Wikiphidiya
nrwiki
https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Iinrhatjhi
Khethekileko
Asiqongelane
Umsebenzisi
Umsebenzisi asiqongelane
Wikiphidiya
Wikiphidiya asiqongelane
Isimumathi
Isimumathi asiqongelane
MediaWiki
MediaWiki asiqongelane
Umhlahlandlelasakhiwo
Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane
Lisizo
Lisizo asiqongelane
Mkhakha
Mkhakha asiqongelane
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ukugwalwa Kwezindlu ZamaNdebele
0
1239
6854
6852
2026-09-22T12:09:51Z
Andries Solly Skhosana
1624
Created by translating the section "Patterns" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346828616|Ndebele house painting]]"
6854
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala indlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ndebele_house_painting</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Patterns ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
fmtqznn16akbpehq8r13m82zvefemxj
6855
6854
2026-09-22T12:12:08Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Patterns */
6855
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala indlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ndebele_house_painting</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
jq95vfo7ik10ri6mn3yjsbhx7ojklsq
6856
6855
2026-09-22T12:18:48Z
Andries Solly Skhosana
1624
Created by translating the section "See also" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346828616|Ndebele house painting]]"
6856
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala indlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ndebele_house_painting</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
r5uh36mpz0y2yxh97h3wlv11jhikv1m
6857
6856
2026-09-22T14:23:36Z
Andries Solly Skhosana
1624
Andries Solly Skhosana moved page [[Ndebele house painting]] to [[Ukugwalwa Kwezindlu ZamaNdebele]]: The title is still written English while the content is in isiNdebele. I have forget to translate it into isiNdebele at the beginning
6856
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala indlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ndebele_house_painting</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
r5uh36mpz0y2yxh97h3wlv11jhikv1m
6859
6857
2026-09-22T14:59:33Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6859
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala indlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>[[Kee Tui and Nyathi, Violette and Pathisa, ed. (2018). Preservation of Ndebele Art and Architecture (1st ed.). Bulawayo: Amagugu Publishers. ISBN 9780797493148]]</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
2pl52rjj2dcxucys3cjtup03ad7qom1
6860
6859
2026-09-22T15:17:53Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6860
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwala kwendlu zamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>[[Kee Tui and Nyathi, Violette and Pathisa, ed. (2018). Preservation of Ndebele Art and Architecture (1st ed.). Bulawayo: Amagugu Publishers. ISBN 9780797493148]]</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
pnzcu9jq458d6xs866uh231cdc2k5iv
6861
6860
2026-09-22T15:18:50Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6861
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwalwa kwendlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>[[Kee Tui and Nyathi, Violette and Pathisa, ed. (2018). Preservation of Ndebele Art and Architecture (1st ed.). Bulawayo: Amagugu Publishers. ISBN 9780797493148]]</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
jotbg8axsei70uh4ku12v2d7vbslfim
6862
6861
2026-09-22T16:35:23Z
Andries Solly Skhosana
1624
6862
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwalwa kwendlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>[[Kee Tui and Nyathi, Violette and Pathisa, ed. (2018). Preservation of Ndebele Art and Architecture (1st ed.). Bulawayo: Amagugu Publishers. ISBN 9780797493148]]</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
[[Isimumathi:Esther Mahlangu in 2015.jpg|thumb|400x400px|Umgwali wamaNdebele u-[[Esther Mahlangu]] ugwala iboda.]]
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
a4rcocgackuc912vh144up43dn7sp92
6863
6862
2026-09-22T17:11:38Z
Andries Solly Skhosana
1624
6863
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Ndebele Architecture.jpg|thumb|400x400px|Igwalo lendlu yamaNdebele laziwa ngokusebenzisa [[:en:Pattern|imisikiso]] yejometri kanye nokuhlanganiswa kwemibala ekhanyako.]]
[[Isimumathi:Ndebele-women-loopspruit.jpg|thumb|400x400px|Abomma bamaNdebele bajame ngaphandle kwendlu [[:en:Rondavel|yerantabula]] egwaliweko.]]
