Wikipedia nsowiki https://nso.wikipedia.org/wiki/Letlakala_la_pele MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Special Bolediša Mošomi Boledišana le Mošomi Wikipedia Dipolelo tša Wikipedia Seswantšho Poledišano ya Seswantšho MediaWiki Poledišano ya MediaWiki Template Poledišano ya Template Thušo Poledišano ya Thušo Setensele Poledišano ya Setensele TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Burkina Faso 0 287 55804 45054 2026-09-13T09:45:15Z CommonsDelinker 2081 Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The 55804 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |conventional_long_name = Burkina Faso |common_name = Burkina Faso |image_flag = Flag of Burkina Faso.svg |image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg |image_map = Location Burkina Faso AU Africa.svg |capital = [[Ouagadougou]] |government_type = Semi-presidential repabliki |leader_name1 = Blaise Compaoré |area_km2 = 274000 |population_estimate = 20,107,509 <small>(2017)</small> |currency = West African CFA franc |official_languages = [[Sefora]] |calling_code = +226 }} '''Burkina Faso''' ke [[naga]] [[lefasana|lefasaneng]] la [[Afrika]]. ''Burkina Faso'' e bodikela bja Afrika, e wela seleteng sa [[Afrika Bodikela]]. ''Burkina Faso'' ke e tee ya dinaga tše tlhano Afrika, [[landlocked|tšeo di sa bapago le lewatle]]. ''Burkina Faso'' e agišane le : * [[Mali]] (leboa), * [[Niger]] (bohlabela), * [[Benin]] (borwa bohlabela), * [[Togo]] le [[Ghana]] (borwa), * [[Côte d'Ivoire]] borwabodikela. [[Setensele:Dinaga tša Afrika]] 4v2abugpm6skcn4h31j484vqyyaoev7 Kenya 0 360 55803 48803 2026-09-13T07:46:08Z Milenioscuro 3883 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kenya counties map Labelled.jpg]] → [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg]] svg 55803 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''Jamhuri ya Kenya'' |conventional_long_name = Repabliki ya Kenya |common_name = Kenya |image_flag = Flag of Kenya.svg |image_coat = Alternate Coat of arms of Kenya.svg |image_map = Kenya in its region (de-facto).svg |capital = [[Nairobi]] |government_type = [[Repabliki]] |leader_name1 = Mwai Kibaki |area_km2 = 580367 |area_rank = 49th |population_estimate = 47,564,296 <small>(2019)</small> |demonym = Kenyan |currency = Kenyan shilling |currency_code = KES |time_zone = East Africa Time |utc_offset = +3 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = |cctld = .ke |official_languages = [[Seswahili]], [[Seisimane]] |other languages = gKĩkũyũ, Luhya, Luo, Maasai, Meru, Embu, Arabic, So |calling_code = +258 |drives_on = la nngêlê }} '''Kenya''' ke [[naga]] yeo e lego bohlabela bja [[Afrika]]. Kenya e bapane le [[Ethiopia]] go ya leboa, [[Somalia]] go ya leboa bohlaba, [[Tanzania]] go ya borwa, [[Uganda]] go ya bodikela, le [[South Sudan]] go ya leboabodikela. E pejana go borwa bohlabela go ya [[Lewatleng la Intia]]. === Administrative Areas === [[Seswantšho:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|right|600px]] {| class="sortable wikitable" |- ! Code || County || Toropokgolo |- | 1 || [[Mombasa County|Mombasa]] || [[Mombasa]] |- | 2 || [[Kwale County|Kwale]] || [[Kwale (Kenia)|Kwale]] |- | 3 || [[Kilifi County|Kilifi]] || [[Kilifi]] |- | 4 || [[Tana River County|Tana River]] || [[Hola (Kenia)|Hola]] |- | 5 || [[Lamu County|Lamu]] || [[Lamu Town|Lamu]] |- | 6 || [[Taita-Taveta County|Taita-Taveta]] || [[Voi]] |- | 7 || [[Garissa County|Garissa]] || [[Garissa]] |- | 8 || [[Wajir County|Wajir]] || [[Wajir]] |- | 9 || [[Mandera County|Mandera]] || [[Mandera]] |- | 10 || [[Marsabit County|Marsabit]] || [[Marsabit]] |- | 11 || [[Isiolo County|Isiolo]] || [[Isiolo]] |- | 12 || [[Meru County|Meru]] || [[Meru (Kenia)|Meru]] |- | 13 || [[Tharaka-Nithi County|Tharaka-Nithi]] || [[Chuka (Kenia)|Chuka]] |- | 14 || [[Embu County|Embu]] || [[Embu (Kenia)|Embu]] |- | 15 || [[Kitui County|Kitui]] || [[Kitui]] |- | 16 || [[Machakos County|Machakos]] || [[Machakos]] |- | 17 || [[Makueni County|Makueni]] || [[Wote (Kenia)|Wote]] |- | 18 || [[Nyandarua County|Nyandarua]] || [[Ol Kalou]] |- | 19 || [[Nyeri County|Nyeri]] || [[Nyeri]] |- | 20 || [[Kirinyaga County|Kirinyaga]] || [[Kutus]] |- | 21 || [[Murang’a County|Murang’a]] || [[Murang’a]] |- | 22 || [[Kiambu County|Kiambu]] || [[Thika]] |- | 23 || [[Turkana County|Turkana]] || [[Lodwar]] |- | 24 || [[West Pokot County|West Pokot]] || [[Kapenguria]] |- | 25 || [[Samburu County|Samburu]] || [[Maralal]] |- | 26 || [[Trans-Nzoia County|Trans Nzoia]] || [[Kitale]] |- | 27 || [[Uasin Gishu County|Uasin Gishu]] || [[Eldoret]] |- | 28 || [[Elgeyo-Marakwet County|Elgeyo-Marakwet]] || [[Iten (Kenia)|Iten]] |- | 29 || [[Nandi County|Nandi]] || [[Kapsabet]] |- | 30 || [[Baringo County|Baringo]] || [[Kabarnet]] |- | 31 || [[Laikipia County|Laikipia]] || [[Rumuruti]] |- | 32 || [[Nakuru County|Nakuru]] || [[Nakuru]] |- | 33 || [[Narok County|Narok]] || [[Narok (Kenia)|Narok]] |- | 34 || [[Kajiado County|Kajiado]] || [[Kajiado]] |- | 35 || [[Kericho County|Kericho]] || [[Kericho]] |- | 36 || [[Bomet County|Bomet]] || [[Bomet]] |- | 37 || [[Kakamega County|Kakamega]] || [[Kakamega]] |- | 38 || [[Vihiga County|Vihiga]] || [[Vihiga]] |- | 39 || [[Bungoma County|Bungoma]] || [[Bungoma]] |- | 40 || [[Busia County|Busia]] || [[Busia (Kenia)|Busia]] |- | 41 || [[Siaya County|Siaya]] || [[Siaya]] |- | 42 || [[Kisumu County|Kisumu]] || [[Kisumu]] |- | 43 || [[Homa Bay County|Homa Bay]] || [[Homa Bay]] |- | 44 || [[Migori County|Migori]] || [[Migori]] |- | 45 || [[Kisii County|Kisii]] || [[Kisii (Kenia)|Kisii]] |- | 46 || [[Nyamira County|Nyamira]] || [[Nyamira]] |- | 47 || [[Nairobi County|Nairobi]] || [[Nairobi]] |} [[Setensele:Afrika Bohlabela]] [[Setensele:Dinaga tša Afrika]] otussjay4wlh71twtt2qav5dyf6i0h5 Lobolo 0 12762 55794 55788 2026-09-12T17:41:16Z Nompumelelo.S29 8767 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1336288050|Lobolo]]" 55794 wikitext text/x-wiki  '''Lobola''' ka [[Setebele|Sesotho sa Leboa]] ( '''''mahadi''''' ka [[Sesotho]], '''''mahari''''' ka [[Seswahili]], '''''magadi''''' ka [[Sesotho sa Leboa|Sepedi]] le [[Setswana]], '''''lovola''''' ka [[Setsonga|Xitsonga]], le '''''mamalo''''' ka [[Sevenda|Tshivenda]] ), ka dinako tše dingwe e bitšwa " [[Theko ya monyadiwa|lehumo la monyadiwa."]] " <ref>https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/abs/international-african-institute-192651/047EEFA82113039651006EC3ECD2F037</ref> <ref>[[Signe Arnfred]], ''Sexuality & Gender Politics in Mozambique: Rethinking Gender in Africa''</ref> '''goba''' "[[theko ya monyadiwa]]" ke thoto ka diruiwa goba mohuta o mongwe, yeo monna wa ka moso, goba hlogo ya lapa la gagwe, e itlamago go e fa hlogo ya lapa la mosadi wa ka moso bjalo ka tebogo ya go dumelela monna go nyala morwedi wa bona le [[Lobola|go]] lapa ka go mo godiša. [[Seswantšho:Lobolo.jpg|center|thumb|Mohlala wa magadi]] Lobolo goba lobola ka seZulu, seXhosa, seSwati, seLozi le seTebele( mahadi ka Sesotho, mahari ka seSwahili,magadi ka Sepedi, bogadi ka Setswana, lovola ka Xitsonga, mamalo ka seVenda le roora ka seChona), ka nako tše dingwe e bitšwa "dihlaolo"<ref name=":1">https://briefly.co.za/37583-all-details-lobola-what-lobola-lobola-letter-sample-wear-ceremony-more.html</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/bridewealth</ref><ref>https://www.ebsco.com/research-starters/economics/bride-price-bridewealth</ref>, magadi a katla ka tsela ya tšhelete goba ka leruo. Yena ke tsela ya go laetša hlopha go lapa la gabo lekgarebe goba mosadi yoo a bonwego bjalo ka sego sa meetse. Mokgwenyana o bontšha ditebogo go batswadi ba ngwetši.<ref name=":1" /> == Lobolo le Molao == [[Afrika Borwa]], moo mokgwa wa magadi o dirwago kudu, kopano ya pele e phethilwe go ya ka molao wa setšo, eupša bjale e laolwa ka fase ga Temogo ya Manyalo a Setšo, 1998 (Molao wa 120 wa 1998) (RCMA) gomme o na le dinyakwa tše di latelago tša pele gore lenyalo le dumelelwe ka fase ga molao wa setšo: == Northern Ndebele culture == Monna wa go nyala mosadi wa gotšwa morafeng wa Matebele o swanetše go ntšha magadi. Monna o bonagala a rata molekane wa gagwe, ge a boloka mašeleng a go mo ntšhwetša magadi. Ka setšo sa Matebele gola la Zimbabwe, magadi a tšea magato a mmalwa. Mo legatong le lengwe le le lengwe la modiro,go na le setšo seo se swanetšego go lebelliwa ka tsinkelo le mašeleng a magadi a ntšhiwa gannyane gannyane. Lobola ga e lefelwe ka nako e tee eupša ke sehlohlolong sa ditšhelete tše dintši tše di fapanego. Tšhelete yeo e lefilwego e laolwa nakong ya ditherišano gomme e ithekgile ka mabaka a go fapafapana. Ge monyadi a be a dutše a boloka tšhelete go itokišeletša lenyalo, ka morago ga ditšhupetšo go tšwa go moratiwa wa gagwe tša seo lobola e ka bago sona, tshepedišo e ka phethwa ka dikgato tše pedi tše kopana - kgato ya mathomo, kgato ya go bula molomo goba "isivulamlomo", <ref>https://briefly.co.za/37583-all-details-lobola-what-lobola-lobola-letter-sample-wear-ceremony-more.html</ref> moo monyadi a fiwago sebaka sa go bolela maikemišetšo a gagwe a go nyala moratiwa wa gagwe ka morago ga go tsenya tšhelete ka serotong se se logilwego, gomme lapa la monyadiwa le botša grooms family seo ba se nyakago bjalo ka lobolo. Ke moka go bewa letšatši-kgwedi, leo le dumelelanago le mahlakore ka bobedi, gore ba kopane gape. Ka nako ya go ngwala, kgomo ka Zimbabwe ka tekanyo ye e lekanago e fiwa lapa la monyadiwa, lapa le ka kgopela tšhelete ye e lekanago le palo ya dikgomo tšeo ba di nyakago. Se se loketše malapa a mantši ka lebaka la gore go rua dikgomo go ka nyaka nako le mošomo o montši. Kgomo ye e bitšwa "ukangaziwe" yeo e lego kgomo ya mmago monyadiwa.