12071 3664585 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Orchis ustulata wiki mg-k03.jpg | bilettekst = Krutbrennar | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Neotinea | vitskapleg namn = Neotinea | klassifisert av = Rchb.f. | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Krutbrennarslekta''' (''Neotinea'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == På verdsbasis har krutbrennarslekta vore ei slekt med berre ein art, men ein handfull artar som tidlegare var i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'', er no flytta over hit.<ref name="lid6"/><ref name="powo"/><ref name="Kretzschmar"/> Slekta har ingen artar i Noreg, men ein art er å finne elles i Norden:<ref name="adb"/> *[[krutbrennar]] (''N. ustulata''), i Sverige (LC)<ref name="adb-se"/> og Danmark (CR)<ref name="adb-dk"/> Ein par andre artar er å finne i Nord-Europa: *''[[Neotinea maculata|N. maculata]]'', i Irland (NT)<ref name="IR Red List"/> *''[[Neotinea tridentata|N. tridentata]]'', i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> og Polen (CR)<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30080-1 |tittel = PoWO: Neotinea |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172589 |tittel = Artsdatabanken: Krutbrennarslekta |besøksdato = 2022-02-27 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 726 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1006163/information |tittel = Artfakta: Tätnycklar ''Neotinea'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2022-02-28 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Krutbrennarslekta| ]] jiaafwop7khx3nrod8vl5aqpcnuaxaq 0 396941 3664626 3664578 2026-08-05T14:25:16Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664626 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Pseudorchis albida 08.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = P. albida | vitskapleg namn = Pseudorchis albida | klassifisert av = (Linné) Á.Löve & D.Löve | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Kvitkurle''' (''Pseudorchis albida'') er ein [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Kvitkurle er ei lita gulgrøn plante som kan blir om lag 25 centimeter høg. Planta har små kvite blomar med tredelt leppe i eit smalt aks. Sideflikane på leppa er smalare og kortare enn midtfliken. == Systematikk == Kvitkurle var tidlegare knytt til slektsnamnet ''Leucorchis'',<ref name="lid6"/> men blir no rekna til slekta ''Pseudorchis''.<ref name="lid7"/><ref name="adb"/> Kvitkurle og den nære slektningen [[fjellkvitkurle]] har til tider vore rekna som eigne artar under dei to slektsnamna, til andre tider som underartar, då med kvitkurle som [[nominatunderart]]en ssp. ''albida''. I den tyske klassifiseringa reknar ein to underartar av kvitkurle:<ref name="Rote List"/> *''Pseudorchis albida'' subsp. 'albida'' *[[Pseudorchis albida ssp. tricuspis|''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'']] {{small|(Beck) E. Klein}} == Utbreiing == I Noreg veks kvitkurle helst på gammal beitemark og slåttemark i høgareliggjande område, men har òg funne seg til rette i somme lågareliggjande habitat. Arten har eit tyngdepunkt i Midt-Noreg.<ref name="adb-kart"/> Planta står på [[Norsk raudliste for artar]], og er i 2021 oppgradert frå nær truga til sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (svensk namn ''vityxne'') der han er nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU) frå 2025,<ref name="adb-se"/> og i Danmark (''sjælden'', dansk namn ''hvid sækspore'').<ref name="adb-dk"/> Kvitkurle (engelsk namn ''small white orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, mest i nord, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England og i Skottland,<ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> men kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland er arten verna gjennom forskrifta ''Flora (Protection) Order, 2015'',<ref name="IR FPO"/> og på den irske raudlista har han status som sårbar (VU).<ref name="IR Red List"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''witte muggenorchis'', fransk namn ''orchis blanc'') i Nederland berre å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]], sist sett der i 1908. I Belgia finst han ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] er han svært sjeldan i dei nordaustlege [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''menacé d'extinction'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg finst han ikkje. I Tyskland er arten (tysk namn ''Gewöhnliche Weißzunge'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''gołek białawy'') veks arten heilt i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == Kvitkurle kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudadenia schweinfurthii''),<ref name="powox1"/> registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybridx"/> og på Dei britiske øyane i [[Yorkshire]] og Skottland.<ref name="orchids"/> På [[Orknøyane]] er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudorhiza bruniana'').<ref name="powox2"/><ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655077-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudadenia schweinfurthii'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655146-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudorhiza bruniana'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99548 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/25919 |tittel = Raudlista: Kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/408752,7572418/2.889999999999999/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B146116%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Kvitkurle, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/975/information |tittel = Artfakta: Vityxne ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2026-06-19 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223612/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × vityxne ''Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5033/hvid-saekspore |tittel = Naturbasen: Hvid Sækspore ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR FPO">{{Kjelde www |url = https://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/si/356/made/en/print |tittel = S.I. No. 356/2015 - Flora (Protection) Order, 2015. |utgjevar = Irish Statute Book |dato = 2015 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 734 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 915–917 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = http://biodiversite.wallonie.be/servlet/Repository/liste-especes-wallonnes-20120300.xls?ID=28544&saveFile=true |tittel = Liste des espèces wallonnes |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2699/ |tittel = Verspreidingskaart: Witte muggenorchis – ''Pseudorchis albida'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] 99fyloyap4r1bfa22gcgkwiu18dnf1i 3664684 3664626 2026-08-05T16:18:40Z Ranveig 39 Typ 3664684 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Pseudorchis albida 08.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = P. albida | vitskapleg namn = Pseudorchis albida | klassifisert av = (Linné) Á.Löve & D.Löve | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Kvitkurle''' (''Pseudorchis albida'') er ein [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Kvitkurle er ei lita gulgrøn plante som kan blir om lag 25 centimeter høg. Planta har små kvite blomar med tredelt leppe i eit smalt aks. Sideflikane på leppa er smalare og kortare enn midtfliken. == Systematikk == Kvitkurle var tidlegare knytt til slektsnamnet ''Leucorchis'',<ref name="lid6"/> men blir no rekna til slekta ''Pseudorchis''.<ref name="lid7"/><ref name="adb"/> Kvitkurle og den nære slektningen [[fjellkvitkurle]] har til tider vore rekna som eigne artar under dei to slektsnamna, til andre tider som underartar, då med kvitkurle som [[nominatunderart]]en ssp. ''albida''. I den tyske klassifiseringa reknar ein to underartar av kvitkurle:<ref name="Rote List"/> *''Pseudorchis albida'' subsp. ''albida'' *[[Pseudorchis albida ssp. tricuspis|''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'']] {{small|(Beck) E. Klein}} == Utbreiing == I Noreg veks kvitkurle helst på gammal beitemark og slåttemark i høgareliggjande område, men har òg funne seg til rette i somme lågareliggjande habitat. Arten har eit tyngdepunkt i Midt-Noreg.<ref name="adb-kart"/> Planta står på [[Norsk raudliste for artar]], og er i 2021 oppgradert frå nær truga til sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (svensk namn ''vityxne'') der han er nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU) frå 2025,<ref name="adb-se"/> og i Danmark (''sjælden'', dansk namn ''hvid sækspore'').<ref name="adb-dk"/> Kvitkurle (engelsk namn ''small white orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, mest i nord, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England og i Skottland,<ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> men kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland er arten verna gjennom forskrifta ''Flora (Protection) Order, 2015'',<ref name="IR FPO"/> og på den irske raudlista har han status som sårbar (VU).<ref name="IR Red List"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''witte muggenorchis'', fransk namn ''orchis blanc'') i Nederland berre å finne i [[Limburg i Nederland|Limburg]], sist sett der i 1908. I Belgia finst han ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] er han svært sjeldan i dei nordaustlege [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''menacé d'extinction'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg finst han ikkje. I Tyskland er arten (tysk namn ''Gewöhnliche Weißzunge'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''gołek białawy'') veks arten heilt i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Hybridar == Kvitkurle kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudadenia schweinfurthii''),<ref name="powox1"/> registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybridx"/> og på Dei britiske øyane i [[Yorkshire]] og Skottland.<ref name="orchids"/> På [[Orknøyane]] er det òg registrert ein intergenerisk hybrid med [[flekkmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''maculata'' × ''Pseudorchis albida'' eller ×''Pseudorhiza bruniana'').<ref name="powox2"/><ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powox1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655077-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudadenia schweinfurthii'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:655146-1 |tittel = PoWO: × ''Pseudorhiza bruniana'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99548 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/25919 |tittel = Raudlista: Kvitkurle |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/408752,7572418/2.889999999999999/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B146116%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Kvitkurle, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/975/information |tittel = Artfakta: Vityxne ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2026-06-19 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223612/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × vityxne ''Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5033/hvid-saekspore |tittel = Naturbasen: Hvid Sækspore ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR FPO">{{Kjelde www |url = https://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/si/356/made/en/print |tittel = S.I. No. 356/2015 - Flora (Protection) Order, 2015. |utgjevar = Irish Statute Book |dato = 2015 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="lid6">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 1994 | utgåve = 6. | tittel = Norsk flora | side = 734 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 82-521-3754-7 }}</ref> <ref name="lid7">{{Kjelde bok | forfattar = [[Johannes Lid]] og [[Dagny Tande Lid]] | utgjevingsår = 2005 | utgåve = 7. | tittel = Norsk flora | side = 915–917 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo | isbn = 978-82-521-6029-1 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0887# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Pseudorchis albida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = http://biodiversite.wallonie.be/servlet/Repository/liste-especes-wallonnes-20120300.xls?ID=28544&saveFile=true |tittel = Liste des espèces wallonnes |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2699/ |tittel = Verspreidingskaart: Witte muggenorchis – ''Pseudorchis albida'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] dvz3towm3006bilcmh4njma6q6bvkj5 0 396966 3664648 3664366 2026-08-05T14:26:31Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664648 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = nt | filnamn = Gymnadenia densiflora - Keila.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Gymnadenia]] | art = G. densiflora | vitskapleg namn = Gymnadenia densiflora | klassifisert av = (Wahlenb.) A. Dietr. | habitat=rik[[myr]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Praktbrudespore''' (''Gymnadenia densiflora''), tidlegare òg kalla ''tettbrudespore'',<ref name="Bjerke"/> er ei [[plante]] i&nbsp;[[brudesporeslekta]] ''Gymnadenia'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Praktbrudespore er ei høgreist plante som kan bli 50 centimeter høg. Samanlikna med den nære slektningen [[brudespore]] er praktbrudespore ofte høgare, og har gjerne ein tettere og lengre blomsterstand og breiare blad. Midtfliken på leppa er ofte smalare og litt kortare enn sideflikane, og sporane er som oftest kortare. Ingen av desse kjennemerka er likevel eintydige nok til å skilje artane sikkert.<ref name="Stark"/> == Systematikk == Brudespore var tidlegare delt inn i to underartar, [[nominatunderart]]en ''G. conopsea'' ssp. ''conopsea'', kalla engbrudespore, og underarten ''G. conopsea'' ssp. ''densiflora'', kalla praktbrudespore. I samband med [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] i 2021 blei dei to underartane vurderte til å være separate artar i [[brudesporeslekta]].<ref name="Stark"/><ref name="Brandrud"/> Namnet brudespore er no den normerte nemninga for arten ''G. conopsea'', men han blir òg omtalt som engbrudespore. Praktbrudespore er no namn på arten ''G. densiflora''.<ref name="adb"/> I Storbritannia er det oppgitt ein underart *[[Gymnadenia densiflora ssp. friesica|''G. densiflora'' ssp. ''friesica'']]<ref name="GB Red List"/> I Nederland og Belgia er denne rekna som ein varietet *''G. densiflora'' var. ''friesica''<ref name="Beneluxx"/><ref name="Waarnemingenx"/> == Utbreiing == I mangel av sikre morfologiske kjennemerke kan arten først og fremst skiljast frå brudespore ut frå økologien og blømingstida. Medan brudespore trivst både på fastmark og på myr, er praktbrudespore ein eksklusiv rikmyrsart. Dessutan blømer han monaleg seinare. Der båe veks saman, startar bløminga hos praktbrudespore etter at brudespore er avblomstra.<ref name="Stark"/> Ettersom dei to artane ikkje har vore registrerte separat tidlegare, er det uvisse om utbreiinga til praktbrudespore. Arten blei først påvist i Noreg i 2005/2006 ved ein gjennomgang av herbariebelegg, og ein revisjon i 2019/2020 av delar av det norske herbariematerialet har vist at arten er nokså utbreidd i lågare delar av Austlandet, i Midt-Noreg og i kalkområde i Nordland.<ref name="adb-rl"/> Berre ein handfull nye funn er så langt registrerte i Artsdatabanken, og nokre av dei er tvilsame.<ref name="adb-kart"/> I 2021 er praktbrudespore kome inn på [[Norsk raudliste for artar]] som nær truga (NT).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (ikkje vurdert separat, svensk namn ''praktsporre'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (status CR, dansk namn ''tætblomstret trådspore''),<ref name="adb-dk"/> båe stader rekna som underart. Det har vore stor uvisse om utbreiinga av praktbrudespore (engelsk namn ''marsh fragrant orchid'') på Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er statusen frå 2025 rekna som nær truga (NT),<ref name="GB Red List"/> i England og Wales er statusen usikker (DD, datamangel),<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> Praktbrudespore (estisk namn ''tihedaõieline käoraamat'') er registrert spreidd i Estland, men er så langt ikkje raudlistevurdert separat.<ref name="eElurikkus"/> I Benelux veks praktbrudespore (nederlandsk namn ''dichte muggenorchis'', fransk namn ''orchis moucheron à inflorescence dense'') i Nederland på kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I [[Flandern]] i Belgia finst han berre få spreidde stader, medan han i [[Vallonia]] er sjeldan i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Praktbrudespore er så langt ikkje separat raudlistevurdert. Det er heller ikkje varieteten var. ''friesica'' (nederlandsk namn ''friese muggenorchis''). I Tyskland er arten (tysk namn ''Dichtblütige Händelwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''gółka gęstokwiatowa'') veks han spreidd i sør og er rekna som sterkt truga (EN, ''zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Dei tre taksona i brudesporeslekta på Dei britiske øyane som no har status som eigne artar, er førebels ikkje så godt kartlagde. Ein reknar med at praktbrudespore dannar hybridar med både [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''densiflora'') og [[grannbrudespore]] (''Gymnadenia borealis'' × ''densiflora'').<ref name="orchids"/> Praktbrudespore kan danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[stormarihand|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''praetermissa'']] (''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''praetermissa'' × ''Gymnadenia densiflora'' eller ×''Dactylodenia ettlingeriana''),<ref name="powx"/> som er registrert i Sør-England. Ein reknar òg med at praktbrudespore dannar ein intergenerisk hybrid med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''Gymnadenia densiflora'').<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powx">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77114765-1 |tittel = PoWO: ×''Dactylodenia ettlingeriana'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/215488 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar praktbrudespore |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/21535 |tittel = Raudlista: Praktbrudespore |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B203712%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2005%7D |tittel = Artskart: Praktbrudespore, registrerte funn etter 2005 |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/741/information |tittel = Artfakta: Praktsporre ''Gymnadenia conopsea'' subsp. ''densiflora'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5815/taetblomstret-traadspore |tittel = Naturbasen: Tætblomstret Trådspore ''Gymnadenia conopsea'' ssp. ''densiflora'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/10185 |tittel = eElurikkus: ''Gymnadenia conopsea'' subsp. ''densiflora'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Stark">{{Artikkelkjelde | forfattar = Christiane Stark mfl. | utgjevingsår = 2011 | tittel = Strong genetic differentiation between ''Gymnadenia conopsea'' and ''Gymnadenia densiflora'' despite morphological similarity | publikasjon = Plant Systematics and Evolution | bind = 293 | nummer = 1-4 | side = 213–226 | url = https://www.researchgate.net/publication/225235904_Strong_genetic_differentiation_between_Gymnadenia_conopsea_and_G_densiflora_despite_morphological_similarity | doi = 10.1007/s00606-011-0439-x | issn = 1615-6110 }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Bjerke">{{Artikkelkjelde | forfattar = Jarle W. Bjerke og Karl-Birger Strann | utgjevingsår= 2009 | tittel = Orkideen tettbrudespore ''Gymnadenia densiflora'' i Nord-Norge | publikasjon = Blyttia | bind = 67 | nummer = 2 | side = 126–133 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia_200902_skjermkvalitet_hele.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5495 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Gymnadenia densiflora'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8172 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Gymnadenia densiflora'' var. ''friesica'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/16733/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Dichte muggenorchis – ''Gymnadenia densiflora'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingenx">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2548/maps/?start_date=2019-01-21&interval=157680000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Friese muggenorchis – ''Gymnadenia densiflora var. friesica'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/golka-gestokwiatowa/ |tittel = Gółka gęstokwiatowa |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Brudesporeslekta]] nezaqzlemshlkfm22q2ze17vgyufh28 0 396972 3664604 3664367 2026-08-05T14:24:12Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664604 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Gymnadenia odoratissima - Niitvälja2.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Gymnadenia]] | art = G. odoratissima | vitskapleg namn = Gymnadenia odoratissima | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]]}} '''Duftspore''' (''Gymnadenia odoratissima'') er ei [[Plantar|plante]] i [[brudesporeslekta]] ''Gymnadenia'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Utbreiing == I Sverige finst duftspore (svensk namn ''luktsporre'') på [[Gotland]] og på nokre få spreidde funnstader på fastlandet. Arten er Sverige rekna som nær truga (NT).<ref name="adb-se"/> Arten finst òg i Estland (estisk namn ''lõhnav käoraamat''), der han veks mest i nord og på [[Saaremaa]]. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Litauen (litauisk namn ''kvapusis plauretis'')<ref name="Litauen"/> vart han første gong funnen i 1979 og er kjend frå ein enkelt lokalitet sør i landet.<ref name="Gudžinskas"/> Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux har tidlegare registreringar av arten (nederlandsk namn ''welriekende muggenorchis'', fransk namn ''orchis odorant'') i Nederland synt seg å vere hybridar mellom [[brudespore]] og artar i [[marihandslekta]]. I [[Flandern]] i Belgia er han ikkje registrert, medan det finst nokre få funn i [[Vallonia]].<ref name="Waarnemingen"/> I den belgiske raudlista for Vallonia er arten rekna som kritisk truga (CR, ''en danger critique'').<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Duft-Händelwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''gółka wonna'') veks han heilt i sør og er rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom duftspore og [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''odoratissima'' eller ''Gymnadenia'' ×''intermedia'')<ref name="powo1"/> har vore registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid"/> Duftspore kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[skogmarihand]] (''Dactylorhiza maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''Gymnadenia odoratissima''), som òg er registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:636546-1 |tittel = PoWO: ''Gymnadenia'' × ''intermedia'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/157643 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar duftspore |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/742/information |tittel = Artfakta: Luktsporre ''Gymnadenia odoratissima'' |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223610/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × luktsporre ''Gymnadenia conopsea × odoratissima'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223593/information |tittel = Artfakta: Skogsnycklar × luktsporre ''Dactylorhiza maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''Gymnadenia odoratissima'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4979 |tittel = eElurikkus: ''Gymnadenia odoratissima'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=28-29 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-04 |språk=lt, en |side= 407 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/86943/ |tittel = Welriekende muggenorchis – ''Gymnadenia odoratissima'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/golka-wonna/ |tittel = Gółka wonna |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Brudesporeslekta]] pws4g9grbmug83ysq4kyt6ya3uvl8a4 0 396979 3664660 3664427 2026-08-05T14:27:10Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664660 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = en | filnamn = Nigritella nigra brunkulla.JPG | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. nigra | vitskapleg namn = Nigritella nigra | klassifisert av = (L.) Rchb.f. | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Noreg]], [[Sverige]]}} '''Svartkurle''' (''Nigritella nigra'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Svartkurle kan bli vel 20 centimeter høg. Planta har eit kuleform aks med mørkt brunraude blomar. == Systematikk == Det har vore diskutert om svartkurle og andre artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringer, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt.<ref name="adb"/><ref name="adb-rl"/><ref name="Brandrud"/> Mellom anna i Sverige og i ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurle i brudesporeslekta med namnet ''Gymnadenia nigra''.<ref name="adb-se"/><ref name="powo"/> Inndelinga av artar i slekta ''Nigritella'' har vore omdiskutert. I somme klassifiseringar har planter frå [[Alpane]] blitt innlemma som underartar av ''N. nigra'', slik at den nordiske planta er rekna som ''N. nigra'' ssp. ''nigra''. Slik opererer ein i tysk klassifisering framleis med underarten [[Nigritella nigra ssp. austriaca|''N. nigra'' ssp. ''austriaca'']].<ref name="Rote List"/> På same måte blir det hevda at ''N. nigra'' kan finnast i Polen (polsk namn ''ciemnogłów wąskolistny'').<ref name="Czerwona"/> == Utbreiing == Svartkurle er ei svært sjeldan plante som berre finst i Noreg og Sverige. I Noreg er hovudutbreiinga i grenseområdet mellom [[Innlandet]] og [[Trøndelag]], med eit par funnstader noko lenger sør og på eit avgrensa område i [[Nordreisa]] i Troms.<ref name="adb-kart"/> Svartkurle er totalfreda i Noreg<ref name="Lovdata"/> og klassifisert på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sterkt truga (EN).<ref name="adb-rl"/> Som ein av svært få artar er han og verna som prioritert art gjennom eiga forskrift.<ref name="Prioritert"/> I Sverige er svartkurle (svensk namn ''brunkulla'') rekna som sterkt truga (EN).<ref name="adb-se"/> I Tyskland blir ''N. nigra'' (tysk namn ''Schwarzes Kohlröschen'') og underarten ''N. nigra'' ssp. ''austriaca'' (tysk namn ''Österreichisches Kohlröschen'') skildra som ekstremt sjeldne (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Svartkurle kan danne ein hybrid med [[brudespore]]: *[[brudekurle]] eller raudkurle (×''Gymnigritella runei'', [''Gymnadenia runei'']), [[endemisk]] for Sverige (NT)<ref name="adb-se3"/> Dersom ein innlemmar svartkurle i brudesporeslekta ''Gymnadenia'', slik det er gjort i den svenske klassifiseringa, vil hybriden mellom brudespore og svartkurle framstå som ein art i brudesporeslekta, ''G.'' ×''runei''. Når ein, slik Artsdatabanken har gjort, vel å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt, blir dette ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) som får eit eige slektsnamn, ×''Gymnigritella'':<ref name="Hedrén"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:636563-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia nigra |besøksdato = 2024-03-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99537 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar svartkurle |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/18398 |tittel = Raudlista: Svartkurle |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199359%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Svartkurle, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/1085/information |tittel = Artfakta: Brunkulla ''Gymnadenia nigra'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/743/information |tittel = Artfakta: Brudkulla ''Gymnadenia runei'' |besøksdato = 2022-03-01 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="Hedrén">{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén mfl. | utgjevingsår = 2018 | tittel = Evidence for bidirectional hybridization between Gymnadenia and Nigritella | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 50 | nummer = 1 | side = 43–60 | url = https://www.researchgate.net/publication/325743858_Evidence_for_bidirectional_hybridization_between_Gymnadenia_and_Nigritella | doi = | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 1. mars 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="Prioritert">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2015-05-29-562 |tittel = Forskrift om svartkurle (Nigritella nigra) som prioritert art |vitja = 1. mars 2022 |utgjevingsdato = 29. mai 2015 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] c0cvjyk1pawj33bojtye7gwqef4o1sb 0 397008 3664632 3664562 2026-08-05T14:25:51Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664632 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Plantanthera bifolia PID1852-2.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. bifolia | vitskapleg namn = Platanthera bifolia | klassifisert av = (L.) Rich. | underliste = Underartar | underliste innhald = [[heinattfiol]] (ssp. ''bifolia'') *[[skognattfiol]] (ssp. ''latiflora'') | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Nattfiol''' (''Platanthera bifolia'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Nattfiol kan bli kring 40 centimeter høg, og har kvite blomar med lang spore i eit glisent aks. Han er oftast litt mindre og spinklare enn [[grov nattfiol]]. Hos nattfiol ligg dei to støvbærarane tett ved sidan av kvarandre inne i blomen, medan dei hos grov nattfiol spriker som ein oppned «V». Blomane duftar søtleg, mest om natta, noko som heng sama med at dei blir bestøva av nattaktive tussmørkesvermarar (Sphingidae). == Systematikk == I Noreg har nattfiol desse to underartane:<ref name="adb"/> *[[heinattfiol]] ([[nominatunderart]]en ''P. bifolia'' ssp. ''bifolia'') *[[skognattfiol]] (''P. bifolia'' ssp. ''latiflora'') I ''Plants of the World Online'' er skognattfiol ikkje rekna som ein eigen underart, men som eit synonym for heinattfiol.<ref name="powo1"/> Der og i og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' *''Platanthera bifolia'' subsp. ''osca'' {{small|R.Lorenz, Romolini, V.A.Romano & Soca}}: Italia *''Platanthera bifolia'' subsp. ''subalpina'' {{small|Brügger}}: Sentrale Europa og Italia == Utbreiing == Nattfiol veks gjerne i ulike typar slåtte- og beitemark, vegkantar, lyngheier og (beita) skog. Arten lever i det meste av landet, med to tyngdepunkt sør på [[Austlandet]] og i [[Midt-Noreg]].<ref name="adb-kart"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''nattviol''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (NT, dansk namn ''bakke-gøgelilje'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''valkolehdokki'').<ref name="adb-fi"/> Nattfiol (engelsk namn ''lesser butterfly orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og sårbar (VU) i Skottland,<ref name="SC Red List"/> men livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland har han status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''kahelehine käokeel'') er nattfiol vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''smaržīgā naktsvijole'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''dvilapė blandis'') veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''welriekende nachtorchis'', fransk namn ''platanthère à deux feuilles'') spreidd i Nederland, men er i sterk tilbakegang, særleg i sør. I Belgia er han svært sjeldan og i tilbakegang i [[Flandern]], litt vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga i Flandern (EN, ''bedreigd''), medan han er nedgradert frå sterkt truga til sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Weiße Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''podkolan biały'') blir arten rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom nattfiol og [[grov nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powox"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med heinattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'' × ''chlorantha'') er registrert fleire stader i det sørlege Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> medan hybriden med skognattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' × ''chlorantha'') er registrert nokre få stader.<ref name="adb-se-hybrid2"/> I Finland er berre skognattfiol representert, så der er det denne hybriden som finst på [[Åland]] og heilt i sørvest på fastlandet.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> I Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Hybriden er òg registrert i Estland,<ref name="eElurikkus-hyb"/> i Litauen,<ref name="Litauen-hyb"/> i Nederland<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland (tysk namn ''Bastard-Waldhyazinthe'')<ref name="Rote List"/> utan at det er skild mellom underartane. I Sverige er nattfiol (som i dette tilfellet då helst er [[skognattfiol]]) rapportert å kunne danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[brudespore]] (''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia''), men funnet er ikkje verifisert.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648853-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000259601-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Orchis mascula'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:887813-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' |besøksdato = 2024-03-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:651782-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99543 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/31725 |tittel = Raudlista: Nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B135457%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Nattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219874/information |tittel = Artfakta naturvård: Nattviol ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223620/information |tittel = Artfakta: Ängsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264981/information |tittel = Artfakta: Skogsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223611/information |tittel = Artfakta: Brudsporre × nattviol ''Gymnadenia conopsea'' × ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2651/bakke-goegelilje |tittel = Naturbasen: Bakke-Gøgelilje ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40049 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40051 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6368 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-bifolia-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: smaržīgā naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=24-25 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0950# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera bifolia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2678/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Welriekende nachtorchis – ''Platanthera bifolia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/podkolan-bialy/ |tittel = Podkolan biały |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] tj10ifypmlam5wrl6g8dvb3fvdffbcn 0 397011 3664615 3664572 2026-08-05T14:24:47Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664615 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. chlorantha | vitskapleg namn = Platanthera chlorantha | klassifisert av = (Custer) Rchb. | underliste = Underartar | habitat=skog, eng | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''Grov nattfiol''' (''Platanthera chlorantha'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien).<ref name="adb"/> == Utsjånad == Grov nattfiol kan bli opp mot 50 centimeter høg, og har kvite blomar med lang spore i eit glisent aks. Han er oftast litt større og grøvre enn [[nattfiol]]. Hos nattfiol ligg dei to støvbærarane tett ved sidan av kvarandre inne i blomen, medan dei hos grov nattfiol spriker som ein oppned «V». Blomane duftar søtleg, mest om natta, noko som heng sama med at dei blir bestøva av nattaktive tussmørkesvermarar (Sphingidae). == Systematikk == Det vitskaplege namnet ''P. montana'' har òg vore brukt om grov nattfiol.<ref name="adb"/> == Utbreiing == Nattfiol veks gjerne i ulike typar slåtte- og beitemark, vegkantar, lyngheier og (beita) skog. Arten lever mest nær kysten nord til [[Trøndelag]].<ref name="adb-kart"/> I&nbsp;[[Norsk raudliste for artar]] (2021) er arten vurdert som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''grönvit nattviol''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (NT, dansk namn ''skov-gøgelilje'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''keltalehdokki'').<ref name="adb-fi"/> Grov nattfiol (engelsk namn ''greater butterfly orchid'') veks spreidde stader på Dei britiske øyane, og i den britiske raudlista har arten status som nær truga (NT).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han livskraftig (LC) i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> men nær truga (NT) i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Irland har han status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''rohekas käokeel'') er nattfiol vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''zaļziedu naktsvijole'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''žalsvažiedė blandis'') veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''bergnachtorchis'', fransk namn ''platanthère des montagnes'') i Nederland særleg i [[Limburg i Nederland|Limburg]], ellers spreidd. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], ein god del vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista (som ''P. montana'') er arten rekna som sårbar (VU, ''kwetsbaar'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og livskraftig (LC, ''préoccupation mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Grünliche Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''podkolan zielonawy'') veks arten litt speidd over heile landet og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det er gjort funn av hybridar mellom grov nattfiol og [[nattfiol]] (''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' eller ''Platanthera'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/> i [[Vestfold]], utan at det er klarlagd kva for ein underart av nattfiol som er involvert. Hybriden er truleg oversett.<ref name="lid8"/> Hybriden med heinattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''bifolia'' × ''chlorantha'') er registrert fleire stader i det sørlege Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> medan hybriden med skognattfiol (''Platanthera bifolia'' ssp. ''latiflora'' × ''chlorantha'') er registrert nokre få stader.<ref name="adb-se-hybrid2"/> I Finland er berre skognattfiol representert, så der er det denne siste hybriden som finst på [[Åland]] og heilt i sørvest på fastlandet.<ref name="adb-fi-hybrid1"/> I Danmark er båe underartane representerte i hybridane.<ref name="Danmark-hybrid"/> På Dei britiske øyane er hybriden kjend frå spreidde lokalitetar, men det er ikkje skild mellom underartane.<ref name="orchids"/> Hybriden er òg registrert i Estland,<ref name="eElurikkus-hyb"/> i Litauen,<ref name="Litauen-hyb"/> i Nederland<ref name="Beneluxx"/> og i Tyskland (tysk namn ''Bastard-Waldhyazinthe'')<ref name="Rote List"/> utan at det er skild mellom underartane. Grov nattfiol kan òg danne ein [[intergenerisk]] hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med [[smågrønkurle]] (''Dactylorhiza viridis'' ssp. ''viridis'' × ''Platanthera chlorantha''), registrert i Sverige.