Wikiphidiya nrwiki https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Iinrhatjhi Khethekileko Asiqongelane Umsebenzisi Umsebenzisi asiqongelane Wikiphidiya Wikiphidiya asiqongelane Isimumathi Isimumathi asiqongelane MediaWiki MediaWiki asiqongelane Umhlahlandlelasakhiwo Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane Lisizo Lisizo asiqongelane Mkhakha Mkhakha asiqongelane TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Izandla 0 521 6882 2804 2026-09-24T16:36:25Z ~2026-51281-27 1773 6882 wikitext text/x-wiki [[Isimumathi:Hand and power stone bracelets.jpg|thumb]] '''Isandla''' sisebenza ukulekelela umuntu bona akghone ukubamba izinto nofana ukwenza eminye yemisebenzi efana nokubetha izinto zomvumo, ukuluka,ukubamba into yokutlola<ref>HAND | English meaning - Cambridge Dictionary</ref>. Izandla zomzimba zimbili ngilezi umuntu abamba ngazo izinto. Isandla esinye nesinye sinemino emihlanu. Isandla sinamathambo, imisipha Kanye nenyama.Isandla siyakghona ukusikinyeka ngendlela esifuna ngayo. == Ukwakheka kwezandla == Isandla sinamathambo ama-27 nakapheleleko, ekufaka phakathi [[amathambo]] abizwa bona ma-carpal, metacarpals Kanye nama phalanges ngelimi lesiNgisi. Ama-Carpals abu-8, amathambo amancani. Ama metacarpals mathambo amahlanu. Ama-Phalanges wona mathambo ama-14 lawa enza imino nesithupha. Isandla sinemisipha engaphakathi nengaphandle<ref>Tang, A. and Varacallo, M., 2018. Anatomy, shoulder and upper limb, hand carpal bones.</ref>. == Umsebenzi wezandla. == Zilekelela umuntu akghone ukuzwelela into bona ibutjhelela, iyahlaba, nofana iyakghwara. Sikghona ukwenz umuntu akgone ukuzwelela izinto zebhoduluko yakhe zinjani lokha nakazibambako.Izandla ziyakghona ukusebenza nekukhulumeni ngombana abantu abangezwako bayakghona ukusebenzisa izandla ukukhuluma baveze imizwa yabo, imibono kanye nemicabango yabo ngaphandle kokuthi bakhiphe iphimbo labo<ref>Maw, J., Wong, K.Y. and Gillespie, P., 2016. Hand anatomy. ''British Journal of Hospital Medicine'', ''77''(3), pp.C34-C40.</ref>. Izandla zilekelela amathulusi wetheknoloji bona akghone ukuwasebenza isibonelo Umuntu usebenzisa izandla ukubetha ihamura begodu nokusebenzia abomaliledini namakhomphyutha sisebeniza izandla ukuwenza asebenze. Umuntu angakghona ukuphila anganazo izandla ngombana akusiso esithi nasikhutjhwako emzimbeni bese ipilo yomuntu ithikamezeke nofana iphele. Banengi abantu abanganazo izandla ngokwemvelo nofana ngokwenziwa ziintjhijilo abahlangana nazo epilweni bagcina banganazo kodwana basaphila begodu bsakghona ukwenza izinto abafuna ukuzenza. == Isiphetho == Isandla siqakathekile emzimbeni womuntu ngomba sirhelebha umuntu bona akghona ukwenza imisebenzi yakhe yangemihla begodu akghone ukubamba ezwe izinto zinjani ngokuthi ziyahlaba nofana zibutjhelela hx214jepgp7l2jolwqyvdr2m0tu3kdr Umvumo WesiNdebele 0 958 6884 6776 2026-09-25T08:18:09Z Andries Solly Skhosana 1624 Created by translating the section "Ndebele musicians" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349443456|Ndebele music]]" 6884 wikitext text/x-wiki == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. juofnv4zt3wergplwyeyuyjhwumuqhg 6885 6884 2026-09-25T09:20:47Z Andries Solly Skhosana 1624 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349443456|Ndebele music]]" 6885 wikitext text/x-wiki == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. Umvumo wesiNdebele usatjalaliswa khulu ngokusetjenziswa kweengoma ezivunywa ngomlomo kwaphela, ngaphandle kweenlilisi zomvumo