<ref>https://www.heraldonline.co.zw/ndebele-traditional-marriage-customs-part-2/</ref> Mo kgatong ya bobedi, moo lapa la monyadi le itlhagišago ka letšatšikgwedi leo go kwanetšwego ka lona, tšhelete e bewa gape ka serotong se se logilwego gore e dumelelwa go bolela gomme e phethagatša dikgopelo tša lapa la monyadiwa ka go tšweletša ka moka ga lobola. j7pwv05gm1tnlb7gk9vo3nhtknzv71d Go hlokomela monagano 0 14098 55795 2026-09-12T22:57:09Z Sma'lpumpkin 8369 Tlhodile letlakala ka '= GO HLOKOMELA MONAGANO = [[Maphelo]] a [[monagano]] e bile e nngwe ya ditaba tše bohlokwa kudu tša ngwaga-kgolo wa 21. Ka go oketšega ga kgatelelo ya monagano, matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo lefaseng ka bophara, potšišo ya gore na re ka hlokomela bjang monagano e potlakile go feta neng le neng. WHO e begile gore motho yo 1 go ba 8 lefaseng ka bophara o phela le bolwetši bja monagano. Ka Afrika Borwa, tlalelo ye ya lefase e kopana le dikgatelelo tša sel...' 55795 wikitext text/x-wiki = GO HLOKOMELA MONAGANO = [[Maphelo]] a [[monagano]] e bile e nngwe ya ditaba tše bohlokwa kudu tša ngwaga-kgolo wa 21. Ka go oketšega ga kgatelelo ya monagano, matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo lefaseng ka bophara, potšišo ya gore na re ka hlokomela bjang monagano e potlakile go feta neng le neng. WHO e begile gore motho yo 1 go ba 8 lefaseng ka bophara o phela le bolwetši bja monagano. Ka Afrika Borwa, tlalelo ye ya lefase e kopana le dikgatelelo tša selegae: tlhokego ya mešomo ya 32%, tlalelo ya meloko, kgokgontsho ya bong, le dikliniki tšeo di hlokago dišomišwa. Go hlokomela monagano ga se go efoga fela bolwetši; ke go godiša go kgotlelela, go hlaka le tekatekano ya maikutlo. Sengwalo se se hlahloba go naganišiša, mabaka a mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago, ditlhohlo tša tshepedišo le mananeo a nnete ao a bontšhago ka mokgwa woo bophelo bjo bobotse bja monagano bo ka šireletšwago le go tiiswa, ka nepo ya Limpopo le nnete tša SA ka bophara.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> '''Go Kwešiša Maphelo a Monagano''': Mokgatlo wa Maphelo wa Lefase o hlaloša maphelo a monagano bjalo ka “boemo bja bophelo bjo bobotse moo motho yo mongwe le yo mongwe a lemogago bokgoni bja gagwe, a kgonago go kgotlelela kgatelelo ya tlwaelo ya bophelo, a kgonago go šoma ka tšweletšo le ka mohola, gomme a kgona go tliša seabe setšhabeng sa gagwe” . Tlhalošo ye e fetela ka ntle ga “ga go bolwetši” go nepa tšhomišo ye botse: taolo ya maikutlo, bogale bja monagano le go tsenela ga leago.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> Ka Afrika Borwa, ditlhohlo tša maphelo a monagano di oketšwa ke tlhokego ya mešomo, go se lekalekane le tlalelo. SADAG e begile gore matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo ke malwetši a tlwaelegilego kudu, eupša ka tlase ga 16% ya batho ba hwetša kalafo. Nyakišišo ya South African Stress and Health e hweditše gore 30.3% ya batho e kile ya ba le bolwetši bja monagano bophelong. Go bafsa ba Limpopo le Mpumalanga, moo o lego gona, go tlogela sekolo, go huduga ga lapa bakeng sa mošomo le tlhokego ya mafelo a boitapološo go oketša kgatelelo. Go lemoga dikgatelelo tše ke kgato ya mathomo go aga maano ao a šireletšago monagano, e sego fela dipetleleng eupša ka magaeng, dikolong le dikerekeng.<ref>https://www.sadag.org</ref> '''Seabe sa Go Naganišiša''': Go naganišiša go akaretša go godiša temogo ya motsotso wa bjale ntle le kahlolo. Dinyakišišo di bontšha gore ditsenogare tša go naganišiša di fokotša matshwao a matshwenyego, kgatelelo ya maikutlo le kgatelelo mola di godiša bophelo bjo bobotse ka kakaretšo. Ka go tlwaetša šedi, go naganišiša go thuša batho go ikgaoganya le mekgwa ya go nagana ye mpe ya go itiriša. Se se fokotša go nagana go feteletšego, tshepedišo ya monagano yeo e amantšhwago kudu le kgatelelo ya maikutlo.<ref>https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1003481</ref> Thuto ya Taba; Go Naganišiša Dikolong: UK, projeke ya MYRIAD e tsenisitše dithuto tša go naganišiša dikolong tša sekontari. Baithuti bao ba tsenetšego ba bontšhitše maemo a fase a kgatelelo le taolo ye kaone ya maikutlo ka morago ga dibeke tše 8. Go Amogela Selegae: Diepsloot le Alexandra, teko ya Mindfulness in Schools yeo e sepetšwago ke University of Witwatersrand e fetošitše MYRIAD go ya mabakeng a ditoropo tša SA. Bakeng sa go meditata ka go homola, bahlahli ba šomišitše go hema ka morago ga papadi ya kgwele, go anega dikanegelo ka Sepedi le isiZulu, le boitšhidullo bja metsotso ye 3 pele ga teko ya dipalo. Baithuti ba begile gore ba kgona go "ema pele ga ntwa" le go kaonafatša boroko. Se se bontšha gore go naganišiša ga go hloke studio ya yoga; go ka fetolelwa ka setšo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366%2821%2900430-5/fulltext</ref> '''Ditsenogare tša Mmele le Monagano''': Mekgwa ya mmele le monagano go swana le yoga, tai chi le kalafo ya motjeko e kopanya motšhene wa mmele le nepo ya monagano. Ditsenogare tše di šoma gabotse kudu gare ga bafsa, bao ba lebanego le go oketšega ga matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Dinyakišišo di bontšha gore yoga e kaonafatša maikutlo, e fokotša kgatelelo le go godiša tšhomišo ya monagano. Tai chi, ka metšhene ya yona ya go nanya, e amantšhwa le phokotšo ya matshwenyego le kaonafatšo ya boroko. Thuto ya Taba 1; Yoga ya Setšhaba ka Cape Town: Di-NGO tša go swana le Yoga4Alex le Yoga4Health di sepetša diklase tša mahala tša yoga diholong tša setšhaba le mašemong a bulegilego. Batho bao ba tsenetšego ba begile phokotšo ya go tlhaselwa ke go tšhoga le boroko bjo bokaone ka gare ga dibeke tše 6. Tekolo ye nngwe Khayelitsha e hweditše gore basadi bao ba tsenetšego gabedi ka beke ba begile phokotšo ya 40% ya matshwao a PTSD. Thuto ya Taba 2; Motjeko Limpopo: Giyani, Ribola Arts Project e šomiša motjeko wa setšo wa Xitsonga bjalo ka kalafo ya tlalelo go basetsana ba bafsa bao ba amilwego ke GBV. Ka go kopanya motšhene wa bogologolo le tlhako ya kalafo ya sebjale, batšeakarolo ba aga gape boitshepo bja mmele le tshepo ya setšhaba.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/mhs2.139</ref> '''Mabaka a Mokgwa wa Bophelo: Dipilareng tše Tharo''', Boroko: Boroko bo bohlokwa bakeng sa go kopanya mohopolo, taolo ya maikutlo le taolo ya kgatelelo. Go bafsa le bašomi ba di-shift ka SA, boroko bjo bo sa tlwaelegago ke sehlohleletši se segolo sa go lapa. Mbombela le Polokwane, go kgaolwa ga mohlagase, bodulo bjo bo petetšego le maeto a matelele a tekesi ka 4am go dira boroko bja diiri tše 8 tokelo. Ditharollo tša selegae di akaretša di-nap club dikolong le go se šomiše foune ka morago ga 9pm.<ref>https://www.penguinrandomhouse.com/books/546611/why-we-sleep-by-matthew-walker-phd/</ref> Phepo: Dijo tše di humilego ka omega-3, mabele a feletšego le merogo di thekga maphelo a bjoko, mola dijo tše di šetilwego le swikiri di amantšhwa le malwetši a maikutlo. Dijo tša Mediterranean di amantšhwa le ditekanyo tša fase tša kgatelelo ya maikutlo. Polokwane le Mbombela, tlhokego ya dijo e gapeletša batho go dijo tše chipi tše di šetilwego kudu. Dirapa tša setšhaba Tzaneen Ward 28 di dira mošomo wo bedi: di kaonafatša phepo le go fana ka kalafo ya go lema dirapa, yeo e fokotšago cortisol.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666354625000123</ref> Boitšhidullo: Boitšhidullo bja ka mehla bo godiša di-endorphin, bo fokotša cortisol le go kaonafatša boitshepo. Dihlopha tša go sepela Limpopo di šomišitšwe go lwantšha go ba noši gare ga bagolo. Acornhoek, sehlopha sa bo gogo se thomile stokvel ya go sepela ya 5am yeo e kopanyago boitšhidullo le go hlahlobana letšatši le letšatši.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470658/</ref> '''Kgokagano ya Leago''': Batho ka tlhago ke dibopiwa tša leago, gomme dikgokagano tše tiilego tša leago di šireletša kgahlanong le bolwetši bja monagano, bodutu ke lebaka le legolo la kotsi ya bolwetši bja monagano. Thuto ya Taba; Di-stokvel le Dihlopha tša Thekgo ka SA: Di-stokvel le dihlopha tša kereke Limpopo di dira go feta go kgoboketša tšhelete. Di fana ka sebaka sa beke le beke sa go bolela, go rarolla mathata le thekgo ya go kwana. Maloko a begile kgatelelo ya fase le maikutlo a godimo a go ba karolo. Ka ditsela tše ntši, kopano ya manyano ya Laboraro bošego goba stokvel e šoma bjalo ka kalafo ya sehlopha. Go tlwaetša se ka go katleša baetapele ba di-stokvel ka thuso ya mathomo ya monagano go ka godiša thekgo ya maphelo a monagano ntle le go aga dikliniki tše mpsha.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022146510383501.</ref> '''Dikotsi le Ditlhohlo tša Tshepedišo''': Sekhobo: Poifo ya kahlolo e dira gore batho ba tlaišego ba homole. Ditšhabeng tše ntši tša SA, bolwetši bja monagano bo sa ntše bo amantšhwa ka phoso le bofokodi goba boloi. Banna kudu ga ba nyake thušo.<ref>https://psycnet.apa.org/record/2004-18086-002.</ref> Phihlelelo: Ka SA, go na le dingaka tša malwetši a monagano tše 0.32 feela go batho ba 100,000, bontši ditoropong. Limpopo e na le ka tlase ga 15 ya ditsebi tša monagano tša kliniki tirelong ya setšhaba go batho ba dimilione tše. Dikgoba tša Pholisi: Mekgwa ya mmele le monagano, le ge e na le bohlatse, e sa ntše e tšeewa bjalo ka “ye nngwe” go e na le ye kgolo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2818%2931612-X/fulltext</ref> '''Bohlokwa bja Go Kgotlelelela''': Go kgotlelela ke bokgoni bja go tlwaela le go fola go tšwa tlalelong. Batho bao ba kgotlelelago ga ba šireletšwa kgatelelong, eupša ba sepela ditlhohlo ntle le go imelwa. Mohlala: Ka morago ga merwallo ya KZN ya 2022, baetapele ba setšhaba ba rulagantše tlhahlo ya sehlopha le mekgwa ya letšatši le letšatši ya bana. Bao ba nago le dikgokagano tše tiilego tša leago ba fola ka lebelo maikutlong. Ka go swana, ka morago ga Cyclone Freddy ya 2023 Mpumalanga, bana bao ba boetšego sekolong ka lebelo ba fola ka lebelo.