Wikipedia novwiki https://nov.wikipedia.org/wiki/Chefi_pagine MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4007 181881 177265 2026-08-06T14:46:26Z Martin Macha 2111 9697 /* */ 181881 wikitext text/x-wiki {{rute al pagine|[[Natural sienties|Natural]]/[[Sosial sienties|Sosial]] [[Sientie|sienties]]|[[Geografia]]|[[Sud Amerika]]}} <br /> {{Info_boxe_lande |nome=Peru |imaje_flage=Flag of Peru.svg |chef_urbe=[[Lima]] |chefe de state = [[Keiko Fujimori]] |chefe de guvernamente = [[Luis Galarreta]] |maxim_grandi_urbe= [[Lima]] |populatione= 31 488 625 (2016) |lingues=[[Spanum]] |area=1 285 216 |populational_denseso= 24 (2016) |monete= sol |monete_kode=&nbsp; S/. |tempe-sone= |imaje_situatione=LocationPeru.png }} '''Peru''' es lande de [[Sud Amerika]]. [[File:Lima Plaza Mayor1.jpg|thumb|right|270px|Lima]] [[File:Urarina shaman B Dean.jpg|thumb|right|[[Urarina]] [[shaman]], 1988]] {{Landes de Sud Amerika}} [[Category:Peru]] rivx6uo2bhg88h1epkatodhlimscxnr 181882 181881 2026-08-06T14:54:16Z Martin Macha 2111 9697 /* */ 181882 wikitext text/x-wiki {{rute al pagine|[[Natural sienties|Natural]]/[[Sosial sienties|Sosial]] [[Sientie|sienties]]|[[Geografia]]|[[Sud Amerika]]}} <br /> {{Info_boxe_lande |nome=Peru |imaje_flage=Flag of Peru.svg |chef_urbe=[[Lima]] |chefe de state = [[Keiko Fujimori]] |chefe de guvernamente = [[Luis Galarreta]] |maxim_grandi_urbe= [[Lima]] |populatione= 34 157 732 (2025) |lingues=[[Spanum]] |area=1 285 216 |populational_denseso= 26,6 (2025) |monete= sol |monete_kode=&nbsp; S/. |tempe-sone= |imaje_situatione=LocationPeru.png }} '''Peru''' es lande de [[Sud Amerika]]. [[File:Lima Plaza Mayor1.jpg|thumb|right|270px|Lima]] [[File:Urarina shaman B Dean.jpg|thumb|right|[[Urarina]] [[shaman]], 1988]] {{Landes de Sud Amerika}} [[Category:Peru]] 8k3qss0q3bfn7ysp05q2k0ayruac0ps 0 10448 181883 181875 2026-08-06T18:26:21Z Vyacheslav Nasretdinov 7216 181883 wikitext text/x-wiki {{rute al pagine|[[Natural sienties]]|[[Kemie]]|[[Organi kemie]]}} {| class="infobox" style="width:23em;" |+ '''Santonin''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Santonin v2.svg|210px|Struktural formule de santonine]] |- ! IUPAC-nome | (3S,3aS,5aS,9bS)-3,5a,9-trimethyl-3a,4,5,9b-tetrahydro-3H-benzo[g][1]benzofuran-2,8-dione |- ! Altri nómines | α-santonine, (−)-santonine, santonini anhidride |- ! Kemial formule | C₁₅H₁₈O₃ |- ! Molari mase | 246,30 g·mol⁻¹ |- ! Agregati state | solidi |- ! Aparo | kolorlessi o blanki kristales, kel deveni jaluni sub li influo de lume |- ! Fusion-punte | 172–174 °C |- ! CAS-numere | 481-06-1 |- ! PubChem | 221071 |- ! ChEBI | 16363 |} '''Santonine''' (anke nomat '''santonin''' o plu exaktim '''(−)-α-santonine''') es un [[organi kemie|organi]] natural komposure kun li kemial formule C₁₅H₁₈O₃. Lu apartena al terpenoides e es un sesquiterpeni laktone. Santonine blid largim usat in li 19-esmi e unesmi parte del 20-esmi siekle kom anthelmintik medikamente, specialim kontre parasiti rundi vermes, inklusent ''Ascaris lumbricoides''. Li medikamente non mortifika li vermes imediatim, ma perturba lesen muskulal koordinatione e paralisa les. Pro tum, les perde li kapablitate tu resta in li intestines e pote bli expulsa fro li korpe, historikim kun li helpo de un purganti medikamente. Depos li developo de plu securi anthelmintikes, santonine preske totalim perdit sen medikal importanteso pro lun konsiderabli toksikeso.<ref name="PubChem">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 PubChem: (−)-Santonin, CID 221071], National Center for Biotechnology Information.</ref><ref name="ChEBI">[https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 ChEBI: α-santonin, CHEBI:16363], European Bioinformatics Institute.