nezikhambisana nokubetha inyawo (ingadla) kanye nokubetha izandla (ukuwahla). Nawuqathanisa iingoma ezinganazo iinlilisi, ezivunywa nguyedwana kanye nomvumo weenlilisi ufunyana bona awutjho litho likhulu, okufana nomdumo [[AmaNdebele|wabantu bamaNdebele weSewula]] ovama ukubizwa ngokuthi [[Inodo|ziinodo]] (''umvumo wesiNdebele''), Njenge-Shona, amaNdebele weSewula nawo asebenzisa iinlilisi zomlomo kanye nezenziwa ngeengodo ezithambileko ezifakwe ithadlana, khulukhulu ukuzidlalela ukuzithabisa nje. == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. rhtuj272ld6frkzn21xh9kxa0tnrch5 6886 6885 2026-09-25T11:09:07Z Andries Solly Skhosana 1624 6886 wikitext text/x-wiki Umvumo wesiNdebele usatjalaliswa khulu ngokusetjenziswa kweengoma ezivunywa ngomlomo kwaphela, ngaphandle kweenlilisi zomvumo nezikhambisana nokubetha inyawo (ingadla) kanye nokubetha izandla (ukuwahla). Nawuqathanisa iingoma ezinganazo iinlilisi, ezivunywa nguyedwana kanye nomvumo weenlilisi ufunyana bona awutjho litho likhulu, okufana nomdumo wabantu bamaNdebele weSewula ovama ukubizwa ngokuthi ziinodo (umvumo wesiNdebele), Njenge-Shona, amaNdebele weSewula nawo asebenzisa iinlilisi zomlomo kanye nezenziwa ngeengodo ezithambileko ezifakwe ithadlana, khulukhulu ukuzidlalela ukuzithabisa nje.<ref>Amoedo, Avelino; Martnez-Costa, Mara del Pilar; Moreno, Elsa (2009-02-01). "An analysis of the communication strategies of Spanish commercial music networks on the web: http://los40.com, http://los40principales.com, http://cadena100.es, http://europafm.es and http://kissfm.es". Radio Journal:International Studies in Broadcast & Audio Media. 6 (1): 5–20. doi:10.1386/rajo.6.1.5_4. ISSN 1476-4504. {{cite journal}}: External link in |title= (help)</ref> == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. Umvumo wesiNdebele usatjalaliswa khulu ngokusetjenziswa kweengoma ezivunywa ngomlomo kwaphela, ngaphandle kweenlilisi zomvumo nezikhambisana nokubetha inyawo (ingadla) kanye nokubetha izandla (ukuwahla). Nawuqathanisa iingoma ezinganazo iinlilisi, ezivunywa nguyedwana kanye nomvumo weenlilisi ufunyana bona awutjho litho likhulu, okufana nomdumo [[AmaNdebele|wabantu bamaNdebele weSewula]] ovama ukubizwa ngokuthi [[Inodo|ziinodo]] (''umvumo wesiNdebele''), Njenge-Shona, amaNdebele weSewula nawo asebenzisa iinlilisi zomlomo kanye nezenziwa ngeengodo ezithambileko ezifakwe ithadlana, khulukhulu ukuzidlalela ukuzithabisa nje. == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. 0pwzj7fykqfbkx5bjxwn8pg1ux6ay51 6887 6886 2026-09-25T11:24:44Z Andries Solly Skhosana 1624 6887 wikitext text/x-wiki Umvumo wesiNdebele usatjalaliswa khulu ngokusetjenziswa kweengoma ezivunywa ngomlomo kwaphela, ngaphandle kweenlilisi zomvumo nezikhambisana nokubetha inyawo (ingadla) kanye nokubetha izandla (ukuwahla). Nawuqathanisa iingoma ezinganazo iinlilisi, ezivunywa nguyedwana kanye nomvumo weenlilisi ufunyana bona awutjho litho likhulu, okufana nomdumo wabantu bamaNdebele weSewula ovama ukubizwa ngokuthi ziinodo (umvumo wesiNdebele), Njenge-Shona, amaNdebele weSewula nawo asebenzisa iinlilisi zomlomo kanye nezenziwa ngeengodo ezithambileko ezifakwe ithadlana, khulukhulu ukuzidlalela ukuzithabisa nje.<ref>Amoedo, Avelino; Martnez-Costa, Mara del Pilar; Moreno, Elsa (2009-02-01). "An analysis of the communication strategies of Spanish commercial music networks on the web: http://los40.com, http://los40principales.com, http://cadena100.es, http://europafm.es and http://kissfm.es". Radio Journal:International Studies in Broadcast & Audio Media. 