<ref name="adb-se-hybridx"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331266-2 |tittel = PoWO: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/159270 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar grov nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/17125 |tittel = Raudlista: Grov nattfiol |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199415%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Grov nattfiol, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219875/information |tittel = Artfakta naturvård: Grönvit nattviol ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223620/information |tittel = Artfakta: Ängsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264981/information |tittel = Artfakta: Skogsnattviol × grönvit nattviol ''Platanthera bifolia'' subsp. ''latiflora'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybridx">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223606/information |tittel = Artfakta: Grönkulla × grönvit nattviol ''Coeloglossum viride'' × ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2845/skov-goegelilje |tittel = Naturbasen: Skov-Gøgelilje ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40052 |tittel = LAJI: ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-fi-hybrid1">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40051 |tittel = LAJI: ''Platanthera bifolia'' × ''chlorantha'' |besøksdato = 2023-01-30 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/6369 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-hyb">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/762233 |tittel = eElurikkus: ''Platanthera bifolia'' × ''Platanthera chlorantha'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/platanthera-chlorantha-custer-rchb/ |tittel = Latvijas daba: zaļziedu naktsvijole |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26-27 }}</ref> <ref name="Litauen-hyb">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=26 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0951# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera chlorantha'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Beneluxx">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/6992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Platanthera'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2679/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bergnachtorchis – ''Platanthera chlorantha'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/podkolan-zielonawy/ |tittel = Podkolan zielonawy |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] em05cmd8zfyxlz69wl206ovzdbp8htn 0 397029 3664610 3664393 2026-08-05T14:24:30Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664610 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = re | filnamn = Liparis loeselii detail.jpeg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Liparis]] | art = L. loeselii | vitskapleg namn = Liparis loeselii | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat = [[myr]] | utbreiing=nordaust-[[Europa]] til [[Sentral-Asia]], [[Nord-Amerika]]}} '''Feittblad''' (''Liparis loeselii'') er ei [[Plantar|plante]] i [[feittbladslekta]] ''Liparis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Ho er regionalt utdøydd (RE) i Noreg.<ref name="adb-rl"/> == Utbreiing == Arten var kjend frå nokre få lokalitetar på rikmyrer i låglandet ved Oslofjorden, men vart sist observert i 1936.<ref name="adb-kart"/> Ved sidan av attgroing av myrer var uvettig innsamling frå botanikarar ein medverkande årsak til at arten gjekk ut.<ref name="adb-rl"/> Feittblad (svensk namn ''gulyxne'') blir rekna som sårbar (VU) i Sverige.<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''mygblomst'') er arten berre kjend frå nokre få spreidde stader og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="adb-dk"/> I Finland (finsk namn ''kiiltovalkku'') er det no truleg berre att ein einaste lokalitet på [[Åland]], og arten er klassifisert som kritisk truga (CR).<ref name="adb-fi"/> Feittblad (engelsk namn ''fen orchid'') veks heilt aust i England og i Wales. Arten er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista er arten fra 2025 nedgradert frå sterkt truga til nær truga (NT)<ref name="GB Red List"/> på grunn av stabiliserte bestandar. Lokalt er han sterkt truga (EN) i England<ref name="EN Red List"/> og kritisk truga (CR) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''soohiilakas'') veks feittblad spreidde stader over det meste av landet og er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''lēzela lipare'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten ganske spreidd, mest i låglandet ved kysten. Han er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''dvilapis purvuolis'') veks arten no særleg i søraust og i vest. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux har arten (nederlandsk namn ''groenknolorchis'', fransk namn ''liparis de Loesel'') tidlegare vore funne over store delar av Nederland, men finst no berre i sanddyner ved kysten og i [[Zeeland]]. I [[Flandern]] i Belgia fanst han før ved kysten, men har no berre ein vekstestad i [[Kempten]]. Han kan òg kanskje finnast nord-aust i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga i Flandern (CR, ''ernstig bedreigd''), og frå 2026 rekna som regionalt utdøydd i Vallonia (RE, ''éteint'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Han finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Sumpf-Glanzkraut'') rekna som strekt truga (EN, ''stark gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''lipiennik Loesela'') som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> Feittblad er ført opp på [[Bernkonvensjonen]] si liste over artar som treng særleg vern.<ref name="Bern"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99526 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar feittblad |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/24911 |tittel = Raudlista: Feittblad |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134186%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%7D |tittel = Artskart: Feittblad, registrerte funn fram til 1936 |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/980/information |tittel = Artfakta: Gulyxne ''Liparis loeselii'' |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/4754/mygblomst |tittel = Naturbasen: Mygblomst ''Liparis loeselii'' |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40085 |tittel = LAJI: ''Liparis loeselii'' |besøksdato = 2022-03-02 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5508 |tittel = eElurikkus: ''Liparis loeselii'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-04 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/liparis-loeselii-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: lēzela lipare |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=84-85 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-04 |språk=lt, en |side= 410 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0748# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Liparis loeselii'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2607/maps/?start_date=2014-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Groenknolorchis – ''Liparis loeselii'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/lipiennik-loesela/# |tittel = Lipiennik Loesela |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Bern">{{Kjelde www |url = https://www.coe.int/en/web/bern-convention |tittel = Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats – Appendix 1 |vitja = 2026-06-27 |utgjevar = Europarådet }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Feittbladslekta]] oalo1cawe1x6rw4i31fscvs3d35lsfz 0 397041 3664588 3662589 2026-08-05T13:16:41Z TU-nor 12071 3664588 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Spiranthes spiralis 120807.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Spiranthes]] | art = S. spiralis | vitskapleg namn = Spiranthes spiralis | klassifisert av = (L.) Chevall. | habitat = kalkrik [[eng]] og open [[skog]] | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Skrueaks''' (''Spiranthes spiralis'') er ei [[Plantar|plante]] i [[skrueaksslekta]] ''Spiranthes'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten veks ikkje i Noreg. Skrueaks skil seg frå dei fleste andre orkidear i tempererte strøk ved at han blømer om hausten. ==Utbreiing== Skrueaks finst i store delar av Europa utanom den nordlege delen.<ref name="powo"/> I Sverige (svensk namn ''skruvax'') finst han på ein lokalitet på [[Öland]], der han er innplanta. Han er derfor klassifisert som framandart.<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''skrueaks'') vart arten sist sett på Bornholm i 1981 og er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="adb-dk"/> Skrueaks (engelsk namn ''autumn lady's-tresses'') har ein god del veksestader i dei sørlege delane av Dei britiske øyane. Arten er i 2025 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC) i Storbritannia.<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han nær truga (NT) i England,<ref name="EN Red List"/> men blir rekna som livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> Arten er rekna som nær truga i Irland.<ref name="IR Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''herfstschroeforchis'', fransk namn ''spiranthe d'automne'') i Nederland i sanddyner på kysten i sør og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. Han er sjeldan, men bestanden har teke seg noko opp dei siste åra. I Belgia finst han ikkje lenger i [[Flandern]], medan han har ein kjend veksestad i [[Vallonia]].<ref name="Kreutz"/><ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Herbst-Wendelorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''listera sercowata'' eller ''gnieźnik sercowaty'') veks heilr sør i landet og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/161977 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skrueaks |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:658457-1 |tittel = PoWO: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219894/information |tittel = Artfakta naturvård: Skruvax ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5824/skrueaks |tittel = Naturbasen: Skrueaks ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1240# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2761/maps/?start_date=2014-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Herfstschroeforchis – ''Spiranthes spiralis'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kreczynka-jesienna/ |tittel = Kręczynka jesienna |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Skrueaksslekta]] filsdyp4a99rxjag5gsheoxq4j5tz73 3664589 3664588 2026-08-05T13:20:53Z TU-nor 12071 3664589 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Spiranthes spiralis 120807.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Spiranthes]] | art = S. spiralis | vitskapleg namn = Spiranthes spiralis | klassifisert av = (L.) Chevall. | habitat = kalkrik [[eng]] og open [[skog]] | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Skrueaks''' (''Spiranthes spiralis'') er ei [[Plantar|plante]] i [[skrueaksslekta]] ''Spiranthes'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten veks ikkje i Noreg. Skrueaks skil seg frå dei fleste andre orkidear i tempererte strøk ved at han blømer om hausten. ==Utbreiing== Skrueaks finst i store delar av Europa utanom den nordlege delen.<ref name="powo"/> I Sverige (svensk namn ''skruvax'') finst han på ein lokalitet på [[Öland]], der han er innplanta. Han er derfor klassifisert som framandart.<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''skrueaks'') vart arten sist sett på Bornholm i 1981 og er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="adb-dk"/> Skrueaks (engelsk namn ''autumn lady's-tresses'') har ein god del veksestader i dei sørlege delane av Dei britiske øyane. Arten er i 2025 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC) i Storbritannia.<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han nær truga (NT) i England,<ref name="EN Red List"/> men blir rekna som livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> Arten er rekna som nær truga i Irland.<ref name="IR Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''herfstschroeforchis'', fransk namn ''spiranthe d'automne'') i Nederland i sanddyner på kysten i sør og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. Han er sjeldan, men bestanden har teke seg noko opp dei siste åra. I Belgia finst han ikkje lenger i [[Flandern]], medan han har ein kjend veksestad i [[Vallonia]].<ref name="Kreutz"/><ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Herbst-Wendelorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''kręczynka jesienna'') veks han heilt sør i landet og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/161977 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skrueaks |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:658457-1 |tittel = PoWO: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219894/information |tittel = Artfakta naturvård: Skruvax ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5824/skrueaks |tittel = Naturbasen: Skrueaks ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1240# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2761/maps/?start_date=2014-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Herfstschroeforchis – ''Spiranthes spiralis'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kreczynka-jesienna/ |tittel = Kręczynka jesienna |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Skrueaksslekta]] geyrzqo3xsng66erq79obayozmfespq 3664652 3664589 2026-08-05T14:26:55Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664652 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Spiranthes spiralis 120807.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Spiranthes]] | art = S. spiralis | vitskapleg namn = Spiranthes spiralis | klassifisert av = (L.) Chevall. | habitat = kalkrik [[eng]] og open [[skog]] | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''Skrueaks''' (''Spiranthes spiralis'') er ei [[Plantar|plante]] i [[skrueaksslekta]] ''Spiranthes'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten veks ikkje i Noreg. Skrueaks skil seg frå dei fleste andre orkidear i tempererte strøk ved at han blømer om hausten. ==Utbreiing== Skrueaks finst i store delar av Europa utanom den nordlege delen.<ref name="powo"/> I Sverige (svensk namn ''skruvax'') finst han på ein lokalitet på [[Öland]], der han er innplanta. Han er derfor klassifisert som framandart.<ref name="adb-se"/> I Danmark (dansk namn ''skrueaks'') vart arten sist sett på Bornholm i 1981 og er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="adb-dk"/> Skrueaks (engelsk namn ''autumn lady's-tresses'') har ein god del veksestader i dei sørlege delane av Dei britiske øyane. Arten er i 2025 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC) i Storbritannia.<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han nær truga (NT) i England,<ref name="EN Red List"/> men blir rekna som livskraftig (LC) i Wales.<ref name="CY Red List"/> Arten er rekna som nær truga i Irland.<ref name="IR Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''herfstschroeforchis'', fransk namn ''spiranthe d'automne'') i Nederland i sanddyner på kysten i sør og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. Han er sjeldan, men bestanden har teke seg noko opp dei siste åra. I Belgia finst han ikkje lenger i [[Flandern]], medan han har ein kjend veksestad i [[Vallonia]].<ref name="Kreutz"/><ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> Arten finst ikkje i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Herbst-Wendelorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''kręczynka jesienna'') veks han heilt sør i landet og blir rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/161977 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skrueaks |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:658457-1 |tittel = PoWO: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219894/information |tittel = Artfakta naturvård: Skruvax ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5824/skrueaks |tittel = Naturbasen: Skrueaks ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1240# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2761/maps/?start_date=2014-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Herfstschroeforchis – ''Spiranthes spiralis'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kreczynka-jesienna/ |tittel = Kręczynka jesienna |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Skrueaksslekta]] 578ozjlvm40p41bs0fj01g3widzgl2e 0 397043 3664591 3662266 2026-08-05T13:29:44Z TU-nor 12071 3664591 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | filnamn = Spiranthes spiralis 120807.jpg | bilettekst = Skrueaks | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Spiranthes | vitskapleg namn = Spiranthes | klassifisert av = Rich. | utbreiing = [[nordlege halvkule]], [[Australia]]}} '''Skrueaksslekta''' (''Spiranthes'') er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == På verdsbasis har skrueaksslekta nokre titals artar.<ref name="powo"/> Ingen av dei lever i Noreg, medan ein er kjend frå Norden: *[[skrueaks]] (''S. spiralis''), i Sverige framandart,<ref name="adb-se"/> i Danmark (RE)<ref name="adb-dk"/> I Nord-Europa har slekta vore representert med nokre artar, av dei eit par nyinnkomnee artar i Benelux:<ref name="Kreutz"/> *''[[Spiranthes aestivalis|S. aestivalis]]'', i Storbritannia (RE),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> i Tyskland (EN)<ref name="Rote List"/> *''[[Spiranthes cernua|S. cernua]]'', i Nederland og Belgia (ikkje raudlistevurdert)<ref name="Benelux1"/><ref name="Waarnemingen"/> *''[[Spiranthes lucida|S. lucida]]'', i Nederland (ikkje raudlistevurdert)<ref name="Benelux2"/> *''[[Spiranthes romanzoffiana|S. romanzoffiana]]'', i Storbritannia (LC),<ref name="GB Red List"/> lokalt i England regionalt utdøydd (RE),<ref name="EN Red List"/> i Skottland (LC),<ref name="SC Red List"/> i Wales (nyoppdaga),<ref name="GB Red List"/> i Irland (NT)<ref name="IR Red List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/153577 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skrueaksslekta |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331291-2 |tittel = PoWO: ''Spiranthes'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219894/information |tittel = Artfakta naturvård: Skruvax ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5824/skrueaks |tittel = Naturbasen: Skrueaks ''Spiranthes spiralis'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5648# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes cernua'' 'Chadds Ford' × ''odorata'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux2">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5992# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes lucida'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/212269/maps/?start_date=2014-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Knikkende schroeforchis – ''Spiranthes cernua'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Skrueaksslekta| ]] hawtoxbulynunzeonld1ywmy8awsof0 0 397048 3664619 3664392 2026-08-05T14:24:54Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664619 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = dd | status_noreg = cr | filnamn = Herminium monorchis 230705.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Herminium]] | art = H. monorchis | vitskapleg namn = Herminium monorchis | klassifisert av = (L.) R.Br. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Honningblom''' (''Herminium monorchis'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[honningblomslekta]] ''Herminium'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Honningblom blir berre kring 10 centimeter høg. Planta har eit avlangt aks med små, gulgrøne blomar med honningduft. Ved basis har planta to langsmale blad.<ref name="Faktaark"/> == Utbreiing == Arten er knytt til fuktig, kalkrik slåttemark og beitemark og til havstrandeng. I Noreg har arten vore kjend frå fleire titals stader på Austlandet,<ref name="adb-kart-før"/> men på grunn av habitatstap er det no berre att ei handfull stader på [[Hvaler]].<ref name="adb-kart"/> Honningblom er totalfreda i Noreg<ref name="Lovdata"/> og klassifisert på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som kritisk truga (CR).<ref name="adb-rl"/> Arten er nøye overvaka,<ref name="Kravdal"/> og som ein av svært få artar er han òg verna som prioritert art gjennom eiga forskrift.<ref name="Prioritert"/> Arten finst òg i Sverige (status VU, svensk namn ''honungsblomster'')<ref name="adb-se"/> og i Danmark (EN, dansk namn ''pukkellæbe''),<ref name="adb-dk"/> men er rekna som utgått i Finland (RE, finsk namn ''mesikämmekkä'').<ref name="adb-fi"/> Honningblom (engelsk namn ''musk orchid'') veks heilt sør i Storbritannia, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista er arten i 2025 oppgradert frå sårbar til sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sterkt truga (EN) i England,<ref name="EN Red List"/> og regionalt utdøydd (RE) i Wales (sist funne i 1968).<ref name="CY Red List"/> I Estland (estisk namn ''harilik muguljuur'') veks honningblom mest på øyane og vest på fastlandet og er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''vienguma hermīnija'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten sjeldan og veks berre nær kysten. Han er klassifisert som sårbar (kategori 2 – ''retas sugas'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''vienagumbis medauninkas'') har arten gått sterkt attende på grunn av habitatstap og er dei siste åra berre kjend frå ein funnstad ved elva [[Šventoji]]. Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux har arten (nederlandsk namn ''honingorchis'', fransk namn ''orchis musc'') berre eit par vekstestader att ved kysten i Nederland. I [[Flandern]] i Belgia finst han no berre i eit område ved kysten, medan han ikkje lenger er å finne i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'') i Flandern og regionalt utdøydd (RE, ''éteint'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Einknollige Honigorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''miodokwiat krzyżowy'') som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99524 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar honningblom |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4270 |tittel = Raudlista: Honningblom |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart-før">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B133653%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%7D |tittel = Artskart: Honningblom, registrerte funn historisk |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B133653%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Honningblom, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Faktaark">{{Kilde www |url = http://www2.artsdatabanken.no/faktaark/Faktaark156.pdf |tittel = Artsdatabanken: Faktaark: Honningblom |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Kravdal">{{Artikkelkjelde | forfattar= Liv Ingrid Kravdal mfl. | utgjevingsår= 2016 | tittel= Honningblom Herminium monorchis – overvåking av artens tre populasjoner på Hvaler | publikasjon= Blyttia | bind=74 | nummer=1 | side=19–26 | url=https://brage.nina.no/nina-xmlui/bitstream/handle/11250/2464092/Evju%2BHonningblom%2BBlyttia.%2B2016pdf.pdf?sequence=2&isAllowed=y | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 3. mars 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="Prioritert">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2011-05-20-521 |tittel = Forskrift om honningblom (Herminium monorchis) som prioritert art |vitja = 3. mars 2022 |utgjevingsdato = 20. mai 2011 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/770/information |tittel = Artfakta: Honungsblomster ''Herminium monorchis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5259/pukkellaebe |tittel = Naturbasen: Pukkellæbe ''Herminium monorchis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40047 |tittel = LAJI: ''Herminium monorchis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5061 |tittel = eElurikkus: ''Herminium monorchis'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-04 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/herminium-monorchis-l-rbr/ |tittel = Latvijas daba: vienguma hermīnija |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=20-21 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-04 |språk=lt, en |side= 409 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0608# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Herminium monorchis'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2556/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Honingorchis – ''Herminium monorchis'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Honningblomslekta]] 2bp4edxyals3gup4lphnseqrjnmwqzo 0 397052 3664622 3664361 2026-08-05T14:25:03Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664622 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = nt | filnamn = Goodyera repens (49097172957).jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Goodyera]] | art = G. repens | vitskapleg namn = Goodyera repens | klassifisert av = (L.) R.Br. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[nordlege halvkule]]}} '''Knerot''' (''Goodyera repens'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[knerotslekta]] ''Goodyera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Knerot er ein liten, grønkvit orkide med krypande jordstengel og ein rosett med eggforma blad nær bakken. Dei hårete, gulkvite einskildblomane sit i eit smalt, einsidig aks. Namnet på arten kjem frå at stengelen har eit «kne», ein knekk i rett vinkel nede ved bladrosetten. == Utbreiing == Knerot veks i skog over store delar av landet.<ref name="adb-kart"/> Frå 2021 er arten komen med på [[Norsk raudliste for artar]] som nær truga (NT).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status VU, svensk namn ''knärot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''knærod'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''yövilkka'').<ref name="adb-fi"/> Knerot (engelsk namn ''creeping lady's-tresses'') veks i den nordlege delen av Storbritannia. I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> slik som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> Arten er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''roomav öövilge'') veks knerot over det meste av landet, mest i aust, og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''ložņu saulenīte'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg i barskog over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''šliaužiančioji sidabriukė'') er arten ein av dei mest vanlege orkideane, mest i aust og sør.<ref name="Gudžinskas"/> Han er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/> I Benelux er arten ein relativ nykomar (nederlandsk namn ''dennenorchis'', fransk namn ''goodyère rampante'') ein relativ nykomar som først vart funnen i Nederland i 1880. No veks han spreidde stader i landet, men er i tilbakegang. I [[Flandern]] i Belgia var han først registrert i 1942 og finst mest i nordaust. I [[Vallonia]] vart han registrert først gong i 1902 og er no svært sjeldan i sør.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han ikkje raudlistevurdert i Flandern, men er i 2026 oppgradert frå sterkt truga til kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han ein etablert framandart (EA, ''established alien'') som er rekna som livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kriechendes Netzblatt'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> og i Polen (polsk namn ''storzan bezlistny'') er han rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99516 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar knerot |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/26835 |tittel = Raudlista: Knerot |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/423947,7623587/3.0366666666666666/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B133535%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Knerot, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/220787/information |tittel = Artfakta naturvård: Knärot '' Goodyera repens'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5823/knaerod |tittel = Naturbasen: Knærod ''Goodyera repens'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40045 |tittel = LAJI: ''Goodyera repens'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4954 |tittel = eElurikkus: ''Goodyera repens'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-04 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/goodyera-repens-l-rbr/ |tittel = Latvijas daba: ložņu saulenīte |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=18-19 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0590# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Goodyera repens'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2546/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Dennenorchis – ''Goodyera repens'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/tajeza-jednostronna/ |tittel = Tajęża jednostronna |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Knerotslekta]] gxhsbxg75j3pjsk9b8x4oyrzu7i3aty 0 397056 3664613 3664391 2026-08-05T14:24:43Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664613 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss|namn=Fuglereir | status = lc | status_noreg = nt | filnamn = Neottia nidus-avis plants.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neottia]] | art = N. nidus-avis | vitskapleg namn = Neottia nidus-avis | klassifisert av = (L.) R.Br. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''Fuglereir''' (''Neottia nidus-avis'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[fuglereirslekta]] ''Neottia'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Fuglereir er utan klorofyll og snyltar på andre planter for å få næring. Planta blir kring 30 centimeter høg og er brun, slik at ho kan sjå ut som ho har visna. Einskildblomane er gulbrune med relativt stor, kløyvd leppe, og sit i eit ganske stort og tett aks. Rotsystemet er svært forgreina og samanfiltra, noko som har gitt arten namn. == Systematikk == Tidlegare var fuglereir den einaste representanten i Noreg for slekta ''Neottia'', men nyare genetisk forsking har synt at den tidlegare tvibladslekta ''Listera'' skal innlemmast i denne slekta, trass i dei store morfologiske ulikskapane.<ref name="adb"/><ref name="Bateman"/><ref name="Bateman2"/> == Utbreiing == Fuglereir veks i kalkrik skog, og har hovudutbreiinga i Noreg nær kysten frå [[Oslofjorden]] til [[Trøndelag]].<ref name="adb-kart"/> Frå 2021 er arten komen med på [[Norsk raudliste for artar]] som nær truga (NT).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''nästrot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''rederod'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (NT, finsk namn ''pesäjuuri'').<ref name="adb-fi"/> Fuglereir (engelsk namn ''bird's-nest orhid'') veks mange stader i England, Wales, Skottland og Irland. I den britiske raudlista har arten status som nær truga (NT).<ref name="GB Red List"/> Lokalt er han sårbar (VU) i England,<ref name="EN Red List"/> livskraftig (LC) i Wales,<ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> Arten er livskraftig i Irland,<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''pruunikas pesajuur'') veks fuglereir over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''parastā ligzdene'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''rusvoji lizduolė'') veks arten spreidd over det meste av landet, mest i lauvskog og blandingsskog. Han er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''vogelnestje'', fransk namn ''néottie nid d'oiseau'') i Nederland no stort sett berre nokre få stader i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan i [[Flandern]], noko vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Vogel-Nestwurz'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''gnieźnik leśny'') veks han pver det meste av landet og blir rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99535 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar fuglereir |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/29196 |tittel = Raudlista: Fuglereir |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B134769%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Fuglereir, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219862/information |tittel = Artfakta: Nästrot ''Neottia nidus-avis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3465/rederod |tittel = Naturbasen: Rederod ''Neottia nidus-avis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40040 |tittel = LAJI: ''Neottia nidus-avis'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5863 |tittel = eElurikkus: ''Neottia nidus-avis'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/neottia-nidus-avis-l-rich/ |tittel = Latvijas daba: parastā ligzdene |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=76-77 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Bateman">{{Kilde bok | forfatter= Richard M. Bateman mfl. | redaktør= Alec M. Pridgeon mfl. | år=2005 | artikkel=Phylogenetics: Neottieae | tittel= Genera Orchidacearum Volume 4: Epidendroideae 1 | bind= | utgave= | sted= Oxford | forlag=Oxford University Press | side=481–495 | isbn=9780198507123 | id= | kommentar= | url= }}</ref> <ref name="Bateman2">{{Artikkelkjelde | forfattar= Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2009 | tittel= Evolutionary classification of European orchids: the crucial importance of maximising explicit evidence and minimising authoritarian speculation | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=41 | nummer=2 | side=243–318 | url=https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bateman-4/publication/334654753_Evolutionary_classification_of_European_orchids_the_crucial_importance_of_maximising_explicit_evidence_and_minimising_authoritarian_speculation/links/5d38729aa6fdcc370a5bf658/Evolutionary-classification-of-European-orchids-the-crucial-importance-of-maximising-explicit-evidence-and-minimising-authoritarian-speculation.pdf | doi= | isbn= | issn=0945 -7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0861 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neottia nidus-avis'' |besøksdato = 2024-01-21 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2640/maps/?start_date=2014-01-23&interval=315360000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Vogelnestje – ''Neottia nidus-avis'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/gnieznik-lesny/ |tittel = Gnieźnik leśny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} {{SORTERINGSNYKEL:Fuglereir}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Fuglereirslekta|Fuglereir]] nnu38vp32f1xdrc99p6yl3mu434hl38 0 397058 3664659 3664395 2026-08-05T14:27:09Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664659 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Listera ovata Saarland 11.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neottia]] | art = N. ovata | vitskapleg namn = Neottia ovata | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''Stortviblad''' (''Neottia ovata'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[fuglereirslekta]] ''Neottia'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == [[Fil:Neottia ovata inflorescence - Kulna.jpg|mini|Blomestanden til stortviblad.]] Stortviblad er ein opptil 60 centimeter høg orkidé med to store, ovale blad nedst på stengelen. Dei mange gulgrøne blomane sit i et høgt og smalt aks. Stortveblad kan somme stader finnast i store mengder. == Systematikk == Tidlegare var stortviblad knytta til tvibladslekta ''Listera'' med namnet ''Listera ovata'', men nyare genetisk forsking har synt at arten skal innlemmast i slekta ''Neottia'', trass i dei store morfologiske ulikskapane.<ref name="adb"/><ref name="Bateman"/><ref name="Bateman2"/> == Utbreiing == Stortviblad veks i kalkrik skog over det meste av landet til [[Porsanger]].<ref name="adb-kart"/> I [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] 2021 har arten status som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''tvåblad''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''ægbladet fliglæbe''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (LC, finsk namn ''soikkokaksikko'')<ref name="adb-fi"/> og på Island (NT, islandsk namn ''hjónagras'').<ref name="adb-is"/><ref name="adb-is2"/> Stortviblad (engelsk namn ''common twayblade'') er vanleg over heile Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er status for arten endra i 2025 frå livskraftig til nær truga (NT),<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt i England og Wales er rekna som livskraftig (LC),<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).<ref name="IR Red List"/> I Estland (estisk namn ''suur käopõll'') veks stortviblad over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''ovālā divlape'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''kiaušininė dviguonė'') er arten mellom dei mest vanlege orkideane og er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/><ref name="Gudžinskas"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''grote keverorchis '', fransk namn ''listère ovale'') over store delar av landet i Nederland og både i [[Flandern]] og [[Vallonia]] i Belgia.