</ref> == Origine e historie == [[File:Artemisia cina - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-165.jpg|thumb|left|''Artemisia cina'', un del principal historikal fontes de santonin.]] Santonin okure in li nonapertati floral kapes de kelki spesies del genre ''Artemisia'', specialim ''Artemisia cina''. Li sekati floral kapes de disi plantes esed tradisionalim konosat kom «verme-seme» e esed usat kom remede kontre intestinal parasitis mult antee li isolatione del puri substante. Santonin blid isolat ye 1830 da li germani apotekistes Kahler e Alms. Depos tum lu rapidim devenid un del maxim importanti medikamentes kontre askarides. Ye li 1840-esmi yares, tabletas e sukeri pastiles kontenant santonin ja esed produktat in Germania. Un importanti kapitule in li historie de santonin es ligat kun li urbe [[Shimkent]] in sud [[Kazakhstan]]. Ye 1882 li komersantes Nikolai Ivanov e Nikifor Savinkov fondad apud li rive Badam un fabrike por produktar santonin fro li lokal ''Artemisia cina''. Li plante kresed in li regione de Sud Kazakhstan, kel esed un del poki lokos del monde u ti spesie troved in grandi quantitate.<ref name="SantoHistory">[https://www.polpharma-santo.com/от-полыни-до-антибиотиков-как-развивалась/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Polpharma Santo.</ref> Durante li unesmi yare de laboro, li fabrike produktad plu kam tri tonnes de santonin. In li sequenti yare li produktado ja atinged proximim 24 tonnes. Li santonin produktat in Shymkent blid exportat a [[Germania]], [[Italia]], Hispania, [[Japan]] e [[Nord Amerika]]. Pro disi international komerse, li Shymkent-fabrike devenid konosat in mult landes del monde.<ref name="SantoHistory"/><ref name="TengriHistory">[https://tengrinews.kz/mixnews/polyini-antibiotikov-razvivalas-farmindustriya-kazahstane-465637/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Tengri Life, 15 aprile 2022.</ref> Inter 1889 e 1896 li fabrike temporarim stopad li produktado de santonin e produktad sukere. Plu tard li farmaseutikal produktado blid restaurat. Durante li sovieti periode li «Santonine-fabrike» devenid un del maxim importanti produktantes de farmaseutikal substantes fro vegetal materies. Fro li medie del 19-esmi siekle til aproksimativim li 1950-esmi yares, santonine esed usat kontre askariase e altri infektiones kausat da nematodes. Lu non esed efektivi kontre tenies e altri plati vermes. Santonin esed inkluset in li farmakopees de pluri landes, inklusent li Unitati States e li Unionati Regia, ma plu tard lu blid eliminat fro les pro lun toksik efekte e pro li aparo de plu securi medikamentes.<ref>''Modern Drug Encyclopedia and Therapeutic Index'', 6-esmi editione, Drug Publications Inc., 1955.</ref> == Fisikal e kemial tretes == Puri santonine forma kolorlessi, blanki o pal-beji, brilanti e plati prismal kristales. Lu es preske sin odore e komensalim have poki guste, ma plu tard produkta un forti amari guste. Sub li influo de lume, li kristales deveni gradatim jaluni. Santonine es preske insolubli in frigidi akue, ma lu es plu solubli in bolenti akue. Lu dissolve anke in etanol, eter e kloroforme. Lun molari mase es 246,30 g·mol⁻¹, e lun fusion-punte es aproksimativim 172–174 °C.<ref name="PubChem"/><ref name="ChEBI"/> Santonine es optikim levorotatori. Kand lu es exposit a lume, lun strukture pote sufri fotokemial chanjos. Disi reakto explica li jalunisatione del substante. In alkalin solutiones li laktone-ringe de santonine aperta e forma sales de santonini aside. Kand un aside bli adjunta, li laktone-ringe pote denove forma e santonine bli regenerat. Per plu komplexi alkalin hidrolyse e reorganisational reaktos, santonine pote bli konvertat a santonini aside, C₁₅H₂₀O₄. [[File:Alpha-santonin-from-xtal-3D-balls.png|thumb|3D-modele del molekule de α-santonine.]] == Historikal medikal use == Santonine esed chefim administrat kontre askariase, un intestinal infektione kausat da ''Ascaris lumbricoides''. Lu esed ofte donat kun un salini purgante o kun kastori oleo, por facilita li expulsion del paralysat vermes. Li efekte de santonine sur li vermes depende del koncentratione. Lu perturba li koordinat movimentes del parasite: li anteriori parte deveni paralysat, durant ke li posteriori parte pote montra stimulat movimentes. Pro disi nekordinat state, li verme perde sen kapablitate tu konserva sen positione in li intestines. Laboratorial experimentes in li 19-esmi siekle montrad ke santonine non sempre mortifika askarides, mem after longi expositione. Lun chef efekte es paralise e perda de muskulal koordinatione, non direkti mortifikatione.