Wikiphidiya
nrwiki
https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Iinrhatjhi
Khethekileko
Asiqongelane
Umsebenzisi
Umsebenzisi asiqongelane
Wikiphidiya
Wikiphidiya asiqongelane
Isimumathi
Isimumathi asiqongelane
MediaWiki
MediaWiki asiqongelane
Umhlahlandlelasakhiwo
Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane
Lisizo
Lisizo asiqongelane
Mkhakha
Mkhakha asiqongelane
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Abonompopi Be-Afrika
0
1242
6866
6864
2026-09-24T01:13:43Z
Andries Solly Skhosana
1624
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1217105136|African dolls]]"
6866
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-Ntwana onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu balulukeze ngokugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-Xhosa bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzeiwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa imbeleko ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo zokuzithwala. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela unompopii ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini.
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana.
== Qala godu ==
* Akuabaj
* Abantu bakwaPondo
* AbaThembu
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
s0nzlct7l6urqdssy4zzfijel1usfxx
6867
6866
2026-09-24T01:32:52Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6867
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini.
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana.
== Qala godu ==
* Akuabaj
* Abantu bakwaPondo
* AbaThembu
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
5h2xa5euh02nga8ikqv83y0kf7dqd4l
6868
6867
2026-09-24T01:52:13Z
Andries Solly Skhosana
1624
6868
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
30jyqnfctzr0wvmsqfd5ricc93k5iyk
6869
6868
2026-09-24T01:57:22Z
Andries Solly Skhosana
1624
6869
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
l0g69u7w2ibc0rvdnqb07n4m4lnglqm
6870
6869
2026-09-24T02:03:30Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Iinqophiso */
6870
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
bctfgz3bjfbxysi4duhqc2qvlwv0h2c
6871
6870
2026-09-24T02:04:52Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bamaNdebele */
6871
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
n97bibam76yv2xwlhhhiok1sl84hf4n
6872
6871
2026-09-24T02:06:47Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bamaNdebele */
6872
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
1wd7q30fwi4y8bawb8svbxyj4ngxupc
6873
6872
2026-09-24T02:15:45Z
Andries Solly Skhosana
1624
6873
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
hqetsxqmvb5rpykkrv6fd59ko4y27up
6874
6873
2026-09-24T06:34:53Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6874
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
oe6stlpbpvwwte811npgbb9yo5ofaw3
6875
6874
2026-09-24T06:41:14Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bamaNdebele */
6875
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
7c8irx39un4axog02q90y9n3rx79350
6876
6875
2026-09-24T06:53:55Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa */
6876
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
1jr44t6dcqfpmk4fxcptmarlc0k9ryl
6877
6876
2026-09-24T07:09:11Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bamaNdebele */
6877
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
98etsovr579kmccijylbw5n0tj2e527
6878
6877
2026-09-24T07:24:54Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6878
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina imbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo wokubumba unompopi nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
6g362yj0eeleym6a92cbmujddxgn9yc
6879
6878
2026-09-24T07:30:07Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* */
6879
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesigodi kuma-Ndebele adume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
lc79q54nxkcd7793tixy2zmbhg50woc
6880
6879
2026-09-24T07:51:57Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Abonompopi bamaNdebele */
6880
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. AmaNdebele ngesinye seenhlanga ezincani khulu esigodinesi esidume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana loyo osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abentazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bayage abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma, ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] loyo ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli bazitjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beziindlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
hfa9shy0i4iwwqwgkbjwgb43235lgal
6881
6880
2026-09-24T08:10:25Z
Andries Solly Skhosana
1624
/* Amatshwayo */
6881
wikitext
text/x-wiki
[[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]]
'''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu.
Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako.
== Abonompopi bamaNdebele ==
Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. AmaNdebele ngesinye seenhlanga ezincani khulu esigodinesi esidume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.
Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana loyo osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi.
Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya.
== Abonompopi besi-Xhosa ==
=== Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa ===
Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abentazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bayage abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma, ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] loyo ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli bazitjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
==== Amatshwayo ====
Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhotjhi yesiphila, iinsalela zeenkule zesigidi nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese bambeswa ngomncamo. Unompopi loyo ufakwa idzila. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
=== Abonompopi beendlwana ===
I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni yendlu bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref>
== Qala godu ==
* [[:en:Akuaba|Akuabaj]]
* [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]]
* [[:en:Thembu|AbaThembu]]
== Iinqongelo zangaphandle ==
* [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika]
* [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi]
== Iinqophiso ==
* Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Neendlela Zokuphetha Kwesiko Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996.
* Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990.
* Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997
* U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995.
h6ddzbmtdnkf0v23a7h39bkpvpxup2y