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som livskraftig (LC, ''momenteel niet in gevaar'') i Flandern og er i 2026 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC, ''considération mineure'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Großes Zweiblatt'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''listera sercowata'' eller ''gnieźnik sercowaty'') veks han i det meste av landet og blir rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references responsive> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/158631 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar stortviblad |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/10688 |tittel = Raudlista: Stortviblad |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199396%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Stortviblad, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219847/information |tittel = Artfakta naturvård: Tvåblad ''Neottia ovata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2700/aegbladet-fliglaebe |tittel = Naturbasen: Ægbladet Fliglæbe ''Neottia ovata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40042 |tittel = LAJI: ''Neottia ovata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/eggtvibladka-listera-ovata |tittel = Eggtvíblaðka (Listera ovata) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-is2">{{Kilde www |url = https://www.gbif.org/species/164364651 |tittel = ''Neottia ovata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Global Biodiversity Information Facility }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5512 |tittel = eElurikkus: ''Listera ovata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/listera-ovata-l-rbr/ |tittel = Latvijas daba: ovālā divlape |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=80-81 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Bateman">{{Kilde bok | forfatter= Richard M. Bateman mfl. | redaktør= Alec M. Pridgeon mfl. | år=2005 | artikkel=Phylogenetics: Neottieae | tittel= Genera Orchidacearum Volume 4: Epidendroideae 1 | bind= | utgave= | sted= Oxford | forlag=Oxford University Press | side=481–495 | isbn=9780198507123 | id= | kommentar= | url= }}</ref> <ref name="Bateman2">{{Artikkelkjelde | forfattar= Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2009 | tittel= Evolutionary classification of European orchids: the crucial importance of maximising explicit evidence and minimising authoritarian speculation | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=41 | nummer=2 | side=243–318 | url=https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bateman-4/publication/334654753_Evolutionary_classification_of_European_orchids_the_crucial_importance_of_maximising_explicit_evidence_and_minimising_authoritarian_speculation/links/5d38729aa6fdcc370a5bf658/Evolutionary-classification-of-European-orchids-the-crucial-importance-of-maximising-explicit-evidence-and-minimising-authoritarian-speculation.pdf | doi= | isbn= | issn=0945 -7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0750# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neottia ovata'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2609/maps/?start_date=2019-01-22&interval=157680000&end_date=2024-01-21&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Grote keverorchis – ''Neottia ovata'' |vitja = 2024-01-21 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/listera-jajowata/ |tittel = Listera jajowata |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Island]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Fuglereirslekta]] 6woj1y7gji81jw9ueuteq06tflfvd96 0 397061 3664655 3664389 2026-08-05T14:27:00Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664655 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Listera cordata 130506.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neottia]] | art = N. cordata | vitskapleg namn = Neottia cordata | klassifisert av = (L.) Rich. | habitat=[[skog]] | utbreiing=[[nordlege halvkule]]}} '''Småtviblad''' (''Neottia cordata'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[fuglereirslekta]] ''Neottia'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Småtviblad er ein ganske liten orkidé som blir opptil 15 centimeter høg, med to små, hjarteforma blad nedst på stengelen. Dei raudbrune blomane sit i eit lite aks. == Systematikk == Tidlegare var småtviblad knytta til tvibladslekta ''Listera'' med namnet ''Listera cordata'', men nyare genetisk forsking har synt at arten skal innlemmast i slekta ''Neottia'', trass i dei store morfologiske ulikskapane.<ref name="Bateman"/><ref name="Bateman2"/> == Utbreiing == Småtviblad er ikkje like avhengig av kalk som den nære slektningen [[stortviblad]]. Han veks i skog og fjell over det meste av landet.<ref name="adb-kart"/> I [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderinga]] 2021 har arten status som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''spindelblomster''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''hjertebladet fliglæbe''),<ref name="adb-dk"/> i Finland (LC, finsk namn ''herttakaksikko''),<ref name="adb-fi"/> på Færøyane (VU, færøysk namn ''hjartatvíbløðka''),<ref name="Reydlisti"/><ref name="Føroya"/> på Island (LC, islandsk namn ''hjartatvíblaðka'')<ref name="adb-is"/><ref name="adb-is2"/> og på Grønland (LC, grønlandsk namn ''uummataasaaqqat'').<ref name="adb-gr"/> Småtviblad (engelsk namn ''lesser twayblade'') er vanleg på Dei britiske øyane, mest i nord. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> I Estland (estisk namn ''väike käopõll'') veks småtviblad spreidd over det meste av landet og er rekna som sårbar (VU).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''sirdsveida divlape'')<ref name="Latvijas daba"/> veks arten spreidd i fuktig barskog og blandingsskog og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – ''samazinās'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''širdinė dviguonė'') veks arten i vest og heilt i aust. Han er rekna som sårbar (VU).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux finst arten (nederlandsk namn ''kleine keverorchis'', fransk namn ''listère cordée'') på nokre av [[Dei vestfrisiske øyane]] i Nederland, men manglar i Belgia og Luxembourg.<ref name="Benelux"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kleines Zweiblatt'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> i Polen (polsk namn ''listera sercowata'' eller ''gnieźnik sercowaty'') veks han i nord og i sør og blir rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/172588 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar småtviblad |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4208 |tittel = Raudlista: Småtviblad |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B199395%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Småtviblad, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/221952/information |tittel = Artfakta: Spindelblomster ''Neottia cordata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5822/hjertebladet-fliglaebe |tittel = Naturbasen: Hjertebladet Fliglæbe ''Neottia cordata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40043 |tittel = LAJI: ''Neottia cordata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="adb-is">{{Kilde www |url = https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/liliopsida/orchidaceae/hjartatvibladka-listera-cordata |tittel = Hjartatvíblaðka (Listera cordata) |besøksdato = 2023-02-14 |utgiver = Náttúrufræðistofnun Íslands }}</ref> <ref name="adb-is2">{{Kilde www |url = https://www.gbif.org/species/164364652 |tittel = ''Neottia cordata'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Global Biodiversity Information Facility }}</ref> <ref name="Føroya">{{Kjelde bok | forfattar = | utgjevingsår = 2006 | url = https://books.google.no/books?id=6C8L49MdIQYC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | tittel = Føroya náttúra. Lívfrøðiligt margfeldi | side = 223 | forlag = Føroya Skúlabókagrunnur | stad = Tórshavn | isbn = 99918-0-407-2 }}</ref> <ref name="Reydlisti">{{Kilde www | url = https://www.researchgate.net/profile/Magnus-Gaard/publication/278025208_Fyribils_Reydlisti/links/5d82047a92851ceb79118c74/Fyribils-Reydlisti.pdf | forfatter = Manna Maria Fosaa mfl. | tittel = Reyðlisti. Náttúrulýsing lendi og sløg | dato = 2005 | utgiver = Føroya Náttúrugripasavn }}</ref> <ref name="adb-gr">{{Kilde www |url = https://natur.gl/wp-content/uploads/2019/08/Niveau_2__4_Alle_arter__planter_2.1-1.xlsx |tittel = Rødlisten |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Pinngortitaleriffik (Grønlands Naturinstitut) }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5511 |tittel = eElurikkus: ''Neottia cordata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-05 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/listera-cordata-l-rbr/ |tittel = Latvijas daba: sirdsveida divlape |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=82-83 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-05 |språk=lt, en |side= 411 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Bateman">{{Kilde bok | forfatter= Richard M. Bateman mfl. | redaktør= Alec M. Pridgeon mfl. | år=2005 | artikkel=Phylogenetics: Neottieae | tittel= Genera Orchidacearum Volume 4: Epidendroideae 1 | bind= | utgave= | sted= Oxford | forlag=Oxford University Press | side=481–495 | isbn=9780198507123 | id= | kommentar= | url= }}</ref> <ref name="Bateman2">{{Artikkelkjelde | forfattar= Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2009 | tittel= Evolutionary classification of European orchids: the crucial importance of maximising explicit evidence and minimising authoritarian speculation | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=41 | nummer=2 | side=243–318 | url=https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bateman-4/publication/334654753_Evolutionary_classification_of_European_orchids_the_crucial_importance_of_maximising_explicit_evidence_and_minimising_authoritarian_speculation/links/5d38729aa6fdcc370a5bf658/Evolutionary-classification-of-European-orchids-the-crucial-importance-of-maximising-explicit-evidence-and-minimising-authoritarian-speculation.pdf | doi= | isbn= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0749# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Neottia cordata'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/listera-sercowata/ |tittel = Listera sercowata |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear på Færøyane]] [[Kategori:Orkidear på Island]] [[Kategori:Orkidear på Grønland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Fuglereirslekta]] so688fpimr8nn9x1602exlsnl5eed1h 0 397068 3664620 3664359 2026-08-05T14:25:00Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664620 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = vu | filnamn = Epipogium aphyllum - Jõhvi- crop.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipogium]] | art = E. aphyllum | vitskapleg namn = Epipogium aphyllum | klassifisert av = Sw. | habitat=gammal[[skog]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Huldreblom''' (''Epipogium aphyllum'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[huldreblomslekta]] ''Epipogium'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Utsjånad == Huldreblom blir kring 20 centimeter høg. Planta har store, gulhvite blomar med rosa teikninger. Huldreblom har ikkje klorofyll, og tek opp næring ved å snylte på andre planter. Han blømer ikkje årvisst, og det er spunne myter kring denne blomen som kan dukke opp og forsvinne att. == Utbreiing == Arten er nær knytt til fuktige område i gammalskog, og mange veksestader er øydelagde av moderne hogst. Huldreblom finst på spreidde stader kring i landet, gjerne på ulendte stader der hogst ikke er lønsamt.<ref name="adb-kart"/> Huldreblom er totalfreda i Noreg<ref name="Lovdata"/> og klassifisert på [[Norsk raudliste for artar]] (2021) som sårbar (VU).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Sverige (status NT, svensk namn ''skogsfru''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (CR, dansk namn ''knælæbe'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (VU, finsk namn ''metsänemä'').<ref name="adb-fi"/> Huldreblom (engelsk namn ''ghost orchid'') var rekna å vere utdøydd på Dei britiske øyane, men eit eksemplar vart funne i [[Herefordshire]] i 2009. Eit nytt funn vart gjort i 2024.<ref name="Guardian"/> I den britiske raudlista har arten status som kritisk truga (CR),<ref name="GB Red List"/> likeeins lokalt for England.<ref name="EN Red List"/> I Estland (estisk namn ''lehitu pisikäpp'') veks huldreblom spreidde stader, for det meste i aust. Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''bezlapu epipogija'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten svært sjeldan, for det meste aust i landet. På den latviske raudlista er han klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''belapė antbarzdė'') veks arten no berre på eit par lokalitetar heilt aust i landet og er blitt borte frå eit par andre stader. Han er rekna som kritisk truga (CR).<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I Benelux er huldreblom (nederlandsk namn ''spookorchis'', fransk namn ''épipogon sans feuilles'') er ikkje registrert i Nederland og har ingen nylege funn i Belgia.<ref name="Waarnemingen"/> I Luxembourg står han på raudlista som særs sjeldan (R).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Blattloser Widerbart'') sterkt truga (EN, ''stark gefährdet''),<ref name="Rote List"/> og i Polen (polsk namn ''storzan bezlistny'') er han rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99514 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar huldreblom |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/4502 |tittel = Raudlista: Huldreblom |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132895%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Huldreblom, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/620/information |tittel = Artfakta naturvård: Skogsfru ''Epipogium aphyllum'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5626/knaelaebe |tittel = Naturbasen: Knælæbe ''Epipogium aphyllum'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40038 |tittel = LAJI: ''Epipogium aphyllum'' |besøksdato = 2022-03-06 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="Lovdata">{{Kjelde www |url = https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2001-12-21-1525 |tittel = Forskrift om fredning av truede arter |vitja = 3. mars 2022 |utgjevingsdato = 21. desember 2001 |utgjevar = [[Lovdata]] }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4582 |tittel = eElurikkus: ''Epipogium aphyllum'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-04 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/epipogium-aphyllum-sw/ |tittel = Latvijas daba: bezlapu epipogija |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-04 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=74-75 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-04 |språk=lt, en |side= 405 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/80188/ |tittel = Spookorchis – ''Epipogium aphyllum'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storzan-bezlistny/ |tittel = Storzan bezlistny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Guardian">{{Kjelde avis |url = https://www.theguardian.com/environment/article/2024/aug/27/holy-grail-ghost-orchid-rediscovered-in-uk-for-the-first-time-since-2009 |tittel = ‘Holy grail’ ghost orchid rediscovered in UK for the first time since 2009 |publikasjon = The Guardian |dato = 27. august 2024 }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Huldreblomslekta]] o5qjcl2aavl1ijy9am1ghwi65wld569 0 397075 3664658 3663269 2026-08-05T14:27:05Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664658 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Cephalanthera damasonium kz01.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Cephalanthera]] | art = C. damasonium | vitskapleg namn = Cephalanthera damasonium | klassifisert av = (Mill.) Druce | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege og søraustlege [[Asia]], nordvestlege [[Afrika]] }} '''Stor skogfrue''' (''Cephalanthera damasonium'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[skogfrueslekta]] ''Cephalanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten finst ikke i Noreg. ==Utsjånad== Stor skogfrue liknar mykje på den nære slektningen [[kvit skogfrue]], men kan bli noko større og har breiare blad. ==Utbreiing== Stor skogfrue er utbreidd i store delar av Europa og i nokre område i Asia og Nord-Afrika.<ref name="powo"/> I Sverige (svensk namn ''stor skogslilja'') finst arten berre på [[Gotland]] og er i 2025 oppgradert frå sårbar til sterkt truga (EN).<ref name="adb-se"/> I&nbsp;Danmark (dansk namn ''hvidgul skovlilje'') er arten rekna som sårbar (VU) og har nokre veksestader på [[Sjælland]] og [[Møn]].<ref name="adb-dk"/> Stor skogfrue (engelsk namn ''white helleborine'') veks fleire stader sør i England, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista er arten i 2025 nedgradert frå sårbar til livskraftig (LC) etter ei stabilisring av bestanden dei siste åra,<ref name="GB Red List"/> medan han lokalt for England framleis har status som sårbar (VU).<ref name="EN Red List"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''bleek bosvogeltje'', fransk namn ''céphalanthère blanchâtre'') svært sjeldan i Nederland utanom i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. Han er òg svært sjeldan og i tilbakegang i [[Flandern]], der han berre finst i nordaust, men er noko vanlegare i [[Vallonia]], mest i kalkområda i sør.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen_kart"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, ''bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han i 2025 nedgradert frå nær truga til livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Bleiches Waldvöglein'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''buławnik wielkokwiatowy'') rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Stor skogfrue kan danne hybridar med [[kvit skogfrue]] (''Cephalanthera damasonium'' × ''longifolia'' eller ''Cephalanthera'' ×''schulzei'').<ref name="powo1"/> I Sverige er hybriden registrert på [[Gotland]],<ref name="adb-se-hybrid"/> og på Dei britiske øyane i [[Hampshire]] og [[West Sussex]].<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:622369-1 |tittel = PoWO: Cephalanthera damasonium |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:622408-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''schulzei'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/155952 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar stor skogfrue |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/289/information |tittel = Artfakta: Stor skogslilja ''Cephalanthera damasonium'' |besøksdato = 2022-03-03 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264305/information |tittel = Artfakta: Stor skogslilja × vit skogslilja ''Cephalanthera damasonium'' × ''longifolia'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/3879/hvidgul-skovlilje |tittel = Naturbasen: Hvidgul Skovlilje ''Cephalanthera damasonium'' |besøksdato = 2022-02-23 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0289# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Cephalanthera damasonium'' |besøksdato = 2024-01-16 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Waarnemingen_kart">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2426/maps/?start_date=2019-01-19&interval=157680000&end_date=2024-01-18&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bleek bosvogeltje – ''Cephalanthera damasonium'' |vitja = 2024-01-17 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/bulawnik-wielkokwiatowy/ |tittel = Buławnik wielkokwiatowy |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Skogfrueslekta]] kl4nvqxegpb7dsph507dde2sg676pbk 0 397147 3664602 3664305 2026-08-05T14:23:47Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664602 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn =Epipactis helleborine flowers1 220703.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. helleborine | vitskapleg namn = Epipactis helleborine | underliste = Underartar | underliste innhald =[[skogbreiflangre]] (ssp. ''helleborine'') *[[dyneflangre]] (ssp. ''neerlandica'') | klassifisert av = (L.) Crantz | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Breiflangre''' (''Epipactis helleborine'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> I [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderiga]] 2021 er arten rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> ==Utsjånad== Breiflangre kan bli kring 80 centimeter høg, under gode tilhøve stundom over 1 meter, og har eit aks av blomar med fargetonar som kan variere i grønt, brunt, fiolett eller raudt. Blada, som sit vekselvis oppover stengelen, er noko breiare enn hos [[raudflangre]]. == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet breiflangre på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått namnet skogbreiflangre.<ref name="adb"/> Underartane i Noreg er:<ref name="adb"/> *[[skogbreiflangre]] ([[nominatunderart]]en ''E. helleborine'' ssp. ''helleborine'') *[[dyneflangre]] eller jærflangre (''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'') I den svenske Artdatabanken er det oppgitt ein underart til i Sverige:<ref name="Birkedal"/><ref name="adb-se1"/> * [[Epipactis helleborine ssp. orbicularis|''E. helleborine'' ssp. ''orbicularis'']] (svensk namn ''tallknipprot'') I nyare polsk litteratur reknar ein med ein annan underart:<ref name="Przyroda2"/> * [[Epipactis helleborine ssp. leuti|''E. helleborine'' ssp. ''leuti'']] (førebels ikkje polsk namn) I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="who"/> *''Epipactis helleborine'' subsp. ''bithynica'' <small>(Robatsch) Kreutz</small>: Tyrkia ([[Anatolia]]) og Armenia *[[skogbreiflangre|''Epipactis helleborine'' subsp. ''helleborine'']] *[[dynemarihand|''Epipactis helleborine'' subsp. ''neerlandica'']] <small>(Verm.) Buttler</small> *''Epipactis helleborine'' var. ''tangutica'' <small>(Schltr.) S.C.Chen & G.H.Zhu</small>: sentrale Asia til Kina *''Epipactis helleborine'' subsp. ''tremolsii'' <small>(Pau) E.Klein</small>: landa rundt [[Middelhavet]] og [[Svartehavet]] ==Utbreiing== Breiflangre veks naturleg i [[Europa]] og [[Asia]], og er òg introdusert til [[Nord-Amerika]]. Arten er knytt til [[kalk]]rik (alkalisk) [[skog]]. I Noreg er han vanleg han over store delar av landet, men ikkje i høgareliggjande område på Austlandet eller lengst nord i landet. Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''skogsknipprot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''skov-hullæbe'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''lehtoneidonvaippa'').<ref name="adb-fi"/> Breiflangre (engelsk namn ''broad-leaved helleborine'') er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> Underarten ssp. ''neerlandica'' (dyneflangre) er rapportert frå Wales, men er så langt ikkje endeleg stadfesta, og står i raudlista på venteliste (WL).<ref name="GB Red List"/><ref name="Neerlandica"/> Andre forekomstar på Dei britiske øyane er nominatunderarten. Ei noko avvikande form, som stundom har vore rekna som ein eigen art (kalla ''E.&nbsp;youngiana''), blir no rekna for høgst å vere ein varietet av underarten skogbreiflangre (''E.&nbsp;helleborine'' ssp. ''helleborine'' var. ''youngiana'').<ref name="GB Red List"/><ref name="Bateman"/> I Estland (estisk namn ''laialehine neiuvaip'') er breiflangre vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia (latvisk namn ''platlapu dzeguzene'')<ref name="Latvijas daba"/> er arten temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''plačialapis skiautalūpis'') veks arten over heile landet, men er mest vanleg der et er mykje kalk i grunnen og mindre vanleg der det er mykje sand.<ref name="Gudžinskas"/> Han er rekna som livskraftig.<ref name="Litauen"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''brede wespenorchis'', fransk namn ''épipactis à larges feuilles'') vanleg i Nederland, så òg både i [[Flandern]] og [[Vallonia]] i Belgia.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som livskraftig i Flandern (LC, ''momenteel niet in gevaar'') og i Vallonia (LC, ''préoccupation mineure'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han òg rekna som livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er breiflangre (tysk namn ''Breitblättrige Ständelwurz'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet''),<ref name="Rote List"/> likeeins i Polen (polsk namn ''kruszczyk szerokolistny'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Dei kjende hybridane med breiflangre gjeld nominatunderarten [[skogbreiflangre]]. Hybriden med [[raudflangre]] (''Epipactis atrorubens'' × ''helleborine'' ssp. ''helleborine'' eller ''Epipactis'' ×''schmalhausenii'')<ref name="powo1"/> er registrert i [[Østfold]] og finst truleg fleire stader i Noreg.<ref name="lid8"/> Han er kjend frå Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> Storbritannia<ref name="orchids"/> og Polen,<ref name="Czerwona2"/> medan eit herbarieeksemplar frå [[Møn]] i Danmark kan vere feilbestemt.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[snauflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''phyllanthes'' eller ''Epipactis'' ×''bruxellensis'')<ref name="powo2"/> er registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybrid2"/> og er funnen i herbariemateriale frå [[Sjælland]] i Danmark.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[purpurflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''purpurata'' eller ''Epipactis'' ×''schulzei'')<ref name="powo3"/> var berre registrert nokre få stader aust på [[Jylland]] og på [[Falster]], men er funnen fleire stader dei siste åra.<ref name="Danmark-hybrid"/><ref name="adb-dkx"/> På Dei britiske øyane er han registrert mange stader i Sør-England.<ref name="orchids"/> Hybriden med [[grønflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''leptochila'' eller ''Epipactis'' ×''stephensonii'')<ref name="powo4"/> er rapportert frå sør i England, men ikkje verifisert.<ref name="orchids"/> Hybridar med ''[[Epipactis dunensis]]'' (''Epipactis dunensis'' × ''helleborine'' ssp. ''helleborine'') er kjend frå mange stader i Skottland.<ref name="orchids"/> I Nederland er det òg registrert ein hybrid med ''[[Epipactis muelleri]]'' (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''muelleri'' eller ''Epipactis'' ×''reinekei'').<ref name="Benelux1"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633228-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis helleborine'' |besøksdato = 2026-08-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633335-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''schmalhausenii'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003612-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''bruxellensis'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633336-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''schulzei'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77176907-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''stephensonii'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="who">{{Citation |title=Epipactis helleborine <small>(L.) Crantz</small> |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000952061-2026-06 |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-03 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99509 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar breiflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/11005 |tittel = Raudlista: Breiflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/219798/information |tittel = Artfakta: Skogsknipprot ''Epipactis helleborine'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6031492/information |tittel = Artfakta: Tallknipprot ''Epipactis helleborine'' subsp. ''orbicularis'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264309/information |tittel = Artfakta: Purpurknipprot × skogsknipprot ''Epipactis atrorubens'' × ''helleborine'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264310/information |tittel = Artfakta: Skogsknipprot × kal knipprot ''Epipactis helleborine'' × ''phyllanthes'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1818/skov-hullaebe-ssp-helleborine |tittel = Naturbasen: Skov-Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dkx">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/13825/skov-hullaebe-x-taetblomstret-hullaebe |tittel = Naturbasen: Skov-Hullæbe × Tætblomstret Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''purpurata'' |besøksdato = 2024-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40032 |tittel = LAJI: ''Epipactis helleborine'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4578 |tittel = eElurikkus: ''Epipactis helleborine'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/epipactis-helleborine-l-crantz/ |tittel = Latvijas daba: platlapu dzeguzene |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=64-65 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Neerlandica">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis mfl. | utgjevingsår= 2009 | tittel = An update on the orchid flora at Kenfig National Nature Reserve | publikasjon = BSBI News | bind = 110 | nummer = January | side = 7–11 | url = https://archive.bsbi.org.uk/BSBINews110.pdf }}</ref> <ref name="Birkedal">{{Artikkelkjelde | forfattar = Sven Birkedal og Karel C.A.J. Kreutz | utgjevingsår= 2009 | tittel = Knipprötter i Skåne | publikasjon = Botaniska notiser | bind = 142 | nummer = 4 | side = 1–11 | url = https://www.researchgate.net/publication/258905995_Knipprotter_i_Skane | doi= | isbn= | kommentar= }}</ref> <ref name="Bateman">{{Artikkelkjelde | forfattar = Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2020 | tittel = Implications of next-generation sequencing for the systematics and evolution of the terrestrial orchid genus ''Epipactis'', with particular reference to the British Isles | publikasjon = Kew Bulletin | bind = 75 | nummer = 4 | side = 1–22 | url = https://www.researchgate.net/publication/341018209_Implications_of_next-generation_sequencing_for_the_systematics_and_evolution_of_the_terrestrial_orchid_genus_Epipactis_with_particular_reference_to_the_British_Isles | issn = 1874-933X | doi = 10.1007/S12225-020-9870-X }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0460# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis helleborine'' |besøksdato = 2024-01-19 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8001 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis'' × ''reinekei'' |besøksdato = 2024-01-19 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/18892/maps/?start_date=2023-07-23&interval=15552000&end_date=2024-01-19&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Brede wespenorchis – ''Epipactis helleborine'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona2">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Epipactis_schmalhausenii.htm |tittel = Flora Polski: ''Epipactis'' ×''schmalhausenii'' |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-szerokolistny/ |tittel = Kruszczyk szerokolistny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Przyroda2">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-e-helleborine-ssp-leutei/ |tittel = Kruszczyk ''E. helleborine'' ssp. ''leutei'' |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flangreslekta]] 9y1xz5cpu83lj1x1b5fw92n5e0flnmz 0 397150 3664651 3664368 2026-08-05T14:26:50Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664651 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = lc | filnamn = Broad-Leaved Helleborine public domain.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = [[Epipactis helleborine|E. helleborine]] | vitskapleg namn = Epipactis helleborine ''ssp.'' helleborine | klassifisert av = (L.) Crantz | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Skogbreiflangre''' (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'') er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> I [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderiga]] 2021 er underarten rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-rl"/> == Systematikk == Artsdatabanken bruker prinsipielt separate namn på ulike taksonomiske nivå. Her har ein vald å bruke det innarbeidde namnet [[breiflangre]] på arten og gi eit nytt namn til [[nominatunderart]]en, som har fått namnet skogbreiflangre. Som oftast vil det vere denne underarten som er meint når ein bruker namnet breiflangre, og mange vel å omtale underarten som «vanleg breiflangre». Artsdatabanken tilrår å bruke skogbreiflangre.<ref name="adb"/> ==Utbreiing== I Noreg er skogbreiflangre vanleg over store delar av landet, men ikkje i høgareliggjande område på Austlandet eller lengst nord i landet.<ref name="adb-kart"/> Underarten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn ''vanlig skogsknipprot''),<ref name="adb-se"/> i Danmark (LC, dansk namn ''skov-hullæbe'')<ref name="adb-dk"/> og i Finland (LC, finsk namn ''lehtoneidonvaippa'').<ref name="adb-fi"/> Bortsett frå eit mogleg funn av [[dyneflangre]] i Wales,<ref name="Neerlandica"/><ref name="GB Red List"/> er det skogbreiflangre som representerer arten på Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="IR Red List"/> på same måte som lokalt i England og Wales,<ref name="EN Red List"/><ref name="CY Red List"/> og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.<ref name="SC Red List"/> Ei noko avvikande form, som stundom har vore rekna som ein eigen art (kalla ''E.&nbsp;youngiana''), blir no rekna for høgst å vere ein varietet av skogbreiflangre (''E.&nbsp;helleborine'' ssp. ''helleborine'' var. ''youngiana'').<ref name="GB Red List"/><ref name="Bateman"/> I Estland er det registrert nokre funn av underarten [[Epipactis helleborine ssp. orbicularis|''E.&nbsp;helleborine'' ssp. ''orbicularis'']],<ref name="eElurikkus-ssp"/> men elles er det ingen informasjon om underartar. Arten breiflangre er vanleg over heile landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="eElurikkus"/> I Latvia er det ingen informasjon om underartar, men arten er temmeleg vanleg over heile landet og står ikkje som truga på den latviske raudlista.<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen veks arten over heile landet og er rekna som livskraftig, men ein reknar med at det kan finnast fleire underartar, varietetar og former.<ref name="Litauen"/> I Benelux er underarten (nederlandsk namn ''brede wespenorchis'', fransk namn ''épipactis à larges feuilles'') vanleg i Nederland, så òg både i [[Flandern]] og [[Vallonia]] i Belgia.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er underarten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd''),<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er underarten ikkje raudlistevurdert separat, men denne underarten er den dominerande. Arten er rekna som livskraftig i Flandern (LC, ''momenteel niet in gevaar'') og i Vallonia (LC, ''préoccupation mineure'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er arten òg rekna som livskraftig (LC).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er skogbreiflangre (tysk namn ''Breitblättrige Ständelwurz'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet''),<ref name="Rote List"/> likeeins i Polen (polsk namn ''kruszczyk szerokolistny'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Hybriden mellom skogbreiflangre og [[raudflangre]] (''Epipactis atrorubens'' × ''helleborine'' ssp. ''helleborine'' eller ''Epipactis'' ×''schmalhausenii'')<ref name="powo1"/> er registrert i [[Østfold]] og finst truleg fleire stader i Noreg.<ref name="lid8"/> Han er kjend frå Sverige,<ref name="adb-se-hybrid1"/> Storbritannia<ref name="orchids"/> og Polen,<ref name="Czerwona2"/> medan eit herbarieeksemplar frå [[Møn]] i Danmark kan vere feilbestemt.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[snauflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''phyllanthes'' eller ''Epipactis'' ×''bruxellensis'')<ref name="powo2"/> er registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybrid2"/> og er funnen i herbariemateriale frå [[Sjælland]] i Danmark.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[purpurflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''purpurata'' eller ''Epipactis'' ×''schulzei'')<ref name="powo3"/> var berre registrert nokre få stader aust på [[Jylland]] og på [[Falster]], men er funnen fleire stader dei siste åra.<ref name="Danmark-hybrid"/><ref name="adb-dkx"/> På Dei britiske øyane er han registrert mange stader i Sør-England.<ref name="orchids"/> Hybriden med [[grønflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''leptochila'' eller ''Epipactis'' ×''stephensonii'')<ref name="powo4"/> er rapportert frå sør i England, men ikkje verifisert.<ref name="orchids"/> Hybridar med ''[[Epipactis dunensis]]'' (''Epipactis dunensis'' × ''helleborine'' ssp. ''helleborine''er kjend frå mange stader i Skottland.<ref name="orchids"/> I Nederland er det òg registrert ein hybrid med ''[[Epipactis muelleri]]'' (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''muelleri'' eller ''Epipactis'' ×''reinekei'').<ref name="Benelux1"/> I Polen vart det i 2012 rapportert om funn av hybriden med [[Epipactis greuteri|''Epipactis greuteri'']] (''E. helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''E. greuteri'' eller ''E.'' ×''breinerorum'').<ref name="powo"/><ref name="Przyroda1"/><ref name="Epipactis greuteri"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:897680-1 |tittel = PoWO: Epipactis greuteri |besøksdato = 2026-08-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633335-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''schmalhausenii'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003612-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''bruxellensis'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633336-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''schulzei'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo4">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77176907-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''stephensonii'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99510 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar skogbreiflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/32736 |tittel = Raudlista: Skogbreiflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/427864,7623020/3/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B144627%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Breiflangre, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-02-24 |utgiver = Artsdatabanken |kommentar = Ettersom skogbreiflangre ofte vil vere registrert som breiflangre, er det kartet for arten som er vist. Andre underartar er registrerte med avvikande farge frå grønt. }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223609/information |tittel = Artfakta: Vanlig skogsknipprot ''Epipactis helleborine'' subsp. ''helleborine'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264309/information |tittel = Artfakta: Purpurknipprot × skogsknipprot ''Epipactis atrorubens'' × ''helleborine'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264310/information |tittel = Artfakta: Skogsknipprot × kal knipprot ''Epipactis helleborine'' × ''phyllanthes'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/1818/skov-hullaebe-ssp-helleborine |tittel = Naturbasen: Skov-Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dkx">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/13825/skov-hullaebe-x-taetblomstret-hullaebe |tittel = Naturbasen: Skov-Hullæbe × Tætblomstret Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''purpurata'' |besøksdato = 2024-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-fi">{{Kilde www |url = https://laji.fi/en/taxon/MX.40032 |tittel = LAJI: ''Epipactis helleborine'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = LAJI.FI }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="lid8">{{Kjelde bok | forfattar = Reidar Elven mfl. | utgjevingsår = 2022 | utgåve = 8. | tittel = Norsk flora | side = 192–193 | forlag = [[Det Norske Samlaget]] | stad = Oslo }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4578 |tittel = eElurikkus: ''Epipactis helleborine'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 3. februar 2023 }}</ref> <ref name="eElurikkus-ssp">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/728928 |tittel = eElurikkus: ''Epipactis helleborine'' subsp. ''orbicularis'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 4. februar 2023 }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-03 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=64-65 }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Neerlandica">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis mfl. | utgjevingsår= 2009 | tittel = An update on the orchid flora at Kenfig National Nature Reserve | publikasjon = BSBI News | bind = 110 | nummer = January | side = 7–11 | url = https://archive.bsbi.org.uk/BSBINews110.pdf }}</ref> <ref name="Bateman">{{Artikkelkjelde | forfattar = Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2020 | tittel = Implications of next-generation sequencing for the systematics and evolution of the terrestrial orchid genus ''Epipactis'', with particular reference to the British Isles | publikasjon = Kew Bulletin | bind = 75 | nummer = 4 | side = 1–22 | url = https://www.researchgate.net/publication/341018209_Implications_of_next-generation_sequencing_for_the_systematics_and_evolution_of_the_terrestrial_orchid_genus_Epipactis_with_particular_reference_to_the_British_Isles | issn = 1874-933X | doi = 10.1007/S12225-020-9870-X }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5490# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis helleborine'' subsp. ''helleborine'' |besøksdato = 2024-01-19 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Benelux1">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8001 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis'' × ''reinekei'' |besøksdato = 2024-01-19 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/6740/maps/?start_date=2023-07-23&interval=15552000&end_date=2024-01-19&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Brede wespenorchis – ''Epipactis helleborine'' subsp. ''helleborine'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona2">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Epipactis_schmalhausenii.htm |tittel = Flora Polski: ''Epipactis'' ×''schmalhausenii'' |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-szerokolistny/ |tittel = Kruszczyk szerokolistny |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Przyroda1">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-greutera/ |tittel = Kruszczyk Greutera |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> <ref name="Epipactis greuteri">{{Artikkelkjelde | forfattar = Anna Jakubska-Busse, Elżbieta Żołubak, Marcin Górniak, Zbigniew Łobas, Spyros Tsiftsis and Corina Steiu | utgjevingsår= 2020 | tittel = A Revision of the Taxonomy and Identification of ''Epipactis greuteri'' (Orchidaceae, Neottieae) | publikasjon = Plants | bind = 9 | nummer = 6 | side = 1–19 | url = https://www.mdpi.com/2223-7747/9/6/783 | issn = 2223-7747 | doi = 10.3390/plants9060783 }}</ref> </references> {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Finland]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flangreslekta]] 62jrbfyy1kwojz2231a7e7r9ogkwl8i 0 397151 3664605 3664306 2026-08-05T14:24:15Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664605 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = en | filnamn = Epipactis helleborine subsp. neerlandica.