'''Ukugwalwa kwendlu yamaNdebele''' mhlobo wobukghwari be-Afrika obenziwa [[AmaNdebele|babantu abamaNdebele weSewula]] — enarheni yeSewula Afrika kanye [[:en:Northern_Ndebele_people|nabantu abamaNdebele weTlhagwini]] e-[[:en:Matobo|Matobo]]; e-Zimbabwe<ref>[[Kee Tui and Nyathi, Violette and Pathisa, ed. (2018). Preservation of Ndebele Art and Architecture (1st ed.). Bulawayo: Amagugu Publishers. ISBN 9780797493148]]</ref>.
== Umlando ==
Ubukghwari obufunyaneka endaweni yesikopilo yamaNdebele babukhona eminyakeni eyiinkulungwana eyadlulako begodu bufakazelwa bukghwari bamatje obufunyaneka ema-Matopos obuthiywe ngama-Khoi-San. Ngomnyaka wee-2016, iSikhwama se-US Mzenda vikela iSiko, i-AFCP ngokurhunyeziweko sanikela ngesibonelelo sokutlola phasi ubukghwari besikopilo yesiNdebele, bokugwala kanye nebokuhlobisa amarantabula. Lokhu-ke kuza njengokuba kuqakatheke ngakho ukudlulisela amakghono kanye nelwazi ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya kwesesibili. <ref name=":0" />
Ngesikhathi seminyaka emakhulu ali-18, isitjhaba samaNdebele wakwaNdzundza; [[Isewula Afrika|eSewula Afrika]] sakha isiko kanye nendlela yaso ekhethekileko yokugwala izindlu. Kwaze kwaba sekupheleni komnyaka we-1900, amaNdebele atjheja iingorho kanye nabanikazi abakhulu abaphethe indawo. Ngesiruthwana somnyaka we-1883, aya epini namaBhunu abomakhelwana babo. [[Lose|Ukuloba]] ipi kwawo kwaletha ipilo ebukhuni tle kanye nokujeziswa okumbi khulu kwamambala emaNdebeleni. Ngeenkhathi lezo ezibudisi, amatshwayo wokuveza imizwa akhiqizwa babantu abatlhagako lokha nabaveza ubuhlungu babo. Amatshwayo la bekasithomo sobukghwari be-Afrika.
[[Isimumathi:Esther Mahlangu in 2015.jpg|thumb|400x400px|Umgwali wamaNdebele u-[[Esther Mahlangu]] ugwala iboda.]]
Isitjhaba samaNdebele ekuthomeni kweminyaka emakhulu ali-18 besihlala eenrantabuleni zotjani. Sathoma ngokusebenzisa izindlu ezinamaboda wedaka, phakathi kweminyaka emakhulu ali-18 lokha amatshwayo la nakathoma ukubunjwa eendlini zaso nemabodenaso. Amatshwayo avezwako la gade asetjenziselwa ukulomondisana hlangana neenqhema ezincani zabantu bamaNdebele. Bajamela iragelo phambili labo lokujamela amasiko nobunjalo bobujamo babo. Abalimi bamaBhunu gade bangatlhadlhuleki, kunokuzwisisa lokho bona bebakuthatha njengobukghwari bamasiko obungalimaziko, nje-ke kwavunyelwa bona kuragelwe phambili. Amagwalo la asemabodeni bekenziwa babantu abasikazi, ayimtlolofihlo owaziwa babantu babo bodwa, ingasi nanyana ngubani kodwana amaNdebele kwaphela.