<ref>Ernest Baldwin: «An in vitro method for the chemotherapeutic investigation of anthelminthic potency», ''Parasitology'', 1943.</ref> == Toksikeso == Santonine have un streti diferentie inter li terapeutikal e toksik doses. Pro tum, erores in dosatione esed relativim dangerosi, specialim por infantes. Un karakteristik adversi efekte es '''xanthopsia''', o jaluni vision. Persones afetat vide blanki objektes kom jaluni e pota have difikultate tu diferentia kolores. In kelki kazes, li unesmi koloral perturbo es blu-violeti vision, kel plu tard deveni jaluni. Altri posibli simptomos de intoksikatione inkluse: * nausea e vomitatione; * abdominal dolore; * kap-dolore e vertige; * perturbationes del vision; * tremores; * eksitatione del sentral nerval sisteme; * konvulsiones; * perda de konsientieso e kome. Gravi intoksikatione pote kausa respiral perturbo e morte. Pro disi riskes e pro li developo de plu securi anthelmintik medikamentes, santonine nun non es registrat kom medikamente in li majoritate del landes.<ref name="PubChem"/> == Historikal produktado == Por produktar santonine, li nonapertati floral kapes de ''Artemisia cina'' esed sekat e pulverisat. Li esencial oleos esed eliminat, e li vegetal materiale esed traktat kun kaldi akue e kalcium-hidroxide. Durante disi proceso santonine apertad sen laktone-ringe e formad kalciumi santoninate. Li solubli kalciumi sale blid separat fro li vegetal reste. Depos traktatione kun hidrokloridi aside, santonini aside reformad li laktone-ringe e puri santonine kristalisad fro li solutione. == Vida anke == * [[Artemisia cina]] * [[Laktone]] * [[Terpenoide]] * [[Organi kemie]] == Referenties == <references/> == Externi linkes == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 Santonine in PubChem] * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 α-Santonine in ChEBI] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Santonin Images e medias pri santonine in Wikimedia Commons] [[Category:Organi komposures]] [[Category:Terpenoides]] [[Category:Laktones]] [[Category:Anthelmintik medikamentes]] [[Category:Toksik substantes]] 1sa9fpjwx2rj1halfvftf5xjqiaojt0 181884 181883 2026-08-06T18:26:48Z Vyacheslav Nasretdinov 7216 181884 wikitext text/x-wiki {{rute al pagine|[[Natural sienties]]|[[Kemie]]|[[Organi kemie]]}} {| class="infobox" style="width:23em;" |+ '''Santonin''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Santonin v2.svg|210px|Struktural formule de santonine]] |- ! IUPAC-nome | (3S,3aS,5aS,9bS)-3,5a,9-trimethyl-3a,4,5,9b-tetrahydro-3H-benzo[g][1]benzofuran-2,8-dione |- ! Altri nómines | α-santonine, (−)-santonine, santonini anhidride |- ! Kemial formule | C₁₅H₁₈O₃ |- ! Molari mase | 246,30 g·mol⁻¹ |- ! Agregati state | solidi |- ! Aparo | kolorlessi o blanki kristales, kel deveni jaluni sub li influo de lume |- ! Fusion-punte | 172–174 °C |- ! CAS-numere | 481-06-1 |- ! PubChem | 221071 |- ! ChEBI | 16363 |} '''Santonin''' (anke nomat '''santonine''' o plu exaktim '''(−)-α-santonine''') es un [[organi kemie|organi]] natural komposure kun li kemial formule C₁₅H₁₈O₃. Lu apartena al terpenoides e es un sesquiterpeni laktone. Santonine blid largim usat in li 19-esmi e unesmi parte del 20-esmi siekle kom anthelmintik medikamente, specialim kontre parasiti rundi vermes, inklusent ''Ascaris lumbricoides''. Li medikamente non mortifika li vermes imediatim, ma perturba lesen muskulal koordinatione e paralisa les. Pro tum, les perde li kapablitate tu resta in li intestines e pote bli expulsa fro li korpe, historikim kun li helpo de un purganti medikamente. Depos li developo de plu securi anthelmintikes, santonine preske totalim perdit sen medikal importanteso pro lun konsiderabli toksikeso.