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4185134/.</ref> '''Theknolotši le Maphelo a Monagano''': Theknolotši e kgatha tema ye bedi. Nako ye telele ya skrine le diteng tše mpe di amantšhwa le matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Ka lehlakoreng le lengwe, theknolotši e oketša phihlelelo ya tlhokomelo. Di-app tša go swana le Panda le Wysa di fihlelela batho mafelong a kgole a Limpopo bao ba ka se kgonego go ya kliniking. Panda, app ya Afrika Borwa, e fana ka dithuto tša mahala tša sehlopha ka maleme a selegae gomme e šomišitšwe ke batho ba Afrika Borwa ba fetago milione e 1.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691617701393.</ref> '''Phetho''': Boikarabelo bjo bo Kopanetšwego; Go hlokomela monagano ke boitlamo bja bophelo ka moka. Go nyaka mokgwa o akaretsang wo o kopanyago go naganišiša, diphetogo tša mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago le phetogo ya tshepedišo. Batho ka bomong ba ka godiša go kgotlelela ka mekgwa ya letšatši le letšatši: metsotso ye 10 ya go naganišiša, go sepela metsotso ye 30, go apea dijo tše lekanego, go founela mogwera. Ka nako e tee, baetapele ba pholisi, dikolo le bafani ba tlhokomelo ya maphelo ba swanetše go šoma go fokotša sekhobo le go oketša phihlelelo. Mafelelong, maphelo a monagano ga se taba ya motho ka noši eupša ke ya setšhaba. Ka go godiša mafelo ao a thekgago bophelo bjo bobotse bja monagano, ditšhaba di matlafatša batho go phela maphelo a feletšego le a tšweletšo kudu.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response.</ref> == Ditšhupetšo == <references /> {{DEFAULTSORT:GO HLOKOMELA MONAGANO}} 56ndpejxxuktptpqr0xfkh34r6311ao 55796 55795 2026-09-12T23:01:29Z Sma'lpumpkin 8369 55796 wikitext text/x-wiki [[Seswantšho:Brain Exercising.png|thumb|646x646px|TAKING CARE OF THE MIND]] = GO HLOKOMELA MONAGANO = [[Maphelo]] a [[monagano]] e bile e nngwe ya ditaba tše bohlokwa kudu tša ngwaga-kgolo wa 21. Ka go oketšega ga kgatelelo ya monagano, matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo lefaseng ka bophara, potšišo ya gore na re ka hlokomela bjang monagano e potlakile go feta neng le neng. WHO e begile gore motho yo 1 go ba 8 lefaseng ka bophara o phela le bolwetši bja monagano. Ka Afrika Borwa, tlalelo ye ya lefase e kopana le dikgatelelo tša selegae: tlhokego ya mešomo ya 32%, tlalelo ya meloko, kgokgontsho ya bong, le dikliniki tšeo di hlokago dišomišwa. Go hlokomela monagano ga se go efoga fela bolwetši; ke go godiša go kgotlelela, go hlaka le tekatekano ya maikutlo. Sengwalo se se hlahloba go naganišiša, mabaka a mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago, ditlhohlo tša tshepedišo le mananeo a nnete ao a bontšhago ka mokgwa woo bophelo bjo bobotse bja monagano bo ka šireletšwago le go tiiswa, ka nepo ya Limpopo le nnete tša SA ka bophara.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> '''Go Kwešiša Maphelo a Monagano''': Mokgatlo wa Maphelo wa Lefase o hlaloša maphelo a monagano bjalo ka “boemo bja bophelo bjo bobotse moo motho yo mongwe le yo mongwe a lemogago bokgoni bja gagwe, a kgonago go kgotlelela kgatelelo ya tlwaelo ya bophelo, a kgonago go šoma ka tšweletšo le ka mohola, gomme a kgona go tliša seabe setšhabeng sa gagwe” . Tlhalošo ye e fetela ka ntle ga “ga go bolwetši” go nepa tšhomišo ye botse: taolo ya maikutlo, bogale bja monagano le go tsenela ga leago.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> Ka Afrika Borwa, ditlhohlo tša maphelo a monagano di oketšwa ke tlhokego ya mešomo, go se lekalekane le tlalelo. SADAG e begile gore matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo ke malwetši a tlwaelegilego kudu, eupša ka tlase ga 16% ya batho ba hwetša kalafo. Nyakišišo ya South African Stress and Health e hweditše gore 30.3% ya batho e kile ya ba le bolwetši bja monagano bophelong. Go bafsa ba Limpopo le Mpumalanga, moo o lego gona, go tlogela sekolo, go huduga ga lapa bakeng sa mošomo le tlhokego ya mafelo a boitapološo go oketša kgatelelo. Go lemoga dikgatelelo tše ke kgato ya mathomo go aga maano ao a šireletšago monagano, e sego fela dipetleleng eupša ka magaeng, dikolong le dikerekeng.<ref>https://www.sadag.org</ref> '''Seabe sa Go Naganišiša''': Go naganišiša go akaretša go godiša temogo ya motsotso wa bjale ntle le kahlolo. Dinyakišišo di bontšha gore ditsenogare tša go naganišiša di fokotša matshwao a matshwenyego, kgatelelo ya maikutlo le kgatelelo mola di godiša bophelo bjo bobotse ka kakaretšo. Ka go tlwaetša šedi, go naganišiša go thuša batho go ikgaoganya le mekgwa ya go nagana ye mpe ya go itiriša. Se se fokotša go nagana go feteletšego, tshepedišo ya monagano yeo e amantšhwago kudu le kgatelelo ya maikutlo.<ref>https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1003481</ref> Thuto ya Taba; Go Naganišiša Dikolong: UK, projeke ya MYRIAD e tsenisitše dithuto tša go naganišiša dikolong tša sekontari. Baithuti bao ba tsenetšego ba bontšhitše maemo a fase a kgatelelo le taolo ye kaone ya maikutlo ka morago ga dibeke tše 8. Go Amogela Selegae: Diepsloot le Alexandra, teko ya Mindfulness in Schools yeo e sepetšwago ke University of Witwatersrand e fetošitše MYRIAD go ya mabakeng a ditoropo tša SA. Bakeng sa go meditata ka go homola, bahlahli ba šomišitše go hema ka morago ga papadi ya kgwele, go anega dikanegelo ka Sepedi le isiZulu, le boitšhidullo bja metsotso ye 3 pele ga teko ya dipalo. Baithuti ba begile gore ba kgona go "ema pele ga ntwa" le go kaonafatša boroko. Se se bontšha gore go naganišiša ga go hloke studio ya yoga; go ka fetolelwa ka setšo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366%2821%2900430-5/fulltext</ref> '''Ditsenogare tša Mmele le Monagano''': Mekgwa ya mmele le monagano go swana le yoga, tai chi le kalafo ya motjeko e kopanya motšhene wa mmele le nepo ya monagano. Ditsenogare tše di šoma gabotse kudu gare ga bafsa, bao ba lebanego le go oketšega ga matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Dinyakišišo di bontšha gore yoga e kaonafatša maikutlo, e fokotša kgatelelo le go godiša tšhomišo ya monagano. Tai chi, ka metšhene ya yona ya go nanya, e amantšhwa le phokotšo ya matshwenyego le kaonafatšo ya boroko. Thuto ya Taba 1; Yoga ya Setšhaba ka Cape Town: Di-NGO tša go swana le Yoga4Alex le Yoga4Health di sepetša diklase tša mahala tša yoga diholong tša setšhaba le mašemong a bulegilego. Batho bao ba tsenetšego ba begile phokotšo ya go tlhaselwa ke go tšhoga le boroko bjo bokaone ka gare ga dibeke tše 6. Tekolo ye nngwe Khayelitsha e hweditše gore basadi bao ba tsenetšego gabedi ka beke ba begile phokotšo ya 40% ya matshwao a PTSD. Thuto ya Taba 2; Motjeko Limpopo: Giyani, Ribola Arts Project e šomiša motjeko wa setšo wa Xitsonga bjalo ka kalafo ya tlalelo go basetsana ba bafsa bao ba amilwego ke GBV. Ka go kopanya motšhene wa bogologolo le tlhako ya kalafo ya sebjale, batšeakarolo ba aga gape boitshepo bja mmele le tshepo ya setšhaba.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/mhs2.139</ref> '''Mabaka a Mokgwa wa Bophelo: Dipilareng tše Tharo''', Boroko: Boroko bo bohlokwa bakeng sa go kopanya mohopolo, taolo ya maikutlo le taolo ya kgatelelo. Go bafsa le bašomi ba di-shift ka SA, boroko bjo bo sa tlwaelegago ke sehlohleletši se segolo sa go lapa. Mbombela le Polokwane, go kgaolwa ga mohlagase, bodulo bjo bo petetšego le maeto a matelele a tekesi ka 4am go dira boroko bja diiri tše 8 tokelo. Ditharollo tša selegae di akaretša di-nap club dikolong le go se šomiše foune ka morago ga 9pm.<ref>https://www.penguinrandomhouse.com/books/546611/why-we-sleep-by-matthew-walker-phd/</ref> Phepo: Dijo tše di humilego ka omega-3, mabele a feletšego le merogo di thekga maphelo a bjoko, mola dijo tše di šetilwego le swikiri di amantšhwa le malwetši a maikutlo. Dijo tša Mediterranean di amantšhwa le ditekanyo tša fase tša kgatelelo ya maikutlo. Polokwane le Mbombela, tlhokego ya dijo e gapeletša batho go dijo tše chipi tše di šetilwego kudu. Dirapa tša setšhaba Tzaneen Ward 28 di dira mošomo wo bedi: di kaonafatša phepo le go fana ka kalafo ya go lema dirapa, yeo e fokotšago cortisol.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666354625000123</ref> Boitšhidullo: Boitšhidullo bja ka mehla bo godiša di-endorphin, bo fokotša cortisol le go kaonafatša boitshepo. Dihlopha tša go sepela Limpopo di šomišitšwe go lwantšha go ba noši gare ga bagolo. Acornhoek, sehlopha sa bo gogo se thomile stokvel ya go sepela ya 5am yeo e kopanyago boitšhidullo le go hlahlobana letšatši le letšatši.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470658/</ref> '''Kgokagano ya Leago''': Batho ka tlhago ke dibopiwa tša leago, gomme dikgokagano tše tiilego tša leago di šireletša kgahlanong le bolwetši bja monagano, bodutu ke lebaka le legolo la kotsi ya bolwetši bja monagano. Thuto ya Taba; Di-stokvel le Dihlopha tša Thekgo ka SA: Di-stokvel le dihlopha tša kereke Limpopo di dira go feta go kgoboketša tšhelete. Di fana ka sebaka sa beke le beke sa go bolela, go rarolla mathata le thekgo ya go kwana. Maloko a begile kgatelelo ya fase le maikutlo a godimo a go ba karolo. Ka ditsela tše ntši, kopano ya manyano ya Laboraro bošego goba stokvel e šoma bjalo ka kalafo ya sehlopha. Go tlwaetša se ka go katleša baetapele ba di-stokvel ka thuso ya mathomo ya monagano go ka godiša thekgo ya maphelo a monagano ntle le go aga dikliniki tše mpsha.