Kwesinye isikhathi ukukhuliswa kwabantu abaduna, okwaziwa ngokuwela (ukuyama), bekusizathu sokuvuselela, kodwana isiko belingavezwa. Elinye izinga lepilo elingakhange livezwe namkha linqotjhiswe ngamabodabo bekukuvezwa ukuhlanzeka kwabo. Amasiko neenkolelo azange zibe yingcenye yamagwalo wemizi yamaNdebele. Abomma bamaNdebele bavama ukuba bathwali besiko begodu nabathuthukisi abakhulu bobukghwari bamaboda wemakhaya wabo. Isiko nendlela ekhethekileko yokugwala indlu idluliselwa ngumma emalungeni wemindeni, ukusuka esizukulwaneni sokuthoma ukuya esizukulwaneni sesibili. Ikhaya eligwalwe kuhle liveza umfazi wekhaya njengomfazi kanye nomma wamambala. Utjheja khulu ukugwala iimpundu zemithangala yesango, imithangala yesirhodlo, imithangala yesibuya begodu kanengi utjheja nomthejo wengakwakhe. Into eyodwa tere elitjhuguluko elikarisako soloko kwathoma ukugwala amaboda wezindlu zobukghwari zagadesi kuziindlela zabo ezikhethekileko nezihlukileko kwezabanye.
Ekuthomeni kokugwala izindlu, amatshwayo [[Patterns|nemisikiso]] yazo bekavama ukususelwa emilingakobeni nemikhaleni yawamaNdebele. Imisikiso beyinemibala erasako begodu igwalwe ngemino yabantu abasikazi. Ipende yokuthoma eendlini bekuyipende emhlophe eyenziwa ngomlotha wamatje aphekiweko, i-limestone whitewash. Imibala eyimfakela lokha nakugwalwako bekumibala yemvelo, efakahlangana umbala onzotho, onzima kanye neminye eminengi. Inengi lemisikiso gade linesibumbeko seledere elingu-V begodu noncantathu odwebiwa abe mkhulu ngokwesibumbeko esinombala. Imisikiso, ukukhanya kwemibala yephasi, iinkomba kanye nobukhulu beziqakatheke khulu kwamambala ukudlula imibala yanamhlanjesi ekhanya bha!
== Imibala ==
Ngokukhamba kwesikhathi, imibala nebunjo kwaba yinto eqakathekileko emitlanyweni yoke. Emaswapheleni weminyaka we-1968, indlela etja ekhethekileko yabonakala. Lokho okwakukade kuyimvelo ngokugwala ngomuno, muva nje sele kwenziwa iinsetjenziswa ezihlanganiswe neeensibana kwaba ngasuthi ziinkwasana. Amaboda bekasese mhlophe ekuthomeni kodwana imibala yawo yabuya yatjhuguluka khulu. Imisikiso namatshwayo namhlanjesi angabonakala ngombala onzima omanyazelako kanye nombala okhanya bha!. Kunemibala emihlanu eqakathekileko: Obovu kanye nobovu khulu, osarulana ukuya kolidzugu, olijuba, ohlaza tjani begodu kwesinye isikhathi obukhobe. Imibala inikela ihlathululo etjhujileko yamaNdebele. Ingatjho ubujamo nofana amandla wabanikazi bekhaya, ukuthandaza, ukukwakwazelela umtjhado ekhaya nofana ingajamela umtjhagalo wagadesi. Imigwalo iveza ihlathululo engabonakaliko nengasi ngeyamambala. Le kuyindlela eqophileko yokutjengisa ukuzibonakalisa kwabo ebantwini abangaphandle komndeni wabo ohlukileko, ukutjengisa ikghono nokunambitheka kukamma. Umbala omhlophe uhlala usetjenziswa njengesizinda ngombana wenza imisikiso ekhanyako ibonakale khulu.
== Imisikiso ==
Imisikiso ebukhobe ngeminye yemibala eqakatheke khulu kwamambala enetjhebiswano elihle negwalo. Ivama ukuzibuyekezabuyekeza kiyo yoke imitlamo yayo ngetjhugulukwana elincani khulu kanye nangemibalayo yekhetho elihlukileko. Imisikiso yejometri nemibunjo ithonywa ngedwebo elindulungelwe ngombala omnzima magega, bese-ke ngemva kwalokho izaliswe ngombala othileko ngaphakathi. Imisikiso ihlelwe ngeenqhenyama kiwo woke amaboda ngokuya ngesakhiwo sawo esisisekelo. Ukwakha iinsetjenziswa ezifaneleko kuvumela ukunemba poro kanye netjhaphuluko lokutjhijilwa msebenzi obudisi. Iinsetjenziswa akhange zakhandela umgwali bona enze ubukghwari bakhe. Kufanele abe neensetjenziswa zesibumbeko esikhulu sejometri esinombala osipara kanye namakwasi amancani azokufinyelela endaweni ezincani khulu nemiphethweni. Ukuthuthuka kweensetjenziswa zokugwala kuvumele imiklamo ekhawulezako neyinkimbinkimbi kiyo yoke imizi yamaNdebele.