<ref name="PubChem">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 PubChem: (−)-Santonin, CID 221071], National Center for Biotechnology Information.</ref><ref name="ChEBI">[https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 ChEBI: α-santonin, CHEBI:16363], European Bioinformatics Institute.</ref> == Origine e historie == [[File:Artemisia cina - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-165.jpg|thumb|left|''Artemisia cina'', un del principal historikal fontes de santonin.]] Santonin okure in li nonapertati floral kapes de kelki spesies del genre ''Artemisia'', specialim ''Artemisia cina''. Li sekati floral kapes de disi plantes esed tradisionalim konosat kom «verme-seme» e esed usat kom remede kontre intestinal parasitis mult antee li isolatione del puri substante. Santonin blid isolat ye 1830 da li germani apotekistes Kahler e Alms. Depos tum lu rapidim devenid un del maxim importanti medikamentes kontre askarides. Ye li 1840-esmi yares, tabletas e sukeri pastiles kontenant santonin ja esed produktat in Germania. Un importanti kapitule in li historie de santonin es ligat kun li urbe [[Shimkent]] in sud [[Kazakhstan]]. Ye 1882 li komersantes Nikolai Ivanov e Nikifor Savinkov fondad apud li rive Badam un fabrike por produktar santonin fro li lokal ''Artemisia cina''. Li plante kresed in li regione de Sud Kazakhstan, kel esed un del poki lokos del monde u ti spesie troved in grandi quantitate.<ref name="SantoHistory">[https://www.polpharma-santo.com/от-полыни-до-антибиотиков-как-развивалась/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Polpharma Santo.</ref> Durante li unesmi yare de laboro, li fabrike produktad plu kam tri tonnes de santonin. In li sequenti yare li produktado ja atinged proximim 24 tonnes. Li santonin produktat in Shymkent blid exportat a [[Germania]], [[Italia]], Hispania, [[Japan]] e [[Nord Amerika]]. Pro disi international komerse, li Shymkent-fabrike devenid konosat in mult landes del monde.<ref name="SantoHistory"/><ref name="TengriHistory">[https://tengrinews.kz/mixnews/polyini-antibiotikov-razvivalas-farmindustriya-kazahstane-465637/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Tengri Life, 15 aprile 2022.</ref> Inter 1889 e 1896 li fabrike temporarim stopad li produktado de santonin e produktad sukere. Plu tard li farmaseutikal produktado blid restaurat. Durante li sovieti periode li «Santonine-fabrike» devenid un del maxim importanti produktantes de farmaseutikal substantes fro vegetal materies. Fro li medie del 19-esmi siekle til aproksimativim li 1950-esmi yares, santonine esed usat kontre askariase e altri infektiones kausat da nematodes. Lu non esed efektivi kontre tenies e altri plati vermes. Santonin esed inkluset in li farmakopees de pluri landes, inklusent li Unitati States e li Unionati Regia, ma plu tard lu blid eliminat fro les pro lun toksik efekte e pro li aparo de plu securi medikamentes.<ref>''Modern Drug Encyclopedia and Therapeutic Index'', 6-esmi editione, Drug Publications Inc., 1955.</ref> == Fisikal e kemial tretes == Puri santonine forma kolorlessi, blanki o pal-beji, brilanti e plati prismal kristales. Lu es preske sin odore e komensalim have poki guste, ma plu tard produkta un forti amari guste. Sub li influo de lume, li kristales deveni gradatim jaluni. Santonine es preske insolubli in frigidi akue, ma lu es plu solubli in bolenti akue. Lu dissolve anke in etanol, eter e kloroforme. Lun molari mase es 246,30 g·mol⁻¹, e lun fusion-punte es aproksimativim 172–174 °C.