Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 269 2500747 2471567 2026-05-15T23:17:28Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Trini López]]: † 2020 2500747 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1918]] - Fin de la [[guèrra civila]] en [[Finlàndia]]. * [[1972]] - Devolucion de l'illa d'[[Okinawa]] a [[Japon]] pels [[Estats Units]]. == Naissenças == * [[1845]] - [[Ilia Ilich Mechnikov]], microbiologista e professor universitari rus premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1908 (m. [[1916]]) * [[1859]] - [[Pierre Curie]], fisician francés, [[Prèmi Nobel de Fisica]] (m. [[1906]]) * [[1915]] - [[Paul Samuelson]], economista american e [[Prèmi Nobel d'Economia]] * [[1937]] - [[Trini López]], cantaire american (m. [[2020]]) * [[1948]] - [[Brian Eno]], musician britanic * [[1951]] - [[Frank Wilczek]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica * [[1953]] - [[Mike Oldfield]], musician e compositor britanic * [[1965]] - [[Raí]], fotbolaire brasilièr * [[1981]] - [[Patrice Evra]], fotbolaire francés d’origina senegalesa == Decèsses == * [[1782]] - [[Marqués de Pombal]], primièr ministre de [[Portugal]] (n. [[1699]]) * [[1924]] - [[Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant]], diplomata francés, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n. [[1852]]) * [[1966]] - [[Venceslau Braz]], president de [[Brasil]] entre [[1914]] e [[1918]] (n.[[1868]]) * [[1978]] - [[Robert Menzies]], primièr ministre d'[[Austràlia]] (n. [[1894]]) ---- Vejatz tanben: * [[14 de mai]] | [[16 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] c8rieqvihy8tk6efz8ynp1yhapaekun 2500748 2500747 2026-05-15T23:23:19Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Slava (cantaira)|Slava]] 2500748 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1918]] - Fin de la [[guèrra civila]] en [[Finlàndia]]. * [[1972]] - Devolucion de l'illa d'[[Okinawa]] a [[Japon]] pels [[Estats Units]]. == Naissenças == * [[1845]] - [[Ilia Ilich Mechnikov]], microbiologista e professor universitari rus premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1908 (m. [[1916]]) * [[1859]] - [[Pierre Curie]], fisician francés, [[Prèmi Nobel de Fisica]] (m. [[1906]]) * [[1915]] - [[Paul Samuelson]], economista american e [[Prèmi Nobel d'Economia]] * [[1937]] - [[Trini López]], cantaire american (m. [[2020]]) * [[1948]] - [[Brian Eno]], musician britanic * [[1951]] - [[Frank Wilczek]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica * [[1953]] - [[Mike Oldfield]], musician e compositor britanic * [[1965]] - [[Raí]], fotbolaire brasilièr * [[1980]] - [[Slava (cantaira)|Slava]], cantaira, actritz e modèla russa * [[1981]] - [[Patrice Evra]], fotbolaire francés d’origina senegalesa == Decèsses == * [[1782]] - [[Marqués de Pombal]], primièr ministre de [[Portugal]] (n. [[1699]]) * [[1924]] - [[Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant]], diplomata francés, [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n. [[1852]]) * [[1966]] - [[Venceslau Braz]], president de [[Brasil]] entre [[1914]] e [[1918]] (n.[[1868]]) * [[1978]] - [[Robert Menzies]], primièr ministre d'[[Austràlia]] (n. [[1894]]) ---- Vejatz tanben: * [[14 de mai]] | [[16 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] a2s1sq8ni6z1svnsnojo4gxrpfuyz4k 0 4416 2500795 2412885 2026-05-16T09:01:18Z ~2026-29594-65 63555 /* */ 2500795 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa |imatge=Zaragoza - Basílica del Pilar y río Ebro.jpg |bandièra=Bandera de Zaragoza.svg |blason=Escudo de Zaragoza.svg |cp=50.001 - 50.018 |cònsol=Juan Alberto Belloch, [[PSOE]] |mandat= [[2003]] |longitud= -0.8833333 |latitud= 41.6333333 |gentilici= saragossan -a<br>saragostan -a |sitweb= [http://www.zaragoza.es/ www.zaragoza.es] }} [[Fichièr:La Seo-Zaragoza - P1410404.jpg|thumb|right|250px|Catedrala de Sant Salvador de Saragossa]] '''Saragossa''' (prononciat {{AFI|[sa.ɾaˈɣu.so̞] -[sa]}}; en [[castelhan]], [[aragonés]] e oficialament: ''Zaragoza'') es la capitala d'[[Comunautat autonòma d'Aragon|Aragon]]<ref>{{ligam web|lenga=es|url=http://aragonparticipa.aragon.es/sites/default/files/007_ley_de_capitalidad_zaragoza.pdf|títol=Ley 10/2017, de 30 de noviembre, de régimen especial del municipio de Zaragoza como capital de Aragón|títoltraduch=Lei 10/2017, del 30 de novembre, de regim especial del municipi de Saragossa coma capitala d'Aragon}}</ref> aital coma de la [[Saragossa (província)|província]] eponima. La populacion èra de {{formatnum:675301}} abitants lo 1r de genièr de 2021,<ref>{{ligam web|lenga=es|títol=Instituto Nacional de Estadística|url=https://ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|títoltraduch=Institut Nacional d'Estatistica|consulta lo=2 novembre 2023}}</ref> estant lo cinquen [[municipi]] d'[[Espanha]] per populacion. == Toponimia == Ancianament s'i trapava l'establiment d'un pòble [[Ibèrs|iberic]] sonat ''[[Salduie]]'' o ''Salduba'',<ref>{{Obratge|nom=William|cognòm=Smith|an1854|títol=A Dictionary of Greek and Roman Geography|editor=Walton and Maberly London|isbn=978-1-845-11001-7}}</ref> e mai tard una ciutat [[Empèri Roman|romana]] pròcha de la localitat sonada ''Caesaraugusta'', fondada per l'emperaire [[Cesar August]] en 24 aC. Los arabis la nomenèron ''Saraqusta'' (سرقسطة), que venguèt ''Zaragoça'', ''Zaragoza'' en [[aragonés]], ''Zirigoza'' en alguns dialèctes aragoneses e [[baturra]],<ref>{{ligam web|lenga=es|url=http://servicios3.aragon.es/analytics/saw.dll?Go&path=/shared/IAEST-PUBLICA/Estadistica%20Local/03/030001M&Action=Navigate&Options=df&P0=1&P1=eq&P2=Territorio.%22Municipio%20codigo%22&P3=44216&NQUser=granpublico&NQPassword=granpublico|títol=Mobilitat en la vila d'Òsca-Diario del Alto Aragón|sit=servicios3.aragon.es}}</ref><ref>{{ligam web|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4370167.pdf|títol=Acordanzas de San Pelegrín-Prefaci-Migalánchel Martín Prados|url_accès=Pdf|lenga=es|sit=dialnet.unirioja.es}}</ref> ''Zaragoza'' en [[castelhan]] e ''Saragossa'' en [[occitan]] e [[catalan]]. == Geografia == Saragossa se situa dins la val inferiora de l'[[Èbre]], a l'embocadura dels rius [[Huervan]] e [[Gállego]], que traversan la ciutat. Es distanta de {{unitat|300|km}} de [[Tolosa]], [[Barcelona]], [[Valéncia]], [[Bilbao]] e [[Madrid]]. == Istòria == De [[1018]] a [[1110]] foguèt la capitala de la [[Taifa de Saragossa]], tanben sonada ''reialme [[moros|moro]] de Saragossa'', que sa residéncia reiala, lo [[palais de l'Aljaferia]], es actualament lo sèti de las Còrts d'[[Aragon]]. Lo rei [[Anfós I d'Aragon]] conquistèt Saragossa en [[1118]], que venguèt la capitala del reialme d'Aragon. La ciutat foguèt partejada en quartièrs jusieu, musulman e crestian. Tre [[1164]] a [[1707]] venguèt una de las ciutats principalas de la Corona d'Aragon (qu'aviá pas de capitala). Un tractat important foguèt signat a Saragossa (Tractat de Saragossa) en [[1529]] entre espanhòls e portugueses per lo partatge de las descobèrtas del Mond Nòu. Pendent l'invasion d'[[Espanha]] per [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], Saragossa sofriguèt dos sètges e foguèt practicament destruita. Foguèt lo sèti d'[[EXPO-2008]]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Category:Zaragoza, Spain|Saragosse}} [[Categoria:Saragossa (província)]] [[Categoria:Comuna de la província de Saragossa]] [[Categoria:Vila espanhòla de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Evescat espanhòl|Saragossa]] [[Categoria:Vila d'Aragon]] qj8tprpkavkn25o29qk6gcab5wndmsu 0 17569 2500776 2462502 2026-05-16T07:39:04Z Nicolas Eynaud 6858 2500776 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] n3v64imqgpa3o4nhwkvqj7jk3hywhfp 2500777 2500776 2026-05-16T07:54:08Z Nicolas Eynaud 6858 2500777 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papírus Rhind|papirus Rhind]], datat deu sègle XVIII abC, es un exemple d'aqueths sabers. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] l19kq4sisxnj2dbh8pm7o20kc1nwkjo 2500781 2500777 2026-05-16T07:58:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500781 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu sègle XVIII abC, es un exemple d'aqueths sabers. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] f0ksfhg7vmm2rfi6bp60tdcx55jzpif 2500782 2500781 2026-05-16T07:58:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500782 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVIII abC]], es un exemple d'aqueths sabers. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] oshueq2yftceeb5spae72xxiljlijzs 2500783 2500782 2026-05-16T08:05:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500783 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] m65ef5jxjdya47whitt6tccmgyop2vw 2500787 2500783 2026-05-16T08:37:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500787 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura geometrica complèxa en utilizar ua seguida de poligònes simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] ofo41jvga7i1kbhseevwunw9xkqo4z3 2500788 2500787 2026-05-16T08:37:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500788 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura geometrica complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] s4sa7rr21uz5ly2p3zu8f1gqew5hzh9 2500791 2500788 2026-05-16T08:38:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500791 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] smo5cuzr30fd8bszwoi64s14nywi9tq 2500792 2500791 2026-05-16T08:43:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500792 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 163bhfjirfhs01zcp5cdjn178cul7p6 2500793 2500792 2026-05-16T08:50:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500793 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Obtienó atau ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] lpwbw74o9nrk6q0o1bnr9j57hp9p21p 2500796 2500793 2026-05-16T09:14:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500796 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Dab aqueth metòde prefigurant lo calcul integrau, [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 0e5znwhikxxfst1gup8sehlfrmwp60g 2500797 2500796 2026-05-16T09:14:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500797 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo calcul integrau, [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 8hmbfyjfi2rympkg72lk1azqk1b03p1 2500798 2500797 2026-05-16T09:15:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500798 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] hnoiflz07hjrqrlq39duoinywqv3qpw 2500799 2500798 2026-05-16T09:21:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500799 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]]. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] c73n30iyddnoee3jxsoy0hhshzd80z8 2500800 2500799 2026-05-16T09:24:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500800 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]]. Conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion deu [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] e5vkzkrunlpijxj2dc3aiy66mc6yvfi 2500801 2500800 2026-05-16T09:24:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500801 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion deu [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] rw2a3bbo8ncyznkyma8xxfkdd9782bu 2500802 2500801 2026-05-16T09:25:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500802 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] t0skvnx4guj76vh6118ocvsriro3rlq 14 29911 2500760 1844947 2026-05-16T01:44:29Z YiFeiBot 21307 Retrait de 1 lien(s) interlangue(s), désormais fourni(s) par [[d:|Wikidata]] à la page [[d:q6624397]] 2500760 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Monasteries}} [[Categoria:Edifici religiós]] 27si30mye4fh7q3fr3gupe4zm0tj2zz 0 30684 2500767 2480403 2026-05-16T03:55:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500767 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|AdQ}} {{Infobox Edifici}} [[imatge:Carcassonne-vignes.jpg|thumb|350px|right|La Ciutat de Carcassona, vista del vinhal.]] {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}}La '''Ciutat de Carcassona''' es un ensems [[arquitectura]]l [[Edat Mejana|medieval]] que se tròba en [[Occitània]] dins la vila de [[Carcassona]]. Es situada sus la riba dreita del riu d'[[Aude (riu)|Aude]], al sud-èst de la vila actuala. Aquela ciutat medievala fortificada, que sas originas remontan al periòde galloroman, deu sa renomenada a sa dobla encenta de [[barri]]s, qu'atenh aperaquí 3&nbsp;km de desvolopament e compòrta cinquanta duas [[torre]]s, e que domina d'un biais espectaclós la val d'Aude. La ciutat compren tanben un [[castèl]] (lo castèl comtal) e una basilica (la basilica de Sant Nazari). Salvada de la destruccion puèi restaurada al [[sègle XIX]] d'un biais de còps controversiat, jos la direccion de [[Eugène Viollet-le-Duc]], la ciutat de Carcassona es dempuèi [[1997]] classada al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]]. Le castèl comtal, las fortificacions, e las torres apertenon a l'Estat e son administradas pels monuments istorics franceses<ref name="monument_historique">{{ligam web|url=http://carcassonne.monuments-nationaux.fr/fr/|éditeur=Monuments historiques|títol=Château et remparts de la Cité de Carcassonne - Centre des monuments nationaux|consulté le =23/05/2007}}</ref>, mentre que la rèsta de la ciutat aperten al domeni municipal. == Situacion geografica == [[Fichièr:La cite de carcassonne Figure 02.png|thumb|left|200px|Crocadís d'[[Eugène Viollet-le-Duc]] que mòstra l'emplaçament de la ciutat]] La ciutat de Carcassona es situada en riba dreita d'[[Aude (flume)|Aude]] en susplomb de la vila de [[Carcassona]] situada a l'oèst. Se trapa entre la [[Montanha Negra]] e les [[Pirenèus]] sus l'ais de comunicacion anant de la [[mar Mediterranèa]] a l'[[ocean Atlantic]]. La preséncia de duas montanhas forma le corredor carcassonés sovent citat quand les climatològs parlan de la [[tramontana]]<ref>{{ligam web|éditeur = Météo France|títol=Climat : Tarn-et-Garonne|url=http://www.meteofrance.com/FR/climat/dpt_tempsdumois.jsp?LIEUID=DEPT82}}</ref>. Aquel emplaçament es doncas un luòc estrategic d'[[Occitània]] que permet de susvelhar aquel ais de comunicacion màger : al Nòrd cap a la Montanha Negra, al Sud cap a las [[Corbièras (region)|Corbièras]], a l'Oèst cap a la plana de [[Lauragués]] e a l'Èst la plana viticòla cap a la Mediterranèa<ref>{{ligam web|títol=Histoire d'un site et de sa Cité|éditeur=Académie de Toulouse|url=http://pedagogie.ac-toulouse.fr/histgeo/monog/carcas/histoire.htm|consulté le 22/05/2007}}</ref>. La ciutat es bastida al cap d'un pichon plan constituit pel cavament del riu d'Aude a aperaquí 150&nbsp;m d'altitud en dessús de la vila bassa<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', Ouest-France, 1999, {{ISBN|2737321948}}, p. 2</ref>. La primièra encenta bastida pels Visigòts seguís las depressions del terren<ref>{{ligam web|éditeur=Wikisource|títol=La Cité de Carcassonne - Histoire|url=http://fr.wikisource.org/wiki/La_Cit%C3%A9_de_Carcassonne_-_Histoire|consulté le 22/05/2007}}</ref>. Aquel plan se destaca del massís de las [[Corbièras (region)|Corbièras]] sus la comuna de [[Palajan]] a 260&nbsp;m d'altitud, passa dins la ciutat a 148&nbsp;m e s'acaba dins Aude a 100&nbsp;m<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', [[Éditions Privat]], 1923, p. 31</ref>. Del costat Oèst, le pendís es pro fòrt provesissent un accès malaisit a d'assalidors eventuals. A l'èst, le pendís es pus doç e permet un accès aisit de merças mas tanben dels atacaires. Pasmens, les pus importants mecanismes de defensa se trapan d'aqueste costat de la ciutat. == 2500 ans d'istòria == La ciutat foguèt successivament un sit [[Protoïstòria|protoistoric]], una ciutat galloromana, una plaça fòrta visigòta, un comtat, puèi un vescomtat, e fin finala una [[senescalciá]] reiala. Caduna d'aquestas etapas, entre le periòde roman e la fin de l'[[Edat Mejana]], daissèt de testimònis dins las divèrsas construccions. === Dels Galloromans als Visigòts === De rèstas d'un [[oppidum]] fortificat, oppidum Carcaso<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''La Cité de Carcassonne'', coll. « Itinéraires du patrimoine », éditions du patrimoine, 2001, {{ISBN|2-85822-233-9}}, p. 2. Un autre oppidum situé à 2&nbsp;km, l'oppidum Carsac, aurait eu une influence sur celui de Carcassonne.