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022146510383501.</ref> '''Dikotsi le Ditlhohlo tša Tshepedišo''': Sekhobo: Poifo ya kahlolo e dira gore batho ba tlaišego ba homole. Ditšhabeng tše ntši tša SA, bolwetši bja monagano bo sa ntše bo amantšhwa ka phoso le bofokodi goba boloi. Banna kudu ga ba nyake thušo.<ref>https://psycnet.apa.org/record/2004-18086-002.</ref> Phihlelelo: Ka SA, go na le dingaka tša malwetši a monagano tše 0.32 feela go batho ba 100,000, bontši ditoropong. Limpopo e na le ka tlase ga 15 ya ditsebi tša monagano tša kliniki tirelong ya setšhaba go batho ba dimilione tše. Dikgoba tša Pholisi: Mekgwa ya mmele le monagano, le ge e na le bohlatse, e sa ntše e tšeewa bjalo ka “ye nngwe” go e na le ye kgolo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2818%2931612-X/fulltext</ref> '''Bohlokwa bja Go Kgotlelelela''': Go kgotlelela ke bokgoni bja go tlwaela le go fola go tšwa tlalelong. Batho bao ba kgotlelelago ga ba šireletšwa kgatelelong, eupša ba sepela ditlhohlo ntle le go imelwa. Mohlala: Ka morago ga merwallo ya KZN ya 2022, baetapele ba setšhaba ba rulagantše tlhahlo ya sehlopha le mekgwa ya letšatši le letšatši ya bana. Bao ba nago le dikgokagano tše tiilego tša leago ba fola ka lebelo maikutlong. Ka go swana, ka morago ga Cyclone Freddy ya 2023 Mpumalanga, bana bao ba boetšego sekolong ka lebelo ba fola ka lebelo.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4185134/.</ref> '''Theknolotši le Maphelo a Monagano''': Theknolotši e kgatha tema ye bedi. Nako ye telele ya skrine le diteng tše mpe di amantšhwa le matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Ka lehlakoreng le lengwe, theknolotši e oketša phihlelelo ya tlhokomelo. Di-app tša go swana le Panda le Wysa di fihlelela batho mafelong a kgole a Limpopo bao ba ka se kgonego go ya kliniking. Panda, app ya Afrika Borwa, e fana ka dithuto tša mahala tša sehlopha ka maleme a selegae gomme e šomišitšwe ke batho ba Afrika Borwa ba fetago milione e 1.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691617701393.</ref> '''Phetho''': Boikarabelo bjo bo Kopanetšwego; Go hlokomela monagano ke boitlamo bja bophelo ka moka. Go nyaka mokgwa o akaretsang wo o kopanyago go naganišiša, diphetogo tša mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago le phetogo ya tshepedišo. Batho ka bomong ba ka godiša go kgotlelela ka mekgwa ya letšatši le letšatši: metsotso ye 10 ya go naganišiša, go sepela metsotso ye 30, go apea dijo tše lekanego, go founela mogwera. Ka nako e tee, baetapele ba pholisi, dikolo le bafani ba tlhokomelo ya maphelo ba swanetše go šoma go fokotša sekhobo le go oketša phihlelelo. Mafelelong, maphelo a monagano ga se taba ya motho ka noši eupša ke ya setšhaba. Ka go godiša mafelo ao a thekgago bophelo bjo bobotse bja monagano, ditšhaba di matlafatša batho go phela maphelo a feletšego le a tšweletšo kudu.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response.</ref> == Ditšhupetšo == <references /> {{DEFAULTSORT:GO HLOKOMELA MONAGANO}} 7h6mo7aqqhhst6w9rfytu1u8ng6vhcc 55797 55796 2026-09-12T23:02:40Z Sma'lpumpkin 8369 55797 wikitext text/x-wiki = GO HLOKOMELA MONAGANO = [[Maphelo]] a [[monagano]] e bile e nngwe ya ditaba tše bohlokwa kudu tša ngwaga-kgolo wa 21. Ka go oketšega ga kgatelelo ya monagano, matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo lefaseng ka bophara, potšišo ya gore na re ka hlokomela bjang monagano e potlakile go feta neng le neng. WHO e begile gore motho yo 1 go ba 8 lefaseng ka bophara o phela le bolwetši bja monagano. Ka Afrika Borwa, tlalelo ye ya lefase e kopana le dikgatelelo tša selegae: tlhokego ya mešomo ya 32%, tlalelo ya meloko, kgokgontsho ya bong, le dikliniki tšeo di hlokago dišomišwa. Go hlokomela monagano ga se go efoga fela bolwetši; ke go godiša go kgotlelela, go hlaka le tekatekano ya maikutlo. Sengwalo se se hlahloba go naganišiša, mabaka a mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago, ditlhohlo tša tshepedišo le mananeo a nnete ao a bontšhago ka mokgwa woo bophelo bjo bobotse bja monagano bo ka šireletšwago le go tiiswa, ka nepo ya Limpopo le nnete tša SA ka bophara.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref>[[Seswantšho:Brain Exercising.png|thumb|528x528px|TAKING CARE OF THE MIND]] '''Go Kwešiša Maphelo a Monagano''': Mokgatlo wa Maphelo wa Lefase o hlaloša maphelo a monagano bjalo ka “boemo bja bophelo bjo bobotse moo motho yo mongwe le yo mongwe a lemogago bokgoni bja gagwe, a kgonago go kgotlelela kgatelelo ya tlwaelo ya bophelo, a kgonago go šoma ka tšweletšo le ka mohola, gomme a kgona go tliša seabe setšhabeng sa gagwe” . Tlhalošo ye e fetela ka ntle ga “ga go bolwetši” go nepa tšhomišo ye botse: taolo ya maikutlo, bogale bja monagano le go tsenela ga leago.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> Ka Afrika Borwa, ditlhohlo tša maphelo a monagano di oketšwa ke tlhokego ya mešomo, go se lekalekane le tlalelo. SADAG e begile gore matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo ke malwetši a tlwaelegilego kudu, eupša ka tlase ga 16% ya batho ba hwetša kalafo. Nyakišišo ya South African Stress and Health e hweditše gore 30.3% ya batho e kile ya ba le bolwetši bja monagano bophelong. Go bafsa ba Limpopo le Mpumalanga, moo o lego gona, go tlogela sekolo, go huduga ga lapa bakeng sa mošomo le tlhokego ya mafelo a boitapološo go oketša kgatelelo. Go lemoga dikgatelelo tše ke kgato ya mathomo go aga maano ao a šireletšago monagano, e sego fela dipetleleng eupša ka magaeng, dikolong le dikerekeng.<ref>https://www.sadag.org</ref> '''Seabe sa Go Naganišiša''': Go naganišiša go akaretša go godiša temogo ya motsotso wa bjale ntle le kahlolo. Dinyakišišo di bontšha gore ditsenogare tša go naganišiša di fokotša matshwao a matshwenyego, kgatelelo ya maikutlo le kgatelelo mola di godiša bophelo bjo bobotse ka kakaretšo. Ka go tlwaetša šedi, go naganišiša go thuša batho go ikgaoganya le mekgwa ya go nagana ye mpe ya go itiriša. Se se fokotša go nagana go feteletšego, tshepedišo ya monagano yeo e amantšhwago kudu le kgatelelo ya maikutlo.<ref>https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1003481</ref> Thuto ya Taba; Go Naganišiša Dikolong: UK, projeke ya MYRIAD e tsenisitše dithuto tša go naganišiša dikolong tša sekontari. Baithuti bao ba tsenetšego ba bontšhitše maemo a fase a kgatelelo le taolo ye kaone ya maikutlo ka morago ga dibeke tše 8. Go Amogela Selegae: Diepsloot le Alexandra, teko ya Mindfulness in Schools yeo e sepetšwago ke University of Witwatersrand e fetošitše MYRIAD go ya mabakeng a ditoropo tša SA. Bakeng sa go meditata ka go homola, bahlahli ba šomišitše go hema ka morago ga papadi ya kgwele, go anega dikanegelo ka Sepedi le isiZulu, le boitšhidullo bja metsotso ye 3 pele ga teko ya dipalo. Baithuti ba begile gore ba kgona go "ema pele ga ntwa" le go kaonafatša boroko. Se se bontšha gore go naganišiša ga go hloke studio ya yoga; go ka fetolelwa ka setšo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366%2821%2900430-5/fulltext</ref> '''Ditsenogare tša Mmele le Monagano''': Mekgwa ya mmele le monagano go swana le yoga, tai chi le kalafo ya motjeko e kopanya motšhene wa mmele le nepo ya monagano. Ditsenogare tše di šoma gabotse kudu gare ga bafsa, bao ba lebanego le go oketšega ga matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Dinyakišišo di bontšha gore yoga e kaonafatša maikutlo, e fokotša kgatelelo le go godiša tšhomišo ya monagano. Tai chi, ka metšhene ya yona ya go nanya, e amantšhwa le phokotšo ya matshwenyego le kaonafatšo ya boroko. Thuto ya Taba 1; Yoga ya Setšhaba ka Cape Town: Di-NGO tša go swana le Yoga4Alex le Yoga4Health di sepetša diklase tša mahala tša yoga diholong tša setšhaba le mašemong a bulegilego. Batho bao ba tsenetšego ba begile phokotšo ya go tlhaselwa ke go tšhoga le boroko bjo bokaone ka gare ga dibeke tše 6. Tekolo ye nngwe Khayelitsha e hweditše gore basadi bao ba tsenetšego gabedi ka beke ba begile phokotšo ya 40% ya matshwao a PTSD. Thuto ya Taba 2; Motjeko Limpopo: Giyani, Ribola Arts Project e šomiša motjeko wa setšo wa Xitsonga bjalo ka kalafo ya tlalelo go basetsana ba bafsa bao ba amilwego ke GBV. Ka go kopanya motšhene wa bogologolo le tlhako ya kalafo ya sebjale, batšeakarolo ba aga gape boitshepo bja mmele le tshepo ya setšhaba.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/mhs2.139</ref> '''Mabaka a Mokgwa wa Bophelo: Dipilareng tše Tharo''', Boroko: Boroko bo bohlokwa bakeng sa go kopanya mohopolo, taolo ya maikutlo le taolo ya kgatelelo. Go bafsa le bašomi ba di-shift ka SA, boroko bjo bo sa tlwaelegago ke sehlohleletši se segolo sa go lapa. Mbombela le Polokwane, go kgaolwa ga mohlagase, bodulo bjo bo petetšego le maeto a matelele a tekesi ka 4am go dira boroko bja diiri tše 8 tokelo. Ditharollo tša selegae di akaretša di-nap club dikolong le go se šomiše foune ka morago ga 9pm.<ref>https://www.penguinrandomhouse.com/books/546611/why-we-sleep-by-matthew-walker-phd/</ref> Phepo: Dijo tše di humilego ka omega-3, mabele a feletšego le merogo di thekga maphelo a bjoko, mola dijo tše di šetilwego le swikiri di amantšhwa le malwetši a maikutlo. Dijo tša Mediterranean di amantšhwa le ditekanyo tša fase tša kgatelelo ya maikutlo. Polokwane le Mbombela, tlhokego ya dijo e gapeletša batho go dijo tše chipi tše di šetilwego kudu. Dirapa tša setšhaba Tzaneen Ward 28 di dira mošomo wo bedi: di kaonafatša phepo le go fana ka kalafo ya go lema dirapa, yeo e fokotšago cortisol.