6 (1): 5–20. doi:10.1386/rajo.6.1.5_4. ISSN 1476-4504. {{cite journal}}: External link in |title= (help)</ref> == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. == Abavumi BamaNdebele == Banengi tle abatloli beengoma neenrhehlezana zesiNdebele, khulukhulu abavumi [[Zimbabwe|beZimbabwe]], abakhunukezwe khulu ziindlela zokucoca iindaba zesiNdebele. * [[Albert Nyathi|U-Albert Nyathi]] * Afrida Band * * * * * * * * Omunye wamaKhosikazi womvumo wesiNdebele ohlathululwako nguNothembi Mkhwebane, owaba yi-star yeentjhabatjhaba ngeenrhehlezana zakhe i-The Siblings. Inengi labavumi bamaNdebele lihlonitjhwe khulu ngepumelelwabo ehle khulu ezikweni lomvumo e-Bulawayo Arts Awards. oam2vttl4eqvncsktgf4031u2jym0o8 Abonompopi Be-Afrika 0 1242 6883 6881 2026-09-24T16:52:19Z Dumbassman 1091 6883 wikitext text/x-wiki [[File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Ntwana_beaded_doll_-_detail.jpg|thumb|Unompopi we-[[:en:Bantu_peoples|Ntwana]] onomncamo.]] '''Abonompopi be-Afrika''', enarheni zombelele benzelwe abentwana bobulili obusikazi bona badlale ngabo begodu bebabalulukezele ukugcina iimbeleko zabo. Ibunjo nembatho labo lihluka ngokuya ngokweengodi kanye nangesintu. Kanengi-ke abonompopi laba kumukezwana ngabo, usuka kumma ukuya emtwanenakhe omntazana. Abonompopi beTjingalanga bathandwa khulu kwamanikelela e-Afrika begodu bavama nokumbeswa izembatho zesikhethu. Lokha umqondo wokubumba unompopi lo nawuthathwa njengokommongo wesiko lobu-Afrika, kanengi-ke akubi yinto yokudlala yabentwana kodwana kuba yinto enqophene nokuphethwa kwamasiko neenhlangano zekolo emphakathini. Abonompopi be-Afrika basetjenziselwa ukufundisa kanye nokunandisa. Babalamuli abanamandla ararako wemvelo begodu babatjhugululi beminqopho yokuphetha isiko. Omunye nomunye walaba abonompopi uhlukile kunabanye ngombana wenziwe ngezandla begodu ngokwesiko udluliselwa eenzukulwaneni ezilamako. == Abonompopi bamaNdebele == Abonompopi bomlingakobe bavela ebantwini [[AmaNdebele|bamaNdebele]] weSewula ye-Afrika. AmaNdebele ngesinye seenhlanga ezincani khulu esigodinesi esidume ngemizayo egwalwe ngemibalabala emanyazelako nelulukeza iinarha zangaphandle. Izembatho zabo zinemibala efana poro! Umsebenzi womncamo kilaba abonompopi babomma bamaNdebele kukuzihlobisela ngokwabo izembatho zabo. Ngesikhathi sokuthandana, isokana elasomako likhamba litjhinge ekhabo lomntazana loyo osakhulako, othandana nalo liyokubeka unompopi ngaphandle kwelawu lakhe ukutjengisa umqophalo wokumbawa ukumvunulisa iitjorholo zakwabo. Lokha umntazana nakazilungiselela ukwenda, unikelwa unompopi bona amthiye izinyo bekamnakekele. Izibulo lakhe ulithiya ngonompopi. Ngokungezelelela ukuqinisa ubunjalo bamasiko wamaNdebele, abonompopi bamaNdebele abanemincamo sele bayinto eqakathekileko ekurhwebelaneni ngayo neenarha zangaphandle begodu nedingakala khulu ekungeniseleni abomma bamaNdebele isolombani ngekhaya. == Abonompopi besi-Xhosa == === Abonompopi bembeleko yesi-Xhosa === Abonompopi besi-[[:en:Xhosa_people|Xhosa]] bembeleko bonompopana abenzwe bebavunuliswa bafazi bama-Xhosa. Unompopi lo waziwa nangokuthi 'ngunompopi wethando'. Wenzelwe ukukara indoda efaneleko begodu nokunyusa [[:en:Fertility|imbeleko]] ukuze kube khona abantwana abanengi ababelethwako. Ngabonompopi kukholelwa ekutheni banamandla womlingo ongaphezu kowemvelo. Abentazana abancani bama-Xhosa bakhuthazwa bafazi abadala bama-Xhosa bona bayage abonompopi eentanyeni zabo ukwenzelela ukunyusa imbelekwabo ngeenkhathi