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = Dyneflangre i sanddynene bak [[Orrestranda]] | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = [[Epipactis helleborine|E. helleborine]] | vitskapleg namn = Epipactis helleborine ''ssp.'' neerlandica | klassifisert av = (Verm.) Buttler | habitat=[[sanddyne]] | utbreiing=[[Eurasia]]}} '''Dyneflangre''' (''Epipactis helleborine'' asp. ''neerlandica'') eller '''jærflangre''' er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> == Systematikk == Dyneflangre, tidlegare kalla jærflangre, er ein underart av [[breiflangre]], med eit noko tettare aks enn [[nominatunderart]]en [[skogbreiflangre]] (ssp. ''helleborine'') og med blada litt tettare inntil stengelen.<ref name="adb"/> ==Utbreiing== Dyneflangre er knytta til [[sanddyne]]landskap, og finst berre i landa rundt Nordsjøen. I&nbsp;Noreg finn vi han i dynetrauga bak strendene på Jæren.<ref name="adb-kart"/> I [[Norsk raudliste for artar|raudlistevurderiga]] 2021 er underarten klassifisert som sterkt truga (EN).<ref name="adb-rl"/> Arten finst òg i Danmark. I den danske Naturbasen er det oppgitt to varietetar: *''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'' var. ''neerlandica'' (status LC, dansk namn ''hollandsk hullæbe'')<ref name="adb-dk"/> *''E. helleborine'' ssp. ''neerlandica'' var. ''renzii'' (NT, dansk namn ''skagen-hullæbe'')<ref name="adb-dk2"/> På dei britiske øyane er nokre funn av dyneflangre rapportert frå Wales, men er så langt ikkje endeleg stadfesta, og er ført opp i den britiske raudlista med datamangel (DD).<ref name="Neerlandica"/><ref name="GB Red List"/> I Benelux er underarten (nederlandsk namn ''duinwespenorchis'', fransk namn ''épipactis de Hollande'') å finne i sanddyner langs kysten i Nederland. I [[Flandern]] i Belgia er han sjeldan, og han finst ikkje i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som livskraftig (LC, ''thans niet bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han ikkje raudlistevurdert separat, og i Luxembourg finst han ikkje. I Tyskland (tysk namn ''Holländische Breitblättrige Ständelwurz'') er han svært sjelden (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/99511 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar dyneflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-rl">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/15949 |tittel = Raudlista: Jærflangre |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken |dato = 2021-11-24 }}</ref> <ref name="adb-kart">{{Kilde www |url = https://artskart.artsdatabanken.no/app/#map/421806,7626175/2.9866666666666672/background/topo2/filter/%7B%22TaxonIds%22%3A%5B132886%5D%2C%22IncludeSubTaxonIds%22%3Atrue%2C%22Found%22%3A%5B2%5D%2C%22Style%22%3A1%2C%22YearFrom%22%3A2010%7D |tittel = Artskart: Dyneflangre, registrerte funn etter 2010 |besøksdato = 2022-03-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5829/hollandsk-hullaebe |tittel = Naturbasen: Hollandsk Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''neerlandica'' var. ''neerlandica'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="adb-dk2">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5830/skagen-hullaebe |tittel = Naturbasen: Skagen-Hullæbe ''Epipactis helleborine'' ssp. ''neerlandica'' var. ''renzii'' |besøksdato = 2022-03-07 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="Neerlandica">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis mfl. | utgjevingsår= 2009 | tittel = An update on the orchid flora at Kenfig National Nature Reserve | publikasjon = BSBI News | bind = 110 | nummer = January | side = 7–11 | url = https://archive.bsbi.org.uk/BSBINews110.pdf }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/5491# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Epipactis helleborine'' subsp. ''neerlandica'' |besøksdato = 2024-01-19 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Noreg]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flangreslekta]] hyujl0qez0oohnkrc0ziid7slhzwnyw 0 397168 3664656 3664345 2026-08-05T14:27:02Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664656 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Epipactis phyllanthes.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. phyllanthes | vitskapleg namn = Epipactis phyllanthes | klassifisert av = G.E.Sm. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=nordlege og vestlege [[Europa]] }} '''Snauflangre''' (''Epipactis phyllanthes'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten lever i barskog eller lauvskog i den nordlige og vestlege delen av Europa, men finst ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> == Systematikk == I den svenske Artdatabanken er det oppgitt at snauflangre har tre underartar i Sverige:<ref name="Birkedal"/><ref name="adb-se"/> * [[Epipactis phyllanthes ssp. arenaria|''E. phyllanthes'' ssp. ''arenaria'']] (svensk namn ''sandknipprot'')<ref name="adb-se1"/> * [[Epipactis phyllanthes ssp. confusa|''E. phyllanthes'' ssp. ''confusa'']] (svensk namn ''dansk knipprot'')<ref name="adb-se2"/> * [[Epipactis phyllanthes ssp. pendula|''E. phyllanthes'' ssp. ''pendula'']] (svensk namn ''engelsk knipprot'')<ref name="adb-se3"/> I ''Plants of the World Online'' er desse ikkje rekna som underartar, men som synonym for arten.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== I Sverige finst snauflangre (svensk namn ''kal knipprot'') på [[Gotland]] og somme stader på fastlandet heilt i sør. Han er oppgradert i 2025 frå sterkt truga til kritisk truga (CR).<ref name="adb-se"/> Arten (dansk namn ''nikkende hullæbe'') er relativt sjelden i Danmark, men har spreidde veksestader i fleire landsdelar og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="adb-dk"/> Snauflangre (engelsk namn ''green-flowered helleborine'') er ganske vanleg sør i England med spreidde funnstader lenger nord og i Wales, men ikkje i Skottland. I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> på same måte som lokalt i England,<ref name="EN Red List"/> medan han er rekna som sårbar (VU) i Wales.<ref name="CY Red List"/> I Irland er arten sjeldsynt og er rekna som sterkt truga (EN).<ref name="IR Red List"/> I Belgia har arten (nederlandsk namn ''groene wespenorchis'', fransk namn ''épipactis à fleurs pendantes'') nokre få veksestader i [[Flandern]] i nærleiken av [[Brussel]],<ref name="Waarnemingen"/> og han finst ikkje i [[Vallonia]]. Han er rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern.<ref name="RodeLijstFL"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Grünblütige Ständelwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == Hybriden mellom snauflangre og [[skogbreiflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''phyllanthes'' eller ''Epipactis'' ×''bruxellensis'')<ref name="powo1"/> er registrert i Sverige<ref name="adb-se-hybrid1"/> og er funnen i herbariemateriale frå [[Sjælland]] i Danmark.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[raudflangre]] (''Epipactis atrorubens'' × ''phyllanthes'') er òg funnen i Sverige.<ref name="adb-se-hybrid2"/> Det første kjende funnet i verda av hybriden mellom snauflangre og [[grønflangre]] (''Epipactis leptochila'' × ''phyllanthes'') vart registrert i ein skog på Lolland i år 2000.<ref name="Danmark-hybrid"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633301-1 |tittel = PoWO: Epipactis phyllanthes |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003612-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''bruxellensis'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/156782 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar snauflangre |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/619/information |tittel = Artfakta: Kal knipprot ''Epipactis phyllanthes'' |besøksdato = 2026-06-16 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6031493/information |tittel = Artfakta: Sandknipprot ''Epipactis phyllanthes'' subsp. ''arenaria'' |besøksdato = 2026-06-16 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6031495/information |tittel = Artfakta: Dansk knipprot ''Epipactis phyllanthes'' subsp. ''confusa'' |besøksdato = 2026-06-16 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se3">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/6031494/information |tittel = Artfakta: Engelsk knipprot ''Epipactis phyllanthes'' subsp. ''pendula'' |besøksdato = 2026-06-16 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid1">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/264310/information |tittel = Artfakta: Skogsknipprot × kal knipprot ''Epipactis helleborine'' × ''phyllanthes'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-se-hybrid2">{{Kilde www |url = https://artfakta.se/taxa/223608/information |tittel = Artfakta: Purpurknipprot × kal knipprot ''Epipactis atrorubens'' × ''phyllanthes'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Artdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/4224/nikkende-hullaebe |tittel = Naturbasen: Nikkende Hullæbe ''Epipactis phyllanthes'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Birkedal">{{Artikkelkjelde | forfattar = Sven Birkedal og Karel C.A.J. Kreutz | utgjevingsår= 2009 | tittel = Knipprötter i Skåne | publikasjon = Botaniska notiser | bind = 142 | nummer = 4 | side = 1–11 | url = https://www.researchgate.net/publication/258905995_Knipprotter_i_Skane | doi= | isbn= | kommentar= }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2492/maps/?start_date=2014-01-21&interval=315360000&end_date=2024-01-19&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Groene wespenorchis – ''Epipactis phyllanthes'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Sverige]] [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flangreslekta]] n6g3b1k3htqd46l6s4hlj60bnyv3zyt 0 397170 3664616 3664342 2026-08-05T14:24:49Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664616 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Epipactis leptochila 280705.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. leptochila | vitskapleg namn = Epipactis leptochila | klassifisert av = (Godf.) Godf. | habitat=kalkrik [[skog]] | utbreiing=[[Europa]] }} '''Grønflangre''' (''Epipactis leptochila'') er ei [[plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="adb"/> Arten lever i lauvskog i det meste av Europa frå Danmark og sørover, men finst ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> == Systematikk == I Belgia reknar ein med to underartar, ''E. leptochila'' ssp. ''leptochila'' og ''E. leptochila'' ssp. ''neglecta'',<ref name="Waarnemingen1"/><ref name="Waarnemingen2"/> som òg er registrerte i Polen.<ref name="Przyroda"/> I Tyskland er dei rekna som separate artar.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="who"/> *''Epipactis leptochila'' subsp. ''leptochila'' *''Epipactis leptochila'' subsp. ''neglecta'' <small>Kümpel</small>: sentrale Europa sør til [[Middelhavet]] *''Epipactis leptochila'' subsp. ''umbrae'' <small>Kreutz, A.Rossini, Quitadamo, Turco & Medagli</small>: fastlandet i Italia == Utbreiing == Grønflangre (dansk namn ''storblomstret hullæbe'') er sjeldan i Danmark, med nokre få veksestader på [[Møn]] og [[Falster]]. Arten er rekna som nær truga (NT).<ref name="adb-dk"/> Både i Storbritannia og Irland har det vor uvisse om tilhøvet mellom grønflangre (engelsk namn ''narrow-lipped helleborine'') og den endemiske arten ''[[Epipactis dunensis|E.&nbsp;dunensis]]''.<ref name="Bateman"/> Etter nyare kartlegging er grønflangre ført opp på raudlista i Storbritannia som sårbar (VU).<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/><ref name="SC Red List"/> I Wales reknar ein grønflangre som kritisk truga (CR).<ref name="CY Red List"/> Arten står på venteliste (WL) for raudlistevurdering i Irland.<ref name="IR Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''smallippige wespenorchis'', fransk namn ''épipactis des marais'') ikkje i Nederland, heller ikkje i [[Flandern]] i Belgia, medan det er nokre få funnstader sør i [[Vallonia]].<ref name="Waarnemingen"/> I Belgia er arten i 2026 oppgradert frå sterkt truga til kriitisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som ekstremt sjeldan (R).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er dei to underartane rekna som separate artar. Både ''E. leptochila'' (tysk namn ''Schmallippige Ständelwurz'') og ''E. neglecta'' (tysk namn ''Übersehene Ständelwurz'') er vurdert som livskraftige (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''kruszczyk ostropłatkowy'') ikkje raudlistevurdert på grunn av manglande datagrunnlag (DD).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Hybridar == Det første kjende funnet i verda av hybriden mellom grønflangre og [[snauflangre]] (''Epipactis leptochila'' × ''phyllanthes'') vart registrert i ein skog på Lolland i år 2000.<ref name="Danmark-hybrid"/> Hybriden med [[skogbreiflangre]] (''Epipactis helleborine'' ssp. ''helleborine'' × ''leptochila'' eller ''Epipactis'' ×''stephensonii'')<ref name="powo1"/> er rapportert frå sør i England, men ikkje verifisert.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633244-1 |tittel = PoWO: Epipactis leptochila |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77176907-1 |tittel = PoWO: ''Epipactis'' × ''stephensonii'' |besøksdato = 2023-01-31 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="who">{{Citation |title=Epipactis leptochila <small>(Godfery) Godfery</small> |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000952128-2026-06 |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-03 }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://www.artsdatabanken.no/taxon/_/156779 |tittel = Artsdatabanken: Artsopplysningar grønflangre |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/5820/storblomstret-hullaebe |tittel = Naturbasen: Storblomstret Hullæbe ''Epipactis leptochila'' |besøksdato = 2022-03-05 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="SC Red List">{{Kjelde www |url = https://www.gov.scot/publications/scottish-biodiversity-list/ |tittel = Scottish Biodiversity List |utgjevar = Scotland's Nature Agency / Buidheann Nàdair na h-Alba |dato = 2020 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="IR Red List">{{Kjelde www |url = https://www.npws.ie/sites/default/files/publications/pdf/RL10%20VascularPlants.pdf |tittel = Ireland Red List No. 10: Vascular Plants |utgjevar = National Parks & Wildlife Service |dato = 2016 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Bateman">{{Artikkelkjelde | forfattar = Richard M. Bateman | utgjevingsår= 2020 | tittel = Implications of next-generation sequencing for the systematics and evolution of the terrestrial orchid genus ''Epipactis'', with particular reference to the British Isles | publikasjon = Kew Bulletin | bind = 75 | nummer = 4 | side = 1–22 | url = https://www.researchgate.net/publication/341018209_Implications_of_next-generation_sequencing_for_the_systematics_and_evolution_of_the_terrestrial_orchid_genus_Epipactis_with_particular_reference_to_the_British_Isles | issn = 1874-933X | doi = 10.1007/S12225-020-9870-X }}</ref> <ref name="Danmark-hybrid">{{Kjelde bok | forfattar = Henrik Ærenlund Pedersen og Niels Faurholdt | utgjevingsår = 2010 | tittel = Danmarks vilde orkidéer | side = 69–77 | forlag = [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag]] | stad = København | isbn = 978-87-02-06386-8 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen1">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/909131/ |tittel = ''Epipactis leptochila'' subsp. ''leptochila'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen2">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/737049/ |tittel = ''Epipactis leptochila'' subsp. ''neglecta'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/80189/maps/?start_date=2014-01-21&interval=315360000&end_date=2024-01-19&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Smallippige wespenorchis – ''Epipactis leptochila'' |vitja = 2024-01-19 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-ostroplatkowy/ |tittel = Kruszczyk ostropłatkowy |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Irland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flangreslekta]] 1djx8v6jt898fwz24kw6c3ukhsu87in 0 397279 3664590 3662367 2026-08-05T13:21:50Z TU-nor 12071 3664590 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Spiranthes aestivalis Blütenstand.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Spiranthes]] | art = S. aestivalis | vitskapleg namn = Spiranthes aestivalis | klassifisert av = (Poir.) Rich. | habitat = [[myr]], fuktig [[skog]] | utbreiing = vestlege [[Europa]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Spiranthes aestivalis''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[skrueaksslekta]] ''Spiranthes'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== ''S. aestivalis'' (engelsk namn {{lang|en|summer lady's-tresses}}) hadde veksestader i [[New Forest]] sør i England og på [[Jersey]] og [[Guernsey]], men vart sist funne i 1959 og er no rekna som regionalt utdøydd.<ref name="orchids"/><ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''zomerschroeforchis'', fransk namn ''spiranthe d'été'') i Nederland rekna som utdøydd med det siste funnet i 1936. I Belgia er han sist sett i [[Flandern]] i 1954 og er ikkje kjend frå [[Vallonia]].<ref name="Kreutz"/><ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Frå 2022 er det i gang eit forsøk på å reintrodusere arten i eit område aust for [[Eindhoven]], der han fanst tidlegare.<ref name="KNNV"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern.<ref name="RodeLijstFL"/> Arten finst ikkje i Vallonia eller i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Sommer-Wendelorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> ''Spiranthes aestivalis'' er ført opp på [[Bernkonvensjonen]] si liste over artar som treng særleg vern.<ref name="Bern"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:658136-1 |tittel = PoWO: Spiranthes aestivalis |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="KNNV">{{Kjelde www |url = https://weo.knnv.nl/re-introduction-s-aestivalis/ |tittel = Re-introduction S. aestivalis |utgjevar = KNNV: Werkgroep Europese Orchideeën |dato = 2023 |vitja = 23. januar 2024 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1239# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes aestivalis'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2760/maps/?start_date=1954-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Zomerschroeforchis – ''Spiranthes aestivalis'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Bern">{{Kjelde www |url = https://www.coe.int/en/web/bern-convention |tittel = Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats – Appendix 1 |vitja = 2026-06-27 |utgjevar = Europarådet }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Skrueaksslekta]] drk4djbk4y0cfa1afh8vy837xp2z8l5 3664657 3664590 2026-08-05T14:27:03Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664657 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Spiranthes aestivalis Blütenstand.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Spiranthes]] | art = S. aestivalis | vitskapleg namn = Spiranthes aestivalis | klassifisert av = (Poir.) Rich. | habitat = [[myr]], fuktig [[skog]] | utbreiing = vestlege [[Europa]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Spiranthes aestivalis''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[skrueaksslekta]] ''Spiranthes'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== ''S. aestivalis'' (engelsk namn {{lang|en|summer lady's-tresses}}) hadde veksestader i [[New Forest]] sør i England og på [[Jersey]] og [[Guernsey]], men vart sist funne i 1959 og er no rekna som regionalt utdøydd.<ref name="orchids"/><ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''zomerschroeforchis'', fransk namn ''spiranthe d'été'') i Nederland rekna som utdøydd med det siste funnet i 1936. I Belgia er han sist sett i [[Flandern]] i 1954 og er ikkje kjend frå [[Vallonia]].<ref name="Kreutz"/><ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Frå 2022 er det i gang eit forsøk på å reintrodusere arten i eit område aust for [[Eindhoven]], der han fanst tidlegare.<ref name="KNNV"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern.<ref name="RodeLijstFL"/> Arten finst ikkje i Vallonia eller i Luxembourg. I Tyskland er arten (tysk namn ''Sommer-Wendelorchis'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> ''Spiranthes aestivalis'' er ført opp på [[Bernkonvensjonen]] si liste over artar som treng særleg vern.<ref name="Bern"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:658136-1 |tittel = PoWO: Spiranthes aestivalis |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = C.A.J. Kreutz mfl. | utgjevingsår = 2016 | tittel = Schroeforchis (''Spiranthes'' Rich.) in Nederland | publikasjon = Gorteria Dutch Botanical Archives | bind = 38 | nummer = 3/4/5 | side = 86-157 | url = https://www.researchgate.net/publication/309196424_Schroeforchis_Spiranthes_Rich_in_Nederland | issn = 0017-2294 }}</ref> <ref name="KNNV">{{Kjelde www |url = https://weo.knnv.nl/re-introduction-s-aestivalis/ |tittel = Re-introduction S. aestivalis |utgjevar = KNNV: Werkgroep Europese Orchideeën |dato = 2023 |vitja = 23. januar 2024 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1239# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Spiranthes aestivalis'' |besøksdato = 2024-01-23 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2760/maps/?start_date=1954-01-25&interval=315360000&end_date=2024-01-23&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Zomerschroeforchis – ''Spiranthes aestivalis'' |vitja = 2024-01-23 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Bern">{{Kjelde www |url = https://www.coe.int/en/web/bern-convention |tittel = Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats – Appendix 1 |vitja = 2026-06-27 |utgjevar = Europarådet }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Skrueaksslekta]] t7fcvsm5vrm311c220a56xbmxtkomkl 0 397285 3664643 3664548 2026-08-05T14:26:21Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664643 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis anthropophora'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Aceras anthropophorum flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. anthropophora | vitskapleg namn = Orchis anthropophora | klassifisert av = (L.) All. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Orchis anthropophora''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. Han var tidlegare rekna til ei eiga slekt ''Aceras'' med namnet ''Aceras anthropophorum''.<ref name="orchids"/> ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark, heilt vest i Asia og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''O. anthropophora'' (engelsk namn ''man orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten fra 2025 endra status frå sterkt truga til sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> lokalt i England rekna som sterkt truga (EN).<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''poppenorchis'', fransk namn ''orchis homme-pendu'') i Nederland i sanddyner på kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han sjeldan i [[Flandern]] og er truleg gått ut på kysten. Han er litt vanlegare i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ''ernstig bedreigd'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som nær truga (NT, ''bijna in gevaar'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Ohnhorn-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det registrert at ''Orchis anthropophora'' har danna hybridar med ''[[Orchis simia]]'' (''Orchis anthropophora'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''bergonii'')<ref name="powo1"/> og med [[purpurnøklar]] (''Orchis anthropophora'' × ''purpurea'', òg kalla ''Orchis'' ×''macra'').<ref name="powo2"/> Båe er påviste i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648363-1 |tittel = PoWO: Orchis anthropophora |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648390-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''bergonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648838-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''macra'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/download/17380/ |tittel = GB Red List for vascular plants (revised Feb 2021) |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2021 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0003# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis anthropophora'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2317/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Poppenorchis – ''Orchis anthropophora'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] c9vy5jxrkxv7qp5x4aur5f1j6jg6isx 0 397287 3664646 3664549 2026-08-05T14:26:27Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664646 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis simia'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis simia ( άγρια ορχιδέα).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. simia | vitskapleg namn = Orchis simia | klassifisert av = Lam. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Orchis simia''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark, heilt vest i Asia og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''Orchis simia'' (engelsk namn ''monkey orchid'') veks heilt søraust i Storbritannia, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> det same som lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''aapjesorchis'', fransk namn ''orchis singe'') i Nederland mest i sanddyner på kysten og i [[Limburg i Nederland|Limburg]]. I Belgia er han svært sjeldan og kan være utgått i [[Flandern]], og han er svært sjeldan i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga i Flandern (CR, ''ernstig bedreigd''), men nedgradert i 2026 frå kritisk truga til sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Affen-Knabenkraut'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England har ''Orchis simia'' danna hybridar med [[johannesnøklar]] (''Orchis militaris'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''beyrichii'').<ref name="powo1"/> Hybriden har vore påvist i Oxfordshire, men foreldreartane finst ikkje lenger i same område. Det har òg vore registrert hybridar med ''[[Orchis anthropophora]]'' (''Orchis anthropophora'' × ''simia'', òg kalla ''Orchis'' ×''bergonii'')<ref name="powo2"/> i Kent, og det er rapportert om hybridar med [[purpurnøklar]] (''Orchis purpurea'' × ''simia'' eller ''Orchis'' ×''angusticruris'').<ref name="powo3"/><ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648391-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''beyrichii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648390-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''bergonii'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo3">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648358-1 |tittel = PoWO: ''Orchis'' × ''angusticruris'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:649128-1 |tittel = PoWO: Orchis simia |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0892# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Orchis simia'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2651/maps/?start_date=2019-01-23&interval=157680000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Aapjesorchis – ''Orchis simia'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] trs6pyqruu6ql3hxi6xak8tpepslq08 0 397305 3664592 3662147 2026-08-05T13:32:19Z TU-nor 12071 3664592 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Himantoglossum'' | filnamn = Himantoglossum hircinum.jpg | bilettekst = ''Himantoglossum hircinum'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Himantoglossum | vitskapleg namn = Himantoglossum | klassifisert av = Spreng. | utbreiing=sørlege [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''''Himantoglossum''''' er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == På verdsbasis har slekta eit titals artar,<ref name="powo"/> ingen av dei i Norden, men eit par artar i Nord-Europa: *''[[Himantoglossum hircinum|H. hircinum]]'', i England (LC),<ref name="GB Red List"/><ref name="EN Red List"/> i Tyskland (LC)<ref name="Rote List"/> *''[[Himantoglossum robertianum|H. robertianum]]'', i England (WL, på venteliste),<ref name="GB Red List"/> i Belgia og Nederland (ikkje raudlistevurdert)<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331210-2 |tittel = PoWO: Himantoglossum |besøksdato = 2022-03-12 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/10521 |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Himantoglossum robertianum'' |besøksdato = 2024-01-20 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/211281/ |tittel = Hyacintorchis – ''Himantoglossum robertianum'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Himantoglossum| ]] g4j3m99jq762gv20fawxcs6rqaol9hm 0 397309 3664593 3662544 2026-08-05T13:35:45Z TU-nor 12071 3664593 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Himantoglossum hircinum'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Himantoglossum hircinum 060610b.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Himantoglossum]] | art = H. hircinum | vitskapleg namn = Himantoglossum hircinum | klassifisert av = (L.) Spreng. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = vestlege og sentrale [[Europa]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Himantoglossum hircinum''''' er ei [[Plantar|plante]] i slekta ''[[Himantoglossum]]'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''H. hircinum'' (engelsk namn ''lizard orchid'') veks søraust i Storbritannia. I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> slik som òg lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''bokkenorchis'', fransk namn ''orchis bouc'') i Nederland først og fremst i dynelandskap langs kysten i sør. I [[Flandern]] i Belgia finst han òg mest nær kysten, medan han i [[Vallonia]] mest er å finne i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (NT, ''bedreigd'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Bocks-Riemenzunge'') rekna som livskraftig (LC, ''Ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:638840-1 |tittel = PoWO: Himantoglossum hircinum |besøksdato = 2022-03-12 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0627# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Himantoglossum hircinum'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2562/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bokkenorchis – ''Himantoglossum hircinum'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Himantoglossum]] rzzcgrepkasyzbla5q7kiapqvl73cvy 3664618 3664593 2026-08-05T14:24:53Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664618 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Himantoglossum hircinum'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Himantoglossum hircinum 060610b.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Himantoglossum]] | art = H. hircinum | vitskapleg namn = Himantoglossum hircinum | klassifisert av = (L.) Spreng. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = vestlege og sentrale [[Europa]], nordvestlege [[Afrika]]}} '''''Himantoglossum hircinum''''' er ei [[Plantar|plante]] i slekta ''[[Himantoglossum]]'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark og nordvest i Afrika.<ref name="powo"/> ''H. hircinum'' (engelsk namn ''lizard orchid'') veks søraust i Storbritannia. I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> slik som òg lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Benelux veks arten (nederlandsk namn ''bokkenorchis'', fransk namn ''orchis bouc'') i Nederland først og fremst i dynelandskap langs kysten i sør. I [[Flandern]] i Belgia finst han òg mest nær kysten, medan han i [[Vallonia]] mest er å finne i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som nær truga (NT, ''gevoelig'').<ref name="RodeLijstNL"/> I Belgia er han rekna som sterkt truga (NT, ''bedreigd'') i Flandern og sårbar (VU, ''vulnérable'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Bocks-Riemenzunge'') rekna som livskraftig (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:638840-1 |tittel = PoWO: Himantoglossum hircinum |besøksdato = 2022-03-12 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0627# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Himantoglossum hircinum'' |besøksdato = 2024-01-17 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/2562/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Bokkenorchis – ''Himantoglossum hircinum'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Himantoglossum]] qxg1ngoaqate1ayrqyeue18srkaboyh 0 397315 3664640 3664464 2026-08-05T14:26:05Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664640 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys fuciflora (detail).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. holosericea | vitskapleg namn = Ophrys holosericea | klassifisert av = (Burm.f.) Greuter | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]]}} '''''Ophrys holosericea''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg.<ref name="powo"/><ref name="Greuter"/><ref name="Kreutz"/> == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. fuciflora''. I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys holosericea'' subsp. ''andria'' {{small|(P.Delforge) Faurh.}}: øyane i [[Egeerhavet]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''apulica'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) Buttler}}: Italia, sørlege Kroatia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''biancae'' {{small|(Tod.) Faurh. & H.A.Pedersen}}: [[Sicilia]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''candica'' {{small|(E.Nelson ex Soó) Renz & Taubenheim}}: Italia, Hellas, Tyrkia *''Ophrys holosericea'' subsp. ''chestermanii'' {{small|J.J.Wood}}: [[Sardinia]] *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''delfuocoi'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel: ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''parvimaculata''}} *[[Ophrys holosericea ssp. elatior|''Ophrys holosericea'' subsp. ''elatior'']] {{small|(Paulus) H.Baumann & Künkele}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''gracilis'' {{small|(Büel, O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: Italia, [[Istria]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''holosericea'' *''Ophrys holosericea'' subsp. ''lacaitae'' {{small|(Lojac.) W.Rossi}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta, [[Øya Vis|Vis]] *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oblita'' {{small|(Kreutz, Gügel & W.Hahn) ined.}}: frå Hellas til Midtausten *''Ophrys holosericea'' subsp. ''oxyrrhynchos'' {{small|(Tod.) H.Sund.}}: sørlege Italia, [[Sicilia]], Malta *''Ophrys holosericea'' subsp. ''pallidiconi'' {{small|(Faurh.) ined.}}: sørlege Tyrkia {{small|(ikkje i WFO)}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''parvimaculata'' {{small|(O.Danesch & E.Danesch) O.Danesch & E.Danesch}}: sørlege Italia *''Ophrys holosericea'' nothosubsp. ''robertidarum'' {{small|D'Alonzo & Perilli}}: Italia<br/>{{small|hybridformel: ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''apulica'' × ''O.&nbsp;holosericea'' subsp. ''holosericea''}} *''Ophrys holosericea'' subsp. ''shoufensis'' {{small|Addam & Bou-Hamdan}}: Syria, Libanon {{small|(ikkje i WFO)}} == Utbreiing == Arten (engelsk namn ''late spider orchid'') lever på Dei britiske øyane berre heilt søraust i England (der skildra med det vitskapeleg namnet ''O. fuciflora'').<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som sårbar (VU),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> Arten er registrert frå Estland med eit herbariebelegg, men det er uvisst om dette verkeleg skriv seg frå Estland. I så fall er arten rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="eElurikkus"/> I Benelux er arten (nederlandsk namn ''hommelorchis'', fransk namn ''ophrys bourdon'') ikkje registrert med nylige funn i Nederland. I Belgia finst han truleg heller ikkje i [[Flandern]], men i [[Vallonia]] har han nokre få funnstader i [[Ardennane]] og [[Maas]]-området.<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje oppført i den nederlandske raudlista. I Belgia er han heller ikkje i på raudlista i Flandern, men er (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN, ''en danger'') i Vallonia.<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han (som ''O. fuciflora'') rekna som sterkt truga (EN).