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666354625000123</ref> Boitšhidullo: Boitšhidullo bja ka mehla bo godiša di-endorphin, bo fokotša cortisol le go kaonafatša boitshepo. Dihlopha tša go sepela Limpopo di šomišitšwe go lwantšha go ba noši gare ga bagolo. Acornhoek, sehlopha sa bo gogo se thomile stokvel ya go sepela ya 5am yeo e kopanyago boitšhidullo le go hlahlobana letšatši le letšatši.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470658/</ref> '''Kgokagano ya Leago''': Batho ka tlhago ke dibopiwa tša leago, gomme dikgokagano tše tiilego tša leago di šireletša kgahlanong le bolwetši bja monagano, bodutu ke lebaka le legolo la kotsi ya bolwetši bja monagano. Thuto ya Taba; Di-stokvel le Dihlopha tša Thekgo ka SA: Di-stokvel le dihlopha tša kereke Limpopo di dira go feta go kgoboketša tšhelete. Di fana ka sebaka sa beke le beke sa go bolela, go rarolla mathata le thekgo ya go kwana. Maloko a begile kgatelelo ya fase le maikutlo a godimo a go ba karolo. Ka ditsela tše ntši, kopano ya manyano ya Laboraro bošego goba stokvel e šoma bjalo ka kalafo ya sehlopha. Go tlwaetša se ka go katleša baetapele ba di-stokvel ka thuso ya mathomo ya monagano go ka godiša thekgo ya maphelo a monagano ntle le go aga dikliniki tše mpsha.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022146510383501.</ref> '''Dikotsi le Ditlhohlo tša Tshepedišo''': Sekhobo: Poifo ya kahlolo e dira gore batho ba tlaišego ba homole. Ditšhabeng tše ntši tša SA, bolwetši bja monagano bo sa ntše bo amantšhwa ka phoso le bofokodi goba boloi. Banna kudu ga ba nyake thušo.<ref>https://psycnet.apa.org/record/2004-18086-002.</ref> Phihlelelo: Ka SA, go na le dingaka tša malwetši a monagano tše 0.32 feela go batho ba 100,000, bontši ditoropong. Limpopo e na le ka tlase ga 15 ya ditsebi tša monagano tša kliniki tirelong ya setšhaba go batho ba dimilione tše. Dikgoba tša Pholisi: Mekgwa ya mmele le monagano, le ge e na le bohlatse, e sa ntše e tšeewa bjalo ka “ye nngwe” go e na le ye kgolo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2818%2931612-X/fulltext</ref> '''Bohlokwa bja Go Kgotlelelela''': Go kgotlelela ke bokgoni bja go tlwaela le go fola go tšwa tlalelong. Batho bao ba kgotlelelago ga ba šireletšwa kgatelelong, eupša ba sepela ditlhohlo ntle le go imelwa. Mohlala: Ka morago ga merwallo ya KZN ya 2022, baetapele ba setšhaba ba rulagantše tlhahlo ya sehlopha le mekgwa ya letšatši le letšatši ya bana. Bao ba nago le dikgokagano tše tiilego tša leago ba fola ka lebelo maikutlong. Ka go swana, ka morago ga Cyclone Freddy ya 2023 Mpumalanga, bana bao ba boetšego sekolong ka lebelo ba fola ka lebelo.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4185134/.</ref> '''Theknolotši le Maphelo a Monagano''': Theknolotši e kgatha tema ye bedi. Nako ye telele ya skrine le diteng tše mpe di amantšhwa le matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Ka lehlakoreng le lengwe, theknolotši e oketša phihlelelo ya tlhokomelo. Di-app tša go swana le Panda le Wysa di fihlelela batho mafelong a kgole a Limpopo bao ba ka se kgonego go ya kliniking. Panda, app ya Afrika Borwa, e fana ka dithuto tša mahala tša sehlopha ka maleme a selegae gomme e šomišitšwe ke batho ba Afrika Borwa ba fetago milione e 1.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691617701393.</ref> '''Phetho''': Boikarabelo bjo bo Kopanetšwego; Go hlokomela monagano ke boitlamo bja bophelo ka moka. Go nyaka mokgwa o akaretsang wo o kopanyago go naganišiša, diphetogo tša mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago le phetogo ya tshepedišo. Batho ka bomong ba ka godiša go kgotlelela ka mekgwa ya letšatši le letšatši: metsotso ye 10 ya go naganišiša, go sepela metsotso ye 30, go apea dijo tše lekanego, go founela mogwera. Ka nako e tee, baetapele ba pholisi, dikolo le bafani ba tlhokomelo ya maphelo ba swanetše go šoma go fokotša sekhobo le go oketša phihlelelo. Mafelelong, maphelo a monagano ga se taba ya motho ka noši eupša ke ya setšhaba. Ka go godiša mafelo ao a thekgago bophelo bjo bobotse bja monagano, ditšhaba di matlafatša batho go phela maphelo a feletšego le a tšweletšo kudu.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response.</ref> == Ditšhupetšo == <references /> {{DEFAULTSORT:GO HLOKOMELA MONAGANO}} 2eibx3m6l5pkwa48rhgw953dmgzk202 55798 55797 2026-09-12T23:04:41Z Sma'lpumpkin 8369 55798 wikitext text/x-wiki = GO HLOKOMELA MONAGANO = [[Maphelo]] a [[monagano]] e bile e nngwe ya ditaba tše bohlokwa kudu tša ngwaga-kgolo wa 21. Ka go oketšega ga kgatelelo ya monagano, matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo lefaseng ka bophara, potšišo ya gore na re ka hlokomela bjang monagano e potlakile go feta neng le neng. WHO e begile gore motho yo 1 go ba 8 lefaseng ka bophara o phela le bolwetši bja monagano. Ka Afrika Borwa, tlalelo ye ya lefase e kopana le dikgatelelo tša selegae: tlhokego ya mešomo ya 32%, tlalelo ya meloko, kgokgontsho ya bong, le dikliniki tšeo di hlokago dišomišwa. Go hlokomela monagano ga se go efoga fela bolwetši; ke go godiša go kgotlelela, go hlaka le tekatekano ya maikutlo. Sengwalo se se hlahloba go naganišiša, mabaka a mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago, ditlhohlo tša tshepedišo le mananeo a nnete ao a bontšhago ka mokgwa woo bophelo bjo bobotse bja monagano bo ka šireletšwago le go tiiswa, ka nepo ya Limpopo le nnete tša SA ka bophara.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref>[[Seswantšho:Brain Exercising.png|thumb|528x528px|GO HLOKOMELA MONAGANO]] '''Go Kwešiša Maphelo a Monagano''': Mokgatlo wa Maphelo wa Lefase o hlaloša maphelo a monagano bjalo ka “boemo bja bophelo bjo bobotse moo motho yo mongwe le yo mongwe a lemogago bokgoni bja gagwe, a kgonago go kgotlelela kgatelelo ya tlwaelo ya bophelo, a kgonago go šoma ka tšweletšo le ka mohola, gomme a kgona go tliša seabe setšhabeng sa gagwe” . Tlhalošo ye e fetela ka ntle ga “ga go bolwetši” go nepa tšhomišo ye botse: taolo ya maikutlo, bogale bja monagano le go tsenela ga leago.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref> Ka Afrika Borwa, ditlhohlo tša maphelo a monagano di oketšwa ke tlhokego ya mešomo, go se lekalekane le tlalelo. SADAG e begile gore matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo ke malwetši a tlwaelegilego kudu, eupša ka tlase ga 16% ya batho ba hwetša kalafo. Nyakišišo ya South African Stress and Health e hweditše gore 30.3% ya batho e kile ya ba le bolwetši bja monagano bophelong. Go bafsa ba Limpopo le Mpumalanga, moo o lego gona, go tlogela sekolo, go huduga ga lapa bakeng sa mošomo le tlhokego ya mafelo a boitapološo go oketša kgatelelo. Go lemoga dikgatelelo tše ke kgato ya mathomo go aga maano ao a šireletšago monagano, e sego fela dipetleleng eupša ka magaeng, dikolong le dikerekeng.<ref>https://www.sadag.org</ref> '''Seabe sa Go Naganišiša''': Go naganišiša go akaretša go godiša temogo ya motsotso wa bjale ntle le kahlolo. Dinyakišišo di bontšha gore ditsenogare tša go naganišiša di fokotša matshwao a matshwenyego, kgatelelo ya maikutlo le kgatelelo mola di godiša bophelo bjo bobotse ka kakaretšo. Ka go tlwaetša šedi, go naganišiša go thuša batho go ikgaoganya le mekgwa ya go nagana ye mpe ya go itiriša. Se se fokotša go nagana go feteletšego, tshepedišo ya monagano yeo e amantšhwago kudu le kgatelelo ya maikutlo.<ref>https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1003481</ref> Thuto ya Taba; Go Naganišiša Dikolong: UK, projeke ya MYRIAD e tsenisitše dithuto tša go naganišiša dikolong tša sekontari. Baithuti bao ba tsenetšego ba bontšhitše maemo a fase a kgatelelo le taolo ye kaone ya maikutlo ka morago ga dibeke tše 8. Go Amogela Selegae: Diepsloot le Alexandra, teko ya Mindfulness in Schools yeo e sepetšwago ke University of Witwatersrand e fetošitše MYRIAD go ya mabakeng a ditoropo tša SA. Bakeng sa go meditata ka go homola, bahlahli ba šomišitše go hema ka morago ga papadi ya kgwele, go anega dikanegelo ka Sepedi le isiZulu, le boitšhidullo bja metsotso ye 3 pele ga teko ya dipalo. Baithuti ba begile gore ba kgona go "ema pele ga ntwa" le go kaonafatša boroko. Se se bontšha gore go naganišiša ga go hloke studio ya yoga; go ka fetolelwa ka setšo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366%2821%2900430-5/fulltext</ref> '''Ditsenogare tša Mmele le Monagano''': Mekgwa ya mmele le monagano go swana le yoga, tai chi le kalafo ya motjeko e kopanya motšhene wa mmele le nepo ya monagano. Ditsenogare tše di šoma gabotse kudu gare ga bafsa, bao ba lebanego le go oketšega ga matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Dinyakišišo di bontšha gore yoga e kaonafatša maikutlo, e fokotša kgatelelo le go godiša tšhomišo ya monagano. Tai chi, ka metšhene ya yona ya go nanya, e amantšhwa le phokotšo ya matshwenyego le kaonafatšo ya boroko. Thuto ya Taba 1; Yoga ya Setšhaba ka Cape Town: Di-NGO tša go swana le Yoga4Alex le Yoga4Health di sepetša diklase tša mahala tša yoga diholong tša setšhaba le mašemong a bulegilego. Batho bao ba tsenetšego ba begile phokotšo ya go tlhaselwa ke go tšhoga le boroko bjo bokaone ka gare ga dibeke tše 6. Tekolo ye nngwe Khayelitsha e hweditše gore basadi bao ba tsenetšego gabedi ka beke ba begile phokotšo ya 40% ya matshwao a PTSD. Thuto ya Taba 2; Motjeko Limpopo: Giyani, Ribola Arts Project e šomiša motjeko wa setšo wa Xitsonga bjalo ka kalafo ya tlalelo go basetsana ba bafsa bao ba amilwego ke GBV. Ka go kopanya motšhene wa bogologolo le tlhako ya kalafo ya sebjale, batšeakarolo ba aga gape boitshepo bja mmele le tshepo ya setšhaba.