</ref> pròche l'emplaçament actual de la ciutat, foguèron mesas al jorn per de cavament arqueologics. Aquel luòc ja èra un important caireforc comercial coma o mòstran las rèstas de ceramicas d'estil campanian e d'[[anfòra]]s. Cap al sègle III ab. JC., les [[Vòlcas Tectosages]] prenon possession de la region<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 7</ref> e embarrian l'oppidum de Carcasso. [[Plini lo Vièlh]] menciona l'oppidum dins sos escrits jol nom de ''Carcaso Volcarum Tectosage''<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', Ed. Heimdal, 2004, {{ISBN|2-840-48-197-9}}, p.4 cita lo tèxte de Plini lo Vièlh, ''Historia naturalis''</ref>. Ja trasián l'[[aur]] de la mina de [[Salsinha]] per far d'ofèrtas als sieus dieus. En 122 abans J.-C., les [[Empèri Roman|romans]]<ref>Pus precisament le consol ''[[Gnaeus Domitius Ahenobarbus (consul en -122)|Domitius Ahenobarbus]]'', Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 10</ref> annèxan pacificament la region que serà integrada dins la [[Narbonesa|colonia Narbonesa]] creada en 118 ab. JC. Les romans ja son plan coneguts que dempuèi dus cents ans sos mercants percorron la region<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 12</ref>. Jos la [[Pax Romana]] la pichona ciutat galloromana de Carcaso, venguda capluòc de la colonia Julia Carcaso, prospèra saique mercé al comèrci del vin e a la seuna implantacion sus las vias de comunicacion : a costat de la [[via romana]] que va de Narbona a Tolosa mentre que les batèus de fons plat circulan sus ''Atax''<ref>Nom del riu ''Aude'' a l'epòca romana</ref> al pè de l'oppidum. Aqueste darrièr foguèt espandit per comolatge e las carrièras e andronas forman un plan ortogonal. Mas la ciutat teniá pas cap de luòc public ni monument de culte. A mai al pè de l'oppidum, una aglomeracion s'espandís de long de la via romana<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.4</ref>. Al sègle III, la vila subís, coma tot l'[[Empèri Roman]], d'atacas divèrsas<ref>Barbars que saquejan e destrusisson e mai les [[Bagaudes]]</ref> que fòrçan sos estatjants a se fortificar detràs una primièra seria de barris. En 333 après J.-C., de tèxtes<ref>L'itinéraire Hiérosolymitain d'après Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 13</ref> d'un romieu mencionan le ''castellum'' de Carcassona. Aquestes barris son sempre visibles dins d'unas parts de l'encenta e servisson d'embaissaments a las muralhas actualas<ref>aquesta primièra fortificacion es descrita dins : Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', [[éditions Privat]], {{ISBN|2-7089-8328-8}}, p. 35</ref>. Las torres de la Marquièra, de Samson e del Molin d'Avar son les testimònis en partida intactes d'aquesta encenta primitiva<ref>{{ligam web|éditeur=Ministère de la culture|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/hc200.htm|títol=Site du ministère de la culture sur la Cité|consulté le=22/05/2007}} situe l'enceinte romaine de la ville de Carcaso</ref>. Aquesta muralha protegís la ciutat de las atacas exterioras tot en permetre de contrarotlar le passatge sus la via romana situada pus bas. Al mitan del [[sègle V]] <ref>Les dates divergent selon les sources : Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 39 dona la data de 462</ref>, les [[Visigòts]], pòble germanic, s'apodèran de Lengadòc, après èsser longament demorats dins les territòris que son l'[[Itàlia]] actuala. La ciutat fortificada ven una vila frontièra al nòrd de son reialme, mercé saique a la victòria d'[[Ataülf]] pendent sa marcha sus Tolosa<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 14</ref>. La ciutat va profechar d'una patz politica relativa fins al règne d'[[Alaric II]], coma o atèsta le nombre important de pèças de moneda dels monarcas visigòts d'aquesta epòca. En [[507]], après la [[batalha de Vouillé]], les Visigòts son fòrabandits d'Aquitània pels [[Francs]] mas sèrvan [[Septimània]] que li aperten la ciutat de Carcassona. En [[508]], [[Clodovèu]] fracassèt en ensajar de prene la ciutat tenguda pels Visigòts<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 13</ref><ref>mention dans les écrits de [[Procope de Césarée]]</ref>. En [[585]], una novèla ataca de [[Gontran]], rei franc de [[Burgondia]] capitarà. Mas, les Visigòts tornaràn prene la ciutat pauc après e ne'n demoraràn mèstres fins en 713. Al [[sègle VI]], Carcassona venguèt, amb [[Agde]] e [[Magalona]], le sèti d'un avescat. Una [[catedrala]] visigotica, que son emplaçament es desconegut, foguèt alara bastida<ref>[https://web.archive.org/web/20070421223713/http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/hc300.htm Site du ministère de la culture sur la Cité]</ref>. En [[725]], le [[Valí]] [[Ambisa]] prenguèt Carcassona a la seguida de la conquista del reialme visigòt pels musulmans. La ciutat demòra entre las mans dels musulmans <ref>Es nomenada ''Karkashuna''</ref> fins en [[752]] data qu'es represa pels Francs menats per [[Pepin le Brèu]]. Aqueste episòdi inspirèt les autors de l'istòria de la [[Legenda de Dòna Carcas]] detalhada pus luènh dins l'article. === L’epòca feudala === [[Fichièr:Innozenz3.jpg|thumb|right|200px|Le papa [[Innocenci III]], instigator de la [[Crosada dels Albigeses]] en 1208]] Le començament de la feudalitat s'acompanha de l'espandiment de la vila e de sas fortificacions. Es tanben mercat per la construccion de la [[catedrala]] a partir de [[1096]] puèi per aquela del castèl edificat al sègle XII. Le castèl comtal es constituit a l'origina de dus còs d'abitacion que i foguèt apondut en [[1150]] una capèla que dona un plan en U a l'entorn de la cort centrala. Cap a [[1240]] le castèl es reauçat d'un segond estatge. Es tanben le periòde dels comtes de Carcassona. Le primièr comte designat pels [[Carolingians]] es Bellon que li succedirà Oliba II. La carga dels comtes es d'administrar la region pel compte del reialme carolingian. Al sègle IX, la locucion latina ''Ciutat de Carcassona'' torna sovent dins les tèxtes e cartas oficialas<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 19 </ref>. En [[1082]], la familha [[Trencavel]] pren possession de la vila, en aprofechar dels embolhs dels comtes de Barcelona proprietaris legitims, e la van annexar a un espandí grandàs qu'anava de Carcassona fins a [[Nimes]]<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 46</ref>. [[Bernat Aton IV Trencavel]], vescomte d'[[Albi]], [[Nimes]] e [[Besièrs]], fa prosperar la vila e lança de construccions nombrosas. Es tanben a aquesta epòca qu'una religion nòva, le [[catarisme]], capita de s'implantar en Lengadòc. Le vescomte Trencavel autoriza en [[1096]] la construccion de la basilica de Sant Nazari que sos materials son benesits pel papa [[Urban II]]. En [[1107]], les Carcassoneses regetan le senhoratge de Bernat Aton, qu'aviá promés de tornar la ciutat a son proprietari original [[Raimon Berenguièr III de Barcelona]]<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 47</ref> e apèlan le comte de Barcelona per le fòrabandir. Mas, amb l'ajuda de [[Bertran de Trípol]], [[Comtat de Tolosa|comte de Tolosa]], Bernat Aton torna prene le contraròtle de la ciutat. En [[1120]], les Carcassoneses se revòltan tornarmai, mas Bernard Aton restablís l'òrdre qualques ans mai tard. En [[1130]], ordena le començament de la construccion del castèl comtal designat jol tèrme de ''palatium''<ref>Nom Cité par le [https://web.archive.org/web/20070612094858/http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/hc401.htm Site du ministère de la culture]</ref> e l'adobament dels barris galloromans. La ciutat foguèt alara enrodada per la seuna primièra fortificacion completa. A aquesta epòca la ciutat es rica e la populacion fa entre 3000 e 4000 personas<ref>Aquela chifra es una estimacion tirada de ''La Cité de Carcassonne'', éditions du patrimoine, p. 11</ref> en inclusent les abitants dels dus borgs que se son edificats jos las muralhas : le borg de Sant Vincenç situat al Nòrd e le borg de Sant Miquèl situat al sud de la pòrta Narbonesa. La vila se dòta en 1192 d'un [[Consolat]] , compausat de notables e de borgeses, encargats d'administrar la vila, puèi en 1229 d'una [[carta costumièra]]. En [[1208]], le papa [[Innocenci III]], acarat a la pujada del [[catarisme]], apèla les barons de [[França]] a se lançar dins una crosada dita [[Crosada dels Albigeses]]. Le comte de Tolosa, acusat d'[[eretgia]], e son principal vassal le vescomte de Trencavel son la cibla de l'ataca. Le primièr d'agost de [[1209]], la ciutat es assetjada pels crosats<ref>Pierre des Vaux de Cernay, le nebot d'un dels eclesiastics que dirigís la crosada, ''Histoire albigeoise'', vers 1213</ref>. [[Raimon Rogièr Trencavel]] rend las armas, le 15 d'agost, en escambi de la vida salva dels abitants. Les borgs a l'entorn de la ciutat son destrusits. Le vescomte morís de [[dissentariá]] dins la quita preson del seu castèl le 10 de novembre de 1209<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 57</ref>. D'autras fonts parlan d'un [[assassinat]] orquestrat per Simon de Montfòrt mas res es pas segur. A partir d'aqueste moment la ciutat serviguèt de quartièr general a las tropas de la crosada<ref>Emmanuel Leroy Ladurie, ''Histoire du Languedoc'', éd. [[Presses Universitaires de France]], coll. Que Sais-je ?, 1982, p. 41</ref>. Las tèrras son balhadas a [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]], cap de l'armada dels crosats. Aqueste darrièr morís en 1218 al sètge de [[Tolosa]] e son filh, [[Amaury VI de Montfòrt]], pren possession de la ciutat mas serà incapable de l'administrar. Va cedir les seus dreits a [[Loís VIII de França]], mas [[Raimon VII de Tolosa]] e les [[comtat de Fois|comtes de Fois]] se ligan contra el. En [[1224]], [[Raimon II Trencavel]] torna prene la ciutat après la fugida d'Amaury<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 21</ref>. Una segonda crosada es lançada per [[Loís VIII de França]] en [[1226]] e Raimon Trencavel deguèt fugir<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 58</ref>. La ciutat de Carcassona faguèt alara partida del domeni reial francés e venguèt le sèti d'una [[senescalciá]]. Un periòde de terror s'installèt al dintre de la vila. La caça dels catars entraïna la multiplicacion dels lenhièrs e de las denóncias, amb l'installacion de l'Inquisicion que son ostal se pòt veire encara dins l'encenta de la ciutat. === L'epòca reiala === [[Fichièr:2005-08-24-Carcassonne-La lice2.jpg|thumb|right|300px|Les visitaires entre las duas encentas de barris]] [[Loís IX de França]] ordena la construccion de la segonda encenta de barris per tal que la plaça pòsca sosténer de longs sètges. D'efièit a aquesta epòca, las menaças son nombrosas dins la region : Raimon Trencavel, refugiat en [[Aragon]], cèrca de tornar prene sas tèrras e le rei d'Aragon, [[Jaume I d'Aragon|Jaume le Conquistaire]], fa pesar una menaça pesuga sul Lengadòc pròche las frontièras de son reialme. A mai, aquelas construccions permeton de mercar les esperits de la populacion de la ciutat e de ganhar sa fisança. La ciutat fasiá ara partida del sistèma de defensa de la frontièra entre França e Aragon. Les primièras construccions tòcan le castèl comtal adorsat a la muralha oèst. Aquel es enrodat de muralhas e de torres al dintre de la ciutat per assegurar la proteccion dels representants del rei. Puèi, una segonda linha de fortificacions foguèt començada sus aperaquí un quilomètre e mièg amb catòrze torres. Aquela encenta es flancada d'una [[barbacana]] que contraròtla les a environs d'[[Aude (riu)|Aude]]<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 28</ref>. En [[1240]], Raimon Trencavel assagèt de recobrar la ciutat, amb l'ajuda de qualques senhors, en particular [[Olivièr de Tèrme]] e [[Jordan de Saissac]]. Ocupèt les borgs en riba d'Aude e obtenguèt l'ajuda dels seus abitants que cavèron de tunèls a partir dels seus ostals per sapar la basa dels barris. La dobla encenta joguèt le seu ròtle defensiu que Raimon Trencavel foguèt alentit. La garnison menada pel senescal Guillaume des Ormes resistiguèt plan. Raimon Trencavel foguèt lèu obligat de levar le sètge e de fugir fàcia a l'arribada de las tropas del rei [[Loís IX de França]]<ref>Le senescal Guillaume des Ormes conta le sètge de Carcassona dins una letra que nos es arribada.</ref>. En [[1247]], renóncia davant le rei Loís a sos dreits sus la ciutat<ref>Raimon Trencavel romp son sagèl en signe de somession : {{ligam web|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/hc403.htm|títol=la dynastie des Trencavel|éditeur=Ministère de la culture|consulté le =27/05/2007}}</ref>. La ciutat de Carcassona es definitivament restacada al reialme de França e alara governada per un [[senescal]]. A comptar d'aquesta data, la plaça fòrta serà pas pus atacada quitament pendent la [[Guèrra de Cent Ans]]. Les adobaments e espandiments que van seguir se pòdon amassar en tres fasas<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 81</ref>. Las primièras òbras son començadas sul pic après la darrièra ataca de la ciutat. Permeton d'adobar las encentas, d'aplanir entre les barris, d'apondre d'estatges al castèl e de bastir la torre de la Justícia. La segonda fasa de construccion es jol règne de [[Felip III de França|Felip III]], dit l'Ardit <ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p.s 22 et 23</ref> : compren la construccion de la pòrta Narbonesa, de la torre del Tresau, de la pòrta de Sant Nazari e de tota la partida de l'encenta a l'entorn, e tanben l'adobament d'unas torres galloromanas e de la barbacana del castèl comtal. Les borgs de Sant Vincenç e de Sant Miquèl situats al ras de l'encenta son rasats per defugir las consequéncias d'una entenduda entre sos abitants e les assalidors coma s'èra produch pendent le darrièr sètge. Enfin, una tresena e darrièra fasa de las òbras se debana jol règne de [[Philippe IV de France]] e consistís a modernizar la plaça fòrta. Divèrsas parts de l'encenta son tornarmai bastidas en utilizant las tecnicas de defensa pus recentas. Les barris vièlhs situats a l'oèst son tanben renovats. [[Fichièr:Edward_the_Black_Prince_-_Illustration_from_Cassell's_History_of_England_-_Century_Edition_-_published_circa_1902.jpg|thumb|200px|right|[[Edoard de Woodstock]], "lo Prince Negre" d'Escòcia aimèt mai de s'atacar a la vila bassa puslèu qu'a la ciutat en 1355]] En [[1258]], le [[tractat de Corbeil]] fixa la frontièra entre França e Aragon près de Carcassona, dins las [[Corbièras (region)|Corbièras]]. Loís IX renoncièt al seu senhoratge sus Catalonha e Rosselhon e en contrapartida le rei d'Aragon abandonèt sas vistas sus las tèrras de Lengadòc. Ara la ciutat joguèt un ròtle màger dins le dispositiu de defensa de la termièra. constituiguèt una segonda linha de defensa persuasiva detràs dels pòstes avançats qu'èran les castèls de [[Castèl de Pèirapertusa|Pèirapertusa]], d'[[castèl d'Aguilar|Aguilar]], de [[Castèl de Querbús|Querbús]], de [[Castèl de Puèglaurenç|Puèglaurenç]] e de [[castèl de Tèrme|Tèrme]] designats coma les « cinc filhs de Carcassona ». Al sègle XIII, la ciutat