<ref name="PubChem"/><ref name="ChEBI"/> Santonine es optikim levorotatori. Kand lu es exposit a lume, lun strukture pote sufri fotokemial chanjos. Disi reakto explica li jalunisatione del substante. In alkalin solutiones li laktone-ringe de santonine aperta e forma sales de santonini aside. Kand un aside bli adjunta, li laktone-ringe pote denove forma e santonine bli regenerat. Per plu komplexi alkalin hidrolyse e reorganisational reaktos, santonine pote bli konvertat a santonini aside, C₁₅H₂₀O₄. [[File:Alpha-santonin-from-xtal-3D-balls.png|thumb|3D-modele del molekule de α-santonine.]] == Historikal medikal use == Santonine esed chefim administrat kontre askariase, un intestinal infektione kausat da ''Ascaris lumbricoides''. Lu esed ofte donat kun un salini purgante o kun kastori oleo, por facilita li expulsion del paralysat vermes. Li efekte de santonine sur li vermes depende del koncentratione. Lu perturba li koordinat movimentes del parasite: li anteriori parte deveni paralysat, durant ke li posteriori parte pote montra stimulat movimentes. Pro disi nekordinat state, li verme perde sen kapablitate tu konserva sen positione in li intestines. Laboratorial experimentes in li 19-esmi siekle montrad ke santonine non sempre mortifika askarides, mem after longi expositione. Lun chef efekte es paralise e perda de muskulal koordinatione, non direkti mortifikatione.<ref>Ernest Baldwin: «An in vitro method for the chemotherapeutic investigation of anthelminthic potency», ''Parasitology'', 1943.</ref> == Toksikeso == Santonine have un streti diferentie inter li terapeutikal e toksik doses. Pro tum, erores in dosatione esed relativim dangerosi, specialim por infantes. Un karakteristik adversi efekte es '''xanthopsia''', o jaluni vision. Persones afetat vide blanki objektes kom jaluni e pota have difikultate tu diferentia kolores. In kelki kazes, li unesmi koloral perturbo es blu-violeti vision, kel plu tard deveni jaluni. Altri posibli simptomos de intoksikatione inkluse: * nausea e vomitatione; * abdominal dolore; * kap-dolore e vertige; * perturbationes del vision; * tremores; * eksitatione del sentral nerval sisteme; * konvulsiones; * perda de konsientieso e kome. Gravi intoksikatione pote kausa respiral perturbo e morte. Pro disi riskes e pro li developo de plu securi anthelmintik medikamentes, santonine nun non es registrat kom medikamente in li majoritate del landes.<ref name="PubChem"/> == Historikal produktado == Por produktar santonine, li nonapertati floral kapes de ''Artemisia cina'' esed sekat e pulverisat. Li esencial oleos esed eliminat, e li vegetal materiale esed traktat kun kaldi akue e kalcium-hidroxide. Durante disi proceso santonine apertad sen laktone-ringe e formad kalciumi santoninate. Li solubli kalciumi sale blid separat fro li vegetal reste. Depos traktatione kun hidrokloridi aside, santonini aside reformad li laktone-ringe e puri santonine kristalisad fro li solutione. == Vida anke == * [[Artemisia cina]] * [[Laktone]] * [[Terpenoide]] * [[Organi kemie]] == Referenties == <references/> == Externi linkes == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 Santonine in PubChem] * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 α-Santonine in ChEBI] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Santonin Images e medias pri santonine in Wikimedia Commons] [[Category:Organi komposures]] [[Category:Terpenoides]] [[Category:Laktones]] [[Category:Anthelmintik medikamentes]] [[Category:Toksik substantes]] ekcohn412gypbjn2plxlbw148gkgfc2 181885 181884 2026-08-06T18:27:30Z Vyacheslav Nasretdinov 7216 181885 wikitext text/x-wiki {{rute al pagine|[[Natural sienties]]|[[Kemie]]|[[Organi kemie]]}} {| class="infobox" style="width:23em;" |+ '''Santonin''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Santonin v2.svg|210px|Struktural formule de santonine]] |- ! IUPAC-nome | (3S,3aS,5aS,9bS)-3,5a,9-trimethyl-3a,4,5,9b-tetrahydro-3H-benzo[g][1]benzofuran-2,8-dione |- ! Altri nómines | α-santonine, (−)-santonine, santonini anhidride |- ! Kemial formule | C₁₅H₁₈O₃ |- ! Molari mase | 246,30 g·mol⁻¹ |- ! Agregati state | solidi |- ! Aparo | kolorlessi o blanki kristales, kel deveni jaluni sub li influo de lume |- ! Fusion-punte | 172–174 °C |- ! CAS-numere | 481-06-1 |- ! PubChem | 221071 |- ! ChEBI | 16363 |} '''Santonin''' (anke nomat '''santonine''' o plu exaktim '''(−)-α-santonine''') es un [[organi kemie|organi]] natural komposure kun li kemial formule C₁₅H₁₈O₃. Lu apartena al terpenoides e es un sesquiterpeni laktone. Santonin blid largim usat in li 19-esmi e unesmi parte del 20-esmi siekle kom anthelmintik medikamente, specialim kontre parasiti rundi vermes, inklusent ''Ascaris lumbricoides''. Li medikamente non mortifika li vermes imediatim, ma perturba lesen muskulal koordinatione e paralisa les. Pro tum, les perde li kapablitate tu resta in li intestines e pote bli expulsa fro li korpe, historikim kun li helpo de un purganti medikamente. Depos li developo de plu securi anthelmintikes, santonine preske totalim perdit sen medikal importanteso pro lun konsiderabli toksikeso.<ref name="PubChem">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 PubChem: (−)-Santonin, CID 221071], National Center for Biotechnology Information.</ref><ref name="ChEBI">[https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 ChEBI: α-santonin, CHEBI:16363], European Bioinformatics Institute.</ref> == Origine e historie == [[File:Artemisia cina - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-165.jpg|thumb|left|''Artemisia cina'', un del principal historikal fontes de santonin.]] Santonin okure in li nonapertati floral kapes de kelki spesies del genre ''Artemisia'', specialim ''Artemisia cina''. Li sekati floral kapes de disi plantes esed tradisionalim konosat kom «verme-seme» e esed usat kom remede kontre intestinal parasitis mult antee li isolatione del puri substante. Santonin blid isolat ye 1830 da li germani apotekistes Kahler e Alms. Depos tum lu rapidim devenid un del maxim importanti medikamentes kontre askarides. Ye li 1840-esmi yares, tabletas e sukeri pastiles kontenant santonin ja esed produktat in Germania. Un importanti kapitule in li historie de santonin es ligat kun li urbe [[Shimkent]] in sud [[Kazakhstan]]. Ye 1882 li komersantes Nikolai Ivanov e Nikifor Savinkov fondad apud li rive Badam un fabrike por produktar santonin fro li lokal ''Artemisia cina''. Li plante kresed in li regione de Sud Kazakhstan, kel esed un del poki lokos del monde u ti spesie troved in grandi quantitate.<ref name="SantoHistory">[https://www.polpharma-santo.com/от-полыни-до-антибиотиков-как-развивалась/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Polpharma Santo.</ref> Durante li unesmi yare de laboro, li fabrike produktad plu kam tri tonnes de santonin. In li sequenti yare li produktado ja atinged proximim 24 tonnes. Li santonin produktat in Shymkent blid exportat a [[Germania]], [[Italia]], Hispania, [[Japan]] e [[Nord Amerika]]. Pro disi international komerse, li Shymkent-fabrike devenid konosat in mult landes del monde.<ref name="SantoHistory"/><ref name="TengriHistory">[https://tengrinews.kz/mixnews/polyini-antibiotikov-razvivalas-farmindustriya-kazahstane-465637/ «От полыни до антибиотиков. Как развивалась фарминдустрия в Казахстане»], Tengri Life, 15 aprile 2022.</ref> Inter 1889 e 1896 li fabrike temporarim stopad li produktado de santonin e produktad sukere. Plu tard li farmaseutikal produktado blid restaurat. Durante li sovieti periode li «Santonine-fabrike» devenid un del maxim importanti produktantes de farmaseutikal substantes fro vegetal materies. Fro li medie del 19-esmi siekle til aproksimativim li 1950-esmi yares, santonine esed usat kontre askariase e altri infektiones kausat da nematodes. Lu non esed efektivi kontre tenies e altri plati vermes. Santonin esed inkluset in li farmakopees de pluri landes, inklusent li Unitati States e li Unionati Regia, ma plu tard lu blid eliminat fro les pro lun toksik efekte e pro li aparo de plu securi medikamentes.<ref>''Modern Drug Encyclopedia and Therapeutic Index'', 6-esmi editione, Drug Publications Inc., 1955.