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/mhs2.139</ref> '''Mabaka a Mokgwa wa Bophelo: Dipilareng tše Tharo''', Boroko: Boroko bo bohlokwa bakeng sa go kopanya mohopolo, taolo ya maikutlo le taolo ya kgatelelo. Go bafsa le bašomi ba di-shift ka SA, boroko bjo bo sa tlwaelegago ke sehlohleletši se segolo sa go lapa. Mbombela le Polokwane, go kgaolwa ga mohlagase, bodulo bjo bo petetšego le maeto a matelele a tekesi ka 4am go dira boroko bja diiri tše 8 tokelo. Ditharollo tša selegae di akaretša di-nap club dikolong le go se šomiše foune ka morago ga 9pm.<ref>https://www.penguinrandomhouse.com/books/546611/why-we-sleep-by-matthew-walker-phd/</ref> Phepo: Dijo tše di humilego ka omega-3, mabele a feletšego le merogo di thekga maphelo a bjoko, mola dijo tše di šetilwego le swikiri di amantšhwa le malwetši a maikutlo. Dijo tša Mediterranean di amantšhwa le ditekanyo tša fase tša kgatelelo ya maikutlo. Polokwane le Mbombela, tlhokego ya dijo e gapeletša batho go dijo tše chipi tše di šetilwego kudu. Dirapa tša setšhaba Tzaneen Ward 28 di dira mošomo wo bedi: di kaonafatša phepo le go fana ka kalafo ya go lema dirapa, yeo e fokotšago cortisol.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666354625000123</ref> Boitšhidullo: Boitšhidullo bja ka mehla bo godiša di-endorphin, bo fokotša cortisol le go kaonafatša boitshepo. Dihlopha tša go sepela Limpopo di šomišitšwe go lwantšha go ba noši gare ga bagolo. Acornhoek, sehlopha sa bo gogo se thomile stokvel ya go sepela ya 5am yeo e kopanyago boitšhidullo le go hlahlobana letšatši le letšatši.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470658/</ref> '''Kgokagano ya Leago''': Batho ka tlhago ke dibopiwa tša leago, gomme dikgokagano tše tiilego tša leago di šireletša kgahlanong le bolwetši bja monagano, bodutu ke lebaka le legolo la kotsi ya bolwetši bja monagano. Thuto ya Taba; Di-stokvel le Dihlopha tša Thekgo ka SA: Di-stokvel le dihlopha tša kereke Limpopo di dira go feta go kgoboketša tšhelete. Di fana ka sebaka sa beke le beke sa go bolela, go rarolla mathata le thekgo ya go kwana. Maloko a begile kgatelelo ya fase le maikutlo a godimo a go ba karolo. Ka ditsela tše ntši, kopano ya manyano ya Laboraro bošego goba stokvel e šoma bjalo ka kalafo ya sehlopha. Go tlwaetša se ka go katleša baetapele ba di-stokvel ka thuso ya mathomo ya monagano go ka godiša thekgo ya maphelo a monagano ntle le go aga dikliniki tše mpsha.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022146510383501.</ref> '''Dikotsi le Ditlhohlo tša Tshepedišo''': Sekhobo: Poifo ya kahlolo e dira gore batho ba tlaišego ba homole. Ditšhabeng tše ntši tša SA, bolwetši bja monagano bo sa ntše bo amantšhwa ka phoso le bofokodi goba boloi. Banna kudu ga ba nyake thušo.<ref>https://psycnet.apa.org/record/2004-18086-002.</ref> Phihlelelo: Ka SA, go na le dingaka tša malwetši a monagano tše 0.32 feela go batho ba 100,000, bontši ditoropong. Limpopo e na le ka tlase ga 15 ya ditsebi tša monagano tša kliniki tirelong ya setšhaba go batho ba dimilione tše. Dikgoba tša Pholisi: Mekgwa ya mmele le monagano, le ge e na le bohlatse, e sa ntše e tšeewa bjalo ka “ye nngwe” go e na le ye kgolo.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2818%2931612-X/fulltext</ref> '''Bohlokwa bja Go Kgotlelelela''': Go kgotlelela ke bokgoni bja go tlwaela le go fola go tšwa tlalelong. Batho bao ba kgotlelelago ga ba šireletšwa kgatelelong, eupša ba sepela ditlhohlo ntle le go imelwa. Mohlala: Ka morago ga merwallo ya KZN ya 2022, baetapele ba setšhaba ba rulagantše tlhahlo ya sehlopha le mekgwa ya letšatši le letšatši ya bana. Bao ba nago le dikgokagano tše tiilego tša leago ba fola ka lebelo maikutlong. Ka go swana, ka morago ga Cyclone Freddy ya 2023 Mpumalanga, bana bao ba boetšego sekolong ka lebelo ba fola ka lebelo.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4185134/.</ref> '''Theknolotši le Maphelo a Monagano''': Theknolotši e kgatha tema ye bedi. Nako ye telele ya skrine le diteng tše mpe di amantšhwa le matshwenyego le kgatelelo ya maikutlo. Ka lehlakoreng le lengwe, theknolotši e oketša phihlelelo ya tlhokomelo. Di-app tša go swana le Panda le Wysa di fihlelela batho mafelong a kgole a Limpopo bao ba ka se kgonego go ya kliniking. Panda, app ya Afrika Borwa, e fana ka dithuto tša mahala tša sehlopha ka maleme a selegae gomme e šomišitšwe ke batho ba Afrika Borwa ba fetago milione e 1.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691617701393.</ref> '''Phetho''': Boikarabelo bjo bo Kopanetšwego; Go hlokomela monagano ke boitlamo bja bophelo ka moka. Go nyaka mokgwa o akaretsang wo o kopanyago go naganišiša, diphetogo tša mokgwa wa bophelo, kgokagano ya leago le phetogo ya tshepedišo. Batho ka bomong ba ka godiša go kgotlelela ka mekgwa ya letšatši le letšatši: metsotso ye 10 ya go naganišiša, go sepela metsotso ye 30, go apea dijo tše lekanego, go founela mogwera. Ka nako e tee, baetapele ba pholisi, dikolo le bafani ba tlhokomelo ya maphelo ba swanetše go šoma go fokotša sekhobo le go oketša phihlelelo. Mafelelong, maphelo a monagano ga se taba ya motho ka noši eupša ke ya setšhaba. Ka go godiša mafelo ao a thekgago bophelo bjo bobotse bja monagano, ditšhaba di matlafatša batho go phela maphelo a feletšego le a tšweletšo kudu.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response.</ref> == Ditšhupetšo == <references /> {{DEFAULTSORT:GO HLOKOMELA MONAGANO}} mq6gjpebbhyao5w8e2wyycz2m65iuvh BOHLOKWA BJA TATE BOPHELONG BYA MOSIMANE 0 14099 55799 2026-09-12T23:45:57Z Sma'lpumpkin 8369 Tlhodile letlakala ka '= BOHLOKWA BJA TATE BOPHELONG BJA MOŠIMANE = [[Seswantšho:Father and Son outside Mosque - Sylhet - Bangladesh (12988550184).jpg|thumb|606x606px|Bohlokwa bja Tate Bophelong bja Mošimane]] '''Bohlokwa''' bja tate ke se sengwe sa dibopego tše bohlokwa kudu bophelong bja ngwana wa mošimane. O fana ka tlhahlo, tšhireletšo le maikutlo a boitsebišo ao a bopago bokamoso bja mošimana. Botata ga se fela bafabi eupša gape ke baeletsi bao ba tsenyago makgabane le maits...' 55799 wikitext text/x-wiki = BOHLOKWA BJA TATE BOPHELONG BJA MOŠIMANE = [[Seswantšho:Father and Son outside Mosque - Sylhet - Bangladesh (12988550184).jpg|thumb|606x606px|Bohlokwa bja Tate Bophelong bja Mošimane]] '''Bohlokwa''' bja tate ke se sengwe sa dibopego tše bohlokwa kudu bophelong bja ngwana wa mošimane. O fana ka tlhahlo, tšhireletšo le maikutlo a boitsebišo ao a bopago bokamoso bja mošimana. Botata ga se fela bafabi eupša gape ke baeletsi bao ba tsenyago makgabane le maitshwaro. Go ba gona ga bona go hlola go tsepama ga maikutlo mo go thušago bašimana go sepela ditlhohlo. Mošimana yo a godišwago le seswantšho sa tata gantši o ikwa a šireletšegile tikologong ya gagwe. Tšhireletšo ye e fetolela boitshepong sekolong, setswalleng le kgolong ya botho. Botata bo bontšha go kgotlelela ka go bontšha mokgwa wa go swara kgatelelo le ditlhohlo. Bašimana ba ithuta go ekiša mekgwa ye, yeo e ba lokišetšago bonana bjo bogolo. Seswantšho sa tata le sona se kgatha tema go bopeng makgabane a maitshwaro. Ka ditiro tša letšatši le letšatši, botata ba ruta therešo, boikarabelo le tlhompho. Dithuto tše e ba karolo ya semelo sa mošimana. Kgothaletšo ya tata e thuša bašimana go itshepa. Tumelo ye e bohlokwa bakeng sa katlego ya dithuto le leago. Botata gape ba fana ka mellwane yeo e rutago maitshwaro. Maitshwaro a thuša bašimana go kwešiša ditlamorago le boikarabelo. Ntle le seswantšho sa tata, bašimana ba ka ba le bothata bja boitsebišo le tataiso. Go se be gona go ka lebiša go se šireletšegeng ga maikutlo le mathata a maitshwaro. Botata ba tlaleletša tlhokomelo ya bomma ka go fana ka tekatekano. Tekatekano ye e netefatša kgolo ye e feletšego.<ref>The paternal influence on early childhood development in Africa (Springer, 2024). https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s13034-024-00847-4. </ref> '''Go tsepama ga maikutlo''': ke se sengwe sa dikabelo tše bohlokwa kudu tšeo seswantšho sa tata se se dirago bophelong bja mošimana. Botata ba thuša bašimana go laola maikutlo ka go bontšha go tekana le bopelotelele. Ge mošimana a bona tata wa gagwe a swara kgatelelo ka go tekana, le yena o ithuta go dira bjalo. Go ekiša mo go fokotša kgonagalo ya bogale goba go ikgogela morago. Botata ba fana ka kgolofalo dinakong tše thata. Mantšu le ditiro tša bona di hlola maikutlo a polokego. Bašimana bao ba ikwago ba bolokegile ba na le kgonagalo ya go bontšha maikutlo a bona ka bolokologi. Go bulega mo go tiisa bokgoni bja poledišano. Botata gape ba ruta bašimana mokgwa wa go laola go ferekana. Ba hlohleletša go rarolla mathata go e na le bogale. Tlhahlo ye e aga go kgotlelela. Go tsepama ga maikutlo go amantšhwa le maphelo a monagano. Bašimana bao ba nago le botata ba thekgago ga ba na kgonagalo ya go ba le matshwenyego. Ba godiša boitshepo bokgoning bja bona. Botata gape ba netefatša maikutlo ka go theeletša. Netefatšo e thuša bašimana go ikwa ba kwešišwa. Go ikwa o kwešišwa go fokotša bodutu. Botata ba hlohleletša bašimana go lebeletšana le poifo. Go lebeletšana le poifo go aga bogale.<ref>Protective Effects of Fathers’ Emotional and Autonomy Support (Springer, 2026). https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s10826-026-03323-z.pdf </ref> '''Go bopa boitsebišo''': ke kgato ye bohlokwa kgolong ya mošimana, gomme botata ba kgatha tema ye bogareng go e bopa. Bašimana gantši ba lebelela botata ba bona bjalo ka diswantšho tša gore go ba monna go ra goreng. Ka go lebelela, ba ithuta makgabane, mekgwa le maikutlo. Botata ba bontšha boikarabelo ka go phetha mešomo ya lapa. Mohlala wo o ruta bašimana bohlokwa bja go rweša maikarabelo. Botata gape ba bontšha botšepehi ditirong tša bona. Botšepehi e ba molao wa tataiso go bašimana ge ba gola. Botata ba hlohleletša boikgethego mola ba tsenya ditlwaelo tša setšo. Ditlwaelo tše di fana ka maikutlo a go ba karolo. Go ba karolo go tiisa boitsebišo. Botata gape ba thuša bašimana go kwešiša dikarolo tša bong. Ba bontšha gore bonna bo akaretša botho le tlhompho. Pono ye e lekalekanego e thibela mekgwa ye mebe. Botata ba hlahla bašimana go tšeeng diqeto tša maitshwaro. Diqeto tša maitshwaro di bopa semelo. Botata gape ba hlohleletša bašimana go phegelela ditakatso. Go phegelela ditakatso go aga boitshepo. Botata ba netefatša go ikgetha ga barwa ba bona. Netefatšo e thuša bašimana go amogela boitsebišo bja bona.