èra una de las plaças fòrtas melhor defendudas del reialme francés <ref name="poux_p.25">Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 25</ref> e servissiá de resèrva d'armas. La ciutat foguèt pas jamai atacada e las tropas que i demoravan foguèron redusidas. A la fin del sègle XIV, la ciutat es pas pus capabla de resistir a las nòvas armas de polvera. Pasmens, sa situacion frontalièra demòra un atot estrategic e una garnison es mantenguda<ref>{{ligam web|url=http://pedagogie.ac-toulouse.fr/histgeo/monog/carcas/histoire.htm|éditeur=Académie de Toulouse|títol=Histoire de Carcassonne|consulté le=02/09/2007}}</ref>. En [[1418]], les òmes en garnison dins la ciutat an sovent un segond mestièr. A aquesta epòca, de l'autre costat d'Aude, una vila nòva dicha ''vila bassa'' se bastís jos la forma d'una [[bastida (vila)|bastida]]. Pauc de faits de guèrra o de conflictes màgers marcan le periòde reial. En [[1272]], le comte de Fois, rebèl, es embarrat per Felip III de França dins la ciutat de Carcassona. En [[1283]], un tractat d'aligança es signat entre le rei de França e le rei d'Aragon [[Jaume I d'Aragon|Jaume I]] contra [[Pèire III d'Aragon]]. Le papa [[Clamenç V]] passa per Carcassona en [[1305]] e [[1309]]. En [[1355]], le [[Edoard de Woodstock|prince Negre d'Escòcia]] ausèt pas s'atacar a la ciutat tròp fortament defenduda e se contentèt d'avalir e de pilhar la vila bassa<ref name="poux_p.25" />. La ciutat ven una preson d'estat al sègle XV que i seràn embarrats les enemics del rei coma [[Joan IV d'Armanhac]]. La pèsta decima les abitants de Carcassona e de la ciutat en [[1557]]. En [[1585]], la ciutat es atacada pels [[protestantisme|uganauds]] mas son rebutats per las « mòrtas pagas »<ref>Nom de la garnison en plaça dins la ciutat a aquesta epòca e que son pagats de contunh : Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 28</ref>. Entre 1560 e 1630, pendent las guèrras de religions, la ciutat demòra un dispositiu militar important pels catolics. Subís d'atacas dels protestants. En [[1575]], le filh del sire de Vila ensaja d'atacar la fortalesa. En [[1585]], les òmes de Montmorency fan parièr mas es tanben un fracàs<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.11</ref>. La mòrt d'[[Enric III de França]] provoquèt d'afrontaments entre les abitants de la vila bassa fidèla a [[Enric de Borbon|Enric IV]], son successor legitim, e al [[Enric II de Montmorency|duc de Montmorency]], e la ciutat que refusa de reconéisser le rei novèl e pren le partit de la [[Liga]]. Pendent les violents combats que se debanan pendent aperaquí 2 ans, les barris de la ciutat situats prèp de la pòrta d'Aude son destrusits. Aquesta darrièra es emmurada e le quartièr de la Trivala es cremat. En [[1592]], les abitants de la ciutat se ligan al rei<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 29</ref>. === L'abandon de la ciutat === Le sègle XVII marca le començament de l'abandon de la ciutat. En [[1657]], le presidial, la juridiccion en plaça a Carcassona, es transferida de la ciutat a la vila bassa<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.11</ref>. En [[1659]], la ciutat perdèt sa posicion estrategica a la seguida de la signatura del [[Tractat dels Pirenèus]] que restaquèt Rosselhon a França e fixèt la frontièra entre França e Espanha al seu emplaçament actual. La ciutat es progressivament abandonada per sos abitants pus aisats e ven un quartièr paure ocupat pels teisseires. Las partidas situadas entre les barris son progressivament ocupadas per d'ostals e de cavas e de granièrs son installats dins las torres. La ciutat se degalha rapidament. Le sèti episcopal es tanben transferit en 1745 de la catedrala de Sant Nazari situada al dintre de la ciutat a la glèisa de Sant Miquèl dins la vila bassa<ref>Toutes les instances de la Cité abandonnent la ville haute au profit de la ville basse : {{ligam web|títol=l'essor de la bastide Saint-Louis et le déclin de la Cité|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/hc700.htm|éditeur=Ministère de la culture|consulté le =10/02/2007}}</ref>. La vila bassa prospèra mercé a l'industria drapièra. En [[1790]], le capítol es avalit e le palais episcopal e las [[clastras]] son venduts, puèi destrusits en [[1795]]. En [[1794]], les archius de la torre del Tresau foguèron destrusits dins un incendi<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.12</ref>. Jos le [[Regim Ancian]] puèi jos la [[Revolucion Francesa]], la ciutat es redusida sul plan militar al ròtle d'arsenal, entrepaus d'armas e de viures puèi, entre 1804 et 1820, es avalida de la tièra de las plaças de guèrra e abandonada ; es reclassificada en segonda categoria<ref>Ordonnance royale du 1{{er}} août 1820</ref>. La vila nauta pèrd son autonomia municipala e ven un [[quartièr]] de Carcassona. Le castèl comtal es transformat en [[preson]]<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 54</ref>. L'armada dona la ciutat als desmolisseires e recuperaires de pèiras. La ciutat coneis un descreis social amb l'aumentacion de la [[pauretat]] mas tanben una davalada demografica. Entre 1819 e 1846, le nombre d'abitants demenís d'aperaquí 30% passant de {{formatnum:1490}} a {{formatnum:1351}} abitants mentre que dins la vila bassa la demografia puja<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.13</ref>. [[Fichièr:2005-08-24-Panorama2-Cité-Carcassonne.jpg|thumb|center|600px|La vila bassa vista d'amont dels barris]] == La restauracion de la ciutat == === Le salvament de la ciutat === [[Fichièr:La cite de carcassonne Figure 15.png|Crocadís de la ciutat de Carcassona per Eugène Viollet-le-Duc|thumb|right|200px]] Pels abitants de Carcassona, la ciutat medievala, situada sus un puèg de mal aténher amb sas andronas estrechas e sas [[liça (arquitectura)|liças]] e [[barri]]s vièlhs constituís alara un quartièr pauc atractiu que s'i opausa la vila nòva formada per la bastida de Sant Loís o vila bassa. La fugida dels abitants per la Ciutat provoquèt sa deterioracion. Las torres s'arroïnèron e la màger part foguèron convertidas en cobèrts e entrepaus. Las liças foguèron dapasset envasidas per de construccions (al sègle XIX, las autoritats recensan 112 ostals). La destruccion de la Ciutat medievala es d'ara enlà programada<ref>{{ligam web|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/rt101.htm|éditeur= Site du ministère de la culture|títol=La Cité avant sa restauration|consulté le =13/02/2007}}</ref>. La ciutat es salvada de la destruccion totala per [[Jean-Pierre Cros-Mayrevieille]], notable e istorian, abitant al pè de la ciutat. Tre [[1835]], s'esmoguèt de la destruccion de la barbacana que sas pèiras èran pilhadas pels entrepreneires locals<ref>Il est le premier à s'alarmer de la destruccion de la Ciutat {{ligam web|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/ii103.htm|éditeur= Site du ministère de la culture|títol=Le premier sauveur|consulté le =13/02/2007}}</ref>. Es a el que devèm las premièras furgas vertadièras dins la catedrala de la Ciutat e la descobèrta de la capèla de l'avesque Radulphe. L'escrivan [[Prosper Mérimée]], inspector general dels monuments istorics, foguèt conquistat per aqueste monument en perdicion. L'arquitècte [[Eugène Viollet-le-Duc]], qu'aviá començat la restauracion de la glèisa de Sant Nazari, es encargat d'estudiar la restauracion de la ciutat. En [[1840]], la glèisa de Sant Nazari al dintre de la ciutat passa jos la proteccion dels monuments istorics franceses. Aqueste aparentament es espandit a l'ensems dels barris en [[1862]]<ref name="MH">{{ligam web|url=http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_1=INSEE&VALUE_1=11069&NUMBER=8&GRP=0&REQ=%28%2811069%29%20%3aINSEE%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=9&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=100&MAX3=100&DOM=Tous |éditeur= Site du ministère de la Culture|títol=Base Mérimée|consulté le =31/08/2007}}</ref>. En [[1853]], [[Napoleon III]] aprovèt le projècte de restauracion. Le finançament es sostengut per l'Estat per 90% e per 10% per la vila e le conselh general d'Aude. En [[1855]], las òbras començan per la partida oèst/sud-oèst de l'encenta interiora mas demòran modèstas. En [[1857]], se perseguèron sus las torres de la pòrta Narbonesa e la dintrada principala de la ciutat<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.20</ref>. Las fortificacions foguèron d'aicí d'ailà consolidadas mas le gròs del trabalh se concentra sus la restauracion de las teuladas de las torres dels merlets e dels enarts del castèl comtal. L'expropriacion e la destruccion dels bastiments bastits al ras dels barris son ordonadas. En [[1864]], Viollet-le-Duc obten encara de crèdits per restaurar la pòrta de Sant Nazari e l'encenta exteriora du front sud. En [[1874]], la torre de Tresau es restaurada. [[Fichièr:Carcassonne porte aude 1828.jpg|thumb|left|200px|Carta postala de la pòrta d'Aude]] Eugène Viollet-le-Duc daissèt de nombroses croquadís e dessenhs de la Ciutat e de sas modificacions<ref>liens externes vers {{fr}}[http://fr.wikisource.org/wiki/La_Cit%C3%A9_de_Carcassonne La Cité de Carcassonne] par [[Viollet-le-Duc]] (1888, Wikisource)</ref>. A la seuna mòrt en [[1879]], son disciple [[Paul Boeswillwald]] tornèt prene le flambèl, puèi l'arquitècte Henri Nodet. En [[1889]], la restauracion de l'encenta interiora es acabada. Les trabalhs de restauracion del castèl comtal començan la meteissa annada e en [[1902]], les trabalhs d'envergadura son acabats e les a l'entorn de la ciutat son adobats e desgatjats. En [[1911]], les darrièrs ostals presents dins las liças son avalits e les trabalhs de restauracion son considerats coma acabats en [[1913]]<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.22</ref>. Sols {{NaU|30|%}} de la ciutat son restaurats<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 55</ref>. Durant les trabalhs de restauration de la ciutat, le canonge Léopold Verguet realizèt de nombrosas fotografias e mai d'òbras de reabilitacion. Aquestas fòtos provesisson de testimònis sul chantièr e la vida a l'entorn de la ciutat a aquesta epòca<ref>{{ligam web|éditeur=Laboratoire d’anthropologie et d’histoire de l’institution de la culture|títol=Léopold Verguet (1817-1914) L’arpenteur des nostalgies|url=http://www.lahic.cnrs.fr/spip.php?article55|consulté le=01/06/2007}}</ref>. Un autre fotograf, Michel Jordy, istorian e arqueològ, portèt tanben sa contribucion al salvament de la ciutat per sas recèrcas e sas fotografias. Es tanben le fondator de l'ostalariá de la Ciutat<ref>{{ligam web|éditeur=Ministère de la culture|títol=Michel Jordy, archéologue et photographe|url=http://www.culture.gouv.fr/carcassonne/fr/ii106.htm|consulté le =1/06/2007}}</ref>. === Una restauracion controversiada === [[Fichièr:France carcassonne hourds.jpg|thumb|right|300px|Los enarts restaurats per l'arquitècta [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]].]] Tre [[1850]], las restauracions d'Eugène Viollet-le-Duc son fortament criticadas. Sos opausants, coma [[Hippolyte Taine]], denóncian las diferéncias entre las partidas nòvas e las partidas arroïnadas en considerar qu'aquestas darrièras son mai polidas. D'autres, coma Achille Rouquet o [[François de Neufchâteau]], planhon le caractèr tròp gotic e l'estil « Viollet-le-Duc » de las modificacions<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.24</ref>. Uèi, les istorians soslinhan subretot las errors del restaurator. [[Joseph Poux]] planh la marrida reconstitucion de las pòrtas e de las fenèstras de las torres visigoticas e la bertresca de la pòrta d'Aude. Mas son mai que mai las causidas faitas per la restauracion de las teuladas que foguèron fòrça criticadas<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 247</ref>.[[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]], fòrt de sas experiéncias de restauracion suls castèls franceses, causiguèt de cofar las torres d'un teulat conic cobèrt de lausas, que contrastan amb las teuladas planas cobèrtas de teules romans dels castèls de la region. Aquesta causida aviá per ela una logica istorica, que Simon de Montfòrt e les cavalièrs que participèron a la [[Crosada dels Albigeses]] venián de França. Sembla probable que les franceses sián venguts amb sos pròpris arquitèctes e amb sas tecnicas. A mai, Viollet-le-Duc trapèt de rèstas de lausas nombrosas pendent las restauracions de la ciutat. Es per aquesta rason qu'uèi se pòdon observar divèrses tipes de teulats dins la ciutat de Carcassona<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 50</ref>. Le [[pont levadís]] apondut a la dintrada de la pòrta Narbonesa es tanben citat coma un exemple de reconstitucion falsa. Tanben d'unas restauracions son de còps consideradas coma tròp perfechas e demesisson l'impression d'autenticitat<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 55</ref>. Pasmens, malgrat sas errors, se considera uèi qu'Eugène Viollet-le-Duc faguèt un trabalh arquitectural remirable<ref>{{ligam web|url=http://elec.enc.sorbonne.fr/architectes/dico504.php|éditeur=Éditions en ligne de l'École des chartes|títol=Répertoire des architectes diocésains du {{s|XIX|e}} - Eugène Viollet-le-Duc, Emmanuel|consulté le=26/08/2007}}</ref> que permet de tornar als visitaires un imatge coerent de la ciutat de Carcassona. Aital las restauracions menadas uèi sèrvan las modificacions portadas al modèl original per l'arquitècte que fan ara partida de l'istòria del monument. == Temps modèrnes == [[Fichièr:Carcassonne vieux pont.jpg|thumb|750px|center|La vila fortificada e le Pont Vièlh que travèrsa [[Aude (riu)|Aude]]]] En [[1903]], la Ciutat passèt de la tutèla del Ministèri de la Guèrra a la del Ministèri de las Bèlas Arts<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 246</ref> e en [[1918]], l'armada daissa definitivament la ciutat<ref>{{ligam web|url=http://www.culture.gouv.fr/carcassonne/fr/rt203.htm|éditeur=Site du ministère de la culture|títol=Les travaux du ministère de la guerre|consulté le=22/08/2007}}</ref>. En [[1920]], l'ostalariá de la Ciutat es bastida al dintre de la ciutat entre le castèl comtal e la catedrala de Sant Nazari. Aquesta construccion neogotica provoquèt a l'epòca fòrça protestacions<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 249</ref>. En [[1926]], "les monuments istorics" espandisson sa proteccion en classar les terrens situats prèp de las rèstas de la barbacana d'Aude, les accès e la pòrta d'Aude, e mai le Potz Grand. En [[1942]], le classament s'espandís encara amb l'apondon de terrens a l'entorn de la ciutat<ref name="MH" />. Aquela extension permet de protegir les abòrds dirèctes de l'encenta en empachar d'eventualas construccions. En [[1944]], la ciutat es ocupada per las tropas alemandas qu'utilizan le castèl comtal coma resèrva de municions e d'explosius. Les abitants son fòrabandits de la ciutat. Joel Bosquet, comandaire de la Legion d'Onor, s'indigna d'aquesta ocupacion e demanda per letra al prefècte le desliurament de la ciutat considerada per tot le país coma una òbra d'art que la cal respectar e daissar liura<ref>{{ligam web|títol=Le retour de l'Histoire|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/ii410.htm|éditeur=ministère de la Culture|consulté le=23/05/2007}}</ref>. En [[1961]], un musèu foguèt installat dins le castèl comtal. Puèi en [[1997]], la ciutat foguèt classada al [[Patrimòni Mondial]] per l'[[UNESCO]]. Uèi, la ciutat es venguda un site toristic important que recep mai de 2 milions de visitaires cada an<ref>{{en}} {{fr}} {{Ligam web |url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/345.pdf |títol=Évaluation des organisations consultatives |auteur=ICOMOS, organisation de l'UNESCO |date=septembre 1997 |éditeur=UNESCO |consulté le=07 juillet 2007 }} </ref>. Aquels classaments permeton