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Hummel-Ragwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys holosericea'' kan danne hybridar med [[biblom]] (''Ophrys apifera'' × ''holosericea'' eller ''Ophrys'' ×''albertiana'')<ref name="powo1"/> og med ''[[Ophrys sphegodes]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="Greuter">{{Artikkelkjelde | forfattar = Werner Greuter | utgjevingsår = 2008 | tittel = On the correct name of the Late Spider Orchid, and its appropriate spelling: Ophrys holosericea | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 40 | nummer = 4 | side = 657–662 | url = https://www.researchgate.net/publication/259501723_On_the_correct_name_of_the_Late_Spider_Orchid_and_its_appropriate_spelling_Ophrys_holosericea | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="Kreutz">{{Artikkelkjelde | forfattar = Leslie Lewis & Karel C.A.J. Kreutz | utgjevingsår = 2022 | tittel = On the correct name of Late Spider Orchid Ophrys holosericea and its typification | publikasjon = Journal Europäischer Orchideen | bind = 54 | nummer = 3–4 | side = 329–348 | url = https://www.researchgate.net/publication/367348447_On_the_correct_name_of_Late_Spider_Orchid_Ophrys_holosericea_and_its_typification | issn = 0945-7909 }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647934-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647732-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''albertiana'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys holosericea'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000257918-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5988 |tittel = eElurikkus: ''Ophrys fuciflora'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/8002# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys holosericea'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/70067/maps/?start_date=2014-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Hommelorchis – ''Ophrys holosericea'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] fevtyafnz5s11zhut0a2nfjm0ciljgm 0 397316 3664642 3664465 2026-08-05T14:26:20Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664642 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys sphegodes'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Ophrys sphegodes flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. sphegodes | vitskapleg namn = Ophrys sphegodes | klassifisert av = Mill. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=[[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''''Ophrys sphegodes''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten er av somme kjelder skildra som ''O. aranifera''. I Tyskland er det òg skildra arten [[Ophrys araneola|''O. araneola'']], som elles helst blir rekna som underarten ''Ophrys sphegodes'' ssp. ''araneola''.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aesculapii'' <small>(Renz) Soó ex J.J.Wood</small>: Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''amanensis'' <small>(E.Nelson ex Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn</small>: Tyrkia *[[Ophrys araneola|''Ophrys sphegodes'' subsp. ''araneola'']] <small>(Rchb.) M.Laínz</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''atrata'' <small>(Rchb.f.) A.Bolòs</small>: frå Portugal til Serbia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''aveyronensis'' <small>J.J.Wood</small>: Frankrike, Spania *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''catalcana'' <small>Kreutz</small>: europeisk Turkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''cretensis'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''epirotica'' <small>(Renz) Gölz & H.R.Reinhard</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''gortynia'' <small>H.Baumann & Künkele</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''helenae'' <small>(Renz) Soó & D.M.Moore</small>: Albania, Hellas *''Ophrys sphegodes'' nothosubsp. ''jeanpertii'' <small>(E.G.Camus) Del Prete & Conte</small>: Frankrike, Spania, Balkan <br/><small>hybridformel: ''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''araneola'' × ''O.&nbsp;sphegodes'' subsp. ''sphegodes''</small> *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''lycia'' <small>(Renz & Taubenheim) H.A.Pedersen & P.J.Cribb</small>: Tyrkia *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''passionis'' <small>(Sennen) Sanz & Nuet</small>: sørvestlege Europa *''Ophrys sphegodes'' var. ''provencalis'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Frankrike *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sipontensis'' <small>(R.Lorenz & Gembardt) H.A.Pedersen & Faurh.</small>: [[Puglia]] *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''sphegodes'' *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''spruneri'' <small>(Nyman) E.Nelson</small>: Kreta og andre greske øyer *''Ophrys sphegodes'' subsp. ''taurica'' <small>(Aggeenko) Soó ex Niketic & Djordjevic</small>: søraustlege Europa, vestlege Asia *''Ophrys sphegodes'' var. ''transhyrcana'' <small>(Czerniak.) P.J.Cribb</small>: Iran == Utbreiing == ''O. sphegodes'' (engelsk namn ''early spider orchid'') lever på Dei britiske øyane i dei søraustlege delane av England.<ref name="orchids"/> I den britiske raudlista har arten status som livskraftig (LC),<ref name="GB Red List"/> til liks med lokalt i England.<ref name="EN Red List"/> I Wales er han rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="CY Red List"/> I Benelux har arten (nederlandsk namn ''spinnenorchis'', fransk namn ''ophrys araignée'') i Nederland berre vore registrert med få, kortlevde einskildfunn. I Belgia er han ikkje etablert i [[Flandern]], og i [[Vallonia]] har han berre ein kjend vekseplass i [[Ardennane]].<ref name="Benelux"/><ref name="Waarnemingen"/> Arten er ikkje teken med på den nederlandske raudlista. I Belgia er han rekna som regionalt utdøydd (RE, ''regionaal uitgestorven'') i Flandern og kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia (som ''O. aranifera'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han rekna som kritisk truga (CR).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Spinnen-Ragwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Hybridar == I England er det påvist at ''Ophrys sphegodes'' kan danne hybridar med [[flugeblom]] (''Ophrys insectifera'' × ''sphegodes'', òg kalla ''Ophrys'' ×''hybrida'')<ref name="powo1"/><ref name="orchidsEurope"/> og med ''[[Ophrys holosericea]]'' (''Ophrys holosericea'' × ''sphegodes'' eller ''Ophrys'' ×''arachnitiformis'').<ref name="powo2"/> Båe er registrerte i Kent.<ref name="orchids"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648128-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647937-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''hybrida'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo2">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:647755-1 |tittel = PoWO: ''Ophrys'' × ''arachnitiformis'' |besøksdato = 2023-01-28 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Citation |title=''Ophrys sphegodes'' |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000258455-2026-06?hide_syns=true |website=World Flora Online |accessdate=2026-08-04 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="EN Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/England_Red_List_1.pdf |tittel = A Vascular Plant Red List for England |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |dato = 2014 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="CY Red List">{{Kjelde www |url = https://www.plantlife.org.uk/wp-content/uploads/2023/04/A-Vascular-Plant-Red-Data-List-for-Wales.pdf |tittel = A Vascular Plant Red Data List for Wales / Rhestr o Blanhigion Fasgwlaidd Data Coch ar gyfer Cymru |utgjevar = Plantlife Wales |dato = 2008 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/1410# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Ophrys sphegodes'' |besøksdato = 2024-01-22 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/152809/maps/?start_date=2000-01-24&interval=315360000&end_date=2024-01-22&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Spinnenorchis – ''Ophrys sphegodes'' |vitja = 2024-01-22 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] dbvcsdvuo71x85v681kwg89p7oukgh7 0 399514 3664594 3664573 2026-08-05T13:37:56Z Ranveig 39 +Ref. 3664594 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} [[Fil:Flag_of_Nauru.svg|mini|Det nauriske flagget]] '''Naurisk historie''' tek for seg historie til [[Naoero]], tidlegare kjend som Nauru, ein øystat i [[Stillehavet]]. Folkesetnaden på øya, nauruarane, er truleg etterkommarar av [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] oppdagingsreisande frå [[Ny-Guinea]] som slo seg ned på Naoero.<ref name="UNCCD">{{citation|publisher=Nauru Department of Economic Development and Environment|date=2003|url=http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |title=First National Report To the United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD)| accessdate= 2006-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029175944/http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |archivedate=29. oktober 2008 }}</ref> Øya vart oppdaga av europearane for drygt 200 år sidan, og var under styret til høvesvis Storbritannia, Australia, Tyskland og Japan før landet fekk sjølvstende i 1968. På 1970-talet var Naoero det nest rikaste landet i verda rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person, ettersom dei hadde ei stor utvinning av [[fosfat]], men i dag vert Naoero klassifisert som eit [[Utviklingsland|u-land]]. [[Fil:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|mini|Auweyida og Eigamoiya saman med innfødde nauruarar]] == Tidleg soge == Det er ein del usikkerheit rundt opphavet til dei innfødde nauruarane. Ein meiner at nauruarane stammar frå den siste malayo-stillehavsfolkevandringa (frå rundt 1200 f.Kr.), då [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] seglarar frå [[Ny-Guinea]] kan ha busett seg der. Dei fyrste nauruarane var mogeleg [[Mikronesia|mikronesiske]], som i det vestlege Stillehavet delvis er blanda med melanesiarar. Det er den britiske kapteinen John Fearn som vert rekna som den fyrste europearen som oppdaga Naoero 8. november 1798, med kvalfangarskipet «Hunter». På grunn av øya si plassering, kalla dei ho for «Pleasant Island» ('Den behagelege øya'), eit namn som ville halda fram i dei neste nitti åra, då [[Storbritannia]] styrte øya. På [[1800-talet]] hadde Naoero eit rykte på å vera eit [[Sjørøveri|piratreir]]. [[Fil:Old_Nauruan_people.jpg|mini|Gamal naurisk mann. Bilete teke i 1914 av Augustin Erdland.]] På Naoero var det tolv stammar: Deiboe, Eamgum, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Iruwa, Iwi og Ranibok. Iruwa er den stammen som ikkje er innfødd på Naoero, dei kjem opprinneleg frå [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Før 1888 var det ingen felles leiar av alle stammane. I dag finst det ingen etterkommarar frå stammane Irutsi og Iwi; etter at alle stammemedlemmene frå Irutsi og Iwi døydde ut under den japanske okkupasjonen av Naoero, då dei fleste nauruarane vart sende til Truk. Det var tilfeldig at alle medlemmene frå desse stammane døydde. I dag er stammane representerte med kvar sin tagg i stjerna med tolv taggar i [[det nauriske flagget]]. Nauruarane identifiserer seg ikkje lenger med kva stamme dei høyrer til, men heller med kva distrikt dei bur i. == Kolonitida == === Før fyrste verdskrigen === [[Fil:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|venstre|mini|Rustningen til ein naurisk krigar under stammekrigen]] [[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Naoero; kong Auweyida fremst i midten]] Den europeiske [[Innvandring|immigrasjonen]], hovudsakleg frå [[Storbritannia]], byrja for fullt frå 1830. Dette skapte utfordringar for den nauriske folkesetnaden, då ukjende sjukdomar som til dømes [[influensa]] kom. I 1878 byrja òg den nauriske stammekrigen, som skulle vara i ti år. Denne krigen minska folkesetnaden til Naoero med ein tredjedel. Den nauriske stammekrigen vart fyrst stansa då [[Tyskland]] tok over øya den 16. april 1888, og den 2. oktober same år, vart øya annektert til det tyske protektoratet [[Marshalløyane|Marshalløyene]]. Tyskland tok hovudsakleg over øya for å styrkja sin koloniale posisjon i Stillehavet. Den tyske kommisjonæren nytta høvdingen Auweyida og kona hans Eigamoiya som representantane til keisaren på øya. Inntil 1920 tilhøyrde Naoero det tidlegare Tysk Ny-Guinea. Det var i 1900 dei enorme [[fosfat]]ressursane på øya vart oppdaga. Ein trudde fyrst at det var rundt 42 [[million]]ar [[tonn]] der. Fosfatet som vart eksportert frå Naoero vart ofte kalla «nauruit» fordi det hadde ein spesiell utsjånad, og dessutan at det inneheldt [[fluor]]in. I 1905 vart det danna eit tysk-britisk samarbeidsselskap, som frå 1906 kontrollerte fosfatutvinninga på øya. Dette førte til at fleire menneske frå [[Folkerepublikken Kina|Kina]] og [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]] kom til Naoero for å skaffa seg arbeid. I 1907 segla dei fyrste skipa lasta med fosfat ut frå Naoero. The Pacific Phosphate Company var viktig for å byggja opp infrastrukturen til Naoero, blant anna var dei med på å byggja opp eit sjukehus, kloakkanlegg, eit kondenseringsanlegg for ferskvassforsyning i tørketider, ein sodavassfabrikk, til og med ismaskiner og kjølekammer. Det vart òg laga eit kraftverk, så ein kunne nytta elektriske lys. Innan 1913 hadde 46 skip segla frå Naoero, lasta med til saman 138 725 tonn fosfat. Den protestantiske misjonsorganisasjonen i Boston omplasserte i 1899 den tysk-amerikanske misjonæren Philip Delaporte til Naoero frå Gilbertøyene, kvar han sidan 1887 hadde vore misjonær. I 1908 vart ein protestantisk misjonærstasjon oppretta på øya, og [[tysk]] vart det offisielle skulespråket på øya. I 1902 hadde [[Den katolske kyrkja]] oppretta ein misjonærstasjon. Noko seinare vart [[polygami]]et erstatta med det kristne ekteskapet. === Under fyrste verdskrigen === Naoero vart under [[den fyrste verdskrigen]], som andre tyske koloniar i Stillehavet, overgjeve utan kamp. Naoero vart okkupert av australske troppar den 4. august 1914. Frå 17. desember 1920 administrerte Australia på vegner av [[Storbritannia]] og [[New Zealand|Ny-Zealand]] Naoero som eit [[mandatområde]], og sikra seg rettane til utvinning av fosfatressursane til spottpris. Det var i 1927 «høvdingerådet» vart danna, dét vert rekna som den fyrste nauriske politiske instansen. I 1919 vart angam-dagen kunngjort. Det vart vedteke at når den 1 500. nauruar vart fødd, skulle denne dagen vera ein nasjonal heilagdag. 1 500 vert sagt å vera den nedre grensa for overlevinga i eit samfunn. Den 26. oktober 1932 vart den fyrste angam-babyen fødd. === Under andre verdskrigen === [[Fil:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|mini|USAs bombardement av Naoero]] I byrjinga av [[andre verdskrigen]] var ikkje Naoero innblanda, men i slutten av desember 1940 angreip den tyske hjelpekryssaren «Komet» handelsskip ved øya, skaut fosfatanlegget, og fosfatminene vart lamma i ei tid etter. Den 8. desember 1941 kom meldinga om det japanske åtaket på Pearl Harbor. Den følgjande veka vart [[telegram]]stasjonen på øya bombardert av eit japansk fly. På Naoero kunne ein høyra at japanarane rykkja raskt nærmare øya enn tidlegare forventa, fordi dei hadde okkupert dei nærliggjande [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Mange utanlandske innbyggjarar på øya byrja å kjenna seg usikre. Det britiske fosfatselskapet meinte at det beste ville vera å evakuera øya. Det [[Frankrike|franske]] kampskipet «Le Triomphant» segla frå [[Vanuatu|Ny-Hebridane]] til Naoero, der dei tok med seg 61 europearar, 391 kinesarar og 49 medlemmer av den militære garnisonen ombord. Dei siste 191 europearane vart igjen på øya, Naoero, og håpte på å verta evakuerte på same måte på eit seinare tidspunkt, noko som likevel ikkje hende. Den 26. august 1942 hende det uventa då 300 soldatar frå det japanske riket, som var alliert med [[Tyskland]], [[Italia]] o.a., okkuperte øya. Dei tok umiddelbart dei resterande europearane som fangar. Dei rundt 1 850 innfødde nauruarane vart kommanderte til å skaffa japanarane mat. Det vart sett opp forsvarskanonar langs kysten av øya, i tillegg til mange skjul langs kysten og på strategiske punkt i innlandet. Det vart også laga eit underjordisk sjukehus. Det vart seinare laga planar om å etablera ein flyplass på øya. Omtrent 1 500 japanske og [[korea]]nske arbeidarar, med assistanse frå 300 nauruarar og kiribatiarar var med på å laga han. Flyplassen stod ferdig i januar 1943, og er framleis den internasjonale flyplassen til Naoero. Samstundes som japanske ekspertar freista å få i gang fosfatproduksjonen igjen, bombarderte [[USA|amerikanske]] fly Naoero den 25. mars 1943. Totalt 15 japanske fly vart øydelagt, i tillegg vart rullebanen skada og sett ut av drift. Dei japananske okkupantene avretta fem britiske fangar som eit svar på amerikanarane sine bombardement. Forsøket på å retta opp att fosfatproduksjonen vart mislykka, og Naoero vart berre verande ein strategisk viktig stad for japanarane. Dei amerikanske flyraida forårsaka eit avbrot av matforsyningane til øya, noko som gjorde at den japanske kommandøren vedtok å senda 1 200 nauruarar og to misjonærar (blant dei [[Alsace|alsassiske]] Alois Kayser) til arbeidsleirar på Truk, og andre øyer i Karolinane. Høva på Naoero under andre verdskrigen var dårlege. Den massive torpederinga av forsyningsskip og stadige luftraid gjorde det vanskeleg for menneska å leva på øya, utan import av varar måtte folkesetnaden overleva på det dei kunne laga sjølv. Mot slutten av krigen var rundt 300 japanarar utsvolta, og mange greip til [[kannibalisme]] for å overleva. Den japanske overgjevinga av Naoero kom den 13. september 1945 ombord på det australske krigsskipet HMAS «Dimantina». Om lag 3 745 japanarar og koreanarar drog tilbake til heimlanda sine, men nokre vart stilte for krigsrett, på grunn av avretting av europeiske og nauriske fangar. I januar 1946 kom dei overlevande nauruarane, berre 737, tilbake frå arbeidsleirane på Truk. Over ein tredjedel døydde av underernæring og [[Bakteriar|bakteriesjukdommar]] frå arbeidsleirane på Truk. Denne store nedgangen i folkesetnaden på Naoero gjorde ein ny angam-dag mogleg i 1949. == Frå sjølve sjølvstendet til i dag == === Velstandsperiode === [[Fil:Nauru-phosphateship.jpg|mini|Eit skip vert lasta med fosfat (1975)]] [[Fil:Nauru-phosphatetrain.jpg|mini|Eit tog lasta med fosfat på øyas smalsporbane (1975)]] Etter andre verdskrigen gjekk Naoero igjen til [[Australia]]. I 1947 vart øya eit tilsynsområde kontrollert av Australia, [[Storbritannia]] og [[New Zealand]]. Den 18. desember 1951 fekk øya eit indre sjølvstyre, og i 1956 vart den øvste høvdingen, Timothy Detudamo, regjeringsformann. Etter at Raymond Gadabu frå 1953 til 1955 hadde hatt dette vervet, tok Hammer DeRoburt over, og han arbeida hardt for Naoero sitt sjølvstende. Allereie i 1966 var øydeleggingane etter fosfatindustrien på øya tydelege; inngrepa i naturen var enorme og staden var korkje mogeleg å ferda eller å bu i. Australia tilbaud seg derfor å gjeva ei øy tilhøyrande [[Queensland]] til nauruarane i bytte mot Naoero, men nauruarane ville heller verta på Naoero og få sjølvstende. Etter ei folkerøysting erklærte Naoero i 1967 sjølvstendet sitt, som avslutta det australske verjemandatet over øya. Den 31. januar 1968 vart Naoero politisk sjølvstendig, og vart godkjend av Australia og FN som ein [[republikk]]; fyrste president vart Hammer DeRoburt. DeRoburt vart verande president til 1976, då Bernard Dowiyogo tok over. Dowiyogo vart internasjonalt lagt merke til då han kritiserte [[Frankrike]]s testsprengingar av [[atomvåpen]] i [[Stillehavet]]. Naoero tente pengar fyrst på fosfatutvinninga etter 1970, då Nauru Phosphate Corporation vart etablert og tok over for det britiske fosfatselskapet. Fosfatinntektene var til hjelp for Naoero ved å forbetra infrastrukturen til vestleg standard, ein hovudveg vart laga rundt heile øya, og dessutan ein veg frå Buada til og rundt Buada-lagunen, og i tillegg til to australske kraftverk i Aiwo. Rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person vart Naoero det nest rikaste landet i verda, nest etter [[Saudi-Arabia]]. Med gravemaskinar vart fosfat dagleg grave opp frå jorda, og transportert til skip ankra opp utanfor korallreva i Aiwo via ein smalsporbane. Det vart årleg henta ut rundt 2 [[million]]ar [[tonn]] fosfat. Restane etter utvinninga er i dag berre ein uegna stad å bu på, og vert samanlikna med eit månelandskap av korallstein. Berre ei kyststripe på 150–300 [[meter]] står igjen som stad til busetjing. Det australske samveldet heldt oppe tilbodet sitt om ei øy utanfor Queensland, men den nauriske regjeringa nekta, fordi dei var redde for at sjølvstendet ville gå dukken viss dei tok imot tilbodet. Naoero saksøkte Australia på grunn av deira fosfatutvinninga på øya før Naoero sitt sjølvstende. Den 9. august 1993 fekk Naoero 107 000 000 [[Australsk dollar|dollar]] i kompensasjon frå Australia til eit restaureringsprogram for øya. Dette programmet inneheldt blant anna rehabilitering av område der fosfat hadde vorte utgrave, der berre koralltakker stod att, pengane vart òg nytta til annan modernisering av infrastrukturen på øya. Som ei fylgje av denne kompensasjonen frå Australia, valde Naoero å ikkje vidare forfølgja saka mot Australia. Den 9. oktober 1997 inngjekk regjeringa ein kontrakt med Det internasjonale [[Diabetes mellitus|diabetesinstituttet]] om eit langvarig forskingsprosjekt; hovudårsaka var at ein tredel av alle nauruarar hadde diabetes. Kontrakten innebar at nauruarar gav seg tilgjengelege for genetiske undersøkingar i 20 år, og at staten tok del i finansieringa av prosjektet. Den 1. mai 1999 vart Naoero full medlem i [[Samveldet]], og den 14. september same år vart det medlem av [[Dei sameinte nasjonane|FN]]. === Korrupsjon og finanskrise === Fram til 1990-talet hadde Naoero utvikla seg til å verta eit skatteparadis for utanlandske firma. Dette fekk konsekvensar då Den tyske bank, som hadde verdsomspennande bankaktivitetar, valde i januar 2000 å blokkera alle dollartransaksjonar til Bank of Nauru, også [[G8]] vurderte å innføra sanksjonar mot landet på grunn av kvitvasking av pengar av den [[Russland|russiske]] mafiaen og [[Sør-Amerika|søramerikanske]] [[Narkotika|narkoligaer]]. I ein årleg amerikansk rapport utgjeve i mars 2000 vart det avslørt at favorittkvitvaskingsstaden til den russiske mafiaen var Naoero. Ifylgje Talet frå den russiske sentralbank hadde rundt 80 [[milliard]]ar [[US-dollar|amerikanske dollar]] gått igjennom banken på Naoero, for det meste til postboksfirma. Det var ingen kontroll av pengar som gjekk inn og ut av banken på Naoero, av den grunn kravde [[USA]] at øynasjonen måtte laga og ratifisera ein anti-kvitvaskingslov. Etter press frå FN fekk Naoero til slutt ei slik lov. Den 19. april 2002 utgav [[OECD]] ei ny svarteliste av statar med dårlege skattevanar, og Naoero stod på denne lista fram til mai 2004. Likevel vart Naoero på FATF (OECDs organ for å motarbeida kvitvasking) si liste over land som ikkje er samarbeidsviljuge når det gjeld kvitvasking. Det vart i september 2004 innført ytterlegare lover mot kvitvasking i eit forsøk på å få landet stroke frå FATF si liste. Den 13. oktober 2005 vart Naoero offisielt stroken av svartelista til FATF. Sidan DeRoburt døydde har den politiske situasjonen på Naoero vore særs ustabil. Mange mistillitsforslag har ført til at landet ofte har skifta president, og dessutan særs varierte meiningar i parlamentet om korleis Naoero skulle bruka sin store rikdom, førte til at den finansielle situasjonen kom ut av kontroll. Situasjonen vart heller ikkje betre av at det vart slutt på fosfatressursane. Mellom 1999 og 2003 var det ei rekkje mistillitsforslag som førte til at René Harris og Bernard Dowiyogo var president annankvar gang. René Harris har kortaste regjeringsperioden på Naoero, under hans 3. termin var han berre president frå 17. januar 2003 til 18. januar 2003 (éin dag). Dowiyogo vart deretter president att til han den 10. mars 2003 døydde av diabetes på eit sjukehus i Washington D.C.. Hans fylgjer, Derog Gioura sat litt under tre veker før han fekk eit hjarteinfarkt, og gav umiddelbart ifrå seg embetet. Ludwig Scotty vart vald den 29. mai 2003, og det verka som om den politiske situasjonen igjen kunne stabilisera seg. Det kom likevel endå eit mistillitsforslag i august 2003, og Harris vart president att. Den 22. juni 2004 vart Scotty på ny president, då Harris vart avsett ved endå eit mistillitsforslag. I 2001 vart flyktningleiren Nauru Detention Centre sett opp under regjeringa til René Harris. Dette hende etter at den norske båten [[MV «Tampa»]] kom med [[Afghanistan|afghanske]] flyktningar til Australia, australiarane nekta å taka imot dei og betala Naoero godt for å halda flyktningane på øya si. Det vart likevel sterke protestar mot denne flyktningleiren i 2003, og Bush Lodge, presidentbustaden, vart brunnen ned til grunnen. Den 23. april 2004 var det demonstrasjonar på flyplassen då Harris skulle fly til [[Folkerepublikken Kina|Kina]] for å forhandla. Blant desse demonstrantane var parlamentsmedlemmer frå opposisjonspartiet Naoero Amo, og desse fekk 14 års fengsel for opprør. Desse straffene vart oppheva då Scotty vart valt til president. I mai 2004 byrja nokre australske menneskerettsaktivistar Flotilla of Hope, eit seglas av to australske båtar frå [[Sydney]] til Naoero, i ein fredeleg protest mot flyktningleiren på Naoero. Den nye regjeringa under Scotty hadde då eit dilemma: Regjeringa hadde sette som mål å få leiren stengd, men Harris åtvara mot dette, fordi leiren for tida utgav heile Naoero si inntekt, og om dei la han ned ville staten gå konkurs. Det vart utfordringar med eit statsbudsjett, og i juni 2004 vart tre australske ekspertar sende til Naoero for å bistå regjeringa med eit nytt statsbudsjett. === Nylege hendingar === I august 2004 kom det ut ein australsk studie som konkluderte med at Naoero hadde to val: Anten å verta eit land av «fattige og sjukdomsplaga tiggarar, eller vedtaka seg for å leva eit sunt og beskjedent liv». Ein skulle tolka det slik at alternativet med fattige og sjukdomsplaga tiggarar var om Naoero vart verande ein sjølvstendig republikk, medan alternativet med eit sunt og beskjedent liv var om Naoero oppgav sjølvstendet sitt og deretter vart underlagt under eit av dei nærliggjande landa som [[Australia]], [[New Zealand|Ny-Zealand]] eller [[Fiji]]. Det var studieforfattaren Helen Hughes som sa at dramatiske forandringar måtte til for å snu den økonomiske nedgangen og retta opp igjen den politiske stabiliteten. Nabolanda i Pacific Islands Forum har sagt seg viljuge til å hjelpa Naoero i landets hittil største krise for å redda sjølvstendet til landet. Den 1. oktober 2004 erklærte president Scotty nasjonal unntakstilstand på grunn av ei økonomisk krise, og oppløyste samstundes parlamentet; valet vart sett til den 23. oktober. Scotty og hans liberal-reformatistiske fylgje vann valet, og fekk ein historisk majoritet på 16 mot 2. Naoero har dei siste åra gått i ei positiv retning for å overkomma dei politiske krisene, og kan fylgjeleg konsentrera seg på dei økonomiske utfordringane. Det vart annonsert av den australske vitskapsministeren Brendan Nelson i slutten av januar 2005 at Australia ville lagra det radioaktive avfallet sitt utanfor sine eigne landegrenser, der blant anna Naoero vart sett på som ein særs eigna stad til dette.<ref>{{Citation|title=Radioactive waste and spent nuclear fuel management in Australia|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/BN/0708/RadioactiveWaste|website=www.aph.gov.au|accessdate=2022-06-26|language=en-AU}}</ref> Den 15. juni 2005 vart Naoero med i Den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC), mogelegvis lokka av [[Japan]], ein stor [[kvalfangst]]nasjon. Ein går ut frå at Japan ville ha Naoero til å støtta dei i ei sak om kommersiell kvalfangst i eit møte som fann stad den 20. juni 2005 i Ulsan, [[Sør-Korea]]. Naoero si deltaking i IWC vart sett på som kontroversielt i Australia, av den grunn truga den australske regjeringa Naoero med diplomatiske konsekvensar. Den nauriske IWC-utsendingen Marcus Stephen valde likevel å avslå dei australske klagane. ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurus historie|Naurus historie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 27. juni 2022.'' {{refslutt}} {{refforbetre|dato=august 2026}} == Litteratur == * Ehrhart, S., Die Südsee, Inselwelten im Pazifik, Köln 1993. ISBN 3-7701-2705-6 * Hambruch, P., ''Die Siedlungen'', Hamburg 1914. * McDaniel, C./Gowdy, J., Paradise for Sale: A Parable of Nature, California 2000. ISBN 0-520-22229-6 * Kayser, Alois, ''Nauru Grammar'' (1936), Melbourne 1993. ISBN 0-646-12854-X * Kreisel, W., «9.3.3.3 Die Bedeutung des Phosphatabbaus für Nauru» i ''Die pazifische Inselwelt'', Darmstadt 1991. ISBN 3-534-02237-8 * Thilenius, G./Reche, O., ''Ergebnisse der Südsee-Expedition 1908-1910'', Hamburg 1914 == Bakgrunnsstoff == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1134774.stm BBC Online &ndash; Tidslinje for Nauru] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm USAs utanriksdepartement &ndash; Faktaark om Nauru] * https://www.britannica.com/place/Nauru/History [[Kategori:Naoero|Historie]] [[Kategori:Historie etter land]] [[Kategori:Oseanisk historie etter land]] i8edh76qjdceuev0sixq26csalqdryz 3664666 3664594 2026-08-05T14:48:08Z Ranveig 39 Flikk, la til nokre ref. 3664666 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} [[Fil:Flag_of_Nauru.svg|mini|Det nauriske flagget]] '''Naurisk historie''' tek for seg historie til [[Naoero]], tidlegare kjend som Nauru, ein øystat i [[Stillehavet]]. Folkesetnaden på øya, nauruarane, er truleg etterkommarar av [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] oppdagingsreisande frå [[Ny-Guinea]] som slo seg ned på Naoero.<ref name="UNCCD">{{citation|publisher=Nauru Department of Economic Development and Environment|date=2003|url=http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |title=First National Report To the United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD)| accessdate= 2006-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029175944/http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |archivedate=29. oktober 2008 }}</ref> Øya vart oppdaga av europearane for drygt 200 år sidan, og var under styret til høvesvis Storbritannia, Australia, Tyskland og Japan før landet fekk sjølvstende i 1968. På 1970-talet var Naoero det nest rikaste landet i verda rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person, ettersom dei hadde ei stor utvinning av [[fosfat]], men i dag vert Naoero klassifisert som eit [[Utviklingsland|u-land]]. [[Fil:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|mini|Auweyida og Eigamoiya saman med innfødde nauruarar]] == Tidleg soge == Det er ein del usikkerheit rundt opphavet til dei innfødde nauruarane. Ein meiner at nauruarane stammar frå den siste malayo-stillehavsfolkevandringa (frå rundt 1200 f.Kr.), då [[Polynesia|polynesiske]] eller [[Melanesia|melanesiske]] seglarar frå [[Ny-Guinea]] kan ha busett seg der. Dei fyrste nauruarane var mogeleg [[Mikronesia|mikronesiske]], som i det vestlege Stillehavet delvis er blanda med melanesiarar. Det er den britiske kapteinen John Fearn som vert rekna som den fyrste europearen som oppdaga Naoero 8. november 1798, med kvalfangarskipet «Hunter». På grunn av øya si plassering, kalla dei ho for «Pleasant Island» ('Den behagelege øya'), eit namn som ville halda fram i dei neste nitti åra, då [[Storbritannia]] styrte øya. På [[1800-talet]] hadde Naoero eit rykte på å vera eit [[Sjørøveri|piratreir]]. [[Fil:Old_Nauruan_people.jpg|mini|Gamal naurisk mann. Bilete teke i 1914 av Augustin Erdland.]] På Naoero var det tolv stammar: Deiboe, Eamgum, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Iruwa, Iwi og Ranibok. Iruwa er den stammen som ikkje er innfødd på Naoero, han kjem opphavleg frå [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]]. Før 1888 var det ingen felles leiar av alle stammane. I dag finst det ingen etterkommarar frå stammane Irutsi og Iwi, etter at alle stammemedlemmene frå Irutsi og Iwi døydde ut under den japanske okkupasjonen av Naoero, då dei fleste nauruarane vart sende til Truk ([[Chuuk]]). Det var tilfeldig at alle medlemmene frå desse stammane døydde. I dag er stammane representerte med kvar sin tagg i stjerna med tolv taggar i [[det nauriske flagget]]. Nauruarane identifiserer seg ikkje lenger med kva stamme dei høyrer til, men heller med kva distrikt dei bur i. == Kolonitida == === Før fyrste verdskrigen === [[Fil:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|venstre|mini|Rustningen til ein naurisk krigar under stammekrigen]] [[Fil:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|mini|Tysk anneksjonsseremoni i Naoero; kong Auweyida fremst i midten]] Den europeiske [[Innvandring|immigrasjonen]], hovudsakleg frå [[Storbritannia]], byrja for fullt frå 1830. Dette skapte utfordringar for den nauriske folkesetnaden, då tidlegare ukjende sjukdomar som [[influensa]] kom til øya og tok mange liv.<ref>{{Cite web|title=Angam Day - The Government of the Republic of Nauru|url=http://naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/angam-day.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117084254/https://naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/angam-day.aspx|archivedate=2013-01-17|access-date=2021-10-16|website=naurugov.nr|language=en}}</ref> I 1878 byrja òg den nauriske stammekrigen, som skulle vara i ti år. Denne krigen minska folkesetnaden til Naoero med ein tredjedel. Den nauriske stammekrigen vart fyrst stansa då [[Tyskland]] tok over øya den 16. april 1888, og den 2. oktober same år, vart øya annektert til det tyske protektoratet [[Marshalløyane|Marshalløyene]]. Tyskland tok hovudsakleg over øya for å styrkja sin koloniale posisjon i Stillehavet. Den tyske kommisjonæren nytta høvdingen Auweyida og kona hans Eigamoiya som representantane til keisaren på øya. Inntil 1920 tilhøyrde Naoero det tidlegare Tysk Ny-Guinea. Det var i 1900 dei enorme [[fosfat]]ressursane på øya vart oppdaga. Ein trudde fyrst at det var rundt 42 [[million]]ar [[tonn]] der. Fosfatet som vart eksportert frå Naoero vart ofte kalla «nauruit» fordi det hadde ein spesiell utsjånad, og dessutan at det inneheldt [[fluor]]in. I 1905 vart det danna eit tysk-britisk samarbeidsselskap, som frå 1906 kontrollerte fosfatutvinninga på øya. Dette førte til at fleire menneske frå [[Folkerepublikken Kina|Kina]] og [[Gilbertøyane|Gilbertøyene]] kom til Naoero for å skaffa seg arbeid. I 1907 segla dei fyrste skipa lasta med fosfat ut frå Naoero. The Pacific Phosphate Company var viktig for å byggja opp infrastrukturen til Naoero, blant anna var dei med på å byggja opp eit sjukehus, kloakkanlegg, eit kondenseringsanlegg for ferskvassforsyning i tørketider, ein sodavassfabrikk, til og med ismaskiner og kjølekammer. Det vart òg laga eit kraftverk, så ein kunne nytta elektriske lys. Innan 1913 hadde 46 skip segla frå Naoero, lasta med til saman 138 725 tonn fosfat. Den protestantiske misjonsorganisasjonen i Boston omplasserte i 1899 den tysk-amerikanske misjonæren Philip Delaporte til Naoero frå Gilbertøyene, kvar han sidan 1887 hadde vore misjonær. I 1908 vart ein protestantisk misjonærstasjon oppretta på øya, og [[tysk]] vart det offisielle skulespråket på øya. I 1902 hadde [[Den katolske kyrkja]] oppretta ein misjonærstasjon. Noko seinare vart [[polygami]]et erstatta med det kristne [[monogami|monogame]] ekteskapet. === Under fyrste verdskrigen === Naoero vart under [[den fyrste verdskrigen]], som andre tyske koloniar i Stillehavet, overgjeven utan kamp. Naoero vart okkupert av australske troppar den 4. august 1914. Frå 17. desember 1920 administrerte Australia på vegner av [[Storbritannia]] og [[New Zealand|Ny-Zealand]] Naoero som eit [[mandatområde]], og sikra seg rettane til utvinning av fosfatressursane til spottpris.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MAcIBRGr5JEC&q=British+Phosphate+Commission&pg=PA256 |title=Official Year Book of the Commonwealth of Australia No. 35 – 1942 and 1943 |publisher=Austràlia Commonwealth Bureau of Census and Statistics (now [[Australian Bureau of Statistics]])}}</ref> Det var i 1927 «hovdingrådet» vart danna, dét vert rekna som den fyrste nauriske politiske instansen. I 1919 vart angam-dagen kunngjort. Det vart vedteke at når den 1&nbsp;500. nauruaren vart fødd, skulle denne dagen vera ein nasjonal heilagdag. 1 500 vert sagt å vera den nedre grensa for overlevinga i eit samfunn. Den 26. oktober 1932 vart den fyrste angam-babyen fødd.<ref>{{Cite web|title=Angam Day - The Government of the Republic of Nauru|url=http://naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/angam-day.aspx|access-date=2021-10-16|website=naurugov.nr|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117084254/https://naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/angam-day.aspx|archivedate=2013-01-17}}</ref> === Under andre verdskrigen === [[Fil:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|mini|USAs bombardement av Naoero]] I byrjinga av [[andre verdskrigen]] var ikkje Naoero innblanda, men i slutten av desember 1940 angreip den tyske hjelpekryssaren «Komet» handelsskip ved øya, skaut fosfatanlegget, og fosfatminene vart lamma i ei tid etter.<ref name="PIM41-2">{{cite web|last=|first=|date=14 February 1941|title=How Nauru Took the Shelling|url=https://nla.gov.au/nla.obj-316032928/view?partId=nla.obj-316050130#page/n36/mode/1up|accessdate=28 September 2021|work=XI(7) Pacific Islands Monthly}}</ref> Den 8. desember 1941 kom meldinga om det japanske [[åtaket på Pearl Harbor]]. Den følgjande veka vart [[telegram]]stasjonen på øya bombardert av eit japansk fly. På Naoero kunne ein høyra at japanarane rykkja raskt nærmare øya enn tidlegare forventa, fordi dei hadde okkupert dei nærliggjande Gilbertøyene. Mange utanlandske innbyggjarar på øya byrja å kjenna seg usikre. Det britiske fosfatselskapet meinte at det beste ville vera å evakuera øya. Det [[Frankrike|franske]] kampskipet «Le Triomphant» segla frå [[Vanuatu|Ny-Hebridane]] til Naoero, der der tok med seg 61 europearar, 391 kinesarar og 49 medlemmer av den militære garnisonen ombord. Dei siste 191 europearane vart igjen på Naoero, og håpte på å verta evakuerte på same måte på eit seinare tidspunkt, noko som ikkje hende. Den 26. august 1942 hende det uventa då 300 soldatar frå det japanske riket, som var alliert med [[Tyskland]], [[Italia]] o.a., okkuperte øya. Dei tok umiddelbart dei resterande europearane som fangar. Dei rundt 1 850 innfødde nauruarane vart kommanderte til å skaffa japanarane mat. Det vart sett opp forsvarskanonar langs kysten av øya, i tillegg til mange skjul langs kysten og på strategiske punkt i innlandet. Det vart også laga eit underjordisk sjukehus. Det vart seinare laga planar om å etablera ein flyplass på øya. Omtrent 1 500 japanske og [[korea]]nske arbeidarar, med assistanse frå 300 nauruarar og kiribatiarar, var med på å laga han. Flyplassen stod ferdig i januar 1943, og er framleis den internasjonale flyplassen til Naoero. Samstundes som japanske ekspertar freista å få i gang fosfatproduksjonen igjen, bombarderte [[USA|amerikanske]] fly Naoero den 25. mars 1943. Totalt 15 japanske fly vart øydelagde, i tillegg vart rullebanen skada og sett ut av drift. Dei japananske okkupantene avretta fem australske fangar som eit svar på amerikanarane sine bombardement. Forsøket på å retta opp att fosfatproduksjonen vart mislykka, og Naoero vart berre verande ein strategisk viktig stad for japanarane. Dei amerikanske flyraida forårsaka eit avbrot av matforsyningane til øya, noko som gjorde at den japanske kommandøren vedtok å senda 1 200 nauruarar og to misjonærar (blant dei [[Alsace|alsassiske]] Alois Kayser) til arbeidsleirar på Truk, og andre øyer i Karolinane.