Wikipedia nvwiki https://nv.wikipedia.org/wiki/%C3%8Diyis%C3%AD%C3%AD_Naaltsoos MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Special Naaltsoos baa yáshtiʼ Choyoołʼįįhí Choyoołʼįįhí bichʼįʼ yáshtiʼ Wikiibíídiiya Wikiibíídiiya baa yáshtiʼ Eʼelyaaígíí Eʼelyaaígíí baa yáshtiʼ MediaWiki MediaWiki baa yáshtiʼ Bee álnééhí Bee álnééhí baa yáshtiʼ Anáʼálwoʼ Anáʼálwoʼ baa yáshtiʼ Tʼááłáhági átʼéego Tʼááłáhági átʼéego baa yáshtiʼ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2942 309470 308353 2026-10-13T01:47:54Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 309470 wikitext text/x-wiki __FORCETOC__ {{feature}} [[Eʼelyaaígíí:Code Talker Seal.gif|250px|thumb|right]] Diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí éí "{{Ałkééʼ|D|i|n|é| |B|i|z|aa|d| |Y|ee| |N|d|aa|z|b|aa|ʼ|í|g|íí}}" daolyé (Bilagáanakʼehjígo '''Navajo Code Talkers''' daolyé; díí kódaolyéego bee bééhoʼdilzin). == Diné bisiláołtsooí bizaad chodeiyoosʼįįdígíí baa haneʼ == [[Eʼelyaaígíí: Navajo Code Talkers.jpg|250px|thumb|right|Diné bisiláołtsooí éélkid.]] [[Eʼelyaaígíí:Navajo Code Talker Monument.JPG|250px|thumb|right|Diné Bizaad yee Ndaazbaaʼígíí bee ééhániih biniiyé eʼelyaaígíí éélkid. ([[Tségháhoodzání]]di áhootʼé.)]] Hastiin Philip Johnston ([[1892]]–[[1978]]) tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą tseebíídi neeznádiin dóó biʼąą náhástʼéídiin dóó biʼąą naaki yihah yę́ędą́ą́ʼ biʼdizhchį́ áádóó ńléí tʼááłáʼídi mííl yázhí dóó biʼąą náhástʼéídi neeznádiin dóó biʼąą tsostsʼidiin dóó biʼąą tseebíí yihahjįʼ hijiináá nítʼę́ę́ʼ.) Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo naaltsoos łaʼ haidiilaa. Díí naaltsoos tʼáá tsxį́įłígo haidiilaaígíí éí [[Wááshindoon bisiláołtsooí]] (Marine Corps) bee dawójíhígíí bichʼįʼ ályaa. [[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]] yę́ędą́ą́ʼ ákótʼéego baa hodeistʼą́. Díí Hastiin Johnston Diné Bikéyah hoolyéedi biyaa hooʼaʼ. Bimá dóó bizhéʼé Diyin God deiyoodláanii nilį́įgo hááhgóóshį́į́ Diné Bikéyah bikááʼgóó Diyin God Bizaad yaa halneʼ łeh nítʼę́ę́ʼ. Áádóó Diné Bizaad tʼáá yéigo yóhoołʼaah nítʼę́ę́ʼ áádóó Diné Bizaad ałtsxo yóhoołʼą́ąʼgo dóó wóshdę́ę́ʼ hááhgóóshį́į́ doo bił nantłʼahgóó yee yááłtiʼ. Íídą́ą́ʼ Diné Bizaad doo ayóo bikʼéʼalchíi da nítʼę́ę́ʼ dóó ayóo gaʼ há nantłʼahgo biniinaa chʼééh bóhojoołʼaah łeh nítʼę́ę́ʼ. Hastiin Johnston Diné Bizaad choidooʼį́į́ł níigo yaa ntsídeezkééz. Nááná íídą́ą́ʼ Diné doo Diné danilínígíí tʼáá díkwíhí Diné Bizaad deidiitsʼaʼ nítʼę́ę́ʼ. Dííshjį́įdi ałdóʼ tʼah dii tʼáá ákótʼé. [[Eʼelyaaígíí:Navaho-enlistment-letter-page01.jpg|200px|thumb|Hastiin Philip Johnston naaltsoos haidiilá]] [[1942]] yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Johnston, Major General Clayton B. Vogel yichʼįʼ naayá, díí Hastiin éí iidą́ą́ ''commanding general'' nilį́į́h, Amphibious Corpsjiʼ (Pacific Fleet). Íidą́ą́ Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bineestʼąąʼ; díí éí kwii doogo [[bilagáana bizaad]]jí haneʼ adoolnííł áádóó éí Dinékʼéhjiʼ bikáá adoolnį́į́ł, áádóó éí béésh bee haneʼí binikáá góneʼ haneʼ adoolnííł áádóó éí nilahdę́ę́ Diné bizaadjí