zabo [[:en:Fertility|zokuzithwala]]. Abentazana bavama ukunikelwa babelethi babo abonompopi babo nabathoma ukwenza isiko labeli. Umntazana umtjheja kuhle khulu unompopanakhe loyo ngombana akholelwa ekutheni nangalahleka nofana alimale kuzokuba nengozi ezomvelela yokobana lokha nakabelethako, uzokufa. Ngemva kokubelethwa komntwanakhe wokuthoma, ubuyisela [[:en:Doll|unompopi]] loyo ebabelethini bakhe bona asetjenziswe ngudadwabo omncani. Ngokwesiko, abentazana abasese batjha akukafaneli bazitjengise tjhatjhalazi bona bafuna indoda, ngalokho-ke, kulisiko kibo ukufaka 'abonompopi bethando' ukululukeza abantu ebusuku. Ifihlo yeendzila le ivama ukubandakanya unompopi omduna nomsikazi edzileni eyodwa ngesikhathi labo abayifaka ngokutjhaphulukileko nabanonompopi oyedwa onamathiselwe kileyo dzila. Abafazi abatjhadileko nabo bafaka abonompopi njengedzila ukwenzelela ukutjengisa ikanukwabo yokuba nabantwana emphakathini nemadlozini. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> ==== Amatshwayo ==== Abonompopi laba benziwa ngamabhodlela amancani, imirhorhotjhi yesiphila, iinsalela zeenkule zesigidi nofana iintolitjhi ezincani zekoteni bese bambeswa ngomncamo. Unompopi loyo ufakwa idzila. Ekuthomeni kweminyaka emakhulu amatjhumi ama-2, i-Museum yePumalanga ye-London gade inebuthelelo labonompopi bembeleko yesi-Xhosa abahlathululwe ngokuthi 'balingiseli' ngesikhatheso. Njenganje boke abonompopi benziwa ngomncamo werhalasi begodu umncamo werhalasi loyo sele uyingcenye eqakathekileko yesiko lamaXhosa. <ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> === Abonompopi beendlwana === I- [[:en:Xesibe_people|Xesibe]] (ubuhlanga bama-Xhosa ebuvela [[:en:Eastern_Cape|e-Pumalanga Kapa]]) nayo inesiko lokusebenzisa "abonompopi beendlwana". Abonompopi laba babunjwe ngesigodo begodu babekwa edageni yendlu yomntazana onganabentwana namkha obonakala [[:en:Infertility|ayinyumba]] njengesibawo emadlozini bona akhe amenze azithwale umntwana wakiloyo muzi. Unompopi kungenzeka bona athungelelwe umncamo namkha angabi nawo. Utjhiywa edageni yendlu bekube kulapho kubelethwa khona umntwana, kuthi nakehliswako ehliswe atjhiswe nenongwana yomntwana. <ref>D.Costello. Not Only For Its Beauty. BEADWORK AND ITS CULTURAL SIGNIFICANCE AMONG THE XHOSA-SPEAKING PEOPLES. 1990 University of South Africa. Page 14</ref><ref>Beck, R. (1989). Bibles and Beads: Missionaries as Traders in Southern Africa in the Early Nineteenth Century. The Journal of African History, 30(2), 211-225. doi:10.1017/S0021853700024105 Accessed 22 April 2018</ref> == Qala godu == * [[:en:Akuaba|Akuabaj]] * [[:en:Mpondo_people|Abantu bakwaPondo]] * [[:en:Thembu|AbaThembu]] == Iinqongelo zangaphandle == * [http://www.africanholocaust.net/peopleofafrica.htm#x Abantu be-Afrika] * [https://web.archive.org/web/20061005123113/http://www.rhi.org.za/index.php?ref=articles&do=rd&artid=5 Umlando wesiXhosa nomphakathi] == Iinqophiso == * Cameron, Elisabeth. ''Kghani Akusuye uNompopi?'' ''Ukudlala Neendlela Zokuphetha Kwesiko Ekubazeni Kwe-Afrika'' . I-Los Angeles: I-UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1996. * Dagan, Esther A. ''Abonompopi Be-Afrika Bokudlala Nemilingo'' . I-Montreal: I-Galerie Amrad African Arts,1990. * Green, Yako. ''Abonompopi Bamaphepha Babentazana Nabesana Be-Afrika'' . I-New York: I-Dover Publications, Inc. 1997 * U-Larson, u-Jack Lenor. ''Ubukghwari beNdabuko obuvela e-Global Village'' . I-Santa Fe, NM: I-Museum of New Mexico Press, 1995. m5pcpn4l6nlwtnxleqbto0jc3kn0icb