<ref name="PacMag">Haden, J. D. 2000. [http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm Nauru: a middle ground in World War II] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208125727/http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm|date=8. februar 2012}} ''Pacific Magazine''</ref> Høva på Naoero under andre verdskrigen var dårlege. Den massive torpederinga av forsyningsskip og stadige luftraid gjorde det vanskeleg for menneska å leva på øya, utan import av varer måtte folkesetnaden overleva på det dei kunne laga sjølv. Mot slutten av krigen var rundt 300 japanarar utsvelta, og mange greip til [[kannibalisme]] for å overleva. Den japanske overgjevinga av Naoero kom den 13. september 1945 ombord på det australske krigsskipet HMAS «Dimantina». Om lag 3 745 japanarar og koreanarar drog tilbake til heimlanda sine, men nokre vart stilte for krigsrett, på grunn av avretting av europeiske og nauriske fangar. I januar 1946 kom dei overlevande nauruarane, berre 745, tilbake frå arbeidsleirane på Truk.<ref>{{citation|title=ONLY 745 RETURNED. Account of How Japs Took 1,200 People From Nauru|work= Pacific islands monthly |publisher=PIM [Sydney: Pacific Publications|date= 1931|accessdate= 6. august 2026 |url=https://nla.gov.au/nla.obj-322270499/view?partId=nla.obj-322509311#page/n28/mode/1up}}</ref> Over ein tredjedel døydde av underernæring og sjukdommar frå arbeidsleirane på Truk. Denne store nedgangen i folkesetnaden på Naoero gjorde ein ny angam-dag nødvendig i 1949.<ref name="Team">{{Cite web|last=Team|first=Internet|title=Angam remembered and celebrated|url=https://www.roc-taiwan.org/nr_en/post/1376.html|access-date=2021-10-16|website=Embassy of the Republic of China (Taiwan), Yaren, Republic of Nauru 中華民國駐諾魯共和國大使館|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016094614/https://www.roc-taiwan.org/nr_en/post/1376.html|archivedate=2021-10-16 }}</ref> == Frå sjølve sjølvstendet til i dag == === Velstandsperiode === [[Fil:Nauru-phosphateship.jpg|mini|Eit skip vert lasta med fosfat (1975).]] [[Fil:Nauru-phosphatetrain.jpg|mini|Eit tog lasta med fosfat på smalsporbanen på øya i 1975.]] Etter andre verdskrigen gjekk Naoero igjen til [[Australia]]. I 1947 vart øya eit tilsynsområde kontrollert av Australia, [[Storbritannia]] og [[New Zealand]]. Den 18. desember 1951 fekk øya eit indre sjølvstyre, og i 1956 vart den øvste høvdingen, Timothy Detudamo, regjeringsformann. Etter at Raymond Gadabu frå 1953 til 1955 hadde hatt dette vervet, tok Hammer DeRoburt over, og han arbeida hardt for Naoero sitt sjølvstende. Allereie i 1966 var øydeleggingane etter fosfatindustrien på øya tydelege; inngrepa i naturen var enorme og staden var korkje mogeleg å ferda eller å bu i. Australia tilbaud seg derfor å gjeva ei øy tilhøyrande [[Queensland]] til nauruarane i bytte mot Naoero, men nauruarane ville heller verta på Naoero og få sjølvstende. Etter ei folkerøysting erklærte Naoero i 1967 sjølvstendet sitt, som avslutta det australske verjemandatet over øya. Den 31. januar 1968 vart Naoero politisk sjølvstendig, og vart godkjend av Australia og FN som ein [[republikk]]; fyrste president vart Hammer DeRoburt. DeRoburt vart verande president til 1976, då Bernard Dowiyogo tok over. Dowiyogo vart internasjonalt lagt merke til då han kritiserte [[Frankrike]]s testsprengingar av [[atomvåpen]] i [[Stillehavet]]. Naoero tente pengar fyrst på fosfatutvinninga etter 1970, då Nauru Phosphate Corporation vart etablert og tok over for det britiske fosfatselskapet. Fosfatinntektene var til hjelp for Naoero ved å forbetra infrastrukturen til vestleg standard, ein hovudveg vart laga rundt heile øya, og dessutan ein veg frå Buada til og rundt Buada-lagunen, og i tillegg til to australske kraftverk i Aiwo. Rekna etter [[Bruttonasjonalprodukt|BNP]] per person vart Naoero det nest rikaste landet i verda, nest etter [[Saudi-Arabia]]. Med gravemaskinar vart fosfat dagleg grave opp frå jorda, og transportert til skip ankra opp utanfor korallreva i Aiwo via ein smalsporbane. Det vart årleg henta ut rundt 2 [[million]]ar [[tonn]] fosfat. Restane etter utvinninga er i dag berre ein uegna stad å bu på, og vert samanlikna med eit månelandskap av korallstein. Berre ei kyststripe på 150–300 [[meter]] står igjen som stad til busetjing. Det australske samveldet heldt oppe tilbodet sitt om ei øy utanfor Queensland, men den nauriske regjeringa nekta, fordi dei var redde for at sjølvstendet ville gå dukken viss dei tok imot tilbodet. Naoero saksøkte Australia på grunn av deira fosfatutvinninga på øya før Naoero sitt sjølvstende. Den 9. august 1993 fekk Naoero 107 000 000 [[Australsk dollar|dollar]] i kompensasjon frå Australia til eit restaureringsprogram for øya. Dette programmet inneheldt blant anna rehabilitering av område der fosfat hadde vorte utgrave, der berre koralltakker stod att, pengane vart òg nytta til annan modernisering av infrastrukturen på øya. Som ei fylgje av denne kompensasjonen frå Australia, valde Naoero å ikkje vidare forfølgja saka mot Australia. Den 9. oktober 1997 inngjekk regjeringa ein kontrakt med Det internasjonale [[Diabetes mellitus|diabetesinstituttet]] om eit langvarig forskingsprosjekt; hovudårsaka var at ein tredel av alle nauruarar hadde diabetes. Kontrakten innebar at nauruarar gav seg tilgjengelege for genetiske undersøkingar i 20 år, og at staten tok del i finansieringa av prosjektet. Den 1. mai 1999 vart Naoero full medlem i [[Samveldet]], og den 14. september same år vart det medlem av [[Dei sameinte nasjonane|FN]]. === Korrupsjon og finanskrise === Fram til 1990-talet hadde Naoero utvikla seg til å verta eit skatteparadis for utanlandske firma. Dette fekk konsekvensar då Den tyske bank, som hadde verdsomspennande bankaktivitetar, valde i januar 2000 å blokkera alle dollartransaksjonar til Bank of Nauru, også [[G8]] vurderte å innføra sanksjonar mot landet på grunn av kvitvasking av pengar av den [[Russland|russiske]] mafiaen og [[Sør-Amerika|søramerikanske]] [[Narkotika|narkoligaer]]. I ein årleg amerikansk rapport utgjeve i mars 2000 vart det avslørt at favorittkvitvaskingsstaden til den russiske mafiaen var Naoero. Ifylgje Talet frå den russiske sentralbank hadde rundt 80 [[milliard]]ar [[US-dollar|amerikanske dollar]] gått igjennom banken på Naoero, for det meste til postboksfirma. Det var ingen kontroll av pengar som gjekk inn og ut av banken på Naoero, av den grunn kravde [[USA]] at øynasjonen måtte laga og ratifisera ein anti-kvitvaskingslov. Etter press frå FN fekk Naoero til slutt ei slik lov. Den 19. april 2002 utgav [[OECD]] ei ny svarteliste av statar med dårlege skattevanar, og Naoero stod på denne lista fram til mai 2004. Likevel vart Naoero på FATF (OECDs organ for å motarbeida kvitvasking) si liste over land som ikkje er samarbeidsviljuge når det gjeld kvitvasking. Det vart i september 2004 innført ytterlegare lover mot kvitvasking i eit forsøk på å få landet stroke frå FATF si liste. Den 13. oktober 2005 vart Naoero offisielt stroken av svartelista til FATF. Sidan DeRoburt døydde har den politiske situasjonen på Naoero vore særs ustabil. Mange mistillitsforslag har ført til at landet ofte har skifta president, og dessutan særs varierte meiningar i parlamentet om korleis Naoero skulle bruka sin store rikdom, førte til at den finansielle situasjonen kom ut av kontroll. Situasjonen vart heller ikkje betre av at det vart slutt på fosfatressursane. Mellom 1999 og 2003 var det ei rekkje mistillitsforslag som førte til at René Harris og Bernard Dowiyogo var president annankvar gang. René Harris har kortaste regjeringsperioden på Naoero, under hans 3. termin var han berre president frå 17. januar 2003 til 18. januar 2003 (éin dag). Dowiyogo vart deretter president att til han den 10. mars 2003 døydde av diabetes på eit sjukehus i Washington D.C.. Hans fylgjer, Derog Gioura sat litt under tre veker før han fekk eit hjarteinfarkt, og gav umiddelbart ifrå seg embetet. Ludwig Scotty vart vald den 29. mai 2003, og det verka som om den politiske situasjonen igjen kunne stabilisera seg. Det kom likevel endå eit mistillitsforslag i august 2003, og Harris vart president att. Den 22. juni 2004 vart Scotty på ny president, då Harris vart avsett ved endå eit mistillitsforslag. I 2001 vart flyktningleiren Nauru Detention Centre sett opp under regjeringa til René Harris. Dette hende etter at den norske båten [[MV «Tampa»]] kom med [[Afghanistan|afghanske]] flyktningar til Australia, australiarane nekta å taka imot dei og betala Naoero godt for å halda flyktningane på øya si. Det vart likevel sterke protestar mot denne flyktningleiren i 2003, og Bush Lodge, presidentbustaden, vart brunnen ned til grunnen. Den 23. april 2004 var det demonstrasjonar på flyplassen då Harris skulle fly til [[Folkerepublikken Kina|Kina]] for å forhandla. Blant desse demonstrantane var parlamentsmedlemmer frå opposisjonspartiet Naoero Amo, og desse fekk 14 års fengsel for opprør. Desse straffene vart oppheva då Scotty vart valt til president. I mai 2004 byrja nokre australske menneskerettsaktivistar Flotilla of Hope, eit seglas av to australske båtar frå [[Sydney]] til Naoero, i ein fredeleg protest mot flyktningleiren på Naoero. Den nye regjeringa under Scotty hadde då eit dilemma: Regjeringa hadde sette som mål å få leiren stengd, men Harris åtvara mot dette, fordi leiren for tida utgav heile Naoero si inntekt, og om dei la han ned ville staten gå konkurs. Det vart utfordringar med eit statsbudsjett, og i juni 2004 vart tre australske ekspertar sende til Naoero for å bistå regjeringa med eit nytt statsbudsjett. === Nylege hendingar === I august 2004 kom det ut ein australsk studie som konkluderte med at Naoero hadde to val: Anten å verta eit land av «fattige og sjukdomsplaga tiggarar, eller vedtaka seg for å leva eit sunt og beskjedent liv». Ein skulle tolka det slik at alternativet med fattige og sjukdomsplaga tiggarar var om Naoero vart verande ein sjølvstendig republikk, medan alternativet med eit sunt og beskjedent liv var om Naoero oppgav sjølvstendet sitt og deretter vart underlagt under eit av dei nærliggjande landa som [[Australia]], [[New Zealand|Ny-Zealand]] eller [[Fiji]]. Det var studieforfattaren Helen Hughes som sa at dramatiske forandringar måtte til for å snu den økonomiske nedgangen og retta opp igjen den politiske stabiliteten. Nabolanda i Pacific Islands Forum har sagt seg viljuge til å hjelpa Naoero i landets hittil største krise for å redda sjølvstendet til landet. Den 1. oktober 2004 erklærte president Scotty nasjonal unntakstilstand på grunn av ei økonomisk krise, og oppløyste samstundes parlamentet; valet vart sett til den 23. oktober. Scotty og hans liberal-reformatistiske fylgje vann valet, og fekk ein historisk majoritet på 16 mot 2. Naoero har dei siste åra gått i ei positiv retning for å overkomma dei politiske krisene, og kan fylgjeleg konsentrera seg på dei økonomiske utfordringane. Det vart annonsert av den australske vitskapsministeren Brendan Nelson i slutten av januar 2005 at Australia ville lagra det radioaktive avfallet sitt utanfor sine eigne landegrenser, der blant anna Naoero vart sett på som ein særs eigna stad til dette.<ref>{{Citation|title=Radioactive waste and spent nuclear fuel management in Australia|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/BN/0708/RadioactiveWaste|website=www.aph.gov.au|accessdate=2022-06-26|language=en-AU}}</ref> Den 15. juni 2005 vart Naoero med i Den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC), mogelegvis lokka av [[Japan]], ein stor [[kvalfangst]]nasjon. Ein går ut frå at Japan ville ha Naoero til å støtta dei i ei sak om kommersiell kvalfangst i eit møte som fann stad den 20. juni 2005 i Ulsan, [[Sør-Korea]]. Naoero si deltaking i IWC vart sett på som kontroversielt i Australia, av den grunn truga den australske regjeringa Naoero med diplomatiske konsekvensar. Den nauriske IWC-utsendingen Marcus Stephen valde likevel å avslå dei australske klagane. ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Naurus historie|Naurus historie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 27. juni 2022.'' {{refslutt}} {{refforbetre|dato=august 2026}} == Litteratur == * Ehrhart, S., Die Südsee, Inselwelten im Pazifik, Köln 1993. ISBN 3-7701-2705-6 * Hambruch, P., ''Die Siedlungen'', Hamburg 1914. * McDaniel, C./Gowdy, J., Paradise for Sale: A Parable of Nature, California 2000. ISBN 0-520-22229-6 * Kayser, Alois, ''Nauru Grammar'' (1936), Melbourne 1993. ISBN 0-646-12854-X * Kreisel, W., «9.3.3.3 Die Bedeutung des Phosphatabbaus für Nauru» i ''Die pazifische Inselwelt'', Darmstadt 1991. ISBN 3-534-02237-8 * Thilenius, G./Reche, O., ''Ergebnisse der Südsee-Expedition 1908-1910'', Hamburg 1914 == Bakgrunnsstoff == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1134774.stm BBC Online &ndash; Tidslinje for Nauru] * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm USAs utanriksdepartement &ndash; Faktaark om Nauru] * https://www.britannica.com/place/Nauru/History [[Kategori:Naoero|Historie]] [[Kategori:Historie etter land]] [[Kategori:Oseanisk historie etter land]] 12hny0rk390os67immkv4raby5dnbji 0 403599 3664595 3591138 2026-08-05T13:53:41Z TU-nor 12071 3664595 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Hemipilia'' | filnamn = Ponerorchis graminifolia (flower s4).jpg | bilettekst = ''Hemipilia graminifolia'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Hemipilia | vitskapleg namn = Hemipilia | klassifisert av = Lindl. | utbreiing=austlege [[Europa]] til [[Japan]]}} '''''Hemipilia''''' er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == På verdsbasis har slekta nokre titals artar,<ref name="wfo"/> ingen av dei i Norden, men ein art i [[Baltikum]] og Polen: *''[[Hemipilia cucullata|H. cucullata]]'', i Latvia (kategori 1 – sterkt truga)<ref name="Latvia raudliste"/>, i Litauen (CR)<ref name="Litauen raudliste"/> i Estland (eitt funn i 2024)<ref name="eElurikkus"/> og i Polen (CR)<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000017413 |tittel = WFO: Hemipilia |besøksdato = 2025-02-06 |utgiver = The World Flora Online }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-02 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-02 |språk=lt, en |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/1384812 |tittel = eElurikkus: ''Hemipilia cucullata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2025 }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Hemipilia| ]] qw3t6lic7evjonqqinv82g3x27lr0ej 0 403601 3664596 3591161 2026-08-05T13:57:56Z TU-nor 12071 3664596 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Hemipilia cucullata'' | status = en | status_noreg = | filnamn = Neottianthe cucullata.JPG | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Hemipilia]] | art = H. cucullata | vitskapleg namn = Hemipilia cucullata | klassifisert av = (L.) Y.Tang, H.Peng & T.Yukawa | habitat = furuskog og blandingsskog | utbreiing = austlege [[Europa]] til [[Japan]]}} '''''Hemipilia cucullata''''', tidlegare ''Ponerorchis cucullata'' og ''Neottianthe cucullata'', er ei [[Plantar|plante]] i slekta ''[[Hemipilia]]'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''H. cucullata'' var opphavleg knytt til slekta ''Neottianthe'', men ein studie i 2014 synte at slektene ''Neottianthe'', ''Amitostigma'' og ''Ponerorchis'' ikkje var var [[Monofyletisk gruppe|monofyletiske grupper]], og dei vart derfor samla i slekta ''Ponerorchis''.<ref name=JinJinSchuLi14/><ref name="wfo"/> I nyare klassifiseringar er heile slekta ''Ponerorchis'' innlemma i slekta ''Hemipilia'', slik at arten no heiter ''Hemipilia cucullata''.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== Arten finst i Polen og Baltikum og austover gjennom Asia til Japan.<ref name="powo"/> ''H. cucullata'' veks på nokre få spreidde stader i Latvia (latvisk namn ''cepurainā neotiante'')<ref name="Latvijas daba"/> og er på den latviske raudlista klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''miškinė plikaplaiskė'') er arten klassifisert som kritisk truga (CR) med berre nokre få små populasjonar aust i landet.<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I 2024 vart det første funnet av arten gjort heilt sør i Estland (estisk namn ''sale tanukeel'').<ref name="eElurikkus"/> I Polen (polsk namn ''kukuczka kapturkowata'') er det rgistrert nokre få fumm heilt i nordaust, og han er rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="JinJinSchuLi14">{{cite journal |last1=Jin |first1=Wei-Tao |last2=Jin |first2=Xiao-Hua |last3=Schuiteman |first3=André |last4=Li |first4=De-Zhu |last5=Xiang |first5=Xiao-Guo |last6=Huang |first6=Wei-Chang |last7=Li |first7=Jian-Wu |last8=Huang |first8=Lu-Qi |date=2014 |title=Molecular systematics of subtribe Orchidinae and Asian taxa of Habenariinae (Orchideae, Orchidaceae) based on plastid matK, rbcL and nuclear ITS |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=77 |pages=41–53 |doi=10.1016/j.ympev.2014.04.004 |pmid=24747003 }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-1000035611 |tittel = WFO: ''Hemipilia cucullata'' |besøksdato = 2025-02-06 |utgiver = The World Flora Online }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77206962-1 |tittel = PoWO: ''Hemipilia cucullata'' |besøksdato = 2023-02-02 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-02 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/neottianthe-cucullata-l-schltr/ |tittel = Latvijas daba: cepurainā neotiante |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 2. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=22-23 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-02 |språk=lt, en |side= 414 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/1384812 |tittel = eElurikkus: ''Hemipilia cucullata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2025 }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Hemipilia]] 7qc80lvhj0pivhb727jo4xkn0qux645 3664597 3664596 2026-08-05T14:19:04Z TU-nor 12071 3664597 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Hemipilia cucullata'' | status = en | status_noreg = | filnamn = Neottianthe cucullata.JPG | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Hemipilia]] | art = H. cucullata | vitskapleg namn = Hemipilia cucullata | klassifisert av = (L.) Y.Tang, H.Peng & T.Yukawa | habitat = furuskog og blandingsskog | utbreiing = austlege [[Europa]] til [[Japan]]}} '''''Hemipilia cucullata''''', tidlegare ''Ponerorchis cucullata'' og ''Neottianthe cucullata'', er ei [[Plantar|plante]] i slekta ''[[Hemipilia]]'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''H. cucullata'' var opphavleg knytt til slekta ''Neottianthe'', men ein studie i 2014 synte at slektene ''Neottianthe'', ''Amitostigma'' og ''Ponerorchis'' ikkje var var [[Monofyletisk gruppe|monofyletiske grupper]], og dei vart derfor samla i slekta ''Ponerorchis''.<ref name=JinJinSchuLi14/><ref name="wfo"/> I nyare klassifiseringar er heile slekta ''Ponerorchis'' innlemma i slekta ''Hemipilia'', slik at arten no heiter ''Hemipilia cucullata''.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== Arten finst i Polen og Baltikum og austover gjennom Asia til Japan.<ref name="powo"/> ''H. cucullata'' veks på nokre få spreidde stader i Latvia (latvisk namn ''cepurainā neotiante'')<ref name="Latvijas daba"/> og er på den latviske raudlista klassifisert som sterkt truga (kategori 1 – ''draud iznīkšana'').<ref name="Latvia raudliste"/> I Litauen (litauisk namn ''miškinė plikaplaiskė'') er arten klassifisert som kritisk truga (CR) med berre nokre få små populasjonar aust i landet.<ref name="Litauen"/><ref name="Litauen raudliste"/> I 2024 vart det første funnet av arten gjort heilt sør i Estland (estisk namn ''sale tanukeel'').<ref name="eElurikkus"/> I Polen (polsk namn ''kukuczka kapturkowata'') er det registrert nokre få funn heilt i nordaust, og han er rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="JinJinSchuLi14">{{cite journal |last1=Jin |first1=Wei-Tao |last2=Jin |first2=Xiao-Hua |last3=Schuiteman |first3=André |last4=Li |first4=De-Zhu |last5=Xiang |first5=Xiao-Guo |last6=Huang |first6=Wei-Chang |last7=Li |first7=Jian-Wu |last8=Huang |first8=Lu-Qi |date=2014 |title=Molecular systematics of subtribe Orchidinae and Asian taxa of Habenariinae (Orchideae, Orchidaceae) based on plastid matK, rbcL and nuclear ITS |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=77 |pages=41–53 |doi=10.1016/j.ympev.2014.04.004 |pmid=24747003 }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-1000035611 |tittel = WFO: ''Hemipilia cucullata'' |besøksdato = 2025-02-06 |utgiver = The World Flora Online }}</ref> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77206962-1 |tittel = PoWO: ''Hemipilia cucullata'' |besøksdato = 2023-02-02 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Latvia raudliste">{{kjelde bok |tittel=Red Data Book of the Baltic Region |år=1993 |redaktør= Torleif Ingelög, Roger Andersson og Martin Tjernberg |url=https://dokumen.pub/red-data-book-of-the-baltic-region-part-1-lists-of-threatened-vascular-plants-and-vertebrates-9789188506009-9188506002.html |vitja=2023-02-02 |språk=en |utgjevar=Swedish Threatened Species Unit. Uppsala in co-operation with Institute of Biology, Riga |isbn=91-88506-00-2 |side=25-68 }}</ref> <ref name="Latvijas daba">{{kjelde www |url = https://www.latvijasdaba.lv/augi/neottianthe-cucullata-l-schltr/ |tittel = Latvijas daba: cepurainā neotiante |utgjevar = Enciklopēdija «Latvijas Daba» |språk=lv |vitja = 2. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-03 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=22-23 }}</ref> <ref name="Litauen raudliste">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos raudonoji knyga / Red Data Book of Lithuania |år=2021 |redaktør= Valerijus Rašomavičius |url=https://am.lrv.lt/uploads/am/documents/files/Raudonoji%20knyga/Raudonoji_knyga_2021_WEB.pdf |vitja=2023-02-02 |språk=lt, en |side= 414 |utgjevar=Aplinkos ministerija (Miljødepartementet) |isbn=978-9955-37-230-1 }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/1384812 |tittel = eElurikkus: ''Hemipilia cucullata'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 6. februar 2025 }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Latvia]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Hemipilia]] 6tkrao7k5za6icjegkrlk5iuzmjuluz 0 403637 3664599 3663263 2026-08-05T14:23:09Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664599 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Mg-k ddf00079.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Anacamptis]] | art = A. coriophora | vitskapleg namn = Anacamptis coriophora | klassifisert av = (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = [[fuktig eng]] | utbreiing = [[Europa]], vestlege [[Asia]], nordlege [[Afrika]]}} '''''Anacamptis coriophora''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[narrmarihandslekta]] ''Anacamptis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''Anacamptis coriophora'' var tidlegare knytt til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis coriophora'', men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Anacamptis''.<ref name="Kretzschmar"/> I ''Plants of the World Online (Kew)'' reknar ein med desse underartane:<ref name="powo"/> *''A. coriophora'' subsp. ''carpetana'' <small>(Willk.) Bernardos</small>: Spania, Portugal, Algerie *''A. coriophora'' subsp. ''coriophora'' *''A. coriophora'' subsp. ''martrinii'' <small>(Timb.-Lagr.) Jacquet & Scappat.</small>: Frankrike, Spania ==Utbreiing== Arten (estisk namn ''luitkkäpp'') er dokumentert i herbariebelegg frå [[Saaremaa]] i Estland på 1800-talet, men er rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="eElurikkus"/> Det har òg vore rapportert om funn av arten heilt sør i Litauen, men dette er ikkje dokumentert.<ref name="Gudžinskas"/> I Benelux var arten (nederlandsk namn ''wantsenorchis'', fransk namn ''orchis punaise'') sist registrert i Nederland i 1915, i [[Flandern]] i Belgia i 1937. Det er mogleg at han framleis kan finnast i [[Vallonia]].<ref name="Benelux"/> I den nederlandske raudlista er arten rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit Nederland'').<ref name="RodeLijstNL"/> På same måte er han i Belgia (som ''Orchis coriophora'') rekna som regionalt utdøydd (RE, ''verdwenen uit het atlasgebied'') i Flandern og i Vallonia (RE, ''éteint'').<ref name="RodeLijstFL"/><ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han (som ''Orchis coriophora'') òg rekna som regionalt utdøydd (RE).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (som ''Orchis coriophora'', tysk namn ''Wanzen-Knabenkraut'') rekna som kritisk truga (CR, ''vom Aussterben bedroht'').<ref name="Rote List"/> I Polen var arten (som ''Orchis coriophora'', polsk namn ''storczyk cuchnący'') rekna som utdøydd,<ref name="Przyroda"/> men er attfunnen på eit par stader og rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> Dei kvite utgåvene blir der rekna som forma ''Orchis coriophora'' <small>L.</small> f. ''alba'' <small>E. G. Camus</small>.<ref name="Czerwona2"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998299-1 |tittel = PoWO: ''Anacamptis coriophora'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/5994 |tittel = eElurikkus: ''Orchis coriophora'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Gudžinskas">{{Artikkelkjelde | forfattar = Zigmantas Gudžinskas | utgjevingsår= 2001 | tittel = Diversity, state, and protection of Orchidaceae species in Lithuania | publikasjon = Jour. Eur. Orch. | bind = 33 | nummer = 1 | side = 415–441 | url = https://www.researchgate.net/publication/269993544_Diversity_state_and_protection_of_Orchidaceae_species_in_Lithuania | doi= | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Benelux">{{Kjelde www |url = https://www.verspreidingsatlas.nl/0882# |tittel = Verspreidingsatlas Vaatplanten: ''Anacamptis coriophora'' |besøksdato = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstNL">{{Kjelde www |url = https://www.floron.nl/Portals/1/Downloads/Basisrapport%20Rode%20Lijst%20vaatplanten%202012.pdf |tittel = Rode Lijst Vaatplanten 2012 |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = FLORON }}</ref> <ref name="RodeLijstFL">{{Kjelde www |url = https://purews.inbo.be/ws/portalfiles/portal/279821/222852.pdf |forfattar = Wouter Van Landuyt, Leo Vanhecke & Ivan Hoste |tittel = Rode Lijst van de vaatplanten van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Artikkelkjelde | forfattar = Guy Colling, Thierry Helminger, Yves Krippel, Simone Schneider og Laura Daco | utgjevingsår= 18. juli 2025 | tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg | publikasjon = Ferrantia | bind = 93 | side = 22–52 | url = https://mnhn.public.lu/dam-assets/publications/ferrantia/ferrantia93.pdf | utgjevar = Musée national d’histoire naturelle, Luxembourg | issn= 1682-5519 | kommentar= }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Czerwona2">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Orchis_coriophora_f._alba.htm |tittel = Flora Polski: ''Orchis coriophora'' f. ''alba'' |vitja = 2026-07-23 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-cuchnacy/ |tittel = Storczyk cuchnący |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Nederland]] [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Narrmarihandslekta]] 8mzefbjqbgsp2tgqpsf66te6dijks7b 0 403638 3664644 3664581 2026-08-05T14:26:23Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664644 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa'' | status = | status_noreg = | filnamn = Orchis mascula speciosa.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = [[Orchis mascula|O. mascula]] | vitskapleg namn = Orchis mascula ''ssp.'' speciosa | klassifisert av = (Mutel) Hegi | habitat=fuktig [[eng]] }} '''''Orchis mascula'' ssp. ''speciosa''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho finst ikkje i Noreg. == Namn == Somme kjelder bruker namnet ''O. mascula'' ssp. ''signifera''. == Utbreiing == Arten finst i Sentral- og Aust-Europa og i Algerie.<ref name="powo"/> ''O. mascula'' ssp. ''speciosa'' er registrert i Estland (estisk namn '' lõuna-jumalakäpp''), men er ikkje vurdert separat for raudlistestatus.<ref name="eElurikkus"/> Arten er òg omtalt i Litauen (som ssp. ''signifera''), men det finst overgangsformer som er vanskelege å skilje frå nominatunderarten.<ref name="Litauen"/> I Tyskland er underarten (tysk namn ''Prächtiges Knabenkraut'') rekna som nær livskraftig (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk męski nakrapiany'') veks han (som ssp. ''signifera'') mest i sør og blir rekna som nær truga (NT, ''bliski zagrożenia'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77188920-1 |tittel = PoWO: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |besøksdato = 2023-02-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/671057 |tittel = eElurikkus: ''Orchis mascula'' subsp. ''speciosa'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 5. februar 2023 }}</ref> <ref name="Litauen">{{kjelde bok |tittel=Lietuvos gegužraibiniai (Orchidaceae) – Orchids (Orchidaceae) of Lithuania |år=2006 |forfattar = Zigmantas Gudžinskas, Mindaugas Ryla |url=https://www.researchgate.net/publication/269992684_Lietuvos_geguzraibiniai_Orchidaceae_-_Orchids_Orchidaceae_of_Lithuania |vitja=2023-02-05 |språk=lt |utgjevar=Botanikos instituto leidykla |isbn=9986-662-28-1 |side=56-57 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Orkidear i Litauen]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] 466n1q23jo0jnx83rj9vlrmwop9vx85 0 403664 3664701 3664220 2026-08-05T17:13:31Z TU-nor 12071 3664701 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Dactylorhiza ruthei'' | status = | status_noreg = | filnamn = Dactylorhiza vironii1.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Dactylorhiza]] | art = D. ruthei | vitskapleg namn = ''Dactylorhiza ruthei'' | klassifisert av = (M. Schulze ex Rhute) Soó | utbreiing=[[Polen]] og [[Estland]]}} '''''Dactylorhiza ruthei''''' er ei [[Plantar|plante]] med omdiskutert gyldigheit i [[marihandslekta]] ''Dactylorhiza'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''Dactylorhiza ruthei'' høyrer til [[kongsmarihand]]-gruppa ''D. majalis''. Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene [[engmarihand]] (''D. incarnata'') og [[skogmarihand]] (''D. maculata'' ssp. ''fuchsii''), kopla med dobling av kromosomtalet.<ref name="Hedrén et.al."/> ''D. ruthei'' liknar på [[Dactylorhiza majalis ssp. elatior|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''elatior'']], men har ei leppe med djup tredeling og ofte særs svake teikningar. Det er naudsynt med meir omfattande genetiske analysar for å klargjere den systematiske posisjonen.<ref name="orchidsEurope"/> To underartar har vore omtalte:<ref name="orchidsEurope"/> *[[Nominatunderarten]] ''Dactylorhiza ruthei'' ssp. ''ruthei'', kjend frå nokre ganske få område ved [[Austersjøen]]. *''Dactylorhiza ruthei'' ssp. ''osiliensis'', tidlegare òg rekna som ein eigen art ''D. osiliensis'', no rekna til [[Dactylorhiza majalis ssp. elatior|''Dactylorhiza majalis'' ssp. ''elatior'']]<ref name="powo"/> I ''Plants of the World Online'' er arten rekna som ein underart av ein hybrid mellom grasmarihand og skogmarihand (''D. maculata'' ssp. ''fuchsii'' × ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata'' eller ''D.'' ×''kerneriorum'' nothossp. ''kerneriorum''). Arten ''D.'' ×''kerneriorum'' er ført opp med desse underartane:<ref name="powo1"/> *''Dactylorhiza'' × ''kerneriorum'' nothosubsp. ''ampolai'' <small>(Hautz.) Eccarius</small><br/><small>hybridformel: ''D. maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''D. incarnata'' subsp. ''cruenta''</small> *''Dactylorhiza'' × ''kerneriorum'' nothosubsp. ''kerneriorum''<br/><small>hybridformel: ''D. maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''D. incarnata'' subsp. ''incarnata''</small> *''Dactylorhiza'' × ''kerneriorum'' nothosubsp. ''lillsundica'' <small>(Kreutz) Oddone</small><br/><small>hybridformel: ''D. maculata'' subsp. ''fuchsii'' × ''D. incarnata'' subsp. ''ochroleuca''</small> == Utbreiing == Arten vart først skildra frå kysten ved [[Świnoujście]] i Polen på 1800-talet. Han var lenge rekna for å være utdøydd der, men er no kjend frå tre små populasjonar.<ref name="delforge"/> Arten er òg registrert frå nokre populasjonar heilt nordaust i Polen (polsk namn ''kukułka Ruthego''), og han er ført opp på den polske raudlista som sterkt truga (EN, ''zagrożony''), men er elles rekna som ein varietet av [[østersjømarihand]], ''D. majalis'' ssp. ''baltica'' var. ''ruthei''.<ref name="Czerwona"/> Arten vart funnen i Estland i 1974 (estisk namn ''Ruthe sõrmkäpp'') og er registrert med nokre få funn på [[Saaremaa]]. Han har status som kritisk truga (CR).<ref name="eElurikkus"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Ruthes Fingerwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''Stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> ==Hybridar== I Polen er det registrert ein hybrid mellom [[grasmarihand]] og ''D. ruthei'', ''Dactylorhiza incarnata'' × ''ruthei''.<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77158787-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza ruthei'' subsp. ''osiliensis'' |besøksdato = 2023-02-07 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:626629-1 |tittel = PoWO: ''Dactylorhiza'' × ''kerneriorum'' |besøksdato = 2026-08-02 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Hedrén et.al.">Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i: <br/>{{Artikkelkjelde | forfattar = Mikael Hedrén et al. | utgjevingsår= 2012 | tittel = Systematisk position av några norska ''Dactylorhiza''-former | publikasjon = Blyttia | bind = 70 | nummer = 3 | side = 139–155 | url = https://nhm2.uio.no/botanisk/nbf/blyttia/blyttia_pdf/Blyttia201203_skjermkvalitet_hele.pdf | doi= | isbn= | issn=0006-5269 | kommentar= }}</ref> <ref name="delforge">{{Artikkelkjelde | forfattar = Pierre Delforge and C.A.J. Kreuz | utgjevingsår= 2005 | tittel = Remarks on Estonian orchids | publikasjon = Les Naturalistes belges | bind = 86 (Orchid. 18) | nummer = | side = 21–56 | url = http://www.orchidelforge.eu/bibliographie%20P/PDF_P19/18PDF/18estonian_orchids.pdf | doi= | issn=0028-0801 | kommentar= }}</ref> <ref name="eElurikkus">{{Kjelde www |url = https://elurikkus.ee/app/taxonomy/taxon/4238 |tittel = eElurikkus: ''Dactylorhiza ruthei'' |utgjevar = Tartu Ülikool (Tartu universitet) |språk=et, en |vitja = 7. februar 2023 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Estland]] [[Kategori:Marihandslekta]] a6yzqmdteqhupb6ipsy04qqn21xbmss 0 413391 3664609 3664352 2026-08-05T14:24:26Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664609 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = nt | status_noreg = | filnamn = Epipactis microphylla Saarland 02.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. microphylla | vitskapleg namn = Epipactis microphylla | klassifisert av = (Ehrh.) Sw. | utbreiing=sentrale og sørlege [[Europa]], vestlege Asia }} '''''Epipactis microphylla''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten lever i lauvskog i det meste av Europa frå Tyskland og sørover, men finst ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== I Benelux er arten (nederlandsk namn ''kleinbladige wespenorchis'', fransk namn ''épipactis à petites feuilles'') svært sjeldan. Han veks ikkje i Nederland, heller ikkje i [[Flandern]] i Belgia, og han har berre ein veksestad i [[Vallonia]].<ref name="Waarnemingen"/> I Belgia er han rekna som kritisk truga (CR, ''en danger critique'') i Vallonia.<ref name="Wallonnes"/> I Luxembourg er han svært sjeldan (R).<ref name="RedListLux"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Kleinblättrige Ständelwurz'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet''),<ref name="Rote List"/> medan han i Polen (polsk namn ''kruszczyk drobnolistny'') berre finst heilt i sør og er sterkt truga (EN, ''zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633268-1 |tittel = PoWO: Epipactis microphylla |besøksdato = 2024-01-20 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Wallonnes">{{Kjelde www |url = https://biodiversite.wallonie.be/home/evaluation-biologique/resultats-des-monitorings/listes-rouges/flore-2022.html |tittel = La liste rouge de la flore (2026) |vitja = 2026-07-18 |utgjevar = SPW Environnement (Service Public de Wallonie Agriculture, Ressources naturelles et Environnement - ARNE) }}</ref> <ref name="RedListLux">{{Kjelde www |url = https://www.researchgate.net/publication/285667156_Red_List_of_the_vascular_plants_of_Luxembourg |tittel = Red List of the vascular plants of Luxembourg |vitja = 2024-01-15 |utgjevar = Musée national d’histoire naturelle Luxembourg }}</ref> <ref name="Waarnemingen">{{Kjelde www |url = https://waarnemingen.be/species/80187/maps/?start_date=2014-01-22&interval=315360000&end_date=2024-01-20&map_type=grid10k |tittel = Verspreidingskaart: Kleinbladige wespenorchis – ''Epipactis microphylla'' |vitja = 2024-01-20 |utgjevar = Waarnemingen.be }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Belgia]] [[Kategori:Orkidear i Luxembourg]] [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flangreslekta]] ebhd87l3fvfhr5imtcpw0v9xxap81ls 10 428704 3664699 3664543 2026-08-05T17:04:47Z Ranveig 39 3664699 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} | akan = background-color: #FFD700; color :inherit; | albanian = background-color: #92ffde; color :inherit; | arabian = background-color: #CDC8B8; color :inherit; | armenian = background-color: #FFFF00; color :inherit; | australian = background-color: #eba9ee; color :inherit; | aztec = background-color: #006641; color: #FFFFFF; | baltic = background-color: #BBDDBB; color :inherit; | bantu = background-color: #bdfdfb; color :inherit; | buddhist = background-color: #FFD068; color :inherit; | canaanite |phoenician |punic = background-color: #800080; color: #FFFFFF; | chinese = background-color: #B10009; color: #FFFFFF; | celtic = background-color: #CE8946; color :inherit; | eblaite = background-color: #00660F; color: #FFFFFF; | edo = background-color: #93C572; color :inherit; | egyptian = background-color: #DECD87; color :inherit; | elamite = background-color: #006629; color: #FFFFFF; | etruscan = background-color: #F7E3CD; color :inherit; | finnish | estonian | finnic = background-color: #0000FF; color: #FFFFFF; | georgian = background-color: #E97500; color :inherit; | greek = background-color: #CEF2E0; color :inherit; | guarani | guaraní | tupi | tupian | tupi-guarani = background-color: #FF73FF; color :inherit; | hindu | hinduism = background-color: #FFC569; color :inherit; | hittite = background-color: #021AF2; color: #FFFFFF; | hurrian = background-color: #4A529A; color: #FFFFFF; | igbo = background-color: #ACE1AF; color :inherit; | inca |incan | andean = background-color: #F3F300; color :inherit; | indo-european |indo european = background-color: #006400; color: #FFFFFF; | indonesian | javanese = background-color: #FF0000; color: #FFFFFF; | inuit = background-color: #FFDD99; color :inherit; | irish = background-color: #90DB90; color :inherit; | jain = background-color: #F5DEB3; color :inherit; | japanese | shinto = background-color: #A12F25; color: #FFFFFF; | kongo = background-color: #D6ACE3; color :inherit; | luwian = background-color: #000369; color: #FFFFFF; | mandaean = background-color: #ABABAB; color: #FFFFFF; | manichaean = background-color: #D1A274; color :inherit; | mayan | maya = background-color: #50C578; color :inherit; | meitei = background-color: #330055; color: #FFFFFF; | mesopotamian = background-color: #1A661A; color: #FFFFFF; | muisca = background-color: #FFD500; color :inherit; | neopagan | modern = background-color: #c1c1c1; color :inherit; | norrøn | norse | germansk | germanic = background-color: #D6DBBE; color :inherit; | nubian = background-color: #F0E4AE; color :inherit; | ossetian = background-color: #FFE8D0; color :inherit; | phillippine | philippine = background-color: #F6E396; color :inherit; | polynesisk | polynesian | hawaiian | hawaiisk = background-color: #AFEEEE; color :inherit; | roman = background-color: #F0ACAC; color :inherit; | sami | sámi | lapp= background-color: #46B8B1; color :inherit; | sarnaist = background-color: #B60000; color: #FFFFFF; | scythian = background-color: #00C700; color :inherit; | slavic = background-color: #A10000; color: #FFFFFF; | sogdian = background-color: #295A8A; color: #FFFFFF; | taíno | taino = background-color: #FAECC8; color :inherit; | thai = background-color: #FFEDED; color :inherit; | turkic = background-color: #00ABC2; color :inherit; | ugaritic = background-color: #006461; color: #FFFFFF; | urartian = background-color: #0057AF; color: #FFFFFF; | vietnamese = background-color: #FF6060; color :inherit; | vodou | voodoo |haitian = background-color: #BFEAF9; color :inherit; | welsh = background-color: #B30024; color: #FFFFFF; | yazidi = background-color: #FF8E1C; color :inherit; | yoruba = background-color: #93C572; color :inherit; | zoroastrian = background-color: #990955; color: #FFFFFF; | = | #default = unrecognised }}<noinclude> {{documentation|content={{Infobox deity/color/doc}} This sub-template is used to determine the section coloring in {{t|Infobox deity}}. [[Category:Color templates]] }} </noinclude> s0ldp1u9quuiu2ng74dta4dq3sbgt8f 0 429806 3664743 3649575 2026-08-06T09:42:35Z 90sveped 53941 3664743 wikitext text/x-wiki {{treng oppdatering}} {{infoboks idrettsutøvar}} '''Felix Horn Myhre''' ({{datoar}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Oslo]] som 20. mai 2023 vart noregsmeister med [[Sportsklubben Brann]]. Han er midtbanespelar. ==Karriere== ===Klubbspel=== 15 år gammal fekk Myhre sin debut med Ullern på nivå 3 i seriefotballen. Frå januar 2017 var han [[Vålerenga]]-spelar til mai 2021. Etter fleire sesongar der han var inn og ut av fyrste-ellevaren, gjekk han frå juli 2021 over til å spele for SK Brann. Her var han med å vinne [[Cupfinalen i fotball 2022/23 for menn|noregsmeisterskapen 2022/23]] mot [[Lillestrøm SK]] på [[Ullevål stadion]]. I 2024 enda Brann på sølvplassen i eliteseien, tre poeng bak seriemeisteren [[Bodø/Glimt]]. Myhre vart då kåra til årets Brann-spelar av supporterane. ===Landslagsspel=== Myhre debuterte på det norske landslaget 6. september 2024 borte mot [[Kasakhstan]] i [[Almaty]]. Per 1. april 2026 er han bokført med 7 landskampar, i fire av dei har han vore innbytar og i dei andre tre har han vorte bytta ut. Han skåra det fyrste målet då Noreg vann 2–1 over [[Austerrike]] den 9. september 2024, og eitt mål då Noreg høvla over [[Moldova]] med 11–1, nøyaktig på dagen eitt år seinare. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Felix Horn Myhre|Felix Horn Myhre]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. april 2026.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=32835 Felix Myhre] i eu-football.info {{refslutt}} {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:Vålerenga-spelarar]] [[Kategori:West Bromwich-spelarar]] mz37f98jfiaxcc0tvf46g4wf4uopc7w 0 431275 3664600 3663181 2026-08-05T14:23:19Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664600 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Anacamptis palustris '' ssp. ''elegans''}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Блатен салеп.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Anacamptis]] | art = [[myrmarihand|A. palustris]] | vitskapleg namn = Anacamptis palustris ssp. elegans | klassifisert av = (Heuff.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = [[myr]] | utbreiing = austlege og søraustlege [[Europa]], vestlege [[Asia]]}} '''''Anacamptis palustris'' ssp. ''elegans''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[narrmarihandslekta]] ''Anacamptis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Planta er ein underart av [[myrmarihand]] og var tidlegare knytt til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''Orchis palustris'' ssp. ''elegans'', men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Anacamptis''.<ref name="Kretzschmar"/> ==Utbreiing== I Tyskland er underarten (som ''Orchis palustris'' ssp. ''elegans'', tysk namn ''Hohes Sumpf-Knabenkraut'') rekna som regionalt utdøydd (RE, ''ausgestorben oder verschollen'').<ref name="Rote List"/> I Polen er underarten kjend,<ref name="powo"/> men ikkje raudlistevurdert separat, medan arten er rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998297-1 |tittel = PoWO: Anacamptis palustris subsp. elegans |besøksdato = 2026-07-22 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Narrmarihandslekta]] pr2xv0f61jnjokmo1see58grgiv8z1m 0 431413 3664607 3664370 2026-08-05T14:24:19Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664607 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = lc | status_noreg = | filnamn = Epipactis albensis 02.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. albensis | vitskapleg namn = Epipactis albensis | klassifisert av = Nováková & Rydlo | habitat=[[lauvskog]] | utbreiing=sentrale [[Europa]] }} '''''Epipactis albensis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten lever i lauvskog i Sentral-Europa, men finst ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== I Tyskland er arten (tysk namn ''Elbe-Ständelwurz'') rekna som kritisk truga (CR, ''vom Aussterben bedroht''),<ref name="Rote List"/> medan han i Polen (polsk namn ''kruszczyk połabski'') veks sør i landet, men er ikkje raudlistevurdert på grunn av mangelfulle data (DD).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:633147-1 |tittel = PoWO: Epipactis albensis |besøksdato = 2026-08-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/kruszczyk-polabski/ |tittel = Kruszczyk połabski |vitja = 2026-08-03 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Flangreslekta]] 8zlm85wgqqa7saqbtt4ee8v90e3cp00 0 431414 3664608 3664356 2026-08-05T14:24:21Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664608 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = | biletstorleik = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Epipactis]] | art = E. bugacensis | vitskapleg namn = Epipactis bugacensis | klassifisert av = Robatsch | habitat=[[lauvskog]] | utbreiing=sentrale og sørvestlege [[Europa]] }} '''''Epipactis bugacensis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[flangreslekta]] ''Epipactis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten lever i lauvskog i sentrale og sørvestlege Europa, men finst ikkje i Noreg.<ref name="powo"/> ==Utbreiing== I Tyskland er arten (tysk namn ''Ungarische Ständelwurz'') rekna som svært sjeldan (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:939570-1 |tittel = PoWO: Epipactis bugacensis |besøksdato = 2026-08-03 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flangreslekta]] 4qh6morhb1ig6k68fu2ux8f7djufy7x 0 431418 3664636 3664431 2026-08-05T14:25:58Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664636 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella nigra'' ssp. ''austriaca''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella nigra'' ssp. ''austriaca'' | status = | status_noreg = | filnamn = Oesterreichisches Kohlroeschen.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. nigra | vitskapleg namn = Nigritella nigra ''ssp.'' austriaca | klassifisert av = Teppner & E. Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella nigra'' ssp. ''austriaca''''' [''Gymnadenia austriaca''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringer, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> Inndelinga av artar i slekta ''Nigritella'' har vore omdiskutert. I somme klassifiseringar har planter frå [[Alpane]] blitt innlemma som underartar av ''N. nigra'', slik at ein i tysk klassifisering framleis opererer med underarten ''N. nigra'' ssp. ''austriaca''.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' er underarten løfta til artsnivå med namnet ''Gymnadenia austriaca''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. nigra'' (tysk namn ''Schwarzes Kohlröschen'') og underarten ''N. nigra'' ssp. ''austriaca'' (tysk namn ''Österreichisches Kohlröschen'') skildra som ekstremt sjeldne (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1009209-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia austriaca |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] 571ldpwno71aeys1li48tsx2oh0cl41 0 431420 3664634 3664436 2026-08-05T14:25:54Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664634 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella dolomitensis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella dolomitensis'' | status = | status_noreg = | filnamn = Gymnadenia dolomitensis.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. dolomitensis | vitskapleg namn = Nigritella dolomitensis | klassifisert av = (Teppner & E. Klein) Hedrén et al. | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella dolomitensis''''' [''Gymnadenia dolomitensis''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringer, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> og arten har der namnet ''Gymnadenia dolomitensis''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. dolomitensis'' (tysk namn ''Dolomiten-Kohlröschen'') skildra som ekstremt sjeldan (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003527-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia dolomitensis |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] gasony693tv5lw85ybi222yxvgatpgz 0 431421 3664635 3664440 2026-08-05T14:25:56Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664635 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella miniata''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella miniata'' | status = | status_noreg = | filnamn = Nigritella miniata s. str. sl3.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. miniata | vitskapleg namn = Nigritella miniata | klassifisert av = (Crantz) Janch. | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella miniata''''' [''Gymnadenia miniata''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringer, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> og arten har der namnet ''Gymnadenia miniata''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. miniata'' (tysk namn ''Rotes Kohlröschen'') skildra som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003517-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia miniata |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] l4axxjw7ojvbybp820vb9l2u2mhr6hu 0 431422 3664637 3664435 2026-08-05T14:26:00Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664637 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella rhellicani''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella rhellicani'' | status = LC | status_noreg = | filnamn = Gymnadenia rhellicani (spike).jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. rhellicani | vitskapleg namn = Nigritella rhellicani | klassifisert av = Teppner & E. Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella rhellicani''''' [''Gymnadenia rhellicani''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringer, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> og arten har der namnet ''Gymnadenia rhellicani''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. rhellicani'' (tysk namn ''Gewöhnliches Kohlröschen'') skildra som livskraftig (LC, ''ungefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003517-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia rhellicani |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] szby91hz9ou84eaf3mtvhnvpke8z3b1 0 431424 3664638 3664490 2026-08-05T14:26:01Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664638 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Nigritella widderi''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Nigritella widderi'' | status = | status_noreg = | filnamn = Gymnadenia widderi (cropped).jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Nigritella]] | art = N. widderi | vitskapleg namn = Nigritella widderi | klassifisert av = (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark | utbreiing=[[Alpane]]}} '''''Nigritella widderi''''' [''Gymnadenia widderi''] er ei [[plante]] i&nbsp;[[svartkurleslekta]] ''Nigritella'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. == Systematikk == Det har vore diskutert om artar i slekta ''Nigritella'' skal innlemmast i [[brudesporeslekta]], slik det er gjort i mange klassifiseringar, men ein har i Noreg så langt valt å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt,<ref name="adb"/><ref name="Brandrud"/> slik òg i Tyskland.<ref name="Rote List"/> I ''Plants of the World Online'' har ein innlemma svartkurleslekta i brudesporeslekta.<ref name="powox"/> og arten har der namnet ''Gymnadenia widderi''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland blir ''N. widderi'' (tysk namn ''Widders Kohlröschen'') skildra som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1003523-1 |tittel = PoWO: Gymnadenia widderi |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powox">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30107-1 |tittel = PoWO: Nigritella |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb">{{Kilde www |url = https://artsdatabanken.no/arter/takson/59496 |tittel = Artsdatabanken: Slektsopplysningar svartkurleslekta |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Artsdatabanken }}</ref> <ref name="Brandrud">{{Artikkelkjelde | forfattar = Marie Kristine Brandrud mfl. | utgjevingsår = 2019 | tittel = Restriction-site associated DNA sequencing supports a sister group relationship of Nigritella and Gymnadenia (Orchidaceae) | publikasjon = Molecular Phylogenetics and Evolution | bind = 136 | nummer = July | side = 21–28 | url = https://www.researchgate.net/publication/336496672_Restriction-site_associated_DNA_sequencing_supports_a_sister_group_relationship_of_Nigritella_and_Gymnadenia_Orchidaceae | doi = 10.1016/j.ympev.2019.03.018 | issn = 1095-9513 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Svartkurleslekta]] 7wfthkkbr8pi7dh30o5oh7l99dtp5tq 0 431431 3664639 3664468 2026-08-05T14:26:03Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664639 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Ophrys araneola''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys araneola'' | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys araneola flowers.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = O. araneola | vitskapleg namn = | klassifisert av = Rchb. | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=sentrale og sørlege [[Europa]]}} '''''Ophrys araneola''''' [''O. sphegodes'' ssp. ''araneola''] er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == I Tyskland er ''O. araneola'' skildra som ein eigen art,<ref name="Rote List"/> men han er elles helst skildra som ein underart av [[Ophrys sphegodes|''O. sphegodes'']]: ''O. sphegodes'' ssp. ''araneola''.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er ''O. araneola'' (tysk namn ''Kleine Spinnen-Ragwurz'') rekna som sterkt truga (EN, ''stark gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:922434-1 |tittel = PoWO: ''O. sphegodes'' ssp. ''araneola'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] 7u376o2wy86be0k1n2nxmhxxbh40si7 0 431432 3664641 3664469 2026-08-05T14:26:07Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664641 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys holoserica subsp. elatior Allondon 26 07 2014 04.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = [[Ophrys holoserica|''O. holosericea'']] | vitskapleg namn = O. holosericea ''ssp.'' elatior | klassifisert av = H.Baumann & Künkele | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=vestlege sentrale [[Europa]]}} '''''Ophrys holoserica'' ssp. ''elatior''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' er skildra som ein underart av [[Ophrys holoserica|''O. holoserica'']].<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' (tysk namn ''Hohe Hummel-Ragwurz'') rekna som svært sjeldan (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77254110-1 |tittel = PoWO: ''O. holosericea'' subsp. ''elatior'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] n1nu5jnui1np7wmgzrohw8xd3dknrgk 3664687 3664641 2026-08-05T16:19:32Z Ranveig 39 3664687 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Ophrys holosericea'' ssp. ''elatior'' | status = | status_noreg = | filnamn = Ophrys holoserica subsp. elatior Allondon 26 07 2014 04.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Ophrys]] | art = [[Ophrys holoserica|''O. holosericea'']] | vitskapleg namn = O. holosericea ''ssp.'' elatior | klassifisert av = H.Baumann & Künkele | habitat=kalkrik [[eng]] | utbreiing=vestlege sentrale [[Europa]]}} '''''Ophrys holoserica'' ssp. ''elatior''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[flugeblomslekta]] ''Ophrys'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' er skildra som ein underart av [[Ophrys holoserica|''O. holoserica'']].<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er ''O. holoserica'' ssp. ''elatior'' (tysk namn ''Hohe Hummel-Ragwurz'') rekna som svært sjeldan (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77254110-1 |tittel = PoWO: ''O. holosericea'' subsp. ''elatior'' |besøksdato = 2026-08-04 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Flugeblomslekta]] 2wxt845o8lpg2ntoak58q99h1qdotnu 0 431439 3664645 3664555 2026-08-05T14:26:25Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664645 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Orchis pallens'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis pallens Deutschland 006.jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Orchis]] | art = O. pallens | vitskapleg namn = Orchis pallens | klassifisert av = L. | habitat = kalkrik [[gras]]mark | utbreiing = Europa, vestlege Asia}} '''''Orchis pallens''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Arten veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== Arten finst i Europa sør for Danmark og heilt vest i Asia.<ref name="powo"/> I Tyskland er arten (tysk namn ''Affen-Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen er arten (polsk namn ''storczyk blady'') rekna som sårbar (VU, ''narażony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:648951-1 |tittel = PoWO: Orchis pallens |besøksdato = 2022-03-11 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-blady/ |tittel = Storczyk blady |vitja = 2026-08-04 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] qnd3jvplu8u43sxzwb19wkfdl6ncggc 0 431441 3664647 3664576 2026-08-05T14:26:29Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664647 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | status = | status_noreg = | filnamn = Platanthera chlorantha Luxemburg 01.jpg | biletstorleik = 240 px | bilettekst = | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Platanthera]] | art = P. fornicata | vitskapleg namn = Platanthera fornicata | klassifisert av = (Bab.) Buttler | habitat=skog, eng}} '''''Platanthera fornicata''''' er ei [[Planter|plante]] i&nbsp;[[nattfiolslekta]] ''Platanthera'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien). == Systematikk == Inndelinga i artar innanfor nattfiolslekta har vore mykje diskutert.<ref name="Tyteca"/><ref name="Durka"/> Dei fleste klassifiseringar opererer med to artar i nordlege og sentrale Europa, [[nattfiol|''P.&nbsp;bifolia'']] og [[grov nattfiol|''P.&nbsp;chlorantha'']]. I somme klassifiseringar blir ikkje-hybride planter med mellomliggande karakterar rekna som ein eigen art, ''P.&nbsp;fornicata'', medan andre reknar desse plantene for å høyre til underarten [[heinattfiol|''P. bifolia'' subsp. ''bifolia'']] av nattfiol.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er arten (tysk namn ''Weiße Waldhyazinthe'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77154734-1 |tittel = PoWO: ''Platanthera fornicata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Tyteca">{{Artikkelkjelde | forfattar= Daniel Tyteca and Fabiana Esposito | utgjevingsår= 2018 | tittel= Recent proposals in ''Platanthera'' (''Orchidaceae'') systematics in Western Europe, with focus on intermediate looking plants | publikasjon= Journal Europäischer Orchideen | bind=50 | nummer=2–4 | side=393–408 | url=https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Tyteca/publication/342515864_Recent_proposals_in_Platanthera_Orchidaceae_systematics_in_Western_Europe_with_focus_on_intermediate_looking_plants/links/6206373087866404a15f8274/Recent-proposals-in-Platanthera-Orchidaceae-systematics-in-Western-Europe-with-focus-on-intermediate-looking-plants.pdf | issn=0945-7909 | kommentar= }}</ref> <ref name="Durka">{{Artikkelkjelde | forfattar= Walter Durka, Angelika Baum, Stefan G. Michalski, Heinz Baum | utgjevingsår= 2016 | utgjevar=Springer Nature | tittel= Darwin’s legacy in ''Platanthera'': are there more than two species in the ''Platanthera bifolia''/''chlorantha'' group? | publikasjon= Plant Systematics and Evolution | bind=303 | nummer=3 | side=419–431 | url=https://www.ufz.de/export/data/global/127742_Durka_etal_2017.pdf | doi=10.1007/s00606-016-1381-8 | issn=1615-6110 | kommentar= }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Nattfiolslekta]] b003q3qm343u4wdkxdjhlzsd8qdv5g7 0 431442 3664649 3664580 2026-08-05T14:26:32Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664649 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = '''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis'' | status = | status_noreg = | filnamn = | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Pseudorchis]] | art = [[Pseudorchis albida|P. albida]] | vitskapleg namn = Pseudorchis albida ''ssp.'' tricuspis | klassifisert av = (Beck) E.Klein | habitat=kalkrik [[gras]]mark }} '''''Pseudorchis albida'' ssp. ''tricuspis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[kvitkurleslekta]] ''Pseudorchis'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae. Ho finst ikkje i Noreg. == Systematikk == I somme klassifiseringar blir denne planta rekna som ein underart av [[kvitkurle]]. Underarten er ikkje akseptert av ''Plants of the World Online'', som reknar namnet for å vere eit synomym for kvitkurle.<ref name="powo"/> == Utbreiing == I Tyskland er underarten (tysk namn ''Dreizipflige Weißzunge'') rekna som ekstremt sjeldan (''extrem selten'').<ref name="Rote List"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1015584-1 |tittel = PoWO: ''Pseudorchis albida'' subsp. ''tricuspis'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Kvitkurleslekta]] 1w9dsebho1scwj6jszhxv37bqrhknma 0 431443 3664584 2026-08-05T12:31:37Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{DISPLAYTITLE:''Neotinea ustulata'' ssp. ''aestivalis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Neotinea ustulata'' ssp. ''aestivalis'' | status = | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata aestivalis wiki mg-k01.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Neotine…» 3664584 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Neotinea ustulata'' ssp. ''aestivalis''}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Neotinea ustulata'' ssp. ''aestivalis'' | status = | status_noreg = | filnamn = Orchis ustulata aestivalis wiki mg-k01.jpg | biletstorleik = 240 px | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = [[Neotinea ustulata|N. ustulata]] | vitskapleg namn = Neotinea ustulata ''ssp.'' aestivalis | klassifisert av = (Kümpel) Tali, M.F.Fay & R.M.Bateman | utbreiing = Europa}} '''''Neotinea ustulata'' ssp. ''aestivalis''''' er ei [[plante]] i&nbsp;[[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i&nbsp;[[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo1"/> Ho finst ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten [[krutbrennar]] har to økotypar som skil seg frå kvarandre i storleik og blømingstid.<ref name="orchidsEurope"/> Dei er aksepterte som varietetar av ''Plants of the World Online'' og ''WFO – The World Flora Online''<ref name="powo"/><ref name="wfo"/> og er båe kjende frå Danmark og Storbritannia,<ref name="adb-dk"/><ref name="orchids"/> men i Polen har dei status som underartar.<ref name="Czerwona"/> == Utbreiing == I Danmark har arten [[krutbrennar]] vore kjend frå ein funnstad nord på Jylland. Han er rekna som kritisk truga (CR) og blømer ikkje årvisst.<ref name="adb-dk"/> Arten veks spreidd i England og Wales, og er verna gjennom den britiske ''Handlingsplan for biodiversitet''.<ref name="UK BAP"/> og har status som sterkt truga (EN).<ref name="GB Red List"/> Varieteten var. ''aestivalis'' er registrert i desse landa, men er ikkje raudlistevurdert separat. I Polen (polsk namn ''storczyk drobnokwiatowy późny'') blir underarten rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie zagrożony'').<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998313-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="wfo">{{Kilde www |url = https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000250472-2026-06?hide_syns=true |tittel = ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="powo1">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77071657-1 |tittel = PoWO: ''Neotinea ustulata'' subsp. ''aestivalis'' |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="adb-dk">{{Kilde www |url = https://www.naturbasen.dk/art/2652/bakkegoegeurt |tittel = Naturbasen: Bakkegøgeurt ''Neotinea ustulata'' |besøksdato = 2026-07-17 |utgiver = Naturbasen }}</ref> <ref name="UK BAP">{{Kjelde www |url = https://data.jncc.gov.uk/data/98fb6dab-13ae-470d-884b-7816afce42d4/UKBAP-priority-vascular-plants.pdf |tittel = UK Biodiversity Action Plan |utgjevar = Joint Nature Conservation Committee |dato = 2007 |vitja = 9. mars 2022 }}</ref> <ref name="GB Red List">{{Kjelde www |url = https://bsbi.org/media/pages/learn/publications/other-books/f59a032ddc-1763470032/strohetal.2025_supp.info.xlsx |tittel = A New Vascular Plant Red List for Great Britain |utgjevar = Botanical Society of Britain & Ireland |format = XSLX |dato = 2025 |vitja = 15. juli 2026 }}</ref> <ref name="orchids">{{Kjelde bok | forfattar = Anne and Simon Harrap | utgjevingsår = 2009 | utgåve = 2. | tittel = Orchids of Britain and Ireland | forlag = A & C Black | stad = London | isbn = 978-1-408-10571-9 }}</ref> <ref name="orchidsEurope">{{Kjelde bok | forfattar = Rolf Kühn, Henrik Æ. Pedersen, Philip Cribb | utgjevingsår = 2019 | tittel = Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean | forlag = Kew Publishing | stad = London | isbn = 978-1-84246-669-8 }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Danmark]] [[Kategori:Orkidear i Storbritannia]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Vårmarihandslekta]] 5szawonx16yl6i40x8uvzxnfwopttfh 0 431444 3664587 2026-08-05T13:03:36Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Neotinea tridentata'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis Tridentata.JPG | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. tridentata | vitskapleg namn = Neotinea tridentata | klassifisert av =…» 3664587 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Neotinea tridentata'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis Tridentata.JPG | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. tridentata | vitskapleg namn = Neotinea tridentata | klassifisert av = (Scop.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = Europa, vestlege Asia}} '''''Neotinea tridentata''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''O. tridentata'', men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> ==Utbreiing== I Tyskland er arten (tysk namn ''Dreizähniges Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''Gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk trójzębny'') har arten nokre registreringar heilt vest i landet og er rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998309-1 |tittel = PoWO: Neotinea tridentata |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-trojzebny/ |tittel = Storczyk trójzębny |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] 9etqvm95r8jj753iaulzuhp00or4djn 3664633 3664587 2026-08-05T14:25:52Z TU-nor 12071 Fiksar feil bruk av versalar (via JWB) 3664633 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Neotinea tridentata'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis Tridentata.JPG | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Neotinea]] | art = N. tridentata | vitskapleg namn = Neotinea tridentata | klassifisert av = (Scop.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase | habitat = | utbreiing = Europa, vestlege Asia}} '''''Neotinea tridentata''''' er ei [[Plantar|plante]] i [[krutbrennarslekta]] ''Neotinea'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho veks ikkje i Noreg. == Systematikk == Arten var tidlegare rekna til [[vårmarihandslekta]] ''Orchis'' med namnet ''O. tridentata'', men er, saman med fleire andre artar, flytta til slekta ''Neotinea''.<ref name="Kretzschmar"/> ==Utbreiing== I Tyskland er arten (tysk namn ''Dreizähniges Knabenkraut'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyk trójzębny'') har arten nokre registreringar heilt vest i landet og er rekna som kritisk truga (CR, ''krytycznie kzagrożony'').<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:998309-1 |tittel = PoWO: Neotinea tridentata |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Kretzschmar">{{Kjelde bok | forfattar = Horst Kretzschmar, Wolfgang Eccarius, Helga Dietrich | utgjevingsår = 2007 | tittel = The Orchid Genera Anacamptis, Orchis and Neotinea | forlag = EchinoMedia | stad = Albersdorf, Tyskland | isbn = 978-3937107127 }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyk-trojzebny/ |tittel = Storczyk trójzębny |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Krutbrennarslekta]] fo5hzf6nh48wobipry7ikms8nidox79 0 431445 3664664 2026-08-05T14:44:31Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | filnamn = Traunsteinera globosa a1.jpg | bilettekst = ''Traunsteinera globosa'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Traunsteinera | vitskapleg namn = Traunsteinera | klassifisert av = Rchb. | utbreiing=Europa]] til Kaukasus}} '''''Traunsteinera''''' er ei…» 3664664 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | filnamn = Traunsteinera globosa a1.jpg | bilettekst = ''Traunsteinera globosa'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Traunsteinera | vitskapleg namn = Traunsteinera | klassifisert av = Rchb. | utbreiing=Europa]] til Kaukasus}} '''''Traunsteinera''''' er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> == Systematikk == På verdsbasis har slekta berre to artar, ingen av dei i Noreg, men ein art er å finne i Nord-Europa: *''[[Traunsteinera globosa|T. globosa]]'', i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> og Polen (LC)<ref name="Czerwona"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30824-1 |tittel = PoWO: Traunsteinera |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Traunsteinera| ]] sf4j9b380figotkb3v9c1zsgsrqaj1e 3664698 3664664 2026-08-05T16:58:16Z Ranveig 39 Artar frå en: 3664698 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | filnamn = Traunsteinera globosa a1.jpg | bilettekst = ''Traunsteinera globosa'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Traunsteinera | vitskapleg namn = Traunsteinera | klassifisert av = Rchb. | utbreiing=Europa]] til Kaukasus}} '''''Traunsteinera''''' er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> == Systematikk == På verdsbasis har slekta berre to artar som finst i [[Europa]], [[Tyrkia]] og [[Kaukasus]].<ref name="vampirella">[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=207589 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=traunsteinera+globosa Altervista Flora Italiana, Orchide dei pascoli, Round Headed Orchid, ''Traunsteinera globosa'' (L.) Rchb., Fl. Saxon.: 87. 1842]</ref><ref>Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.C. & Rasmussen, F.N. (2001). Orchidoideae (Part 1). Genera Orchidacearum 2: 1-416. Oxford University Press, New York, Oxford.</ref> Ingen av dei finst i Noreg, men ein art er å finne i Nord-Europa, ''[[Traunsteinera globosa|T. globosa]]'', i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> og Polen (LC).<ref name="Czerwona"/> {| class="wikitable collapsible" |- ! Bilete !! Namn !! Utbreiing !! Høgd (m) |- |[[File:Traunsteinera globosa sl1.jpg|120px]] ||''[[Traunsteinera globosa]]'' <small>(L.) Rchb. 1842</small> || utbreidd frå Spania aust til Ukraina og Tyrkia, inkludert Frankrike, Tyskland, Italia, Polen, Romania osb.|| 1000-2700 |- |[[File:Traunsteinera sphaerica 31535090 (cropped).jpg|120px]] ||''[[Traunsteinera sphaerica]]'' <small>(M.Bieb.) Schltr. 1928</small> || Tyrkia og Kaukasus||1000-3000 |- |} == Referansar == <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30824-1 |tittel = PoWO: Traunsteinera |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Traunsteinera| ]] m22jhxc47wfquoal92xjqbwid80h1np 3664703 3664698 2026-08-05T19:07:33Z Ranveig 39 Namneopphav 3664703 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | filnamn = Traunsteinera globosa a1.jpg | bilettekst = ''Traunsteinera globosa'' | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = Traunsteinera | vitskapleg namn = Traunsteinera | klassifisert av = Rchb. | utbreiing=Europa til Kaukasus}} '''''Traunsteinera''''' er ei [[Biologisk slekt|slekt]] i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Slekta blei skildra i 1842 av [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach]]. Ho har namn etter den austerrikske apotekaren og botanikaren Joseph Traunsteiner (1798–1850).<ref>{{Citation|title=Traunsteiner|url=https://www.kitzbuehel.at/Unsere_Stadt/Persoenlichkeiten/Joseph_Traunsteiner|website=Kitzbühel|accessdate=2026-08-05|language=de-AT}}</ref> == Systematikk == På verdsbasis har slekta berre to artar som finst i [[Europa]], [[Tyrkia]] og [[Kaukasus]].<ref name="vampirella">[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=207589 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=traunsteinera+globosa Altervista Flora Italiana, Orchide dei pascoli, Round Headed Orchid, ''Traunsteinera globosa'' (L.) Rchb., Fl. Saxon.: 87. 1842]</ref><ref>Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.C. & Rasmussen, F.N. (2001). Orchidoideae (Part 1). Genera Orchidacearum 2: 1-416. Oxford University Press, New York, Oxford.</ref> Ingen av dei finst i Noreg, men ein art er å finne i Nord-Europa, ''[[Traunsteinera globosa|T. globosa]]'', i Tyskland (VU)<ref name="Rote List"/> og Polen (LC).<ref name="Czerwona"/> {| class="wikitable collapsible" |- ! Bilete !! Namn !! Utbreiing !! Høgd (m) |- |[[File:Traunsteinera globosa sl1.jpg|120px]] ||''[[Traunsteinera globosa]]'' <small>(L.) Rchb. 1842</small> || utbreidd frå Spania aust til Ukraina og Tyrkia, inkludert Frankrike, Tyskland, Italia, Polen, Romania osb.|| 1000-2700 |- |[[File:Traunsteinera sphaerica 31535090 (cropped).jpg|120px]] ||''[[Traunsteinera sphaerica]]'' <small>(M.Bieb.) Schltr. 1928</small> || Tyrkia og Kaukasus||1000-3000 |- |} == Referansar == <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30824-1 |tittel = PoWO: Traunsteinera |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> </references> == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Traunsteinera| ]] [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] [[Kategori:Takson namngjevne av Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach]] 6as6agt12ifigjdu51emy25d1uhukhv 0 431446 3664667 2026-08-05T14:54:19Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «{{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Traunsteinera globosa'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis globuleux (massif des Vosges).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Traunsteinera]] | art = T. globosa | vitskapleg namn = Traunsteinera gl…» 3664667 wikitext text/x-wiki {{kursiv tittel}} {{Taksoboks-pluss | namn = ''Traunsteinera globosa'' | status = lc | status_noreg = | filnamn = Orchis globuleux (massif des Vosges).jpg | rike = [[Plantar|Planteriket]] | klasse = [[Einfrøblada plantar|Einfrøblada]] | orden = [[Aspargesordenen]] | familie = [[Orkidéfamilien]] | slekt l = [[Traunsteinera]] | art = T. globosa | vitskapleg namn = Traunsteinera globosa | klassifisert av = (L.) Rchb. | habitat = | utbreiing = Europa, vestlege Asia}} '''''Traunsteinera globosa''''' er ei [[Plantar|plante]] i slekta ''[[Traunsteinera]]'' i [[orkidéfamilien]] (marihandfamilien) Orchidaceae.<ref name="powo"/> Ho veks ikkje i Noreg. ==Utbreiing== I Tyskland er arten (tysk namn ''Rote Kugelorchis'') rekna som sårbar (VU, ''gefährdet'').<ref name="Rote List"/> I Polen (polsk namn ''storczyca kulista'') har arten mange registreringar heilt sør i landet og er rekna som livskraftig (LC).<ref name="Czerwona"/><ref name="Przyroda"/> == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="powo">{{Kilde www |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:660401-1 |tittel = PoWO: Traunsteinera globosa |besøksdato = 2026-08-05 |utgiver = Plants of the World Online }}</ref> <ref name="Rote List">{{Kjelde www |url = https://www.rote-liste-zentrum.de/organismengruppen/pflanzen/farn-und-bluetenpflanzen-tracheophyta/?q=Farn-%20und%20Blütenpflanzen |tittel = Die Roten Listen: Farn- und Blütenpflanzen (Tracheophyta) |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = Bundesamt für Naturschutz }}</ref> <ref name="Czerwona">{{Kjelde www |url = https://www.atlas-roslin.pl |tittel = Flora Polski |vitja = 2026-07-22 |utgjevar = atlas-roslin.pl }}</ref> <ref name="Przyroda">{{Kjelde www |url = https://przyrodniczo.pl/rosliny/storczyca-kulista/ |tittel = Storczyca kulista |vitja = 2026-08-05 |utgjevar = Przyroda Dolnego Śląska }}</ref> </references> {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * {{Artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Orkidear i Tyskland]] [[Kategori:Orkidear i Polen]] [[Kategori:Traunsteinera]] 7rhj9uq7jlygkalel9tbzw8m8g667hd 14 431447 3664668 2026-08-05T14:57:06Z TU-nor 12071 Oppretta sida med «[[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]]» 3664668 wikitext text/x-wiki [[Kategori:Slekter i orkidéfamilien]] fkb8tlkrmzhcj8qdf4murauae518qre 14 431448 3664670 2026-08-05T15:09:36Z Ranveig 39 Oppretta sida med «__LØYNDKAT__ [[Kategori:Artiklar som treng fleire referansar]] [[Kategori:Artiklar som treng tilsyn 2026]]» 3664670 wikitext text/x-wiki __LØYNDKAT__ [[Kategori:Artiklar som treng fleire referansar]] [[Kategori:Artiklar som treng tilsyn 2026]] dh7u5v7xfx2i9kikvmde5k5vaibkks2 0 431449 3664700 2026-08-05T17:09:03Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1332505061|Samba rock]]» 3664700 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikksjanger|kulturelt opphav=Late 1950s, [[São Paulo]], Brazil|undersjangerliste=|undersjangrar=|andre emne={{hlist|[[Lusophone music]]|[[sambalanço]]|[[tropicália]]}}}}'''Sambarock''' (også kjend som '''sambasoul''' eller blanda med '''sambafunk''' og '''sambalanço''') er ein brasiliansk [[musikksjanger]] og dansekultur som set saman [[samba]], [[rock]], [[soul]] og [[funk]]. Han utvikla seg frå dansefestar i svarte, lågare samfunnslag [[São Paulo]] etter at dei hadde høyrt [[rock and roll]] og [[afroamerikansk musikk]] seint på 1950-talet. Som ei vidareutvikling av música popular brasileira (MPB) blei sjangeren utvikla og spelt inn av artistar som Jorge Ben, Tim Maia og Trio Mocotó. Han fekk større popularitet dei neste tiåra etter at den braut gjennom i [[Nattklubb|diskotek]]. På 2000-talet hadde sambarock vokse til ei breiare kulturell rørsle som involverte dansarar, diskjockeyar, akademikarar og musikarar, som laga ei nyare form av sjangeren. == Opphav == Sambarock har opphav i dei hovudsakleg svarte [[Favela|favelaane]] i [[São Paulo]] på slutten av 1950-talet, då brasilianske radioar og danselokale blei nådd av den globale spreiinga av amerikansk [[rock and roll]] og tilknytt afroamerikansk musikk som [[blues]] og [[jazz]]. Den fyrste inkarnasjonen var som dansefenomen på lokale gatefestar, der ein byrja å spela desse stilane i lag med tradisjonell [[samba]]- og [[Cubansk bolero|bolero]]-musikk. Festane flytta etterkvart til større lokale som nytta [[DJ|dj-ar]].