haneʼ yidiiztsʼą́ą́ígíí Bilagáana bizaadjí yikáá aneidoodlííł, haniihgo boʼhoodeitsʼąʼ. Naaná tʼáá 20 dah alzhin adoolééł, tsį́įłgo yiilkííłígíí neelʼį́į́hgo. Áádóó éí ałahjiʼ éí 30 dah alzhinjiʼ (tsį́į́łgo yiikííłígíí) ałtso anaalʼį́į́h. Éí bikéédoo éí, Diné bizaad choʼdooʼį́į́łígíí bee ląąh azlį́į́h, áádóó Hastiin Vogel 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí atah dookááh hadoonííhdi. Tʼąątsoh 1942 biyiihahgo éí 29go Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooíjiʼ atah yiikáí, áádóó éí ''boot camp''góó nidaskai. Áádóó áłtsé naaskááʼígíí éí ''Camp Pendleton'', [[Ahééháshį́į́h Hahoodzo]]di Diné bizaadjí ''code'' ádayiilaa.<ref>[https://web.archive.org/web/20110515094045/http://www.history.navy.mil/faqs/faq61-2.htm NAVAL HISTORICAL CENTER, Navajo Code Talkers: World War II Fact Sheet]</ref> Díí ''code'' (Saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí) éí ''Joint Army/Navy Phonetic Alphabet'' bikʼehgo ályaa. Díí éí Bilagáana bizaad bee lą́ nidaʼíízlį́į́hígíí choʼį́į́h, áádóó [[saad bee álʼíní]] bikʼeh niniilgo ályaa (A to Zjiʼ). Naanáłaʼ saad éí ádadaalyaa, díí éí siláołtsooíji saad chodayoołʼį́į́łígíí. === Dį́įgi átʼéego bizaad chodeiyoosʼįįd === Díí éí ałchʼííhdiʼgo chʼétʼáánígíí átʼé (example): * [[Nímasii]] éí [[dadilhóni aheltłʼidígíí]] tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí hand grenade) * [[Chʼééh digháhii]] éí [[chidí naaʼnaʼí beeʼeldǫǫh bikááʼ dah naaznilígíí]] tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí tank) * [[Jeeshóóʼ]] éí [[chidí naatʼaʼítsoh beeʼeldǫǫh bikǫʼ neiyéhé]] tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí bomber) * [[Łóóʼtsoh]] éí [[Tsin naaʼeeł bee daʼahijighánígíí]] tʼáá yiiłniʼ (Bilagáana bizaadjí éí battleship). Díí saadłá adaalyáʼyę́ę́ tʼáádi choʼdaʼį́į́hgo átʼé, díí saadígíí éí portmanteaus wolyé bilagáana bizaadjí. Díí saad naʼádʼinʼiilʼíʼniʼígíí (''code'') éí naaltsoos bikáaʼgi bikáá adaalyá. Áádóó éí tʼáá doo tó honaniigo nidaashjáádaʼ, tʼáá kwiidi bee naʼniitin biniiyé choʼííhgo siniil. Aadi tó honaniidiʼ siláołtsooí [[Binááʼádaałtsʼózí (dineʼé)|Binááʼádaałtsʼózí]] bikéyahdi nidaʼbaaʼgo, saad naʼádin iilʼíʼni bee ałchʼíʼ hané ada jiiłʼííh. Áádóó aadi bílaʼashdlaʼí doo yaʼiiłtáʼígíí yidiis tsʼááhnidiʼ saadígíí dóó bee hozingo ałkéé nódah. Áádóó Naabeehó bisiláołtsooí éí tʼáá átʼé saad choʼyoołʼííhinígíí yinaalniih łééh. === Iwo Jima hoolyéedi === [[Eʼelyaaígíí:Iwo Jimo-NV.svg|right|thumb|300px|Iwo Jima]] Naabeehó bisiláołtsooí saad naʼádʼinʼiilniʼ choʼdaʼyoołʼííhgo, saadígíí tʼáá doołá yiisííhda. Naaná saad naʼádʼinʼíílniʼ ałdóʼ bee tsʼííłgóʼ bee hané adaalyá. ''Iwo Jima'' hoolyéedi (Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi) tʼáá yéí saad naʼádʼinʼiilniʼ choozʼííhdiʼ. Hastiin Major Howard Connor, 5th Marine Division signal officer, biyaah doo hastʼąą Naabeehó bisiláołtsooí nidaalnish. Aadiʼ yeigo ałkʼiʼjiijééhgo, díí hastʼąąʼgo Naabeehó bizaad choozʼííhdi. 800 ánéelą́ą́ʼ hané adaalyá, áádóó tʼáá doołá saad yiʼsííhdaʼ. Hóneeznaa doo bikʼiʼjiʼ Hastiin Connor anííhla, "Díí saadígíí tʼáá doo choozʼííhgo, Iwo Jimadi adoo hóneeznaadaʼ doo nitʼééh".