a l'estat de recebre de subvencions per mantenir le site. En contrapartida, a de respectar l'arquitectura del luòc durant las bastisons o adobaments e deu dobrir la ciutat als visitaires. Le servici dels monuments istorics gerís las visitas e le castèl comtal. Adobèt l'escorreguda de visitas en 2006 et 2007 en apondre una sala de projeccion e una senhaletica nòva<ref>{{pdf}}[http://www.monuments-nationaux.fr/fichier/plug_download/209/download_fichier_fr_rapport.annuel.2006.pdf rapport d'activité de 2006 des monuments historiques], p.26</ref>. == L'arquitectura de la ciutat == L'art militar a fòrtament influenciat l'[[arquitectura]] de la Ciutat de Carcassona. Son sistèma de defensa es excepcional de per sa dimension, sa complexitat e la qualitat de sa conservacion<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 169</ref>. Es la fortalesa pus bèla d'Euròpa. === Plan de la ciutat === [[Fichièr:Plan cite de carcassonne.png|thumb|left|Plan de la ciutat amb un fons realizat per [[Eugène Viollet-le-Duc]] representant la ciutat al sègle XIII]] [[Fichièr:Enceinte.visigothe.Carcassonne.png|thumb|right|300px|Emplaçament de l'encenta visigotica per [[Eugène Viollet-le-Duc]]]] Las partidas remarcablas de la ciutat comprenon las duas [[encenta]]s e mantun edifici. Le plan çai contra permet de localizar aquestes edificis descrits dins las seccions seguentas. L'encenta interiora e las pòrtas figuran en roge mentre que l'encenta exteriora e las [[barbacana]]s son representadas en jaune : * 1 - Pòrta Narbonesa e barbacana de Sant Loís, * 2 - Pòrta e barbacana de Sant Nazari, * 3 - Pòrta d'Aude, * 4 - Pòrta del Borg e barbacana de Nòstra Dòna, * 5 - Castèl comtal enrodat d'un valat e bastit al ras de l'encenta interiora, * 6 - Barbacana de l'èst aparant la dintrada del castèl, * 7 - Barbacana d'Aude uèi avalida, * 8 - Glèisa de Sant Nazari. {{clr}} === Las encentas e las torres === La material utilizat per la bastison de las encentas e de las torres es la pèira del replanat que la ciutat i es bastida. S'agís de [[gres]] o [[molassa]] de Carcassona que foguèt extracha del replanat o dels puèges a l'entorn <ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 3</ref>. Doas encentas enròdan la ciutat separadas per un espaci plat : las liças. Aqueste sistèma comportava, a l'epòca de sa mesa en òbra (abans la generalizacion de l'artilhariá), de nombroses avantatges defensius. Permetiá d'agarrir les assalidors segon duas linhas de tirs ; l'encenta exteriora, quand èra passada, alentissiá les assalidors e les devesissiá; les assalidors un còp arribats dins las liças èran particularament vulnerables dins aquel espaci desprovesit de sosta. En mai, la liça permetiá als cavalièrs de combatre aisidament<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 28</ref>. Se veson las liças bassas, situadas al nòrd e anant de la pòrta Narbonesa fins a la pòrta d'Aude que s'i tròban las encentas pus ancianas que datan dels visigòts e las liça nautas, situadas al sud, que s'i tròban las muralhas pus recentas bastidas jos Felip III l'Ardit<ref>{{ligam web|títol=Les lices|éditeur = Site officiel de la ville de Carcassonne|url= http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vuetítol/DocPatrimoineLices5?OpenDocument&FR&Patrimoine&Les%20lieux%20remarquables&13|consulté le=07/07/2007}}</ref>. ==== Las construccions galloromanas ==== [[Fichièr:2005-08-24-Carcassonne-Tours gallo-romaines.jpg|thumb|200px|right|Las torres galloromanas en forma caracteristica de [[fèrre de caval]]]] La primièra encenta, bastida sus un puèg rocós, data de l'epòca galloromana ; permet de dominar la val e le lèit d'[[Aude (riu)|Aude]]. Las parts bassas d'aquesta encenta originala son encara vesedoiras de la liça. Es bastida amb de pèiras gròssas e un [[mortièr (material)|mortièr]] fòrça dur. Le mur d'aquesta encenta èra espés de dus a tres mètres<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 11</ref>. Aquela encenta aviá un perimètre de 1070&nbsp;m<ref name="poux_p.34">Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 34</ref> e protegissiá una vila de sèt [[ectara]]s. Èra constituida de rassièrs regulars e de rengadas de [[brica (material)|bricas]]. Aquelas bricas asseguravan l'estabilitat de la bastison mercé a sa flexibilitat e corregissián les afaissaments. Existís encara 17 torres d'origina galloromana mai o mens modificadas sus las trenta torres que comptava inicialament aquesta encenta<ref name="poux_p.34" />. Una sola torre èra rectangulara, la torre Pinta. Las autras [[torre (fortificacion)|torres]] reconeissablas dins les [[barri]]s oèst de la ciutat mercé a sa forma de fèrre de caval a l'exterior e plata a l'interior. La partida bassa de las torres, que lor diamètre èra comprés entre 4,50 e 7&nbsp;m, es constituida de maçonariá plena que provesissiá una basa particularament solida<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 41</ref>. Les nivèls superiors an de largas doberturas cintradas que provesissián una granda eficacitat a las armas de get dels defensaires. Un sistèma de fenèstra reversanta assegurava la defensa e la proteccion d'aquestas largas doberturas. Las torres èran cobèrtas de [[teule]]s plans de rebòrd doble. La nautor de las torres èra compresa entre 11,65 e 13,70&nbsp;m<ref name="tour_et_enceinte">Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 45</ref>. ==== les obratges de l'epòca medievala ==== [[Fichièr:La cite de carcassonne Figure 13.png|thumb|200px|Sistèma d'enarts sus un crocadís d'Eugène Viollet-le-Duc]] Durant le sègle XIII, les reis de França ordonèron la bastison d'una segonda encenta exteriora a l'entorn de la ciutat. Las torres son redondas sovent bassas e desprovesidas de teulada per provesir pas cap de sosta als assalidors contre les tirs venguts de l'encenta interiora. L'encenta es enrodada d'un valat sec levat als endreits que le desnivèl i es bastant. L'espaci entre las duas encentas es amainatjat en liças que son utilizadas en temps de patz per las manifestacions de tota mena. Las muralhas fan 10 a 12 m de naut<ref name="tour_et_enceinte" />. L'encenta interiora foguèt modernizada jos [[Felip III de França|Felip III L'Ardit]] e [[Felip IV de França|Felip IV Le Bèl]]. La dintrada narbonesa, la pòrta de Sant Nazari e la torre del Tresau foguèron bastidas. Aqueles edificis se caracterizan per la nautor impressionanta de sos murs e l'emplec de pèiras gibosas. La bastison de l'encenta foguèt pus complicada e s'apèva sus de fondacions pus prigondas que l'encenta galloromana pr'amor qu'atenh la ròca del replanat<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 38</ref>. La realizacion de l'encenta exteriora e de las liças faguèt mestièr de descaissar le terren naturalament penjalut. Una partida de las parts bassas exterioras de l'encenta galloromana foguèron denudadas per aqueste terralhatge e aguèron d'èsser afortidas. Le [[camin de ronda]] permetiá de far tot le torn de la ciutat en traversant las torres. A l'Edat Mejana, la [[cortina (arquitèctura militara)|cortina]] es alargada mercé a un sistèma de fustatge penjat en crear una sosta en dessus del voide. Aqueste sistèma d'[[enart]]s plaçats a caval suls barris permetiá als [[balèsta|balestièrs]] de tirar amb precision al mitan de las liças. De [[garita]]s son bastidas sus la broa d'unas muralhas coma la garita de la Vada. Las torres medievalas diferisson de las visigòtas en tot gardar sas formas exterioras caracteristicas amb una façada exteriora rebombida e una façada interiora plata<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 48</ref>. Las escalas de fusta son remplaçadas per d'escalièrs de pèira interiors. La basa de las torres es rebombida per fin que les [[projectil]]s raspalhen sus la torre e atengan les assalidors al pè de la muralha. ==== Las pòrtas ==== L'encenta es traucada de quatre pòrtas principalas donant accès al dintre de la ciutat. Las pòrtas son despartidas als quatre [[punt cardinal|punts cardinals]]. ===== La pòrta Narbonesa ===== [[Fichièr:Porte Narbonnaise (Cité de Carcassonne, 11).JPG|thumb|right|300px|La pòrta Narbonesa bastida jol règne de [[Felip III de França]]]] La pòrta Narbonesa, situada a l'èst, foguèt bastida cap a 1280 durant le règne de [[Felip III de França]]. Deu son nom a son orientacion cap a [[Narbona]]. Viollet-le-Duc tornèt bastir les merlets e le teulat en lausa de 1859 a 1860 e apondèt un pont levadís qu'existissiá pas a l'origina. Es constituida de duas torres impausantas renforçadas per de bècs destinats a desviar les tirs dels atacants. La pòrta es protegida per un [[rastèl (arquitectura)|rastèl]] doble renforçat par un ensucador e d'arcbalestièras<ref>{{ligam web|títol=la porte Narbonnaise|éditeur = Site officiel de la ville de Carcassonne|url=http://www.ot-carcassonne.fr/carcassonne2.nsf/vueTitre/DocPatrimoinePorteNarbonnaise5|consulté le=28/05/2007}}</ref>. Aquelas torres an tres estancis e un plan pè. Le plan pè e le primièr estanci son vòutats alavetz que les estancis superiors an un simple postam. La torre nòrd a un croton per las provisions alavetz que la torre sud conten una [[cisterna]] d'aiga, per far fàcia als besonhs dels defenseires de la torre pendent un sètge longàs. En dessús d'aqueste ensemble se trapa una nicha coronada en tréfol ont es plaçada una estatua de la [[Verge]]. Aquela pòrta es protegida per la [[barbacana]] de Sant Loís que se trapa en fàcia. Una garita situada a dreita de la pòrta permetiá un tir dirècte suls assalidors s'aquestes pervenián a prendre la barbacana. ===== La pòrta de Sant Nazari ===== Al sud, la pòrta de Sant Nazari es dubèrta dins la torre del meteis nom, una de las duas torres carradas de la ciutat. Es un dispositiu de defensa complèxe ; l'obratge èra fòrça degalhat e Viollet-le-Duc le tornèt bastir entre 1864 e 1866<ref>{{ligam web|títol=la porte Saint-Nazaire|éditeur = Ministère de la culture|url=http://www.culture.gouv.fr/carcassonne/fr/vv302.htm|consulté le=28/05/2007}}</ref>. La torre protegís la catedrala de Sant Nazari situada just detràs a 25&nbsp;m dins la ciutat<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 109</ref>. Es equipada de quatre [[garita]]s ; le passatge donant accès a la liça e a la ciutat fa un coide de 90 gras. Cada dintrada d'aqueste passatge es protegida per de sistèmas de defensa : machacoladuras, rastèls e ventalhs. La torre a dus estancis plan amainatjats per l'estacionament de la garnison amb una chiminèia e d'armaris murals. Le replanat coronant la torre permetiá de recebre un engenh de guèrra de longa portada<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 111</ref>. ===== La pòrta d’Aude ===== [[Fichièr:Carcassonne 3.jpg|thumb|right|200px|Pòrta d'Aude vista dels barris]] À l'oèst, la pòrta d'Aude es de cara al riu del meteis nom. Es situada prèp del castèl comtal. Aquela pòrta se perlonga per la [[barbacana]] d'Aude desrocada en partida en [[1816]] per bastir la glèisa de Sant Gimer. Sol demòra l'arrapador enrodat de merlets. Le sistèma defensiu d'aquela pòrta èra complèxe. D'arcadas nautas amagan de pòrtas falsas que menan pas enluòc : aquel dispositiu èra destinat a enganar l'enemic<ref>{{ligam web|url=http://mescladis.free.fr/porte-daude.htm|éditeur=Mescladis.com|títol=Carcassonne, la porte d'Aude|consulté le =28/05/2007}}</ref>. A mai, de nombroses corredors viran e reviran a de nivèls diferents en formar una trapèla ont les assalidors se trapavan blocats e podián èsser atacats de pertot. La pòrta d'Aude combina de sistèmas de defensa passiva e activa d’una granda sofisticacion <ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 147</ref>. L'arrapador, que partiá de la barbacana desapareguda, balha accès a aquesta pòrta. Puja una penda regda e viradissa a l'oèst e travèrsa una primièra pòrta e una segonda<ref>{{ligam web|url=http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vueTitre/DocPatrimoinePorteAude5?OpenDocument&FR&Patrimoine&Les%20lieux%20remarquables&13|éditeur= Site officiel de la ville de Carcassonne|títol=la porte d'Aude|consulté le =07/07/2007}}</ref>. L'abans pòrta defend aqueste accès, situat entre las duas encentas. L'encenta interiora es a aqueste endreit enauçada e sostenguda per un triple [[contrafòrt]] bastit al sègle XIII<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 95</ref>. La pòrta pròpriament dicha es d'origina visigotica amb son plen cintre alternat de bricas. En dessús de la dintrada, se tròba una dobertura e una [[bertresca]] massissas que son pas d'origina, mas que foguèron apondudas per [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]]. Aquesta pòrta, d'aspècte tipicament medieval, serviguèt de decòr per de nombroses rodatges de filmes coma ''[[Les Visiteurs (1993)|Les Visiteurs]]'', ''[[Robin des bois : prince des voleurs]]'' o ''[[Le Corniaud]]''. ===== La pòrta del Borg o de Rodés ===== Al nòrd, la pòrta del Borg o de Rodés <ref>Aquela segonda designacion n'est pas historique mais liée à son orientation cap a [[Rodés]]</ref> donava sul borg vièlh de Sant Vincenç. Es cavada dirèctament dins l'encenta e èra defenduda per la barbacana de Nòstra Dòna e la torre Moretis<ref>{{ligam web|títol=la porte de Rodez|éditeur = Ministère de la culture|url=http://www.culture.gouv.fr/carcassonne/fr/vv304.htm|consulté le=28/05/2007}}</ref>. La pòrta, pro modèsta, es traucada dins les barris entre duas torres. Ten paucas defensas. A l'epòca dels visigòts, la pòrta èra protegida per una mena d'abans còs e una muralha se perlongava cap al borg de Sant Vincenç <ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassona, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 72</ref>. Aquel edifici foguèt remplaçat puèi per una barbacana sus l'encenta exteriora, la barbacana de Nòstra Dòna. === Le castèl comtal === [[Fichièr:La cite de carcassonne Figure 14.png|thumb|right|200px|Crocadís del castèl comtal a l'epòca d'Eugène Viollet-le-Duc]] [[Fichièr:Carcassonne(France)4.JL.jpg|thumb|left|200px|Dintrada del castèl comtal]] Le castèl comtal es adorsat a l'encenta interiora oèst a l'endreit pus penjalut. Ten un plan en forma de [[parallelograma]] alongat del nòrd cap al sud e es traucat de duas sortidas a l'oèst del costat de la pòrta d’Aude e a l'èst del costat interior de la ciutat. Foguèt bastit en dus temps. Sa construccion foguèt lançada per [[Bernat Aton IV Trencavel]] durant l'epòca romanica a l'entorn de 1130<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 137</ref> per remplaçar un castèl primitiu probablament situat a l'emplaçament de la pòrta Narbonesa<ref name="chateau_roman">{{ligam web|títol=le château à l'époque romane|éditeur = Ministère de la culture|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/vv401.htm|consulté le=28/05/2007}}</ref>. Le castèl es constituït de dus còs de bastiment en L dominats per una [[torre d'agach]], la torre Pinta. Al nòrd se tròba una capèla castrala dedicada a Maria que ne'n demòra pas uèi que l'absida. Sonque una palenca separava le castèl de la rèsta de la ciutat<ref name="chateau_roman" />. Durant l'epòca reiala, entre 1228 e 1239, le castèl es completament modificat, venent una fortalesa al dintre de la ciutat. Una barbacana amb un camin de ronda e una parabanda merletada barra la dintrada del castèl just abans le [[valat]] que l'enròda completament fins a l'encenta interiora. La pòrta de dintrada del castèl enquadrada per duas torres es constituida d'una machacoladura, d'un rastèl e de vantalhs<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 136</ref>. Le pont de dintrada es compausat d'una part en pont dorment, seguida d'una part comportant un pont reversant e un [[pont levadís]] accionat per de contrapes près del rastèl de la pòrta de dintrada. Las muralhas remplaçan la palenca d'origina e enròdan completament les bastiments. Un sistèma d'[[enart]]s