</ref> == Fisikal e kemial tretes == Puri santonine forma kolorlessi, blanki o pal-beji, brilanti e plati prismal kristales. Lu es preske sin odore e komensalim have poki guste, ma plu tard produkta un forti amari guste. Sub li influo de lume, li kristales deveni gradatim jaluni. Santonine es preske insolubli in frigidi akue, ma lu es plu solubli in bolenti akue. Lu dissolve anke in etanol, eter e kloroforme. Lun molari mase es 246,30 g·mol⁻¹, e lun fusion-punte es aproksimativim 172–174 °C.<ref name="PubChem"/><ref name="ChEBI"/> Santonine es optikim levorotatori. Kand lu es exposit a lume, lun strukture pote sufri fotokemial chanjos. Disi reakto explica li jalunisatione del substante. In alkalin solutiones li laktone-ringe de santonine aperta e forma sales de santonini aside. Kand un aside bli adjunta, li laktone-ringe pote denove forma e santonine bli regenerat. Per plu komplexi alkalin hidrolyse e reorganisational reaktos, santonine pote bli konvertat a santonini aside, C₁₅H₂₀O₄. [[File:Alpha-santonin-from-xtal-3D-balls.png|thumb|3D-modele del molekule de α-santonine.]] == Historikal medikal use == Santonine esed chefim administrat kontre askariase, un intestinal infektione kausat da ''Ascaris lumbricoides''. Lu esed ofte donat kun un salini purgante o kun kastori oleo, por facilita li expulsion del paralysat vermes. Li efekte de santonine sur li vermes depende del koncentratione. Lu perturba li koordinat movimentes del parasite: li anteriori parte deveni paralysat, durant ke li posteriori parte pote montra stimulat movimentes. Pro disi nekordinat state, li verme perde sen kapablitate tu konserva sen positione in li intestines. Laboratorial experimentes in li 19-esmi siekle montrad ke santonine non sempre mortifika askarides, mem after longi expositione. Lun chef efekte es paralise e perda de muskulal koordinatione, non direkti mortifikatione.<ref>Ernest Baldwin: «An in vitro method for the chemotherapeutic investigation of anthelminthic potency», ''Parasitology'', 1943.</ref> == Toksikeso == Santonine have un streti diferentie inter li terapeutikal e toksik doses. Pro tum, erores in dosatione esed relativim dangerosi, specialim por infantes. Un karakteristik adversi efekte es '''xanthopsia''', o jaluni vision. Persones afetat vide blanki objektes kom jaluni e pota have difikultate tu diferentia kolores. In kelki kazes, li unesmi koloral perturbo es blu-violeti vision, kel plu tard deveni jaluni. Altri posibli simptomos de intoksikatione inkluse: * nausea e vomitatione; * abdominal dolore; * kap-dolore e vertige; * perturbationes del vision; * tremores; * eksitatione del sentral nerval sisteme; * konvulsiones; * perda de konsientieso e kome. Gravi intoksikatione pote kausa respiral perturbo e morte. Pro disi riskes e pro li developo de plu securi anthelmintik medikamentes, santonine nun non es registrat kom medikamente in li majoritate del landes.<ref name="PubChem"/> == Historikal produktado == Por produktar santonine, li nonapertati floral kapes de ''Artemisia cina'' esed sekat e pulverisat. Li esencial oleos esed eliminat, e li vegetal materiale esed traktat kun kaldi akue e kalcium-hidroxide. Durante disi proceso santonine apertad sen laktone-ringe e formad kalciumi santoninate. Li solubli kalciumi sale blid separat fro li vegetal reste. Depos traktatione kun hidrokloridi aside, santonini aside reformad li laktone-ringe e puri santonine kristalisad fro li solutione. == Vida anke == * [[Artemisia cina]] * [[Laktone]] * [[Terpenoide]] * [[Organi kemie]] == Referenties == <references/> == Externi linkes == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/221071 Santonine in PubChem] * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI%3A16363 α-Santonine in ChEBI] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Santonin Images e medias pri santonine in Wikimedia Commons] [[Category:Organi komposures]] [[Category:Terpenoides]] [[Category:Laktones]] [[Category:Anthelmintik medikamentes]] [[Category:Toksik substantes]] b362lhpqv1cjiu716lbrmqmcx1t04kz