<ref>Fatherhood, manhood, and personhood: South African fathers’ experiences (Taylor & Francis, 2024). https://doi.org/10.1080/13229400.2024.2398579. </ref> '''Tlhabollo ya dithuto''': gantši e tutuetšwa ke go tsenela ga seswantšho sa tata. Botata ba hlohleletša maitshwaro dithutong. Maitshwaro a thuša bašimana go dula ba tsepeletše. Botata ba gatelela bohlokwa bja go phegelela. Go phegelela go lebiša phihlelelong. Botata ba thuša ka go rarolla mathata mošomong wa sekolo gae. Go rarolla mathata go aga monagano wo o tseneletšego. Botata gape ba hlohleletša bašimana go tšea thuto ka mo go tseneletšego. Tlhlohleletšo e oketša maiteko. Botata ba keteka diketsahalo tša dithuto. Keteko e godiša boitshepo. Botata ba hlohleletša kganyogo ya tsebo. Kganyogo e hlohleletša go ithuta. Botata gape ba gatelela thuto ya bophelo ka moka. Thuto ya bophelo ka moka e lokišetša bašimana mešomo. Botata ba fana ka sebopego mekgweng ya letšatši. Sebopego se godiša tšweletšo. Botata ba bea ditebelelo tša bokgoni. Ditebelelo di gapeletša bašimana go katanela. Botata gape ba thekga mediro ya ka ntle ga sekolo. Mediro ye e katološa bokgoni. Botata ba tsenela ditiragalo tša sekolo. Go ba gona go bontšha boikgafo.<ref>Systematic Review: Father involvement and children’s academic achievement (IJERE, 2026). https://doi.org/10.11591/ijere.v15i1.33407 </ref> '''Bokgoni bja leago:''' bo bohlokwa bakeng sa go sepela bophelo, gomme botata ba thuša bašimana go bo godiša. Botata ba ruta tlhompho ditirišanong. Tlhompho e godiša dikamano tše botse. Botata ba hlohleletša kwelobohloko. Kwelobohloko e aga botho. Botata ba bontšha tirišano. Tirišano e tiisa go šoma mmogo. Botata ba bontšha tharollo ya dithulano. Tharollo e thibela lehloyo. Botata ba hlahla bašimana poledišanong. Poledišano e kaonafatša kwešišo. Botata ba hlohleletša therešo setswalleng. Therešo e aga tshepo. Botata ba bontšha mokgwa wa go abelana. Go abelana go godiša bopelotelele. Botata gape ba ruta bopelotelele. Bopelotelele bo fokotša go ferekana. Botata ba hlohleletša go akaretša bohle. Go akaretša go thibela kgethollo. Botata ba bontšha botho. Botho bo phatlalatša positivity. Botata ba hlahla bašimana boetapeleleng. Boetapele bo hlohleletša dithaka.<ref>Father Involvement and Children’s Social Behavior: Meta-Analysis (MDPI, 2026). https://doi.org/10.3390/bs16081426 </ref> '''Maitshwaro le Boikarabelo''': ke motheo wa kgolo, gomme botata ke bona gantši ba o tsenyago go bašimana. Botata ba bea mellwane yeo e rutago boikarabelo. Mellwane e thuša bašimana go kwešiša ditlamorago. Botata ba phethagatša melao ka toka. Toka e aga tlhompho. Botata ba hlohleletša boikarabelo mešomong ya letšatši le letšatši. Boikarabelo bo tiisa go gola. Botata ba ruta go fihla ka nako. Go fihla ka nako go bontšha go botega. Botata ba gatelela therešo. Therešo e aga tshepo. Botata gape ba gatelela mošomo wo boima. Mošomo wo boima o lebiša katlegong. Botata ba hlahla bašimana mešomong ya lapa. Mešomo ya lapa e aga boikemelo. Botata ba hlohleletša bašimana go dumela diphošo. Go dumela diphošo go godiša boikokobetšo. Botata ba putsa boikarabelo. Diputsa di hlohleletša maiteko. Botata ba bontšha maitshwaro maphelong a bona. Go ekiša go hlohleletša go latela mohlala. Botata ba lokišetša bašimana bonana bjo bogolo.<ref>Fathers matter—systematic review of paternal parenting (SAGE, 2025). https://doi.org/10.1177/01650254251388193 </ref> '''Go ba mohlala''': ke o mongwe wa mekgwa ye maatla kudu yeo botata ba tutueletšago bašimana ka yona. Bašimana ba ekiša mekgwa ya botata ba bona. Botata ba bontšha bogale ditlhohlong. Bogale bo hlohleletša go kgotlelela. Botata ba bontšha botho dikamanong. Botho bo ruta kwelobohloko. Botata ba bontšha tlhompho go ba bangwe. Tlhompho e thibela lehloyo. Botata ba bontšha botšepehi diqetong. Botšepehi bo bopa semelo. Botata ba bontšha go phegelela mošomong. Go phegelela go aga boikemišetšo. Botata ba bontšha bopelotelele dithulanong. Bopelotelele bo fokotša bogale. Botata ba bontšha bopelotelele go faneng. Go fana go godiša kwelobohloko. Botata ba bontšha boikokobetšo katlegong. Boikokobetšo bo thibela boikgogomošo. Botata ba bontšha boikarabelo dikarolong tša lapa. Boikarabelo bo aga go botega. Botata ba bontšha tekatekano bophelong. Tekatekano e thibela go lapa. Botata ba bontšha lerato ditirong.<ref>Fatherhood Matters: Integrative Review of Fatherhood Intervention Research (PMC, 2019). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13135324/ </ref> '''Go kgotlelela le Taolo ya Dikotsi''': go bohlokwa bakeng sa go phela, gomme botata ba thuša bašimana go e godiša. Botata ba hlohleletša bašimana go tšea dikotsi ka polokego. Dikotsi tše bolokegilego di aga boitshepo. Botata ba hlahla bašimana dipapading. Dipapadi di ruta go šoma mmogo. Botata ba hlohleletša mediro ya ka ntle. Mediro e aga maatla. Botata ba ruta bašimana go kgotlelela ditlhohlo. Go kgotlelela go aga go kgotlelela. Botata ba bontšha mokgwa wa go fola go tšwa go palelwa. Go fola go hlohleletša go phegelela. Botata ba hlohleletša bašimana go leka dilo tše mpsha. Go leka dilo tše mpsha go aga go tlwaela. Botata ba ruta bašimana go lebeletšana le ditlhohlo. Ditlhohlo di tiisa bogale. Botata ba bontšha go kgotlelela mathateng. Go ekiša go hlohleletša go latela. Botata ba hlohleletša go rarolla mathata ditlhohlong. Go rarolla mathata go aga boikemelo. Botata ba ruta bašimana go laola poifo. Go laola poifo go aga bogale. Botata ba hlohleletša bašimana go ithuta diphošong.<ref>Father contribution to human resilience (Cambridge, 2023). https://doi.org/10.1017/S0954579423000354 </ref> '''Go se be gona ga seswantšho sa tata''': go ka ba le ditlamorago tše tseneletšego go ngwana wa mošimana. Ntle le tlhahlo ya tata, bašimana ba ka ba le bothata bja boitsebišo. Pherekano ya boitsebišo e ka lebiša diqetong tše mpe. Bašimana ba se nago botata gantši ba ikwa ba sa šireletšega. Go se šireletšege go tswala matshwenyego. Botata ba fana ka mellwane, gomme ntle le bona, bašimana ba ka hloka maitshwaro. Go hloka maitshwaro go ka feleletša ka mathata a maitshwaro. Bašimana ba ka nyaka netefatšo ka ditsela tše mpe. Netefatšo ye e ka lebiša mekgweng ya kotsi. Botata ba fana ka thekgo ya maikutlo, gomme ntle le yona, bašimana ba ka ikwa ba le noši. Bodutu bo ka baka go ikgogela morago. Botata ba hlohleletša katlego ya dithuto, gomme ntle le bona, bašimana ba ka šitwa. Go šitwa go fokotša menyetla. Botata ba bontšha go kgotlelela, gomme ntle le bona, bašimana ba ka ba le bothata bja ditlhohlo. Ditlhohlo di ka lebiša go ferekana. Botata ba ruta boikarabelo, gomme ntle le bona, bašimana ba ka efoga boikarabelo. Go efoga go šitiša kgolo.<ref>“To Have a Father, Maybe I Was Going to be a Better Person” (Springer, 2026). https://doi.org/10.1007/s43151-025-00181-2 </ref> '''Ditšo tše di fapanego''': di gatelela botata ka mo go kgethegilego. Ditšhabeng tša Afrika, bomalome goba borakgolokhukhu gantši ba tsena bjalo ka diswantšho tša botata. Se se netefatša gore bašimana ba hwetša tlhahlo le ge tata a le sieo. Malapa a atolositšwego a fana ka thekgo. Thekgo e tiisa boitsebišo. Ditšhabeng tša Bodikela, botata gantši ke diswantšho tša mathomo. Go ba mohlala go bopa makgabane. Ditšhabeng tša Asia, botata ba gatelela maitshwaro. Maitshwaro a aga tlhompho. Ditšhabeng tša Latin, botata ba gatelela botee bja lapa. Botee bo godiša go ba karolo. Ditlwaelo tša setšo di tutueletša dikarolo tša botata. Ditlwaelo di fana ka tšwelopele. Botata ba fetišetša mekgwa ya setšo. Mekgwa e tiisa bohwa. Botata gape ba tsenya makgabane a bodumedi. Makgabane a hlahla maitshwaro. Maikutlo a setšo a bontšha gore botata ke bja lefase ka bophara. Go ba gona lefaseng ka bophara go gatelela bohlokwa. Botata ba fetola dikarolo go ya setšhabeng. Go fetola go netefatša bohlokwa.<ref>The paternal influence on early childhood development in Africa (Springer, 2024). https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s13034-024-00847-4.pdf </ref> '''Kholego ya Nako ye Telele''': ya seswantšho sa tata e fetela bonaneng bjo bogolo. Bašimana bao ba nago le tlhahlo ye tiilego ya tata ba ba banna ba boitshepo. Boitshepo bo hlohleletša katlego. Botata ba tsenya boikarabelo. Boikarabelo bo netefatša go botega. Botata ba ruta maitshwaro. Maitshwaro a aga botšepehi. Botata ba bontšha go kgotlelela. Go kgotlelela go lokišetša banna ditlhohlo. Botata ba hlohleletša thuto. Thuto e bula menyetla. Botata ba netefatša boitsebišo. Boitsebišo bo tiisa boitshepo. Botata ba ruta kwelobohloko. Kwelobohloko e godiša botho. Botata ba bontšha boetapele. Boetapele bo hlohleletša maikemišetšo. Botata ba tsenya boikokobetšo. Boikokobetšo bo thibela boikgogomošo. Botata ba hlohleletša go phegelela. Go phegelela go netefatša phihlelelo. Botata ba lokišetša bašimana dikamano. Go lokišetša go aga go tsepama. Botata ba tutueletša mešomo. Tutuetšo e bopa bokamoso.