<ref>''"Were it not for the Navajos, the Marines would never have taken Iwo Jima."'' /ibid. World War II Fact Sheet</ref> [[Eʼelyaaígíí:Lorenz-SZ42-2.jpg|200px|thumb|left|Díí eelkidígíí éí ''cryptographic'' wolyé. [[Bééshbichʼahí]] bisiláołtsooí choʼdaʼyoołʼííh nitʼééh [[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]] yę́ędą́ą́ʼ.]] Saad naʼádʼinʼiilni tʼáá naas choʼiihgołá saad binahóniidéí, adóółágo éí saadígíí daʼagodgo adaalyá (Tsííłgo hané alííh doolééł biniiyé). Díí éí Naabeehó bisiláołtsooí ałaʼiʼgo naʼbidiiltééhgo, ałʼááhdę́ę́ siláołtsooí daʼnaazjááʼígíí (divisions) bitáádę́ę́ʼ. [[Kéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełí]]idi ałhiʼneekaigo aadi saad bihiʼdi nódahígíí dóó saad daʼagodgo adaʼdoolnííłígíí aadi yaʼnidaʼtʼíʼ. Áádóó éí naaltsoos bikáaʼgi alįįh áádóó nitʼáá tó honaaniʼgo hwiiłʼándaʼáálįįh. Áádóó éí aadi saadłágo anaadaalyáʼígíí, ninádaʼhiijintin łééh (Naabeehó bisiláołtsooí saad choʼdaʼyoołʼííhniʼígíí, tʼéiyá biłʼashjáá andaalʼííh). ''Cryptographic'' ałdóʼ wolyéígíí choozʼííhdiʼ, díí Diné bizaad naʼádʼinʼiilniʼ bigáá deiniilgo hanéʼ andaalʼííh nitʼééh. [[Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyah Yázhí]] hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí Naabeehó bisiláołtsooí choʼnaadazʼííhdi. Naaná ''Vietnam'' hoolyéedi anaaʼ naadaʼhósdlííhgo éí aadi adoo choozʼííhdidaʼ.<ref>[https://web.archive.org/web/20080506022452/http://www.gvsu.edu/math/enigma/Navajo/PAGES9-1.HTM Navajo Code Talkers, pages 9–12] March 2, 2007</ref> == Dóó hahdaʼ iindaʼ Naabeehó bisiláołtsooí bilaʼkʼéʼ daʼiisyá Wááshindoondę́ę́ʼ == [[Eʼelyaaígíí:2000 Navajo Code Talkers Congressional Gold Medal.jpg|450px|thumb|right|Diné bisiláołtsooí bizaad chʼoozʼííhdi [[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]] yę́ędą́ą́ʼ, éí bikʼéʼ bilaʼkʼeʼoolyá. Bee beehodlizhin, Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush Diné bisiláołtsooí yiláʼ kʼeʼiizniil.<br/>("'''Diné Bizaad Yee Atah Naayééʼ Yikʼeh Deesdlį́į́ʼ'''" yikáaʼgi bikʼeʼeshchį́.)]] [[Eʼelyaaígíí:2009 Hoozdoh pics 032.jpg|400px|thumb|right|Hoozdodi éélkid, 2009.]] 1968 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí, Diné bizaad choozʼííhígíí yaʼdahólné (declassify aalyá).<ref>[https://web.archive.org/web/20080330130935/http://www.denverpost.com/obituaries/ci_8232269 Navajo Code Talker dead at age 82]. Felicia Fonseca, Associated Press, Denver Post. 2008-02-11.</ref> Áádóó 1982 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Ronald Reagan naaltsoos haidiilá, Biniʼantʼąą tsózí 14go yoołkááł góneʼ ''"National Navajo Code Talkers Day"'' wolyéego ayiilá (Díí éí tʼáá ninahah bikʼéʼ akwiiʼtʼéí doolééł). Niłchʼiʼ tsoh 21, 2000go yoołkááłgo éí [[Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní]] naaltsoos bikáaʼgi "bee hasʼaanii / Public Law 106-554, 114 Statute 2763" hadeidiilá. Áádóó [[Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Bill Clinton]] bizhí yikáá ayiilá. Áádóó éí 29 Naabeehó bisiláołtsooí bila kʼéʼdaʼiisyá, Wááshindoondę́ę́ʼ, díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí George W. Bush tʼáá bisiláołtsooí yiilá kʼéʼiizlá, dį́į́go éí siláołtsooí Wááshindoondi bilaʼkʼéʼiisniil ([[Óola]] beeʼadahyágo). Ałaʼiʼgo siláołtsooí éí tʼáá doo Wááshindoongo nayáádaʼ, áádóó 24go éí siláołtsooí bikʼéí bila kʼéʼdaʼiisyá (Díí éí siláo ąąndah haskáíʼígíí / bitsiis [[nahasdzáán]] bichʼiʼ kwííndaalyáʼígíí).