repausava sus l'encenta tala coma la restaurèt [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]]. Le castèl e son encenta compòrtan 9 torres que duas son d'epòca visigotica : la torre de la capèla e la torre Pinta. La torre Pinta es una torre de gach carrada, la pus nauta de la ciutat. Totas las autras torres an de disposicions interioras e exterioras identicas, pr'amor que foguèron bastidas al meteis temps al sègle XII<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 142</ref>. La comunicacion entre les estancis se fa pel biais de traucs servissent de pòrtavotz dins las vòutas e les postams. D'enarts reconstituits per [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]] ondravan segurament l'encenta e las torres coma o mòstra la reconstitucion actuala. L'accès del castèl mena a una cort rectangulara enrodada de bastiments modificats mantun còp entre les sègles XII e XVIII. Les murs nòrd e èst de la cort an de portals e les costats sud e èst dus bastiments. Aquel del sud conten las cosinas e permet d'accedir a una segonda cort. S'i trapava un bastiment uèi desrocat mas que i son encara vesedors les emplaçaments de las fustas del postam del primièr estanci aital coma mai d'una fenèstra<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 143</ref>. Es tanben dins aquesta cort que se tròba la torre Pinta. === La basilica de Sant Nazari === [[Fichièr:Cite carca cath1.jpg|thumb|right|200px|Catedrala de la ciutat de Carcassona]] La basilica de Sant Nazari, bastida en [[gres]] (parament exterior), es una [[glèisa]] d'origina romanica que sas partidas mai vièlhas datan del sègle XI. A son emplaçament d'origina se quilhava una catedrala carolingiana que ne'n demòra pas cap de traça uèi<ref name="basilique">Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 174</ref>. <br /> A l'auba de l'apogèu de l'art romanic, foguèt pas d'en primièr qu'una simpla glèisa benesida e consacrada catedrala pel papa [[Urban II]] en [[1096]] jos l'impulsion dels Trencavel, que lancent le chantier d'un edifici nòu pus vast<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 20</ref>,<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 72</ref>. D'aqueste edifici ne demòra pas que les dus primièrs pilars de la nau e la [[cripta]], que lor estat degalhat fa pensar que se tractava d'un obratge anterior. Seguís le plan de l'anciana absida. Al sègle XII s'edifiquèt la nau actuala, de sièis travadas, que foguèt daissada intacta pels espandiments de l'epòca gotica, que pasmens destrusiguèron le cabeç romanic del sègle XI. Le portal romanic, el foguèt tornar bastit al sègle XIX per las restauracions de [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]]<ref>Jacques Lugand, ''Languedoc Roman'', Éd. Zodiaque, 1985, p. 28</ref>. La basilica foguèt espandida entre [[1269]] e [[1330]] dins l'estil gotic importat pels mèstres novèls de la region, amb un transèpte e un còr fòrça eslançat, un decòr d'esculturas e un ensems de veirials que compta demest les mai polits d'Occitània. Un prelat bastisseire, [[Pèire de Rocafòrt]], financèt la construccion d'una granda partida dels decorats e l'acabament de las vòltas. Sas armas son vesedoiras dins le còr, l'[[absida]] e le braç sud del transèpte, mentre que la capèla del collateral nòrd conten le monument commemoratiu de la mòrt del contributor. Un autre personatge, Pèire Rodièr [[Lista dels arquevesques de Carcassona|arquevesque de Carcassona]], possedís son [[blason]] dins la capèla del collateral sud<ref name="basilique" />. Las renovacions d'[[Eugène Viollet-le-Duc]] an largament transformat l'exterior de la basilica, mas l'interior es le mai remarcable. Les dus estils, gotic e romanic, se subrepausan suls veirials, las esculturas e totis les decòrs de la glèisa. Las faciadas compòrtan de nombroses veirials del sègles XIII e XIV : aquestes representan de scènas de la vida del Crist e dels apòstols. En [[1801]], la glèisa foguèt descaseguda del sieu reng de catedrala de Carcassona, remplaçada per la glèisa de Sant Miquèl, situada dins la bastida a l'exterior de la ciutat. Aquel transferiment se debanèt alara que la ciutat èra desertada pels sieus abitants al profièit de la vila bassa. Venguèt basilica en [[1898]] per la volontat del papa [[Leon XIII]]<ref>{{ligam web|url =http://www.carcassonne.org/Carcassonne2.nsf/vueTitre/DocPatrimoineBasiliqueStNazaire5|editor=Sit oficial de la comuna de Carcassona|títol=La basilique Saint-Nazaire|consultat lo=10/06/2007}}</ref>. Una comunautat de [[canonge]]s viviá a proximitat de la catedrala amb una [[sala capitulara]] e le dormitòri a l'èst, le refectòri e las cosinas al sud e las cavas e estables a l'oèst. Mas l'ensems dels bastiments foguèron desrocats en [[1792]]. Unas [[clastras]] se quilhavan tanben al sud de l'edifici. Le sieu emplaçament es uèi ocupat per un teatre de plen aire establit en [[1908]]<ref>Collectif, ''De la place forte au Monument : la restauration de la Cité de Carcassonne au XIXème siècle'', Ed. du Patrimoine, 2000, {{ISBN|2-85822-353-X}}</ref>. == La vida dins la ciutat == [[Fichièr:France carcassonne auberge de jeunesse.jpg|thumb|right|200px|"Albèrga de joventut" de la ciutat de Carcassona]] La vida dins la ciutat foguèt estudiada per de nombroses istorians. A l'epòca feudala, la [[Trencavel|familha Trencavel]] èra rica mercé a sas tèrras e divèrses dreits e la vida dels senhors e del vesinatge de la cort es pro fastuosa. Le castèl comtal es elegantament decorat e le luòc trai de nombroses [[trobador]]s<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 17</ref>. La vida de la ciutat es ritmada per las [[fièira]]s e les mercats. En [[1158]] Rogièr de Besièrs autoriza duas fièiras annadièras ont la proteccion dels mercants e dels clients es assegurada pel vescomte. Una moneda locala <ref>''moneta mea de Carcassonna'' fixée par un bail du 8 octobre 1159</ref> prova la vitalitat e la riquesa de la ciutat<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 54</ref>. Le [[comèrci]] i es important e fa viure nombrosas personas. Le [[manjar]] es abondant e variat : pòrc salat, pan de [[froment (flore)|froment]], [[bechet]], caulets, naps, favas, etc.<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 18</ref>. A l'epòca reiala, la ciutat es pas tant activa. Las garnisons an d'ara enlà un ròtle preponderant. Le rei met en plaça l'institution dels sergents d'armas. Son de soldats qu'an per mission de gardar la ciutat. Son comandats per un [[conestable]] que fixa les torns de garda e las susvelhanças divèrsas dels sergents<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 49</ref>. Le nombre d'òmes inicialament de 220 davalèt a 110 al sègle XIV. Aquestas « sergentariás » venguèron ereditàrias en [[1336]]<ref>Joseph Poux, ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif'', p. 23</ref>. Un tèxt de 1748 descriu amb precision le ceremonial de la mesa en plaça de las patrolhas e de las gardas. Descriu tanben les avantatges e inconvenients d'aquesta foncion. Les soldats èran pagats per una sòlda perpetuala que balhèt a la garnison le nom de "mòrta pagas"<ref>Jean Guilaine et Daniel Fabre, ''Histoire de Carcassonne'', p. 91</ref>. La ciutat èra tanben plan provesida en armas de defensa e de guèrra. Un inventari de [[1298]] descriu de maquinas de get coma espringalas, balistas e trabucs, de material de sètge coma fustas, enarts desmontats e tot çò que cal per far un trabalh de sapa, de material de carreg coma de cars, de material de bastison amb de nombrosas pèças de rescambi e de material d'alimentacion mai que mai per estocar l'aiga, important en periòde de sètge<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p. 17</ref>. Serviguèt aital de reserva per alimentar las divèrsas batalhas que se debanèron dins la region. Quand la vila bassa se desvolopèt al detriment de la vila nauta, las condicions de vida dins la ciutat cambièron fòrça. Al sègle XIX après l'abandon de la ciutat pels militars, la ciutat embarrada dins son encenta dobla, ven un quartièr abandonat ont se concentra la misèria<ref>{{ligam web|éditeur=Ministère de la culture|títol=Les pauvres tisserands|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/ii310.htm|consulté le =23/05/2007}}</ref>. Sols les tesseires paures vivon dins las liças dans de turnas adorsadas a las muralhas dins de condicions d'igièna dignas de l'Edat Mejana. A la fin del sègle XIX les ocupants dels ostals situats dins las liças foguèron progressivament fòrabandits e las liças restauradas dins son estat original. [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]] vesiá aquò coma "una operacion de netejatge". La populacion fòrabandida desbagatgèt per part dins la vila bassa e per part al dintre dels murs de la ciutat. Uèi, al dintre de la ciutat, la vida quotidiana es pas tostemps aisida. Las andronas son estrechas, e pas de bon accedir e las abitacions son vièlhas, mas l'autenticitat del luòc trai de nombroses visitaires<ref>{{ligam web|éditeur=Ministère de la Culture|títol=Le regard des visiteurs|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/ii330.htm|consulté le 23/05/2007}}</ref>. La ciutat a mantuna [[ostalariá]]s a mai de luxe, "l'ostalariá de la ciutat <ref>{{ligam web|éditeur=Hôtel de la Cité|títol=Hôtel de la Cité|url=http://www.hoteldelacite.com|consulté le 23/07/2007}}</ref> ", una "albèrja de joventut"<ref>{{ligam web|éditeur=Auberge de jeunesse carcassonne|títol=Auberge de jeunesse carcassonne|url=http://www.fuaj.org/fra/auberges/aj_fiche.php?aj_id=156|consulté le 23/07/2007}}</ref>, e fòrça restaurants e botigas de sovenirs. == La legenda de Dòna Carcas == [[Fichièr:France cite carcassonne dame carcas.jpg|thumb|right|300px|Bust de Dòna Carcas davant la pòrta Narbonesa]] La "legenda de Dòna Carcas"<ref> Philippe Giraud, ''Les couleurs de l'Aude'', Ed. du Pélican, 2002, {{ISBN|2-7191-0630-5}}, p. 29</ref> <ref>{{ligam web|url=http://www.carcassonne.culture.fr/culture/carcassonne/fr/fa1dc.htm|títol=La légende de Dame Carcas|éditeur=Ministère de la culture|consulté le= 23/05/2007}}</ref> ensaja d'explicar l'origina del nom de la ciutat. L'istòria ditz que l'armada de [[Carlesmanhe]] èra a las portas de la ciutat en guèrra amb les [[sarrasins]]. Una princessa èra al cap dels cavalièrs de la ciutat après la mòrt del seu marit. Èra la Princessa Carcas. Le sètge durèt 5 ans. Mas al començament de la seisena annada, le manjar e l'aiga venguèron a mancar. Dòna Carcas volguèt far l'inventari de totas las resèrvas que demoravan. Les vilatgencs li portèron un pòrc e un sac de blat. Aguèt alara l'idèa de noirir le pòrc amb le sac de blat puèi de le precipitar de la pus nauta torre de la ciutat al pè dels barris exteriors. [[Carlesmanhe]] e sos òmes, cresent que la ciutat èra encara comola de provisions al punt de degalhar un pòrc noirit de blat, levèt le sètge. Vesent l'armada de Carlesmanhe daissar la plana davant la ciutat, Dòna Carcas regaudida per la victòria de son engana decidiguèt de far tindar totis les campanals de la vila. Un dels òmes de Carlesmanhe cridèt "Carcas sona !", d'ont le nom de la ciutat. == Un luòc fòrça toristic == [[Fichièr:Carcassonne JPG01.jpg|thumb|right|300px|Carcassona: Aude, pont vièlh e ciutat medievala]] [[Fichièr:France carcassonne embrasement 14 juillet2.jpg|thumb|right|300px|Abrandament de la ciutat le 14 de julhet]] Tre le sègle XIX, la ciutat de Carcassona atrai fòrça saberuts. Aital, en [[1905]], {{formatnum:8366}} estrangièrs venguèron visitar la ciutat entre julhet e octobre<ref>Jean-Pierre Panouillé, ''Carcassonne, histoire et architecture'', p. 248</ref>. En [[1913]], {{formatnum:50000}} toristas son recensats<ref>François de Lannoy, ''La Cité de Carcassonne'', p.23</ref>. La ciutat de Carcassona venguèt al fial dels ans un luòc toristic fòrça presat. Botigas e comèrcis s'i installèron e fòrça cartas postalas son editadas. Aquesta afluéncia toristica es un atot economic certan per la vila de [[Carcassona]]. Mas aquela frequentacion, que son pic es estival, a tanben d'impactes negatius nombroses sul païsatge, las infrastructuras, l'arquitectura e la vida de la comuna. Per melhorar l'acuèlh dels toristas e per preservar l'environament e las infrastructuras, la vila de Carcassona e le [[Ministèri de l'Ecologia e del Desvolopament Durable]] metèron ambedós en plaça un programa d'accions sonat ''operacion grand site''<ref>{{ligam web|títol=Opération Grand Site|éditeur=Ville de Carcassonne|url=http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vueTitre/DocEntreprendreOperationGrandSite?opendocument&FR&Vivre&Cadre%20de%20vie&10&&Cadre%20de%20vie|consulte le=22/05/2007}}</ref>. Aquesta operacion visa a reabilitar e valorizar la ciutat e son entorn. Uèi la [[comunautat d'aglomeracion de Carcassonés]] cèrca d'aumentar les revenguts generats pels visitaires de la ciutat. Le problèma màger es que le flux de toristas limita son sejorn a la visita de la ciutat ont passa una durada mejana de quatre oras. La vila bassa aprofièita fòrça pauc de l'atrach de la ciutat pr'amor qu'aquesta darrièra es una tòca d'escorreguda e pas un luòc de [[vacanças]]<ref>{{pdf}} [http://www.payscarcassonnais.com/File/SLOT_Phase_1.pdf Schéma local d’organizacion touristique de la communauté d'agglomération du Carcassonnais] p. 23</ref>. Les visitaires aiman melhor les sejorns corts de 1,5 jorns mai que mai en albergament ostalièr e frequentan pauc las residéncias de torisme e les campings locals. Les visitaires se despartisson entre vacancièrs de las estacions balneàrias situadas per la còsta, lengadocians practicant un torisme de proximitat e estrangièrs visitant la ciutat dins l'encastre d'un torn d'Euròpa. Pasmens, la ciutat demòra sul plan toristic un "produch d'apèl" per la rèsta d'[[Aude (departament)|Aude]], le [[País Catar]] e le [[Carcassonés]]. Cada an, la vila organiza divèrsas animacions per la ciutat : * Le ''festenal de la ciutat'' se debana cada estiu dins le teatre ''Jean Deschamps'' al còr de la ciutat e permet de descobrir mantuna pèça de teatre, opèra o concerts<ref>{{ligam web|títol=Festival de la Cité|éditeur=Ville de Carcassonne|url=http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vueTitre/docVisiterFestival?opendocument&FR&Visiter&Les%20temps%20forts&27&&Les%20temps%20forts|consulte le=22/05/2007}}</ref>. * L'''Abrandament de la ciutat'' se debana cada an le 14 de julhet, es un [[fuòc d'artifici]] unic dins son genre que trai cada an mai de {{formatnum:700000}} espectators<ref>{{ligam web|títol=L'embrasement de la Cité de Carcassonne|éditeur=Ville de Carcassonne|url=http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vueTitre/docVisiterEmbrasementCite1?opendocument&FR&Visiter&Les%20temps%20forts&29&&Les%20temps%20forts|consulte le=22/05/2007}}</ref>. * Le ''maraton de la ciutat'' se debana dins l'encastre de la ciutat de Carcassona e a l'entorn cada debuta del mes d'octobre<ref>{{ligam web|éditeur=Marathon de la Cité/|títol=Accueil|url=http://www.marathondelacite.ovh.org/|consulté le =09/07/2007}}</ref>. * Las ''Medievalas'' son un espectacle de reconstitucion medievala que se debana al mes d'agost e presenta d'animacions de carrièras e torneges de cavalièrs per las liças. Sola la frequentacion toristica del castèl comtal e dels barris es uèi descomptada d'un biais estatistic pr'amor que son las solas visitas pagantas <ref>{{pdf}} [https://web.archive.org/web/20090106042748/http://www.aadel.org/pays_cathare/fichiers/les_sites/carcass_2005.pdf Statistique par l'association audoise de développement local]</ref>{{,}}<ref>{{pdf}} [http://www.payscarcassonnais.com/File/SLOT_Phase_1.pdf Schéma local d’organisation touristique de la communauté d'agglomération du Carcassonnais] p. 30</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080914160153/http://www2.culture.gouv.fr/deps/fr/index-stat.html