{{Sfn|Miranda|2018}} På dei fyrste samba-rock-festane spelte dj-ar musikk frå ei rekkje sjangrar, inkludert [[partido alto]]-samba og [[italiensk rock]], medan deltakarar kom saman i par og dansa rock and roll- ([[lindy hop]], [[rockabilly]]) og sambadansar ([[Samba de Gafieira]]). I 1957 spelte den brasilianske pianisten Waldir Calmon inn ein sambaversjon av [[Bill Haley]] sin «[[Rock Around the Clock]]», noko som markerte eit vendepunkt for sjangeren. Dei ulike rock- og sambarørslene blei etterkvaet kombinerte til ein einskild dansestil som seinare blei kjend som «sambarock».{{Sfn|Miranda|2018}} [[Fil:Jorge_Ben,_1972.jpg|høgre|mini|Jorge Ben i 1972]] Sambarocksjangeren utvikla seg på 1960-talet med populære brasilianske musikarar som kombinerte samba med påverknadar frå amerikansk rock, [[soul]] og [[funk]].<ref>{{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|McCann|2004|p=73}}.</ref> Denne utviklinga fann stad i lag med den kunstnariske rørsla [[tropicália]] innan MPB, som sjølv hadde modernisert tradisjonelle [[bossa nova]]-[[Rytme|rytmar]] med påverknad frå annan brasiliansk og internasjonal poprock.{{Sfn|Katsnelson|2009}} Blant dei som skapte sambarocken var blant anna [[Trio Mocotó]], [[Tim Maia]] og [[Jorge Ben Jor|Jorge Ben]], sistnemnde kjend som «far til sambarocken».<ref>{{Harvard|Hermes|2002|p=135}}; {{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|Miranda|2018}}.</ref> Den tidlege musikken til Ben bidrog mykje til sjangeren sin rytmiske identitet. Songaren forlet den europeiske påverknaden til bossa nova, og nytta afro-amerikanske stilar som jazz, rhythm and blues og seinare [[soul]], [[funk]] og rock til å utvikla ein unik rytme som han kalla «sacundim sacundem».{{Sfn|Nestrovski|2002|pp=141-2}}Stilistisk kombinerte Ben samba med instrument og eigenskapar frå rock and roll, inkludert elektrisk gitar, trommesett og gjenklang.{{Sfn|McCann|2004}} Albumet hans frå 1970 ''Força Bruta'', som blei spelt inn med Trio Mocotó, var òg banebrytande for sambarock då det blanda det groove-baserte akkompagnementet til gruppa med dei meir rockete rytmane til Ben sin gitar. {{Sfn|Parahyba|2005}} Instrumentoppsettet deira på 1970-talet nytta ofte gitar, [[pandeiro]] og [[timbau]], ei tradisjonell tromme.{{Sfn|Miranda|2018}} Sambarock nådde ut til allmugen seint på 1960-talet.{{Sfn|McCann|2004|p=73}} Han blei meir populær på 1970- og 1980-talet, særleg i [[Nattklubb|diskotek]]. Dette gav Ben, Trio Mocotó og andre aktørar frå den svarte musikkscena i São Paulo meir eksponering, sjølv om ingen av dei erklærte seg som sambarockartistar. Særleg songane til Ben blei populære på tradisjonelle sambarock-festar. I dei neste åra utvikla sambarock seg frå eit dansefenomen og ein musikkstil til ei kompleks kulturell rørsle som omfatta musikarar, produsentar, DJ-ar, dansarar, visuelle kunstnarar og lærarar. Festane kom til å inkludera storband og [[Hiphopmusikk|hiphop]] i tillegg til sambamusikk.{{Sfn|Miranda|2018}}{{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Samba rock|Samba rock]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' {{refslutt}} {{refbegin}} * {{cite book |last=Castro |first=Ruy |url=https://archive.org/details/bossanovastoryof00cast |title=Bossa Nova: The Story of the Brazilian Music That Seduced the World |publisher=[[Chicago Review Press]] |year=2003 |isbn=1556524943 |author-link=Ruy Castro |url-access=registration}} * {{cite book |title=Time Out Rio de Janeiro |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1846700453 |editor-last=Footner |editor-first=Andrew}} * {{cite magazine|last=Gomes|first=Tom|date=18 August 2001|title=AmericaLatina...|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}} * {{cite magazine|last=Hermes|first=Will|author-link=Will Hermes|title=Rackjobbing|date=March 2002|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]}} * {{cite web|last=Junior|first=Nego|date=11 November 2016|title=Samba rock é registrado como patrimônio cultural imaterial da cidade de São Paulo|url=http://www.sambarocknaveia.com.br/2016/11/samba-rock-e-registrado-como-patrimonio-cultural-imaterial-da-cidade-de-sao-paulo/|access-date=17 September 2019|website=Samba Rock Na Veia|language=pt}} * {{cite book |title=Time Out São Paulo |publisher=[[Time Out Group|Time Out Guides]] |year=2009 |isbn=978-1846701269 |editor-last=Katsnelson |editor-first=Anna}} * {{cite book |last=McCann |first=Bryan |url=https://archive.org/details/rockinlasamerica00paci |title=Rockin' Las Américas: The Global Politics of Rock in Latin/o America |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |year=2004 |isbn=0822972557 |editor1-last=Hernandez |editor1-first=Deborah Pacini |chapter=Black Pau: Unconvering the History of Brazilian Soul |editor2-last=Fernández l'Hoeste |editor2-first=Héctor D. |editor3-last=Zolov |editor3-first=Eric |url-access=registration}} * {{cite magazine|url=http://www.imposemagazine.com/reviews/jorge-ben-jorge-ben-1969-fora|year=2008|last=McKean|first=Jacob|title=Jorge Ben Jorge Ben (1969) + Força Bruta|magazine=[[Impose (magazine)|Impose]]|access-date=23 September 2018}} * {{cite web|last=Miranda|first=Beatriz|date=11 September 2018|title=Tracing The Evolution Of Samba Rock In São Paulo|url=http://www.vinylmeplease.com/magazine/tracing-evolution-samba-rock-s%C3%A3o-paulo/|access-date=1 October 2018|website=Vinyl Me, Please}} * {{cite book |last=Nestrovski |first=Arthur Rosenblat |title=Música Popular Brasileira Hoje |publisher=Publifolha |year=2002 |isbn=8574024058 |volume=50 |language=pt}} * {{cite magazine|url=https://revistatrip.uol.com.br/trip/uma-noite-ben-jor|last=Parahyba|first=Jõao|magazine=Trip|language=pt|title=Uma Noite Ben Jor|date=21 September 2005|access-date=23 September 2018}} * {{cite book |last=Pardue |first=Derek |title=Ideologies of Marginality in Brazilian Hip Hop |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2008 |isbn=978-0230613409}} {{refend}} == Kjelder == == Bibliografi == [[Kategori:Funksjangrar]] [[Kategori:Sjangrar innan rockemusikk]] [[Kategori:Fusionsjangrar]] [[Kategori:Brasilianske musikkstilar]] s2l4lbtnu81dh5pkwip9oyt5n8oxiom 3664702 3664700 2026-08-05T17:14:28Z Ranveig 39 3664702 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikksjanger|kulturelt opphav=Seint 1950-tal i [[São Paulo]] i Brasil|andre emne={{hlist|[[Lusofon musikk]]|[[sambalanço]]|[[tropicália]]}}}} '''Sambarock''' (også kjend som '''sambasoul''' eller blanda med '''sambafunk''' og '''sambalanço''') er ein brasiliansk [[musikksjanger]] og dansekultur som set saman [[samba]], [[rock]], [[soul]] og [[funk]]. Han utvikla seg frå dansefestar i svarte, lågare samfunnslag [[São Paulo]] etter at dei hadde høyrt [[rock and roll]] og [[afroamerikansk musikk]] seint på 1950-talet. Som ei vidareutvikling av música popular brasileira (MPB) blei sjangeren utvikla og spelt inn av artistar som Jorge Ben, Tim Maia og Trio Mocotó. Han fekk større popularitet dei neste tiåra etter at den braut gjennom i [[Nattklubb|diskotek]]. På 2000-talet hadde sambarock vokse til ei breiare kulturell rørsle som involverte dansarar, diskjockeyar, akademikarar og musikarar, som laga ei nyare form av sjangeren. == Opphav == Sambarock har opphav i dei hovudsakleg svarte [[Favela|favelaane]] i [[São Paulo]] på slutten av 1950-talet, då brasilianske radioar og danselokale blei nådd av den globale spreiinga av amerikansk [[rock and roll]] og tilknytt afroamerikansk musikk som [[blues]] og [[jazz]]. Den fyrste inkarnasjonen var som dansefenomen på lokale gatefestar, der ein byrja å spela desse stilane i lag med tradisjonell [[samba]]- og [[Cubansk bolero|bolero]]-musikk. Festane flytta etterkvart til større lokale som nytta [[DJ|dj-ar]].{{Sfn|Miranda|2018}} På dei fyrste samba-rock-festane spelte dj-ar musikk frå ei rekkje sjangrar, inkludert [[partido alto]]-samba og [[italiensk rock]], medan deltakarar kom saman i par og dansa rock and roll- ([[lindy hop]], [[rockabilly]]) og sambadansar ([[Samba de Gafieira]]). I 1957 spelte den brasilianske pianisten Waldir Calmon inn ein sambaversjon av [[Bill Haley]] sin «[[Rock Around the Clock]]», noko som markerte eit vendepunkt for sjangeren. Dei ulike rock- og sambarørslene blei etterkvaet kombinerte til ein einskild dansestil som seinare blei kjend som «sambarock».{{Sfn|Miranda|2018}} [[Fil:Jorge_Ben,_1972.jpg|høgre|mini|Jorge Ben i 1972]] Sambarocksjangeren utvikla seg på 1960-talet med populære brasilianske musikarar som kombinerte samba med påverknadar frå amerikansk rock, [[soul]] og [[funk]].<ref>{{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|McCann|2004|p=73}}.</ref> Denne utviklinga fann stad i lag med den kunstnariske rørsla [[tropicália]] innan MPB, som sjølv hadde modernisert tradisjonelle [[bossa nova]]-[[Rytme|rytmar]] med påverknad frå annan brasiliansk og internasjonal poprock.{{Sfn|Katsnelson|2009}} Blant dei som skapte sambarocken var blant anna [[Trio Mocotó]], [[Tim Maia]] og [[Jorge Ben Jor|Jorge Ben]], sistnemnde kjend som «far til sambarocken».<ref>{{Harvard|Hermes|2002|p=135}}; {{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|Miranda|2018}}.</ref> Den tidlege musikken til Ben bidrog mykje til sjangeren sin rytmiske identitet. Songaren forlet den europeiske påverknaden til bossa nova, og nytta afro-amerikanske stilar som jazz, rhythm and blues og seinare [[soul]], [[funk]] og rock til å utvikla ein unik rytme som han kalla «sacundim sacundem».{{Sfn|Nestrovski|2002|pp=141-2}}Stilistisk kombinerte Ben samba med instrument og eigenskapar frå rock and roll, inkludert elektrisk gitar, trommesett og gjenklang.{{Sfn|McCann|2004}} Albumet hans frå 1970 ''Força Bruta'', som blei spelt inn med Trio Mocotó, var òg banebrytande for sambarock då det blanda det groove-baserte akkompagnementet til gruppa med dei meir rockete rytmane til Ben sin gitar. {{Sfn|Parahyba|2005}} Instrumentoppsettet deira på 1970-talet nytta ofte gitar, [[pandeiro]] og [[timbau]], ei tradisjonell tromme.{{Sfn|Miranda|2018}} Sambarock nådde ut til allmugen seint på 1960-talet.{{Sfn|McCann|2004|p=73}} Han blei meir populær på 1970- og 1980-talet, særleg i [[Nattklubb|diskotek]]. Dette gav Ben, Trio Mocotó og andre aktørar frå den svarte musikkscena i São Paulo meir eksponering, sjølv om ingen av dei erklærte seg som sambarockartistar. Særleg songane til Ben blei populære på tradisjonelle sambarock-festar. I dei neste åra utvikla sambarock seg frå eit dansefenomen og ein musikkstil til ei kompleks kulturell rørsle som omfatta musikarar, produsentar, DJ-ar, dansarar, visuelle kunstnarar og lærarar. Festane kom til å inkludera storband og [[Hiphopmusikk|hiphop]] i tillegg til sambamusikk.{{Sfn|Miranda|2018}} == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Samba rock|Samba rock]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' ; Bibliografi * {{cite book |last=Castro |first=Ruy |url=https://archive.org/details/bossanovastoryof00cast |title=Bossa Nova: The Story of the Brazilian Music That Seduced the World |publisher=[[Chicago Review Press]] |year=2003 |isbn=1556524943 |author-link=Ruy Castro |url-access=registration}} * {{cite book |title=Time Out Rio de Janeiro |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1846700453 |editor-last=Footner |editor-first=Andrew|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Gomes|first=Tom|date=18 August 2001|title=AmericaLatina...|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Hermes|first=Will|author-link=Will Hermes|title=Rackjobbing|date=March 2002|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|ref=harv}} * {{cite web|last=Junior|first=Nego|date=11 November 2016|title=Samba rock é registrado como patrimônio cultural imaterial da cidade de São Paulo|url=http://www.sambarocknaveia.com.br/2016/11/samba-rock-e-registrado-como-patrimonio-cultural-imaterial-da-cidade-de-sao-paulo/|access-date=17 September 2019|website=Samba Rock Na Veia|language=pt|ref=harv}} * {{cite book |title=Time Out São Paulo |publisher=[[Time Out Group|Time Out Guides]] |year=2009 |isbn=978-1846701269 |editor-last=Katsnelson |editor-first=Anna|ref=harv}} * {{cite book |last=McCann |first=Bryan |url=https://archive.org/details/rockinlasamerica00paci |title=Rockin' Las Américas: The Global Politics of Rock in Latin/o America |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |year=2004 |isbn=0822972557 |editor1-last=Hernandez |editor1-first=Deborah Pacini |chapter=Black Pau: Unconvering the History of Brazilian Soul |editor2-last=Fernández l'Hoeste |editor2-first=Héctor D. |editor3-last=Zolov |editor3-first=Eric |url-access=registration|ref=harv}} * {{cite magazine|url=http://www.imposemagazine.com/reviews/jorge-ben-jorge-ben-1969-fora|year=2008|last=McKean|first=Jacob|title=Jorge Ben Jorge Ben (1969) + Força Bruta|magazine=Impose|access-date=23. september 2018|ref=harv}} * {{cite web|last=Miranda|first=Beatriz|date=11. september 2018|title=Tracing The Evolution Of Samba Rock In São Paulo|url=http://www.vinylmeplease.com/magazine/tracing-evolution-samba-rock-s%C3%A3o-paulo/|access-date=1. oktober 2018|website=Vinyl Me, Please|ref=CITEREFMiranda2018}} * {{cite book |last=Nestrovski |first=Arthur Rosenblat |title=Música Popular Brasileira Hoje |publisher=Publifolha |year=2002 |isbn=8574024058 |volume=50 |language=pt|ref=harv}} * {{cite magazine|url=https://revistatrip.uol.com.br/trip/uma-noite-ben-jor|last=Parahyba|first=Jõao|magazine=Trip|language=pt|title=Uma Noite Ben Jor|date=21. september 2005|access-date=23. september 2018|ref=CITEREFParahyba2005}} * {{cite book |last=Pardue |first=Derek |title=Ideologies of Marginality in Brazilian Hip Hop |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2008 |isbn=978-0230613409|ref=harv}} {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Funksjangrar]] [[Kategori:Sjangrar innan rockemusikk]] [[Kategori:Fusionsjangrar]] [[Kategori:Brasilianske musikkstilar]] bxos913cqkhlf4rz7kch31a7ozxp5bu 3664728 3664702 2026-08-06T07:52:46Z Ranveig 39 Navboks 3664728 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikksjanger|kulturelt opphav=Seint 1950-tal i [[São Paulo]] i Brasil|andre emne={{hlist|[[Lusofon musikk]]|[[sambalanço]]|[[tropicália]]}}}} '''Sambarock''' (også kjend som '''sambasoul''' eller blanda med '''sambafunk''' og '''sambalanço''') er ein brasiliansk [[musikksjanger]] og dansekultur som set saman [[samba]], [[rock]], [[soul]] og [[funk]]. Han utvikla seg frå dansefestar i svarte, lågare samfunnslag [[São Paulo]] etter at dei hadde høyrt [[rock and roll]] og [[afroamerikansk musikk]] seint på 1950-talet. Som ei vidareutvikling av música popular brasileira (MPB) blei sjangeren utvikla og spelt inn av artistar som Jorge Ben, Tim Maia og Trio Mocotó. Han fekk større popularitet dei neste tiåra etter at den braut gjennom i [[Nattklubb|diskotek]]. På 2000-talet hadde sambarock vokse til ei breiare kulturell rørsle som involverte dansarar, diskjockeyar, akademikarar og musikarar, som laga ei nyare form av sjangeren. == Opphav == Sambarock har opphav i dei hovudsakleg svarte [[Favela|favelaane]] i [[São Paulo]] på slutten av 1950-talet, då brasilianske radioar og danselokale blei nådd av den globale spreiinga av amerikansk [[rock and roll]] og tilknytt afroamerikansk musikk som [[blues]] og [[jazz]]. Den fyrste inkarnasjonen var som dansefenomen på lokale gatefestar, der ein byrja å spela desse stilane i lag med tradisjonell [[samba]]- og [[Cubansk bolero|bolero]]-musikk. Festane flytta etterkvart til større lokale som nytta [[DJ|dj-ar]].{{Sfn|Miranda|2018}} På dei fyrste samba-rock-festane spelte dj-ar musikk frå ei rekkje sjangrar, inkludert [[partido alto]]-samba og [[italiensk rock]], medan deltakarar kom saman i par og dansa rock and roll- ([[lindy hop]], [[rockabilly]]) og sambadansar ([[Samba de Gafieira]]). I 1957 spelte den brasilianske pianisten Waldir Calmon inn ein sambaversjon av [[Bill Haley]] sin «[[Rock Around the Clock]]», noko som markerte eit vendepunkt for sjangeren. Dei ulike rock- og sambarørslene blei etterkvaet kombinerte til ein einskild dansestil som seinare blei kjend som «sambarock».{{Sfn|Miranda|2018}} [[Fil:Jorge_Ben,_1972.jpg|høgre|mini|Jorge Ben i 1972]] Sambarocksjangeren utvikla seg på 1960-talet med populære brasilianske musikarar som kombinerte samba med påverknadar frå amerikansk rock, [[soul]] og [[funk]].<ref>{{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|McCann|2004|p=73}}.</ref> Denne utviklinga fann stad i lag med den kunstnariske rørsla [[tropicália]] innan MPB, som sjølv hadde modernisert tradisjonelle [[bossa nova]]-[[Rytme|rytmar]] med påverknad frå annan brasiliansk og internasjonal poprock.{{Sfn|Katsnelson|2009}} Blant dei som skapte sambarocken var blant anna [[Trio Mocotó]], [[Tim Maia]] og [[Jorge Ben Jor|Jorge Ben]], sistnemnde kjend som «far til sambarocken».<ref>{{Harvard|Hermes|2002|p=135}}; {{Harvard|Katsnelson|2009|p=192}}; {{Harvard|Miranda|2018}}.</ref> Den tidlege musikken til Ben bidrog mykje til sjangeren sin rytmiske identitet. Songaren forlet den europeiske påverknaden til bossa nova, og nytta afro-amerikanske stilar som jazz, rhythm and blues og seinare [[soul]], [[funk]] og rock til å utvikla ein unik rytme som han kalla «sacundim sacundem».{{Sfn|Nestrovski|2002|pp=141-2}}Stilistisk kombinerte Ben samba med instrument og eigenskapar frå rock and roll, inkludert elektrisk gitar, trommesett og gjenklang.{{Sfn|McCann|2004}} Albumet hans frå 1970 ''Força Bruta'', som blei spelt inn med Trio Mocotó, var òg banebrytande for sambarock då det blanda det groove-baserte akkompagnementet til gruppa med dei meir rockete rytmane til Ben sin gitar. {{Sfn|Parahyba|2005}} Instrumentoppsettet deira på 1970-talet nytta ofte gitar, [[pandeiro]] og [[timbau]], ei tradisjonell tromme.{{Sfn|Miranda|2018}} Sambarock nådde ut til allmugen seint på 1960-talet.{{Sfn|McCann|2004|p=73}} Han blei meir populær på 1970- og 1980-talet, særleg i [[Nattklubb|diskotek]]. Dette gav Ben, Trio Mocotó og andre aktørar frå den svarte musikkscena i São Paulo meir eksponering, sjølv om ingen av dei erklærte seg som sambarockartistar. Særleg songane til Ben blei populære på tradisjonelle sambarock-festar. I dei neste åra utvikla sambarock seg frå eit dansefenomen og ein musikkstil til ei kompleks kulturell rørsle som omfatta musikarar, produsentar, DJ-ar, dansarar, visuelle kunstnarar og lærarar. Festane kom til å inkludera storband og [[Hiphopmusikk|hiphop]] i tillegg til sambamusikk.{{Sfn|Miranda|2018}} == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Samba rock|Samba rock]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. august 2026.'' ; Bibliografi * {{cite book |last=Castro |first=Ruy |url=https://archive.org/details/bossanovastoryof00cast |title=Bossa Nova: The Story of the Brazilian Music That Seduced the World |publisher=[[Chicago Review Press]] |year=2003 |isbn=1556524943 |author-link=Ruy Castro |url-access=registration}} * {{cite book |title=Time Out Rio de Janeiro |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1846700453 |editor-last=Footner |editor-first=Andrew|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Gomes|first=Tom|date=18 August 2001|title=AmericaLatina...|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Hermes|first=Will|author-link=Will Hermes|title=Rackjobbing|date=March 2002|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|ref=harv}} * {{cite web|last=Junior|first=Nego|date=11 November 2016|title=Samba rock é registrado como patrimônio cultural imaterial da cidade de São Paulo|url=http://www.sambarocknaveia.com.br/2016/11/samba-rock-e-registrado-como-patrimonio-cultural-imaterial-da-cidade-de-sao-paulo/|access-date=17 September 2019|website=Samba Rock Na Veia|language=pt|ref=harv}} * {{cite book |title=Time Out São Paulo |publisher=[[Time Out Group|Time Out Guides]] |year=2009 |isbn=978-1846701269 |editor-last=Katsnelson |editor-first=Anna|ref=harv}} * {{cite book |last=McCann |first=Bryan |url=https://archive.org/details/rockinlasamerica00paci |title=Rockin' Las Américas: The Global Politics of Rock in Latin/o America |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |year=2004 |isbn=0822972557 |editor1-last=Hernandez |editor1-first=Deborah Pacini |chapter=Black Pau: Unconvering the History of Brazilian Soul |editor2-last=Fernández l'Hoeste |editor2-first=Héctor D. |editor3-last=Zolov |editor3-first=Eric |url-access=registration|ref=harv}} * {{cite magazine|url=http://www.imposemagazine.com/reviews/jorge-ben-jorge-ben-1969-fora|year=2008|last=McKean|first=Jacob|title=Jorge Ben Jorge Ben (1969) + Força Bruta|magazine=Impose|access-date=23. september 2018|ref=harv}} * {{cite web|last=Miranda|first=Beatriz|date=11. september 2018|title=Tracing The Evolution Of Samba Rock In São Paulo|url=http://www.vinylmeplease.com/magazine/tracing-evolution-samba-rock-s%C3%A3o-paulo/|access-date=1. oktober 2018|website=Vinyl Me, Please|ref=CITEREFMiranda2018}} * {{cite book |last=Nestrovski |first=Arthur Rosenblat |title=Música Popular Brasileira Hoje |publisher=Publifolha |year=2002 |isbn=8574024058 |volume=50 |language=pt|ref=harv}} * {{cite magazine|url=https://revistatrip.uol.com.br/trip/uma-noite-ben-jor|last=Parahyba|first=Jõao|magazine=Trip|language=pt|title=Uma Noite Ben Jor|date=21. september 2005|access-date=23. september 2018|ref=CITEREFParahyba2005}} * {{cite book |last=Pardue |first=Derek |title=Ideologies of Marginality in Brazilian Hip Hop |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2008 |isbn=978-0230613409|ref=harv}} {{refslutt}} {{Rock}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Funksjangrar]] [[Kategori:Sjangrar innan rockemusikk]] [[Kategori:Fusionsjangrar]] [[Kategori:Brasilianske musikkstilar]] p6dv60lp3jgsu82y0bwkzjwydd4mt5e 4 431450 3664719 2026-08-06T04:32:03Z Orland 485 Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris 3664719 wikitext text/x-wiki {{forsidebilde|Hilde Hagerup fjellet.jpg|Hilde Hagerup vant prisen i 2025 for romanen om Gunvor Hofmo og Ruth Meyer.|:no:Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris}} '''[[:no:Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris|Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris]]''' deles ut av Riksmålsforbundet til en norsk barnebokforfatter eller oversetter, for «fremragende bruk av riksmål/moderat bokmål». Prisen har blitt tildelt både for bildebøker, barnebøker, sakprosa og tegneserier. De to første utdelingene i 1977 og 1986 var «tilleggspris for barne- og ungdomslitteratur» som ble delt ut sammen med Riksmålsforbundets litteraturpris. Siden 1988 har prisen blitt utdelt årlig. Selve prisen består vanligvis av et grafisk trykk. Hilde Hagerup vant prisen i 2025 for romanen om Gunvor Hofmo og Ruth Meyer. ''[[:no:Riksmålsforbundets barne- og ungdomsbokpris|►&nbsp;Les&nbsp;mer&nbsp;her.]]'' a23w0pcpmllzw3fgvgfpacn0jcl0e8d 4 431451 3664720 2026-08-06T04:36:04Z Orland 485 |bildtext=Ladusvala på svensk, Landsvale på dansk og Låvesvale på norsk 3664720 wikitext text/x-wiki {{Artikelsammanfattning/{{{1|}}} |titel=Ladusvala |bild=Landsvale.jpg |bildförhållande=1.5 |bildtext=Ladusvala på svensk, Landsvale på dansk og Låvesvale på norsk |text='''[[:sv:Ladusvala|Ladusvala]]''' (''Hirundo rustica'') är den mest spridda fågelarten i familjen svalor. Ladusvalan är en tätting med ett distinkt utseende med sin blå ovansida, långa, djupt delade stjärt och böjda spetsiga vingar. Arten delas oftast in i sex underarter, vilka häckar över norra halvklotet. Fyra av dem är utpräglade flyttfåglar och deras vinterkvarter täcker stora delar av södra halvklotet ända till centrala Argentina, Kapprovinsen i Sydafrika och norra Australien. Ladusvalan är en fågel som trivs i öppna landskap och häckar oftast i byggnader uppförda av människor. Den uppför ett koppformigt rede av lerkulor i lador eller liknande byggnader och livnär sig av insekter som den fångar i flykten. Denna art lever i nära anslutning till människor, och dess vana att äta insekter innebär att den tolereras av människorna.}} bzfkjgj36letvifazici9cfylj657ig 0 431452 3664729 2026-08-06T07:53:37Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[The Quarrymen]] 3664729 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[The Quarrymen]] epy3ldjldeim55d4mbbmeten66c4iy0 0 431453 3664734 2026-08-06T08:25:55Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[Fil:Ried Oberinntal.jpg|mini|]] '''Ried im Oberinntal''' er ein kommune i [[distriktet Landeck]] i forbundslandet [[Tirol]] i [[Austerrike]]. Kommunen dekker eit areal på 26,5 km² og hadde 1365 ibuarar i 2026. Folketalet har vore stigande dei siste tiåra. Landsbyen Ried ligg 876 meter over havet, omkransa av opp mot 3&nbsp;000 meter høge fjell i aust. Om lag halvdelen av kommunen er skogkledd, ein femtedel er beitemark og ca 6 prosent er jordbruksland. ==Kjeld…» 3664734 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ried Oberinntal.jpg|mini|]] '''Ried im Oberinntal''' er ein kommune i [[distriktet Landeck]] i forbundslandet [[Tirol]] i [[Austerrike]]. Kommunen dekker eit areal på 26,5 km² og hadde 1365 ibuarar i 2026. Folketalet har vore stigande dei siste tiåra. Landsbyen Ried ligg 876 meter over havet, omkransa av opp mot 3&nbsp;000 meter høge fjell i aust. Om lag halvdelen av kommunen er skogkledd, ein femtedel er beitemark og ca 6 prosent er jordbruksland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ried im Oberinntal|Ried im Oberinntal]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} 99ixbd0jmeckwwy0htw5a2gola022wn 3664736 3664734 2026-08-06T08:26:40Z Migne 2086 la til [[Kategori:Kommunar i Tirol]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3664736 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ried Oberinntal.jpg|mini|]] '''Ried im Oberinntal''' er ein kommune i [[distriktet Landeck]] i forbundslandet [[Tirol]] i [[Austerrike]]. Kommunen dekker eit areal på 26,5 km² og hadde 1365 ibuarar i 2026. Folketalet har vore stigande dei siste tiåra. Landsbyen Ried ligg 876 meter over havet, omkransa av opp mot 3&nbsp;000 meter høge fjell i aust. Om lag halvdelen av kommunen er skogkledd, ein femtedel er beitemark og ca 6 prosent er jordbruksland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ried im Oberinntal|Ried im Oberinntal]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Kommunar i Tirol]] rgu2wgf1vhy4due751dc86049hahfn8 3664742 3664736 2026-08-06T09:41:15Z 90sveped 53941 3664742 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ried Oberinntal.jpg|mini|]] '''Ried im Oberinntal''' er ein kommune i [[distriktet Landeck]] i forbundslandet [[Tirol]] i [[Austerrike]]. Kommunen dekker eit areal på 26,5 km² og hadde 1365 ibuarar i 2026. Folketalet har vore stigande dei siste tiåra. Landsbyen Ried ligg 876 meter over havet, omkransa av opp mot 3&nbsp;000 meter høge fjell i aust. Om lag halvdelen av kommunen er skogkledd, ein femtedel er beitemark og ca 6 prosent er jordbruksland. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Ried im Oberinntal|Ried im Oberinntal]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. august 2026.'' {{refslutt}} {{manglar kjelder|dato=august 2026}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Tirol]] 07f288lq0lqgsx5bem5v2b966exllw1 0 431454 3664745 2026-08-06T10:07:17Z Johshh 122989 Spire 3664745 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Christiansands Uge-Blade''' var ei avis som kom ut i Kristiansand frå 1780 til 1788. Avisa vart grunnlagd av boktrykkjaren [[Andreas Svane]], som same år fekk kongeleg privilegium til å trykkje og selje bøker i Christiansands stift.<ref>https://snl.no/Christiansands_Uge-Blade</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1780]] [[Kategori:Nedleggingar i 1788]] nrpj7wa8i3p5671kjdj001wu6qahvi4 0 431455 3664746 2026-08-06T10:10:56Z Johshh 122989 Spire 3664746 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Christianssands adresse-contors efterretninger''' var ei norsk avis som kom ut i Kristiansand frå 1790 til 1838.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Berge|first2=Kjell Lars|date=2024-09-10|title=Christiansands Adresse-Contoirs Efterretninger|url=https://snl.no/Christiansands_Adresse-Contoirs_Efterretninger|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1790]] [[Kategori:Nedleggingar i 183]] rww4uy9w1lan8yw1vq3ecfxj40ustoq 3664747 3664746 2026-08-06T10:11:24Z Johshh 122989 3664747 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Christianssands adresse-contors efterretninger''' var ei norsk avis som kom ut i Kristiansand frå 1790 til 1838.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Berge|first2=Kjell Lars|date=2024-09-10|title=Christiansands Adresse-Contoirs Efterretninger|url=https://snl.no/Christiansands_Adresse-Contoirs_Efterretninger|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1790]] [[Kategori:Nedleggingar i 1838]] 33bu3eoqnhm7o4dx1cb3z93bk2sf38k 0 431456 3664748 2026-08-06T10:13:00Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Smaalenenes amtstidende''' var ei norsk avis som kom ut i Fredrikshald frå 1832 til 1975.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Johanson|first2=Arvid|date=2026-05-29|title=Smaalenenes Amtstidende|url=https://snl.no/Smaalenenes_Amtstidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1832]] Kategori:Nedleggingar i 1…» 3664748 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Smaalenenes amtstidende''' var ei norsk avis som kom ut i Fredrikshald frå 1832 til 1975.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Johanson|first2=Arvid|date=2026-05-29|title=Smaalenenes Amtstidende|url=https://snl.no/Smaalenenes_Amtstidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1832]] [[Kategori:Nedleggingar i 1975]] i50d8fhwbfa8i7etsnp7decnov8svab 0 431457 3664749 2026-08-06T10:17:33Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''De bergenske Adressecontoirs-Efterretninger''' var ei norsk avis som kom ut i Bergen frå 1765 til 1889.<ref>{{Cite journal|last=Tønnevold|first=Camilla|last2=Pedersen|first2=Fredrik Lyngås|last3=historie (2010)|first3=Norsk presses|date=2024-11-26|title=Bergens Adresse-contoirs Efterretninger|url=https://snl.no/Bergens_Adresse-contoirs_Efterretninger|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdat…» 3664749 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''De bergenske Adressecontoirs-Efterretninger''' var ei norsk avis som kom ut i Bergen frå 1765 til 1889.<ref>{{Cite journal|last=Tønnevold|first=Camilla|last2=Pedersen|first2=Fredrik Lyngås|last3=historie (2010)|first3=Norsk presses|date=2024-11-26|title=Bergens Adresse-contoirs Efterretninger|url=https://snl.no/Bergens_Adresse-contoirs_Efterretninger|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1765]] [[Kategori:Nedleggingar i 1889]] 9k5ne4llgh1sszry1higa1e56zfpozj 3664750 3664749 2026-08-06T10:18:39Z Johshh 122989 Omdirigerer til [[Bergens Adresse-contoirs Efterretninger]] 3664750 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bergens Adresse-contoirs Efterretninger]] cjaa501pk5te9awfhqloqtgn8bsmsd1 0 431458 3664751 2026-08-06T10:31:36Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Adresse-tidende for Brevig, Stathelle, Langesund, Bamble og Eidanger''' var ei norsk avis som kom ut i Brevik frå 1849 til 1898.<ref>https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Adresse-Tidende_for_Brevig,_Stathelle,_Langesund,_Bamble_og_Eidanger</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1849]] [[Kategori:Nedleggingar i 1898]]» 3664751 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Adresse-tidende for Brevig, Stathelle, Langesund, Bamble og Eidanger''' var ei norsk avis som kom ut i Brevik frå 1849 til 1898.<ref>https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Adresse-Tidende_for_Brevig,_Stathelle,_Langesund,_Bamble_og_Eidanger</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1849]] [[Kategori:Nedleggingar i 1898]] fgei4y5l4mnhpg3qzx6vhs0cc1m4kvp 0 431459 3664752 2026-08-06T10:36:52Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Aftenbladet''' var ei norsk avis som kom ut i Oslo frå 1855 til 1881.<ref>{{Cite journal|last=Julsrud|first=Ottar|last2=historie (2010)|first2=Norsk presses|date=2024-11-25|title=Aftenbladet|url=https://snl.no/Aftenbladet|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1855]] [[Kategori:Nedleggingar i 1881]]» 3664752 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Aftenbladet''' var ei norsk avis som kom ut i Oslo frå 1855 til 1881.<ref>{{Cite journal|last=Julsrud|first=Ottar|last2=historie (2010)|first2=Norsk presses|date=2024-11-25|title=Aftenbladet|url=https://snl.no/Aftenbladet|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1855]] [[Kategori:Nedleggingar i 1881]] g380ktkpz2s3qujccs1qeydb6gl5rnw 0 431462 3664756 2026-08-06T11:00:40Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Akershus''' var ei norsk avis som kom ut i Lillestrøm frå 1886 til 1966.<ref>{{Cite journal|last=Forr|first=Gudleiv|last2=historie (2010)|first2=Norsk presses|date=2024-06-18|title=Akershus – avis|url=https://snl.no/Akershus_-_avis|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1886]] [[Kategori:Nedleggingar i 1966]]» 3664756 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Akershus''' var ei norsk avis som kom ut i Lillestrøm frå 1886 til 1966.<ref>{{Cite journal|last=Forr|first=Gudleiv|last2=historie (2010)|first2=Norsk presses|date=2024-06-18|title=Akershus – avis|url=https://snl.no/Akershus_-_avis|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1886]] [[Kategori:Nedleggingar i 1966]] r21mnzfkdrkmjecdh5hqgmefwqjkg3f 0 431463 3664759 2026-08-06T11:07:59Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Bergens Annonce-Tidende''' var ei norsk konservativ avis som kom ut i [[Bergen]] frå 1884 til 1922.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-26|title=Bergens Annonce Tidende|url=https://snl.no/Bergens_Annonce_Tidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1790]] [[Kategori:Nedleggingar i 1838]]» 3664759 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Bergens Annonce-Tidende''' var ei norsk konservativ avis som kom ut i [[Bergen]] frå 1884 til 1922.<ref>{{Cite journal|date=2024-11-26|title=Bergens Annonce Tidende|url=https://snl.no/Bergens_Annonce_Tidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1790]] [[Kategori:Nedleggingar i 1838]] 6uumv02726wnioqugupf054e6dl3dk0 0 431464 3664760 2026-08-06T11:12:56Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Bergensposten''' var ei norsk avis som kom ut i Bergen frå 1854 til 1893.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Tønnevold|first2=Camilla|date=2024-06-25|title=Bergensposten|url=https://snl.no/Bergensposten|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> I 1894 vart avisa teke opp i [[Bergens Tidende]]. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1854]] Kategor…» 3664760 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Bergensposten''' var ei norsk avis som kom ut i Bergen frå 1854 til 1893.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Tønnevold|first2=Camilla|date=2024-06-25|title=Bergensposten|url=https://snl.no/Bergensposten|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> I 1894 vart avisa teke opp i [[Bergens Tidende]]. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1854]] [[Kategori:Nedleggingar i 1893]] 7u1zorh93a3b6k9oy565odmde1bw2qh 0 431465 3664761 2026-08-06T11:18:17Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Bjørgvin''' var ei norsk avis som kom ut i [[Bergen]] frå 1892 til 1926.<ref>{{Citation|title=Willy's slektssider - Tema|url=https://www.willyslekt.no/artikkel/5019.html|website=www.willyslekt.no|accessdate=2026-08-06}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1892]] [[Kategori:Nedleggingar i 1926]]» 3664761 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Bjørgvin''' var ei norsk avis som kom ut i [[Bergen]] frå 1892 til 1926.<ref>{{Citation|title=Willy's slektssider - Tema|url=https://www.willyslekt.no/artikkel/5019.html|website=www.willyslekt.no|accessdate=2026-08-06}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1892]] [[Kategori:Nedleggingar i 1926]] koualljtqxaz1wmblg646gnioiytzz9 0 431466 3664762 2026-08-06T11:20:33Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Bodø tidende''' var ei norsk avis som kom ut i Bodø frå 1881 til 1937.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Lundestad|first2=Svein Olav|date=2024-06-25|title=Bodø Tidende|url=https://snl.no/Bod%C3%B8_Tidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1881]] [[Kategori:Nedleggingar i 1937]]» 3664762 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Bodø tidende''' var ei norsk avis som kom ut i Bodø frå 1881 til 1937.<ref>{{Cite journal|last=historie (2010)|first=Norsk presses|last2=Lundestad|first2=Svein Olav|date=2024-06-25|title=Bodø Tidende|url=https://snl.no/Bod%C3%B8_Tidende|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1881]] [[Kategori:Nedleggingar i 1937]] 1pp74abkbmoht6iectv878z8fps028c 0 431467 3664765 2026-08-06T11:34:26Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Bærum''' var ei avis som kom ut i Bærum frå 1923 til 1932. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1923]] [[Kategori:Nedleggingar i 1932]]» 3664765 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Bærum''' var ei avis som kom ut i Bærum frå 1923 til 1932. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1923]] [[Kategori:Nedleggingar i 1932]] 1e3jahs5kv7c1d5hym461sftqap72mp 0 431468 3664766 2026-08-06T11:38:19Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Christiania adresse-tidende''' var ei avis som kom ut i Oslo frå 1842 til 1857.<ref>{{ Kjelde avis | utgjeve år = 18420701 | tittel = Christiania Adresse-Tidende 1842.07.01 | stad = Oslo | url = https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_christianiaadressetidende_null_null_18420701_1_1_1 | side = }}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1842]] [[Kategori:Nedleggingar i 1857]]» 3664766 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Christiania adresse-tidende''' var ei avis som kom ut i Oslo frå 1842 til 1857.<ref>{{ Kjelde avis | utgjeve år = 18420701 | tittel = Christiania Adresse-Tidende 1842.07.01 | stad = Oslo | url = https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digavis_christianiaadressetidende_null_null_18420701_1_1_1 | side = }}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1842]] [[Kategori:Nedleggingar i 1857]] 1ka7ek7elaamkbkr412bm9st9g4ufa3 0 431469 3664768 2026-08-06T11:41:12Z Johshh 122989 Oppretta sida med «{{Infoboks avis}} '''Dagbladet Rogaland''' var ei avis som kom ut i Stavanger frå 1925 til 1988.<ref>{{Cite journal|last=Omdal|first=Sven Egil|last2=Hetland|first2=Tom|last3=historie (2010)|first3=Norsk presses|last4=Allkunne|date=2026-05-29|title=Dagbladet Rogaland|url=https://snl.no/Dagbladet_Rogaland|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1925]] Kategori…» 3664768 wikitext text/x-wiki {{Infoboks avis}} '''Dagbladet Rogaland''' var ei avis som kom ut i Stavanger frå 1925 til 1988.<ref>{{Cite journal|last=Omdal|first=Sven Egil|last2=Hetland|first2=Tom|last3=historie (2010)|first3=Norsk presses|last4=Allkunne|date=2026-05-29|title=Dagbladet Rogaland|url=https://snl.no/Dagbladet_Rogaland|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske aviser]] [[Kategori:Skipingar i 1925]] [[Kategori:Nedleggingar i 1988]] c00z9vn4eue7t8ofvkavxe7rxdvteg9