<ref>[https://web.archive.org/web/20131109205757/http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2001/July/20080512115719tbyarg0.9792292.html Bush Presents Congressional Gold Medals to Navajo Code Talkers] ''america.gov'' bikáaʼgi. Butler Gray. 2005-10-06.</ref> Wááshindoondi tsé hashtʼéʼ daalyáʼígíí bikʼiʼ nidaʼhasdzogo nitʼą́ʼ, díí éí Naabeehó bisiláołtsooí bizaadjí choʼdaʼyoosʼííhígíí bee beeʼhaníí biniiyé. Naaná [[Hoozdo]]di ałdóʼ akwiitʼéígołá siʼą́ʼ. {{reflist}} {{further| Aaseng, Nathan. ''Navajo Code Talkers: America’s Secret Weapon in World War II.'' New York: Walker & Company, 1992. Durrett, Deanne. ''Unsung Heroes of World War II: The Story of the Navajo Code Talkers.'' Library of American Indian History, Facts on File, Inc., 1998. McClain, Salley. ''Navajo Weapon: The Navajo Code Talkers.'' Tucson, Arizona: Rio Nuevo Publishers, 2001. }} {{ałdóʼ}} *[[National Navajo Code Talkers Day‎]] *[[Wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígíí]] *[[Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]] {{ext}} *[https://web.archive.org/web/20220406221031/https://navajocodetalkers.org/ Naabeehó bisiláołtsooí bizaad chodayoosʼįįdígíí biweb site] {{bk}} *[http://www.sites.si.edu/exhibitions/exhibits/codetalkers/main.htm Smithsonian Institution: American Indian Codetalkers] {{bk}} {{Naabeehó}} {{silao}} [[Tʼááłáhági átʼéego:Naaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ]] [[Tʼááłáhági átʼéego:Naabeehó]] [[Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ]] [[Tʼááłáhági átʼéego:Nátʼą́ą́ʼ náháneʼ (Diné Bikéyah)]] ormvebbdrl2akv8rjqmjg7j2qnv8pl7 0 39178 309471 295200 2026-10-13T04:55:29Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 309471 wikitext text/x-wiki {{Chidí naatʼaʼí-Ń |bizhi = Tséłbáí Dah Yiskʼidídi |IATA = ESB |ICAO = LTAC |loc1 = 0.83 |TW=x |loc2 = 0.405 |coord = {{coord|40|07|41|N|32|59|42|E|diaplay=Tséłbáí&nbsp;Dah&nbsp;Yiskʼidídi&nbsp;chidí&nbsp;naatʼaʼí&nbsp;ńdinibįįhígi}} |runway = 1. 12,303 adéesʼeez<br>2. 12,303 }} {{Ałkééʼ|Ts|é|ł|b|á|í| |D|a|h| |Y|i|s|kʼ|i|d|í|d|i| |ch|i|d|í| |n|aa|tʼ|a|ʼí ńdinibįįhígi}}&nbsp;éí [[Bichʼah Łichíiʼii Bikéyah]]di bił hazʼą́. Díí chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí 1955 yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa, áádóó éí [[tónteel]] bikááʼdóó deigo 3,125 adéesʼeez. Chidí naatʼaʼ́í ninádaałtłiʼígi éí naaki. [[Eʼelyaaígíí:Esenboğa Havalimanı, Ankara, Turkey picture taken from plane 3.jpg|thumb|left|350px]] {{ext}} *[https://web.archive.org/web/20190417190926/http://esenbogaairport.com/ Tséłbáí Dah Yiskʼidídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi biníłchʼi naaltsoos] [[Tʼááłáhági átʼéego:Chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi]] 4xlmbk1cgrab8uk6t25e5szoag8uvhw