Chiffres-clés du ministère de la culture]</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" |+'''Evolucion de las visitas del castèl comtal''' !width="140px"| An !! Nombre de visitaires |- |align="center"| [[1990]] || 275 000 |- |align="center"| [[2000]] || 334 000 |- |align="center"| [[2001]] || 329 900 |- |align="center"| [[2002]] || 365 250 |- |align="center"| [[2003]] || 301 710 |- |align="center"| [[2004]] || 362 450 |- |align="center"| [[2005]] || 305 000 |} Le classament de la ciutat sus la tièra del patrimòni mondial permetèt d'aumentar le nombre de visitaires dempuèi 10 ans. Le nombre de visitaires pugèt entre 1990 et 2000. Le nombre de visitaires venguts d'Espanha, mai que mai de Catalonha, aumentèt fòrça fins a representar 34 % dels visitaires en sason nauta 2006<ref>{{pdf}}[http://www.monuments-nationaux.fr/fichier/plug_download/209/download_fichier_fr_rapport.annuel.2006.pdf rapport d'activité de 2006 des monuments historiques], p.33</ref>. == Qualques chifras == [[Fichièr:France carcassonne mayrevieille.jpg|thumb|right|200px|Bust de Jean-Pierre Cros-Mayrevieille, salvador de la ciutat]] [[Fichièr:France cite de carcassonne eugene viollet le duc.jpg|thumb|200px|left|Bust de Eugène Viollet-le-Duc]] * 2500 ans d'istòria, * 52 torres dins les barris de la ciutat<ref name="lieux_remarquables_cite">{{ligam web|éditeur=Site Officiel de la ville de Carcassonne|títol=Les lieux remarquables de la Cité|url=http://www.carcassonne.org/carcassonne2.nsf/vueTitre/docPatrimoineEdificesMenu?opendocument&FR&Patrimoine&La%20Cit%E9%20M%E9di%E9vale&2&&La%20Cit%E9%20M%E9di%E9vale|consulté le=21/05/2007}}</ref>, * 3 quilomètres aperaquí de fortificacions<ref name="lieux_remarquables_cite" />, * 1323 òmes necessaris per la defensa de la ciutat d'après [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet-le-Duc]], * 30 % solament de la ciutat es restaurada, * 58 ans d'òbras de restauracion, * 2 milions de visitaires per la ciutat per an , 330 000 dintradas en 2001 al castèl comtal<ref>{{pdf}} Document du Patrimoine mondial de l'UNESCO [http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/EUR/cycle01/section2/345-summary.pdf] citant les 2 millions de visiteurs par an</ref>, * 150 abitants en 2005. == Personalitats ligadas a la Ciutat == * [[Jean-Pierre Cros-Mayrevieille]] a l'origina del salvament de la ciutat al sègle XIX * [[Eugène Viollet-le-Duc]], grand restaurador de la ciutat Carcassona. * [[Joseph Poux]] (1873-1938), istorian de la ciutat, escriguèt en 1923 l'obratge ''La Cité de Carcassonne : précis historique, archéologique et descriptif'' qu'amassa tot çò que cal saupre sus la vila. Una estèla, dins le jardin abans la dintrada de la ciutat, li fa omenatge. {{clr}} == Annèxes == === Nòtas e referéncias === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Bibliografia === * ''La Cité de Carcassonne - Jean-Pierre Panouillé - Éditions du Patrimoine - 2002 - ISBN=2-85822-233-9'' * ''Carcassonne, Histoire et architecture - Jean-Pierre Panouillé - Éditions Ouest-France - 1999 - ISBN 2737321948'' * ''Histoire de Carcassonne - Jean Guilaine et Daniel Fabre - Édition Privat - 1990 - ISBN=2-7089-8328-8'' * ''Histoire de la Cité de Carcassonne - Michel Jordy'' * ''Carcassonne au cœur - Claude Marti - Édition Loubatières - 1999 - ISBN=2-86266-312-3'' * ''La Cité de Carcassonne - Viollet-le-Duc - 1888, <small> [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Cit%C3%A9_de_Carcassonne Wikisource] </small>'' * ''La Cité de Carcassonne, précis historique, archéologique et descriptif - Joseph Poux - Éditions Privat - 1923'' * ''Languedoc Roman : le Languedoc Méditerranéen - Jacques Lugand - Éditions Zodiaque - 1985'' * ''La Cité de Carcassonne - François de Lannoy - Éditions Heimdal - 2004 - ISBN=2-840-48-197-9'' === Ligams extèrnes === {{commons|Carcassonne|Ciutat de Carcassona}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20200121043919/http://www.carcassonne.culture.fr/ Sit sus Carcassona del Ministèri de la Cultura : istòria e visita virtuala] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20170106081654/http://mescladis.com/ Site sur Carcassonne, la Cité et la Bastide Saint-Louis : histoire, architecture] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080117193409/http://pedagogie.ac-toulouse.fr/histgeo/monog/carcas/histoire.htm Histoire d'un site et de sa Cité - Académie de Toulouse] {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{DEFAULTSORT:Carcassona}} [[Categoria:Carcassona|Ciutat de Carcassona]] [[Categoria:Castèl fòrt]] [[Categoria:Castèl d'Aude]] [[Categoria:Ciutat medievala]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] [[Categoria:Grand sit nacional (França)|Ciutat de Carcassona]] [[Categoria:Bastida medievala|Carcassona]] [[Categoria:Monument istoric d'Aude]] bd3rztkdglwfk70g7gceuhw6p4u6u3h 0 31687 2500766 2113709 2026-05-16T02:41:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500766 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Burgenland''' es un [[Länder d'Àustria|estat]] (''Land'') d'[[Àustria]]. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Burgenland<br />Felsőőrvidék/Őrvidék/Lajtabánság<br />Gradišće<br />Buagnlånd''</font> |- | [[capitala]] | [[Eisenstadt]] |- | Ministre-president | [[Hans Peter Doskozil]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 3965,46 km^2</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]]<br />[[Densitat de populacion|Densitat]] | 278 215<small>([[2005]])</small><br />70 ab/km<small>^2</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | Pagina oficiala | https://web.archive.org/web/20060615135959/http://www.bgld.gv.at/ |} === Istòria === === Geografia === === Economia === === Ligams extèrnes === {{Länder Àustria}} [[Categoria:Land d'Àustria]] r92hf368eif5xcdgxd04vl7iefnlusf 0 34774 2500689 2500582 2026-05-15T13:31:36Z Trigenibinion 58963 /* Ligams */ cat 2500689 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Flag_of_the_Puerto_Rican_Independence_Party.svg|thumb|205px|[[Bandièra]] del PIP.]] Lo '''Partit Independentista Puertorican''' (''Partido Independentista Puertorriqueño'' en [[espanhòl]]) (PIP) es un partit [[Puerto Rico|puertorican]] membre de l'[[Internacionala Socialista]] e de la [[Conferéncia Permanenta dels Partits Politics d'America Latina e de las Caribas|COPPPAL]] que milita per l'independéncia de [[Puerto Rico]] a respècte dels [[Estats Units d'America]]. Son president actual es [[Rubén Berríos]]. == Direccion politica == * [[Ruben Berrios Martinez]], president, ancian senator, president de l'Internacionala Socialista * [[Maria de Lourdes Santiago]], vicepresidenta, senatritz * [[Manuel Rodriguez Orellana]], secretari a las relacions amb l'America del Nòrd * [[Fernando Martin Garcia]], president executiu * [[Juan Dalmau Ramirez]], secretari general e comissari electoral * [[Roberto Ivan Aponte Berrios]], secretari a l'organizacion municipala * [[Edwin Irizarry Mora]], secretari als afars economics * [[Jessica Martinez]] * [[Jorge Fernandez Porto]] * [[Luis Roberto Piñero]] * [[Victor Garcia San Inocencio]] * [[Juan Rodriguez]] * [[Vance Thomas]] * [[Hector Gonzalez Pereira]] == Ligams == *[https://web.archive.org/web/20190904211325/https://xn--partidoindependentistapuertorriqueo-hmd.com/ Lo sit oficial] [[Categoria:Partit politic portorican]] [[Categoria:Internacionala Socialista]] [[Categoria:Partits independentistas portoriqueses]] nka5w07vv2hcxhbpgkwkk657xix5bn0 2500690 2500689 2026-05-15T13:32:16Z Trigenibinion 58963 /* Ligams */ Redondant 2500690 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Flag_of_the_Puerto_Rican_Independence_Party.svg|thumb|205px|[[Bandièra]] del PIP.]] Lo '''Partit Independentista Puertorican''' (''Partido Independentista Puertorriqueño'' en [[espanhòl]]) (PIP) es un partit [[Puerto Rico|puertorican]] membre de l'[[Internacionala Socialista]] e de la [[Conferéncia Permanenta dels Partits Politics d'America Latina e de las Caribas|COPPPAL]] que milita per l'independéncia de [[Puerto Rico]] a respècte dels [[Estats Units d'America]]. Son president actual es [[Rubén Berríos]]. == Direccion politica == * [[Ruben Berrios Martinez]], president, ancian senator, president de l'Internacionala Socialista * [[Maria de Lourdes Santiago]], vicepresidenta, senatritz * [[Manuel Rodriguez Orellana]], secretari a las relacions amb l'America del Nòrd * [[Fernando Martin Garcia]], president executiu * [[Juan Dalmau Ramirez]], secretari general e comissari electoral * [[Roberto Ivan Aponte Berrios]], secretari a l'organizacion municipala * [[Edwin Irizarry Mora]], secretari als afars economics * [[Jessica Martinez]] * [[Jorge Fernandez Porto]] * [[Luis Roberto Piñero]] * [[Victor Garcia San Inocencio]] * [[Juan Rodriguez]] * [[Vance Thomas]] * [[Hector Gonzalez Pereira]] == Ligams == *[https://web.archive.org/web/20190904211325/https://xn--partidoindependentistapuertorriqueo-hmd.com/ Lo sit oficial] [[Categoria:Internacionala Socialista]] [[Categoria:Partits independentistas portoriqueses]] 4ron2tsl45ejn567jlg27fp4vm2p1y5 0 49271 2500768 2452581 2026-05-16T04:42:36Z Alaric 506 44932 pas tròp de dobtes per "Dardrac". 2500768 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Dardrac | nom2 = ''Dardenac'' | imatge = Dardenac Mairie.JPG | descripcion = L'ostau comunau. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = [[Entre Duas Mars]] | cp = 33420 | insee = 33148 | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Liborna]] | canton = daus [[Tuquets de Dordonha]] ([[Canton de Brana|Brana]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Libornés]] (CALI) | cònsol = Odile Lumino | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Ardenat | latitud = 44.785 | longitud = -0.241388888889 | alt mini = 33 | alt mej = 77 | alt maxi = 86 | km² = 1.5 |}} '''Dardenac''' o puslèu '''Dardrac''' (''Dardenac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Bordalés]] <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f82.item.zoom p. 70</ref>, en [[Guiana]], lingüisticament [[Gascon|gascona]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Dardenac | nord = [[Danhac]] | nord-est = | est = | sud-est = [[Faleiràs]] | sud = | sud-ouest = [[Blesinhac]] | ouest = | nord-ouest = }} ==Toponimia== Es interessant de conferir lo nom emb lo d'[[Arthenac]]. Las fòrmas ancianas son ''Ardenac'', ''Ardenas'', ''Ardenaz'', ''Artennac'', ''Arzenas'' (en occitan, deu sègle XI au sègle XIII), ''Ardenacum'' (en latin, deu sègle XI au sègle XIII), ''Artenac'', ''Artenatz'', ''Dardenatz'' en 1479<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, p. 133-134</ref>. Las atestacions de 1479 son citadas tanben per Dauzat, que precisa que son dens lo medish acte. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] se pensa que porré estar ''*Artenacum'', dau nom gallic d'òme ''Artennos'', emb lo sufixe ''-acum''; la preposicion ''de'' s'es aglutinada <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 240</ref>. Lo nom ''Artennos'' de Dauzat correspond probablament a ''Artinos'' de [[Xavier Delamarre|Delamarre]] <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 62, 286</ref>. Lo sufixe ''-acum'' es una latinizacion dau sufixe gallic ''-*acon'', que s'ajusta a daus noms de persona (lo propietari d'una ''villa''), e eventualament d'autas categorias de noms. Coma se vei, lo nom pausa tres problèmas. Lo prumèir es l'esitacion entre ''-t-'' e ''-d-'', lo segond es l'aglutinacion de la preposicion, lo tresau es, quauque còp dens lo medish acte o a la medisha epòca, la finala que pòt estar en ''-ac'', mès tanben en ''-atz'', ''-as'' o ''-az''. Bénédicte Boyrie-Fénié s'apuja sus la varianta ''Arzenac'' (en realitat ''Arzenas'') per provar que la fòrma etimologica es ''Ardenac'', pui que ''-d-'' se pòt mudar en ''-z-'' e que un ''-t-'' ac pòt pas. Constata pr'aquò que ''*Ardennus'' o ''*Ardenus'' son pas atestats. L'origina antica seré donc ''*Ardennacu(m)'' [en realitat, i a sovent d'espirantizacions furtivas o temporàrias de ''-d-'' que disen ren de l'etime]. Per l'aglutinacion de la preposicion ''de'', B. Boyrie-Fénié l'explica per de sequéncias coma ''ecclesia d'Ardenac'', transcrit ''ecclesia Dardenac'' (implicitament, l'autora indica que l'aglutinacion seré d'origina escrita<ref name = bbf/>, çò qu'es pas una necessitat). La preséncia per un medish nom de variantas en ''-ac'' e tanben en ''-atz/az/as'' es explicada per un article de Miquèu Audoièr dens la revista ''País Gascons''. Una ''-s'' s'ajusta au nom d'una parròpia per donar lo nom daus abitants; après, au cap d'un moment, lo collectiu format atau se confond, definitivament o pas, emb lo nom de la comunautat: ''*Ardenacs'' es prononciat regularament ''Ardenatz'' <ref>Miquèu Audoièr, ''Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia'', País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme 2013</ref>(los abitants de'' Ardenac''), pui lo nom deu vilatge ven ''Ardenatz'' o se consèrva coma ''Ardenac''. Dens lo cas de ''(D)ardenac'', la consciéncia dau nom d'origina s'es sauvada. A [[Gresilhac]], la prononciacion es [dar'drak], probablament coma dens la comuna. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33148 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2032]]|Identitat= Odile Lumino|Partit= |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Ludovic Bastié|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean-Abel Dupuy <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-dardenac.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Brana]]; es adara dau canton daus Tuquets de Dordonha. == Demografia == {{Demografia |insee= 33148 |1793=144 |1800=152 |1806=159 |1821=145 |1831=125 |1836=127 |1841=111 |1846=114 |1851=113 |1856=114 |1861=142 |1866=118 |1872=113 |1876=109 |1881=93 |1886=89 |1891=82 |1896=112 |1901=100 |1906=97 |1911=91 |1921=90 |1926=83 |1931=102 |1936=100 |1946=78 |1954=72 |1962=58 |1968=61 |1975=57 |1982=67 |1990=60 |1999=59 |2005=86 |cassini=11611 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr33|0}} la populacion èra de {{popfr33|148}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|148}}/1.5) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas damb la comuna== == Veire tanben == * [[Comunas de Gironda]] == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] 8neq6zrfsmobxg0tmp7n2wttv1le9qd 0 49929 2500651 2497529 2026-05-15T12:12:02Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500651 wikitext text/x-wiki {{Omon|Agassac (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Agassac | nom2 = ''Agassac'' | imatge = Vue Agassac.JPG | descripcion = Vista generala d'Agassac. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31001 | cp = 31230 | cònsol = Serge Ané | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = agaçaqueses | latitud = 43.3722222222 | longitud = 0.888333333333 | alt mini = 197 | alt mej = 250 | alt maxi = 336 | ectaras = 928 | km² = 9.58 |}} '''Agaçac'''<ref>https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm</ref> (''Agassac'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Los [[gentilici|abitants]] son aperats los agaçaqueses. == Geografia == Comuna situada dens lo [[Savés]] (entre [[Comenge]] e País tolosan) a 45 km au nòrd-èst de [[Sent Gaudenç]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31001.