Wikiphidiya nrwiki https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Iinrhatjhi Khethekileko Asiqongelane Umsebenzisi Umsebenzisi asiqongelane Wikiphidiya Wikiphidiya asiqongelane Isimumathi Isimumathi asiqongelane MediaWiki MediaWiki asiqongelane Umhlahlandlelasakhiwo Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane Lisizo Lisizo asiqongelane Mkhakha Mkhakha asiqongelane TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Abonompopi Be-Afrika 0 1242 6866 6864 2026-09-24T01:13:43Z Andries Solly Skhosana 1624 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1217105136|African dolls]]" 6866 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-Ntwana onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu balulukeze ngokugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-Xhosa bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzeiwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa imbeleko ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo zokuzithwala. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela unompopii ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. == Qala godu == * Akuabaj * Abantu bakwaPondo * AbaThembu == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} * Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. s0nzlct7l6urqdssy4zzfijel1usfxx 6867 6866 2026-09-24T01:32:52Z Andries Solly Skhosana 1624 /* */ 6867 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. == Qala godu == * Akuabaj * Abantu bakwaPondo * AbaThembu == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} * Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 5h2xa5euh02nga8ikqv83y0kf7dqd4l 6868 6867 2026-09-24T01:52:13Z Andries Solly Skhosana 1624 6868 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} * Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 30jyqnfctzr0wvmsqfd5ricc93k5iyk 6869 6868 2026-09-24T01:57:22Z Andries Solly Skhosana 1624 6869 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani u-S/He akasiye uDoli?'' ''Ukudlala nemikhuba ekubazeni kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Amadoli we-Afrika wokudlala nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Amadoli wamaphepha wamantombazana nabafana be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubuciko beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. l0g69u7w2ibc0rvdnqb07n4m4lnglqm 6870 6869 2026-09-24T02:03:30Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Iinqophiso */ 6870 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. bctfgz3bjfbxysi4duhqc2qvlwv0h2c 6871 6870 2026-09-24T02:04:52Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bamaNdebele */ 6871 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo.Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. n97bibam76yv2xwlhhhiok1sl84hf4n 6872 6871 2026-09-24T02:06:47Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bamaNdebele */ 6872 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- Xesibe (uhuhlanga bama-Xhosa ebuvela e-Pumalanga Kapa) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala ayinyumba njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 1wd7q30fwi4y8bawb8svbxyj4ngxupc 6873 6872 2026-09-24T02:15:45Z Andries Solly Skhosana 1624 6873 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomkhala.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. hqetsxqmvb5rpykkrv6fd59ko4y27up 6874 6873 2026-09-24T06:34:53Z Andries Solly Skhosana 1624 /* */ 6874 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womkhala kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemiyeko sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. oe6stlpbpvwwte811npgbb9yo5ofaw3 6875 6874 2026-09-24T06:41:14Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bamaNdebele */ 6875 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo angaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo bokuthoma nabathoma kwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifeka ngokutjhaphulukileko banonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Amadoli la enziwa ngamabhodlela amancani, iinhlamvu zommbila, amakheyisi wamakhatriji nofana amaroli amancani wekoteni ebese ambozwa ngobuhlalu. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngobuhlalu berhalasi begodu ubuhlalu berhalasi sele buyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona abe nomkhala namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 7c8irx39un4axog02q90y9n3rx79350 6876 6875 2026-09-24T06:53:55Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa */ 6876 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yama-necklace le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi e-necklace eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo necklace. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njenge-necklace ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 1jr44t6dcqfpmk4fxcptmarlc0k9ryl 6877 6876 2026-09-24T07:09:11Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bamaNdebele */ 6877 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana ababentazana bona badlale ngabo begodu bebalulukezele ukugcina imbeleko kwabengubo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokwesiyingi kanye nangesintu. Kanengi abonompopi kudlhegwana ngabo, kusukela kumma ukuya endodakazinakhe. Abonompopi beTjingalanga bathandwa kwamanikelela e-Afrika begodu bavama ukwembeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo kanompopi nawuthathwa ngokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kwabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 98etsovr579kmccijylbw5n0tj2e527 6878 6877 2026-09-24T07:24:54Z Andries Solly Skhosana 1624 /* */ 6878 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina imbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo wokubumba unompopi nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] eSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesiyingi, lapho ama-Ndebele bekadume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelwana ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. 6g362yj0eeleym6a92cbmujddxgn9yc 6879 6878 2026-09-24T07:30:07Z Andries Solly Skhosana 1624 /* */ 6879 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. Kwesinye seenhlanga ezincani khulu zesigodi kuma-Ndebele adume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abantazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bafake abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli batjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. lc79q54nxkcd7793tixy2zmbhg50woc 6880 6879 2026-09-24T07:51:57Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Abonompopi bamaNdebele */ 6880 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. AmaNdebele ngesinye seenhlanga ezincani khulu esigodinesi esidume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana loyo osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abentazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bayage abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma, ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] loyo ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli bazitjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhitjhi yesiphila, amakheyisi wamakhatriji nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese ambeswe umncamo. Unompopi loyo ufakwa i-necklace. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beziindlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana loyo. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Nemikhuba Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. hfa9shy0i4iwwqwgkbjwgb43235lgal 6881 6880 2026-09-24T08:10:25Z Andries Solly Skhosana 1624 /* Amatshwayo */ 6881 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. AmaNdebele ngesinye seenhlanga ezincani khulu esigodinesi esidume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana loyo osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abentazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bayage abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma, ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] loyo ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli bazitjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhotjhi yesiphila, iinsalela zeenkule zesigidi nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese bambeswa ngomncamo. Unompopi loyo ufakwa idzila. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beendlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni yendlu bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Neendlela Zokuphetha Kwesiko Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. h6ddzbmtdnkf0v23a7h39bkpvpxup2y