Izindlu lezi ezigwaliweko neziqaleka zigwaleke lula tle zidzimele ehlelweni elitjhijilako lamasiko nokwenziwa kwawo. Isikopilo lokugwaleli lisaphila nanamhlanjesi. Njengoba esinye nesinye isizukulwana sidlulisa leli isikopilo, amatjhuguluko amancani athoma ukuba khona. Le yindlela yabo yokukhulumisana kanye nokuziveza tjhatjhalazi ngamakhaya wabo. Abomma basebenza isikhathi eside khulu nabudisi ukuqeda amaboda la begodu batjhejwa mphakathi wangaphandle ngebanga lekghono labo nokuziveza kwabo epepeneneni.
== Qala godu ==
* [[Esther Mahlangu|U-Esther Mahlangu]]
== Iinqophiso ==
210dvsderegisnb17ntf4w515d9cm8l
Ndebele house painting
0
1241
6858
2026-09-22T14:23:36Z
Andries Solly Skhosana
1624
Andries Solly Skhosana moved page [[Ndebele house painting]] to [[Ukugwalwa Kwezindlu ZamaNdebele]]: The title is still written English while the content is in isiNdebele. I have forget to translate it into isiNdebele at the beginning
6858
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Ukugwalwa Kwezindlu ZamaNdebele]]
58zybk3rhglxh11jqhigcuwj48ric2r
Abonompopi Be-Afrika
0
1242
6864
2026-09-22T21:21:22Z
Andries Solly Skhosana
1624
Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1217105136|African dolls]]"
6864
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-Ntwana onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika,''' enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu balulukezeke ngokugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopana kudlhegwana ngabo ukusuka kumma ukuya endodakazini. Abonompopana beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopana nawuqalwa ngokwesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akasiyinto yokudlala yabentwana kodwana kuyinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopana be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezimakako.
jweyyvq1ws1sjj6lsj1zsqoplkexizx
Ukugida Kwe-Afrika
0
1243
6865
2026-09-23T10:54:28Z
Andries Solly Skhosana
1624
Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376079696|African dance]]"
6865
wikitext
text/x-wiki
[[File:West_African_Dance_at_the_White_House,_2007Apr25.jpg|thumb|Amalunga we-Kankouran West African Dance Company anandisa emnyanyeni we-Rose Garden, e-White House, ngomnyaka wee-2007]]
[[File:South_African_dance_attire.jpg|thumb|Igido le-Afrika]]
'''Igido lobu-Afrika''' (godu '''''Afro dance'', ''Afrodance''''' kanye '''''Afro-dance''''' ) litjho iindlela ezihlukahlukeneko zokugida ze-Afrika esewula ye-Sahara . Amagido la ahlotjaniswa khulu neengoma zesikhethu kanye nomvumo wamasiko wesiyingi. Umvumo kanye nokugida kuyingcenye eqakathekileko yemiphakathi eminengi yamasiko we-Afrika. Iingoma kanye namagido enza kube lula ukufundisa nokukhuphula izinga lamagugu wezenhlalakahle, ukugidinga iminyanya ekhethekileko kanye namagadango amakhulu wepilo, ukugidinga umlando womlomo nezinye iindaba, kanye namava womoya. {{sfn|Malone|1996|p=9}}Imigido yama-Afrika ivama ukuba msebenzi owenziwa ngokuhlanganyela ngeenqhema ezikhulu, ngokusebenzisana okukhulu hlangana nabagidi kanye nababukeli. {{sfn|Welsh-Asante|2009|p=35}}
5xdic4rr9b3hfhhnj9lruzjkz1ublgd