<ref>How Fathers Shape Boys’ Emotional Health (Frontiers in Psychology, 2023). https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2023.118456/ </ref> '''Mafetšo''': Seswantšho sa tata se bohlokwa bophelong bja mošimana. O fana ka go tsepama ga maikutlo. Go tsepama go godiša boitshepo. O bopa boitsebišo. Boitsebišo bo aga semelo. O thekga dithuto. Dithuto di bula dikgoro. O ruta bokgoni bja leago. Bokgoni bo tiisa dikamano. O tsenya maitshwaro. Maitshwaro a netefatša boikarabelo. O bontšha makgabane. Makgabane a hlahla maitshwaro. O aga go kgotlelela. Go kgotlelela go lokišetša bašimana ditlhohlo. O thibela go se šireletšege. Go se šireletšege go šitiša kgolo. O tutueletša setšo. Setšo se humiša boitsebišo. O ama bonana bjo bogolo. Bonana bjo bogolo bo bontšha botata. O tiisa setšhaba. Setšhaba se atlega ka banna ba maatla. Mafelelong, botata ba bopa bokamoso. Bohlokwa bja seswantšho sa tata bo ka se gatelelwe go feta tekano.<ref>Fatherhood Matters: Integrative Review of Fatherhood Intervention Research (PMC, 2019). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13135324/ </ref> == Ditšhupetšo == <references /> ecbr1oos8ob5mwgkq32nlsnvyb0agag Serethe 0 14100 55800 2026-09-13T00:51:08Z Patience02 8394 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357074924|Heel]]" 55800 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Serethe''' ke selo se tšwelelago mafelelong a ka morago ga leoto. Se theilwe godimo ga go tšwelela ga lerapo le tee, e lego lerapo la calcaneus goba lerapo la serethe, ka morago ga go hlaloswa ga marapo a leoto la ka tlase. == Sebopego == [[File:Science_ofDressTo_face_p236cutA.png|thumb| Sagittal karolo ka leoto]] [[File:Ospied-en.svg|thumb| Go tšwa godimo]] Go aba malla a go gatelela ao a dirišwago seretheng nakong ya go sepela, gomme kudu kudu kgato ya go ema ge serethe se kgokagana le fase, tlhako ya leoto le khupeditšwe ke legato la dinama tše di kgokaganyago tša ka tlase ga letlalo go fihla go 2 cm ka botelele (ka tlase ga serethe).Dinama tše di na le tshepedišo ya dikgoba tša kgatelelo tšeo ka bobedi di šomago e le sefodiša sa go monya tšhogotlo le go tsepamiša leoto.E nngwe le e nngwe ya dikgoba tše e na le ditlhalenama tša makhura a fibrofatty ao a khupeditšwego ke legato la dinama tše thata tša kgokaganyago tšeo di dirilwego ka ditlhale tša collagen. Septa tše ("mabotlo") di kgomareditšwe ka go tia bobedi, go aponeurosis ya plantar ka godimo le letlalo la sole ka fase. Leoto la leoto ke le lengwe la dilete tšeo di nago le methapo e mentši kudu ya bokagodimo bja mmele, gomme tshepedišo e kitlanego ya methapo ya madi e tsepamiša di septa le go feta. Tendon ya Achilles ke tendon ya mešifa ya triceps surae,sehlopha sa mešifa ya "dihlogo tše tharo"-soleus le dihlogo tše pedi tša gastrocnemius.Mošomo o mogolo wa triceps surae ke plantar flexion, ke gore go utlolla leoto go ya fase.E felegetšwa ke "hlogo ya bone", mesifa ye nnyane ya plantaris, tendon ye telele ye sesane ya yona le yona e kgomaretše lesapo la serethe eupša ga e bonagale. == Mošomo == Matla a go gatelela ao a dirišwago leotong a phatlalatšwa go bapa le mahlasedi a mahlano: a mararo a magareng (lehlakoreng la monwana o mogolo wa leoto) le a mabedi a ka mahlakoreng (lehlakoreng la monwana o monyenyane wa leoto). Mahlasedi a ka manakana a tšwela pele godimo ga lerapo la cuboid go fihla lerapong la serethe gomme mahlasedi a magareng ga otlollela godimo ga marapo a mararo a cuneiform le lerapo la navicular go fihla lerapong la legatlanong. Ka ge lerapo la legatlanong le tlošitšwe godimo ga lerapo la serethe, mahlasedi a a bapiše kgauswi le menwana ya maoto eupša a phagame kgauswi le serethe, gomme ge a kopane a bopa di arch tša leoto tšeo di lokišeditšwego matla a go gatelela ao a phatlalatšwago go phaitša naga yeo e sa lekalekanego. Ka go realo tabeng ye, serethe se bopa ntha ya ka morago ya thekgo yeo mmogo le dibolo tša menwana ya maoto ye megolo le ye mennyane e rwalago boima bja merwalo. == Direthe tše di phatlogilego == Direthe tše di phatlogilego ke bothata bjo bo tlwaelegilego bja maphelo gomme bo ka hlola malwetši le ditwatši. E bakwa ke go oma ga letlalo la maoto,<ref>{{Cite web |title=Dry, Cracked Feet: Treatment, Causes, and Home Remedies |url=http://www.footvitals.com/skin/dry-feet.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425065837/https://www.footvitals.com/skin/dry-feet.html |archive-date=2021-04-25 |access-date=2016-09-26 |website=www.footvitals.com}}</ref> le go kgoboketšwa ga letlalo le le hwilego. Ge nako e dutše e e ya, e ka baka bohloko le go tenega. Ditlolo tše di fapafapanego tša go kolobiša le difaele tša maoto di a hwetšagala go e fodiša le go e thibela. == Diphoofolo tše dingwe == Ka diamusi tša maoto a matelele, bobedi mehuta ya ditlhako (unguligrade) le dibopego tša manala tšeo di sepelago ka menwana ya maoto (digitigrade), serethe se ka godimo kudu ga fase ntlheng ya lelokololo la sekhutlong leo le tsebjago ele hock. Ka mehuta ya plantigrade, e phomola fatše. Ka dinonyaneng, serethe ke lelokololo la go šupa morago leo gantši le fošwago bjalo ka " lengwele " (lengole la nnete la dinonyana le utilwe ka fase ga mafofa). == Bona gape == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commonscat|Heels}} * Serethe sa Achilles tshwantšhišo ya ntlha ye e fokolago * Serethe sa Italy, borwa-bohlabela bja Italy. ka mor'a boemo ba eona ka "boot". * Bolo ya leoto * Calcaneal spur serethe-masapo * Callus Letlalo le thata leo le ka hlolago mapetšo a bohloko serethe le leoto la leoto * Fasciitis ya plantar * Phahameng-heeled lieta feshene * Boemo bja go khukhuna == Dintlha == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Ditšhupetšo == *  ''Thieme Atlas of Anatomy: General Anatomy and Musculoskeletal System.'' Thieme 2006. [[ISBN 1-58890-419-9]] {{Human anatomical features}}{{Authority control}}{{Authority control|Authority control=Authority control}} agyh2pw1qauh3pardnlltmzclbbao83 Bjang 0 14101 55801 2026-09-13T01:45:59Z Patience02 8394 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364734885|Grass]]" 55801 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>  [[File:Poa_annua.jpg|thumb| ''Poa annua'', bjang bja ngwaga le ngwaga]] '''Bjang''' bo šupa malapa a fapafapana a dimela. Malapa a mararo a magolo a '''dimela tše di swanago le bjang''' ke bjang bja kgonthe (Poaceae), di sedge (Cyperaceae) le di rush (Juncaceae). Mehlašana le mafulo ka tlwaelo di bopilwe ka bjang bja kgonthe, bjo bo hlano bja bjona bo akaretšago 46% ya naga yeo e bjalwago lefaseng : reise, korong, lehea, garase le mmoba. "Bjang" bjalo ka leina e dirišitšwe go sehlopha se segolo sa dimela tša go se amane ,go akaretšwa dimela tša mešunkwane tšeo matlakala a tšona le dikutu di jewago ke bobedi diphoofolo tša ka gae le tša naga. Lentšu le le ka ba le tšwile go modu wa Proto Indo European {{Lang|ine|gʰreh₁-}}, yeo e rago gore '. Bjang bo ka šupa lebala le letala go swana le mohlašana, phaka , goba tšhemo, gomme gantši bo dirišetšwa boithabišo goba dipapading tše bjalo ka [[Thenisi|thenese ya mohlašana]] goba megopo.<ref>{{Cite web |title=Grass |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/grass |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903002627/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/grass |archive-date=3 September 2025 |access-date=12 July 2025 |website=Cambridge Dictionary}}</ref> Go thoma ka bo 1970, mafelo a mangwe a dipapadi a hlomile bjang bja maitirelo go fokotša ditshenyegelo tša tlhokomelo.<ref>{{Cite web |date=2024-10-30 |title=The Cost of Natural Grass vs. Artificial Turf in Sports |url=https://aptasiapacific.com.au/news/the-real-cost-of-natural-grass-vs-artificial-turf-in-sports/ |access-date=2026-07-18 |website=aptasiapacific.com.au |language=en-AU}}</ref> Mathomong a bo 2020, lereo la slang la "go kgoma bjang" le ile la šomiša, gantši le šomišwa bjalo ka tshwayo go batho ba ka bonala bao ba lemogwago bjalo ka bao ba nago le bokgoni bjo bo fokolago bja leago ka lebaka la tšhomišo ya inthanete gomme ka fao ba hloka go pepentšhwa mo go lekanego lefaseng la ka ntle.<ref>{{Cite web |date=30 September 2025 |title=Today's SLANGUAGE (Gen Z): Touch Grass |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/9/30/today-s-slanguage-gen-z-touch-grass-0850 |url-status=live |website=ABS-CBN}}</ref> == Ditšhupetšo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}<templatestyles src="Module:Portal bar/styles.css"></templatestyles>  qc0tvc2dlhgd7nlz4vsb84z6fggggrn Go tsebela ditsebe 0 14102 55802 2026-09-13T02:01:02Z Patience02 8394 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1267004462|Earing]]" 55802 wikitext text/x-wiki [[File:Dog-watches_at_sea_(1901)_(14783328562).jpg|thumb| Di-dog-watches lewatleng]] Ka go sasa, '''tsebe''' ke motlhaladi o monnyane(thapo) yoo o šomišwago go kgomaretša sekhutlwana sa seila go lwa goba jarata.<ref>{{Cite web |title=Sailing Glossary |url=http://www.ninnescah.org/library/glossaryef.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213221619/http://www.ninnescah.org/library/glossaryef.htm |archive-date=2008-02-13}}</ref> == Bokamorago == Mehleng ya sasa, boemo bja Weather Earing(letšatši leo le lego ka lehlakoreng leo le lebilego phefo la sekepe) le be le lebelelwa e le lefelo la tlotlo bakeng sa batho ba bagolo,gomme sekepeng sa bagwebi e be e le boemo bja mothuši wa bobedi nakong ya go reefing. == Ditšhupetšo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Dikgokagano tša ka ntle == * {{Cite web |year=1845 |title=Dana's Seaman's friend |url=https://books.google.com/books?id=cJ8epwiWIIQC&q=%22weather+earing%22&pg=PA481}} * {{Cite web |last=Dana |first=Richard Henry |year=1856 |title=The Nautical Magazine: A Technical and Critical Journal for the ... |url=https://books.google.com/books?id=8VwBAAAAQAAJ&q=%22weather+earing%22&pg=PA113}} {{Sail Types}} 2i76pvz4776du0mgth16vgcxi17vbjl