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Agaçac | nòrd = [[Martissèrra]] | nòrd-èst = | èst = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | sud-èst = | sud = [[Castèthgalhard]] | sud-oèst = [[Coèlhas]] | oèst = [[L'Isla de Haut]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [aga'sak] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> L'origina deu nom d'Agaçac es ''Acatiacum'', deu nom latin d'òmi ''Acatius'', per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Astor, o ''Acaciacum'', de la soa varianta ''Acacius'', per [[Ernèst Negre|Negre]] damb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, a ''Agassac'', p. 3, e a ''Aguessac'', p. 4</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 916</ref> {{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6916</ref> , latinizacion deu sufixe celtic ''-ācon-''. Agaçac qu'èra una grana proprietat romana qui avè per mèste ''Acatius'' o ''Acacius''. </br> La bona grafia ei donc '''Agaçac''' e non ''Agassac''<ref>[https://web.archive.org/web/20170919200819/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/ Top'Òc] Diccionari toponimic occitan del [[Congrès permanent de la lenga occitana]].</ref>. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Agaçac èra de l'eleccion de [[Comenge]], doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Agaçac èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31001 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Serge Ané |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= 2020 |Identitat= Victoria Lacoste |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirada foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2005 |Identitat= Christian Larrieu |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= mars de 1989 |Fin= 2001 |Identitat= Christian Piques |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de 1977 |Fin= 1989 |Identitat= Denis Latapie |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de 1965 |Fin= 1977 |Identitat= Robert Ducos |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} Comuna que hè partida de la ueitau circonscripcion de la Hauta Garona. == Demografia == {{Demografia |insee= 31001 |1793=354 |1800=350 |1806=300 |1821=386 |1831=441 |1836=471 |1841=501 |1846=528 |1851=528 |1856=531 |1861=518 |1866=498 |1872=470 |1876=443 |1881=440 |1886=432 |1891=439 |1896=402 |1901=403 |1906=349 |1911=350 |1921=285 |1926=272 |1931=254 |1936=244 |1946=212 |1954=202 |1962=199 |1968=181 |1975=142 |1982=119 |1990=130 |1999=121 |cassini=144 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|001}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|001}}/9.58) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * La pèira blanca : qu'ei un baish-relhèu gallo-roman en marme de [[Sent Biat]] que representa la divessa cèlta Epòna. * Lo tarròc feudau : l'assisa que demòra deu casterar au punt mei haut deu vilatge qui balha ua polida vista tant en direccion deu [[Savés|Baish-Savés]] qu'en direccion deus [[Pirenèus]]. * Lo horn a teulas : l'ancian horn tuilier medievau se pòt véder a l'entrada sud deu vilatge. * Lo potz de Sent Adora : potz cavat en 1811 dens un bordalat de bracèrs situat còsta lo castèth de Bolhac ont viviá en aqueth temps lo baron Joan Loís Dencausse de Gantiás, oficièr de cavaleria, ancian guarda deu còs deu rei d'Espanha. * L'estela maçonica : L'origina d'aqueth monument erigit sus la plaça deu vilatge qu'ei pas exactament coneguda. L'ensemble deu son simbolisme qu'ei crestian, pr'aquò lo triangle radiant deu centre de la crotz a pas la fòrma eqüilaterau abituau deu simbolisme catolic, alavetz que poiré donc èster d'origina [[Francmaçoneria|maçonica]]. Sus l'un de las soas fàcias, l'uelh enquadrat dens un triangle, tipic de la [[Francmaçoneria]], qu'espia cap a la glèisa . [[Imatge:Porte romane de l'église d'Agassac (Occitanie).jpg|left|100px|thumb|Pòrta romanica de la glèisa d'Agassac.]] [[Imatge:Crotz de Malta (Agassac).jpg|left|100px|thumb|Crotz de Malta sus la paret de la glèisa d'Agassac.]] * La glèisa de la Nativitat de la Senta Verge : La glèisa d'Agassac qu'ei d'origina [[Art romanic|romanica]], mes qu'ei estada fòrça adobada, auèi demora pas de [[Art romanic|romanic]] qu'ua pòrta dambe un enquadrament en plen peneder del costat de la rota. Au sègle XIII, los ''Espitalèrs de Sent Joan'', futurs ''Cavalèrs de Malta'', que fondèron ua [[Salvetat|sauvetat]] a Agassac : sus la paret sud-èst de la glèisa, del costat de la rota, que's pòt véder ua pèira sus la quau ei escultada ua crotz de [[Malta]]. [[Imatge:Pierre blanche Agassac.JPG|right|200px|thumb|La "pèira blanca", un baish-relhèu gallo-roman dambe ua representacion de la divessa cèlta Epòna.]] ==Personalitats ligadas damb la comuna== * [[Joan Loís Dencausse de Gantias]], oficièr de cavaleria, ancian guarda deu còs deu rei d'Espanha [[Carles IV d'Espanha|Carles IV]]. * [[Maurice Pialat]], realizator de cinèma [[francés]] de soca occitana (nascut en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]) ; dins las annadas 1990, èra proprietari d'ua maison a Agassac. * [[Miquèu Sent Raimond|Michel Saint-Raymond]], umorista e comedian [[occitan]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona|Agassac]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] es8omo1fhox6eillxbg1uip8o6792f9 0 58071 2500794 2284112 2026-05-16T08:58:33Z ~2026-29594-65 63555 2500794 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} * [[Lèida (Olanda)|Lèida]] es una vila d'Olanda * [[Lhèida]] es una vila dels País Catalans edovd6bbzpvapb5a9onqxzlc9xyx5jo 0 59872 2500712 2487456 2026-05-15T18:12:14Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500712 wikitext text/x-wiki {{omon|isla}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc |nom=Isla de Haut o Illa de Naut |escut= Blason ville fr L'Isle-en-Dodon (Haute-Garonne).svg |nom2=''L'Isle-en-Dodon'' |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} | lògo= | imatge=castethmairia.jpeg | descripcion=Maison comuna e glèisa hortificada Sent Adrian. | parçan = [[Savés]] ? | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[caplòc]] deu [[canton de L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee=31239 |cp=31230 |cònsol= Chantal Denax |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud=43.3822222222| |longitud=0.836111111111 |alt mini=187 |alt mej= 200 |alt maxi=326 |ectaras=2258 |gentilici=l'Islois (en [[francés]]) |km²=22.58 }} '''L'Isla de Haut''' (en francés ''L'Isle-en-Dodon'') ei ua comuna de [[Comenge]] en [[Gasconha]] situada dens lo [[parçan]] de [[Savés]] e traucada justament per l'aiga [[Sava]]; ei administrada peu departament de [[Hauta Garona]], dens la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == [[Heraudica|Eraldica]] == [[Imatge:Blason ville fr L'Isle-en-Dodon (Haute-Garonne).svg|100px|left]]L'escut de L'isla de haut que's blasona atau : ''de gules au castèth d'aur dab ua tor portau au bèth miei caperada e auberta de sable, ua tor caperada a senèxtre e ua escargaita caperada a dèxtre, tot aquò ajornat de sable pausat sus ua terrassa ondada d'argent cargarda de doas ondadas de sinòple, deu cap cosut d'azur e cargat de quate otelas d'argent adossadas e pausadas en sautadèr. [[Imatge:lasava.jpg|2OOpx|thumb|left|La Sava]] == Geografia == La vila se situa a un quaranteat de quilomètres de [[Sent Gaudenç]] (on passan las vias deu tren e l'[[A64]]) capvath deu platèu de [[Lanamesa]]. Es traucada per l'aiga [[Sava]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31239.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = L'Isla de Haut | nòrd = [[Boisheda]], [[Mirambèu]] | nòrd-èst = [[Martissèrra]] | èst = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] | sud-èst = [[Coèlhas]] | sud = [[Anan]], [[Sent Frajó]] | sud-oèst = | oèst = [[Molans]], </br> [[Poimaurin]] | nòrd-oèst = [[Tornan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]], sus 50 m)</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['lilɔ] e pro, quitament se d'unis coneishon ['lilɔ de hawt] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Le lòc qu'es atestat ''Isla'' en 1139 (deu latin ''insula'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 360, a ''Ile''</ref>{{,}}<ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1437, cercar sus Gallica</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], lo nom [tradicionau] ven de l'occitan ''isla'', « vilatge entornejat de varats », dambe'u títol onorific ''En'', « Sénher » e un nom de persona abondantament atestat ''Dodo(n)'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 553</ref>. </br> Segon Astor, lo nom ven deu traçat de las aigas que hè islas o peninsulas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 411</ref>. </br> En occitan, lo nom tradicionau, basat sus un nom de senhor, ei estat remplaçat per ua oposicion geografica entre las duas [[L'Isla de Baish|islas]]. ==Istòria== Restas protoistoricas e romanas hon mantuns còps trobadas suu territòri de l'Isla de Haut. Sembla que aja avut ua villa romana e se mentau sustot un orador vodat au semidiu Ercules, bastit au long d'ua via romana suu lòc on uei e's quilha la capèra de Sent Ròc. Un altar marcat d'inscripcions latinas, ara plaça a l'exterior deu còr de la glèisa de Santa Adrian, mentau un certan Philetus qui merceja Ercules e lo son mèste Pompeius qui l'aurè aquitat. Un cartulari de [[987]] mentau l'existéncia d'un borg a l'emplaçament de L'Isla de Haut (aquesta ei donc la data mei anciana dens l'istòria coneguda de la vila). A la neishença deu Comtat de Comenge, L'Isla de Hauta existiva ja e hore ua hortalessa deus [[Lista dels comtes de Comenge|comtes de Comenge]]. Un d'eths, Dodon, dè lo son nom a la vila. Lo còr de la glèisa de Sent Adrian s'estau au bèth miei de çò qui demòra d'ua de las duas pòrtas principaus de la fortificacion. Las murralhas de la fortificacions deu castèth èran entornejadas per un gran varat au ras de la Sava, en formant atau (com dens lo cas de mantuas ciutat hortificadas) ua mena d'isla qui dè lo son nom a la ciutat. Un islenc aperat ''De Bon'' e partit en crozada aurè portat relíquias de [[Sant Adrian]] a qui la glèisa b'ei vodada. Sant Adrian ho tanben atau lo nom d'un barri de la vila. Lo comte Bernad IV, dit Dodon, autrejè ua carta a L'Isla de Haut en [[1266]]. En [[1299]] se fondè un espitau suu lòc on uei e's tròba la maison de retreta. En [[1372]] se fondè un convent [[jacobin]]. En [[1454]] L'Isla de Haut, atau com la resta de Comenge ho restacada a la corona de França. [[Imatge:maison comuna Isla de Haut2.jpeg|200px|thumb|left|Maison comuna de l'Isla de Haut dab los sons dus mercats]] Durant las guèrras de religion la ciutat ho esparnhada a maugrat de la presença pròcha d'ua posicion protestanta a [[Poimaurin]] qui sacamandejava la region. Ua grana partida deu castèth tombè en roeina au sègle XVII mentre que la vila e's modernizava dambe ostaus borgés au sègle XVIII. Pendent l'Ancian Regime, L'Isla de Haut èra de l'eleccion de [[Lomanha]], doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Adrian. Tanlèu 1790, L'Isla de Haut èra [[caplòc]] de canton. Anexèn ''Lagarde-de-l'Isle'' a L'Isla de Haut per ordenança deu 20 de seteme de 1828 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Lagarde de l'Isle, benlèu en occitan ''La Garda (Guarda) de l'Isla'', èra de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. En 1790, èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Èra probablament ua comunautat, mès pas ua parròpia. La Garda ei a l'oèst-nòrd-oèst en direccion de [[Molans]]. Au sud de La Garda, i a un lòc nommat ''St-Pierre'', dambe ua capèra, mès i a pas d'informacions suu diccionari de las localitats de Nauta Garona. Durant la [[Revolucion Francesa]] la vila vadó caplòc. Wellington passè dab las soas òsts per L'Isla de Haut suu son camin de cap a Tolosa. La mairia ho bastida au bèth miei deu [[sègle XIX]]. En [[1860]] lo varat de "l'isla" ho pleat en bèth vàder baloard. En [[1897]] la ciutat conegó un aigat catastrofic qui tuè e sacamadegè avalí mantuns ostaus. Enter [[1901]] e [[1950]] la vila avó ua linha de [[camin de hèr]] entà [[Tolosa]]. La vila ho marcada per l'execucion crudèla deus [[martirs de Melhan]] qui comptavan enter eths 24 maquisards islencs per la [[2a division SS Das Reich|2au panzerdivision SS Das Reich]]. Après la [[Segonda Guèrra Mondiau]], lo salon principau de la mairia ho ondrat de frescas deu pintre locau [[René Gaston-Lagorre]] e ua d'eras aunora los fusilhats. En [[1977]] las aigas de la Sava creishón un còp mei e lo cors ho amenatjat entà emparar la vila. L'Isla de Haut causí l'annada [[1987]] entà hestejar los sons mila ans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31239 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Chantal Denax|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Lionel Welter |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abriu de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=François Caraoué |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Louis Brousse|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= André Baron |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= març de 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] ([[caplòc]]); ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31239 |1793=1054 |1800=1013 |1806=1154 |1821=1413 |1831=1622 |1836=1736 |1841=1818 |1846=1996 |1851=1996 |1856=2030 |1861=2156 |1866=2405 |1872=2403 |1876=2461 |1881=2478 |1886=2465 |1891=2424 |1896=2340 |1901=2339 |1906=2245 |1911=2256 |1921=1893 |1926=1854 |1931=1775 |1936=1865 |1946=1830 |1954=1828 |1962=1779 |1968=2046 |1975=2022 |1982=2039 |1990=2037 |1999=1905 |2005=2000 |cassini=17496 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|239}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|239}}/22.58) round 2}}}} ab/km². ===La Garda de l'Isla=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=73 |1800=61 |1806=86 |1821=90 |1831=75 |cassini=18316 |}} ==Lòcs e Monuments== [[Imatge:Capèra de sent Ròc.jpg|thumb|left|200px|Capèra Sent Ròc]] <gallery> L'Illa_de_Haut.jpg|La glèisa Sent Adrian. Town_hall_of_L'Isle-en-Dodon_(4).jpg|L'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} *Ostaus deu sègle XVIIIau sus la plaça de la mairia. *Glèisa classificada, fortificada dab vitraus deu famós mèste gascon [[Arnaud de Moles]]. *Capèra Sent Ròc sus la rota de cap a [[Anan]] *Mairia, bastida au bèth miei deu sègle XIX e ondrada de frescas de René Gaston-Lagorre. == Educacion == L'Isla de Haut possedeish ua escòla primària e un collègi. Que compta tanben dab ua escòla de musica. [[Imatge:plaçaidh.jpg|200px|thumb|Plaça deu castèth]] == Equipament == La vila que compta un terrenh de rugbi e un estanc d'aiga. Entau torisme, i a un vilatge de vacanças. [[Imatge:Signalétique bilingue occitan-français à l'entrée de L'Isle-en-Dodon (Haute-Garonne).jpg|200px|thumb|Sinhaletica bilingüa a l'entrada de la ciutat]] == Transpòrts == L'Isla de Haut es desservida de cap a Tolosa e Sent Gaudenç per autocars de la Companhia ''Arc-en-ciel'' de Hauta Garona. == Galeria == <gallery> Imatge:Relòtge de só.jpg|Relòtge de só Imatge:vitraumoles.jpg|Vitraus d'Arnaud de Moles Imatge:peirarom.jpg|Inscripcion latina Imatge:capaneridh.jpg|Campanèr </gallery> ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== *[http://www.lisleendodon.com/] Site oficiau. ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl| Portal Gasconha| Portal Nauta Garona}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] oxewrpof3a42bb7008d1p9l8bytiky4 0 62182 2500653 2487293 2026-05-15T12:22:09Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500653 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Anan |carta=oc |nom2= ''Anan'' | lògo= | imatge=Anan - Village 2.jpg | descripcion= Ua carrèra deu vilatge d'Anan. |escut= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= [[Savés]] ? | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31008 |cp= 31230 |cònsol= Laurent Briol |mandat= [[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.3563888889 |longitud= 0.815 |alt mej= 210 |alt mini= 199 |alt maxi= 327 |ectaras=1 343 |gentilici= |km²= 13.43 |}} '''Anan''' ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]] dens lo parçan de [[Savés]], administrada peu [[departaments franceses|departament]] de [[Hauta Garona]] dens la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Anan | nòrd = [[L'Isla de Haut]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Frajó]] | sud-èst = | sud = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] | sud-oèst = [[Montesquiu de Guitaud]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Poimaurin]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [a'nan] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Anan'' ven deu nom latin d'òme ''Annus'', dambe'u sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 15-16, a ''Anais''</ref>. </br> [[Xavier Delamarre]] considèra ''Annos'' com un nom celtic. L'etime ei ''Annānon'' (derivacion celtica en ''-āno-'') <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 53, 285 e 323</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Anan èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa èra [[Joan Batista|Sent Joan Baptista]], ara Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Anan èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31008 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Briol|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Paul Saune |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Robert Gilibert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat= Paul Saune |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1971 |Identitat= René Dubech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1953 |Identitat=Vincent Castex |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1944 |Identitat= Xavier Charlas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1935 |Identitat= Sirice Gesta |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1919 |Identitat= Bertrand Dario |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1900 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31008 |1793=510 |1800=404 |1806=469 |1821=516 |1831=559 |1836=606 |1841=553 |1846=601 |1851=601 |1856=620 |1861=634 |1866=604 |1872=549 |1876=544 |1881=518 |1886=502 |1891=462 |1896=464 |1901=437 |1906=425 |1911=409 |1921=402 |1926=389 |1931=357 |1936=348 |1946=328 |1954=329 |1962=308 |1968=270 |1975=261 |1982=244 |1990=238 |1999=230 |2005=222 |cassini=698 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|008}}/13.43) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Anan_-_Panneau_entrée_ouest.jpg Anan_-_La_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Anan_-_Monument_aux_morts.jpg Anan_-_Eglise_10.jpg|La glèisa Sent Joan. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] d2jrven3et6fjgui44r8rrdb6jhbtxx 0 62248 2500775 2487269 2026-05-16T06:14:34Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500775 wikitext text/x-wiki {{omon|Sent Laurenç}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Sent Laurenç |carta=oc |nom2= ''Saint-Laurent'' | lògo= | imatge= Saint-Laurent_sur_Save_-_coteaux.JPG | descripcion= Vista de Sent Laurenç de Sava despuish las tucas | escut= |ist={{Gasconha}} |parçan={{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31494 |cp= 31230 |cònsol= Daniel Pitout |mandat= [[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.32666666667 |longitud= 0.799722222222 | alt mej= |alt mini= 211 |alt maxi= 341 |ectaras=839 |gentilici= Saint-Laurentais (en [[francés]]) |km²= 8.39 |}} [[Imatge:maisoncomunasentlaurenc.jpg|200px|thumb|left|Maison comuna e escòla de Sent Laurenç]] '''Sent Laurenç'''<ref>[https://web.archive.org/web/20100726153246/http://toponimiaoc.webs.com/ Sit Toponimia occitana]</ref> (''Saint-Laurent'' en [[francés]]) qu'ei ua comuna de [[Comenge]] en [[Gasconha]], dens lo [[Savés]]; ei administrada peu departament de [[Hauta Garona]] de la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31494.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Laurenç | nòrd = [[Anan]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Frajó]] | sud-èst = [[Selèrm (Comenge)|Selèrm]] | sud = [[Montbernard]] | sud-oèst = | oèst = [[Montesquiu de Guitaud]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [senlaw'rens] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Sent Laurenç'' que representa ''Laurentius'', nom d'un martir deth sègle III <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 610</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 28 700</ref>. </br> Oficiaument, lo vilatge que s'aperè successivament ''Saint-Laurent-des-Religieuses'', ''Sent Laurent de l'Isle'' puish ''Bellerive sur Save'' (a la Revolucion) puish ''Sent Laurens'' ? en [[1793]] e, fin finala, ''Saint Laurent'' desempuish [[1801]]. Mès que disen sovent ''Saint-Laurent-sur-Save''. == Istòria == L'òrdi de Fontevrault que fondè un priorat autorn deu quau un vilatge se creè. Lo priorat qu'existè dinc a la [[Revolucion Francesa]] en bèth arcuélher religiosas. Pendent l'Ancian Regime, Sent Laurenç qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Sent Laurenç qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 42 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Enter [[1901]] e [[1949]] Sent Laurenç qu'avó ua gara e ua linha de tren entà anar a [[Tolosa]], remplaçada uei per ua linha de bus. [[Imatge:Saint-laurent-gare.jpg|thumb|200px|left|Anciana gara de Sent Laurenç]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31494 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Pitout |Partit= shens |Qualitat= retirat de director de trabalhs}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= André Clerc|Partit= shens |Qualitat= adjunt deu Patrimòni }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Didier Oléron |Partit= shens |Qualitat= monitor }} {{Elegit |Debuta= [[1985]] |Fin= 2001 |Identitat= Guy Barousse |Partit= shens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1985 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31494 |1793=518 |1800=490 |1806=603 |1821=576 |1831=626 |1836=655 |1841=642 |1846=657 |1851=625 |1856=584 |1861=601 |1866=570 |1872=543 |1876=547 |1881=522 |1886=511 |1891=505 |1896=448 |1901=447 |1906=415 |1911=424 |1921=330 |1926=322 |1931=320 |1936=302 |1946=284 |1954=249 |1962=228 |1968=205 |1975=177 |1982=136 |1990=141 |1999=157 |cassini=32810 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|494}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|494}}/8.39) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:sentlaurencgleisa.jpg|200px|thumb|left|Glèisa Sent Laurenç]] [[Imatge:Couvent de Saint-Laurent sur Save 31.jpg|200px|right|thumb|Rèstas de l'ancian priorat]] <gallery> Saint-Laurent_-_Entrée_de_commune.jpg Place_de_Saint-Laurent_sur_Save.jpg|Era plaça. Monument_aux_morts_de_Saint-Laurent_sur_Save.jpg Eglise_de_saint-laurent_sur_save_31.jpg|Era glèisa. Couvent_de_Saint-Laurent_sur_Save_31.jpg|Eth convent. Porte_du_couvent_de_Saint-Laurent_sur_Save.jpg|Pòrta deth priorat. Salle_des_fetes_Saint-Laurent.jpg|Sala deras hèstas. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31494 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] q4msj3zgp4ykxsdewwcacvs6eihrd64 0 62255 2500711 2487393 2026-05-15T18:01:42Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500711 wikitext text/x-wiki {{omon|Havars}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Havars | nom2 = ''Fabas'' | imatge = gleisahavars.jpg | descripcion = La glèisa Sent Jòrdi de Havars. | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31178 | cp = 31230 | cònsol = Brigitte Charlas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.315 | longitud = 0.895555555556 | alt mini = 256 | alt mej = 340 | alt maxi = 357 | ectaras = 1868 | gentilici = | km² = 18.68 |}} '''Havars''' (''Fabas'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], dens lo [[Savés]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== La comuna ei tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31178.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Havars | nòrd = [[Coèlhas]], [[Castèthgalhard]] | nòrd-èst = [[La Bastida de Paumèrs]] | èst = [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]] | sud-èst = [[Luçan e Adelhac]] | sud = [[Èus]], </br> [[Peiriçans]] | sud-oèst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] | oèst = [[Selèrm (Comenge)|Selèrm]] | nòrd-oèst = [[Sent Frajó]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [ha'was] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Le nom qu'es atestat ''Fauazs'', shens data <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1117, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Havars'' ven deu latin ''*fabaris (campus)'' « (camp) de havas » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 280</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Havars'' veng deu plurau deu bas latin ''fabare'', « camp de havas » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 5 594</ref>. </br> Segon Astor, los camps de havas son representats per de derivats, dont ací en ''-are'', « tèrra a hava » o « camp semiat de costuma en havas » (''r'' s'es assimilada a ''-s'' finala de l'ablatiu-locatiu plurau en ''-is'') <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 322</ref>. ===Martinhan=== ''Martinhan'' ven deu nom latin d'òme ''Martinius'', dambe'u sufixe ''-anum''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Havars qu'èra de l'eleccion de Ribèra Verdun, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Jòrdi. Tanlèu 1790, Havars èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom de la comuna entre 1791 e l'an IV èra ''Fabas et Saint-Pé d’Arès''. Incorporèn ''Martignan'' a Havars en l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 15 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, la parròpia de Saint-Pé-d'Arès èra de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de Havars, ei Sent Pèr <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 44 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Lo vocable de la glèisa de la parròpia de Manan (medisha apertenéncias) ei Sent Sarnin, mès èra ua annèxa de [[Peiriçans]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Sent Pèr, au nòrd de Havars, garda la sua glèisa e lo son cementèri, mès Manan, au sud o sud-èst de Havars, a sonque dus o tres ostaus. Com Havars, ''Martignan'' (normalament ''Martinhan'' en occitan) èra de l'eleccion de Ribèra Verdun, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de Peiriçans, ei pas coneishut. Martignan estó incorporat a Havars en l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 28 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>, mès lo vilatge de Martinhan ei dens la comuna de Peiriçans <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte cercar a ''Martignan, 31420 Peyrissas''</ref>, çò qui hè supausar un transferiment de Martinhan o benlèu un departiment entre Havars e Peiriçans. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31178 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Brigitte Charlas |Partit= |Qualitat= retirada d'agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Alain Estrade |Partit= |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=2008 |Identitat= Jean-Claude Larrieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1968]] |Fin= ? |Identitat= Jules-Jean Lassère |Partit= dreta |Qualitat= sòci de la Cramba d'Agricultura de la [[Hauta Garona]] }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31178 |1793=804 |1800=777 |1806=845 |1821=848 |1831=884 |1836=845 |1841=876 |1846=877 |1851=877 |1856=889 |1861=888 |1866=901 |1872=880 |1876=835 |1881=827 |1886=735 |1891=724 |1896=717 |1901=633 |1906=610 |1911=549 |1921=435 |1926=429 |1931=395 |1936=394 |1946=362 |1954=359 |1962=322 |1968=277 |1975=239 |1982=244 |1990=206 |1999=214 |cassini=13407 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|178}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|178}}/18.68) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] e885d9xcr02tou2okl5jbz1koco0xpw 0 62259 2500773 2487631 2026-05-16T06:08:31Z Alaric 506 44932 2500773 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Sent Frajó |carta=oc |nom2= Saint-Frajou | lògo= cap | imatge= Saint-Frajou 2.JPG | descripcion= La maison comuna | escut= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31482 |cp= 31230 |cònsol=Christelle Ducos |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.3347222222 |longitud= 0.85 |alt mej=350 |alt mini= 222 |alt maxi= 350 |ectaras=1 661 |gentilici= |km²= 16.61 |}} [[Imatge:vistasentfrajou.jpg|thumb|200px|left|Vista deu Pirenèus despuish Sent Frajó]] [[Fichièr:4.10.2009 frajoux.JPG|thumb|200px|left|Glèisa de Sent Frajó]] '''Sent Frajó''' (''Saint-Frajou'' en [[francés]]) ei ua comuna de [[Comenge]] en [[Gasconha]], dens lo [[parçan]] de [[Savés]]; ei administrada peu departament de [[Hauta Garona]] de la region administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31482.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Frajó | nòrd = [[L'Isla de Haut]] | nòrd-èst = [[Coèlhas]] | èst = | sud-èst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud = | sud-oèst = [[Selèrm (Comenge)|Selèrm]] | oèst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] | nòrd-oèst = [[Anan]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [senfra'ʒu] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Fragulfus'' en [[950]]<ref>Patrici Pojada. ''Repertòri Toponimic de las comunas de la region de Miègjorn-Pirenèus''</ref>, ''S. Frajoul'', shens data <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2492, cercar sus Gallica</ref>, ''abbas Fragulphi'' en 1188, ''ecclesiam Sancti Frajolfi'' en 1195 <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 23 868</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Sent Frajó'' representa lo nom germanic ''*Fragulf'', ''Fraulf'', martir de Comenge <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 599</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], s'ageish benlhèu de ''Fredulphus'' <ref name = erne/>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Sent Frajó èra de l'eleccion de Ribèra Verdun, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Le vocable de la glèisa ei Sent Frajó. Tanlèu 1790, Sent Frajó èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. En l'an II, lo nom oficiau èra ''Belle-Serre'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=31482 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Christelle Ducos |Partit= |Qualitat= quadra }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Alain Davezac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Georges Tomasi |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008|Identitat= Jean Ducos|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31482 |1793=670 |1800=918 |1806=739 |1821=786 |1831=772 |1836=784 |1841=779 |1846=800 |1851=788 |1856=813 |1861=746 |1866=739 |1872=711 |1876=693 |1881=663 |1886=638 |1891=605 |1896=592 |1901=581 |1906=529 |1911=506 |1921=451 |1926=432 |1931=411 |1936=392 |1946=358 |1954=341 |1962=285 |1968=239 |1975=226 |1982=226 |1990=209 |1999=173 |cassini=31804 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|482}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|482}}/16.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31482 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] fslvi7zkzdsg1ryao240le9mnhcnpx8 0 62404 2500785 2494191 2026-05-16T08:12:31Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500785 wikitext text/x-wiki {{omon|Montrejau (omonomia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montrejau | nom2 = ''Montréjeau'' | imatge = Église Saint-Jean-Baptiste de Montréjeau.JPG | descripcion = La glèisa Sent Joan Baptista. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Montréjeau (Haute-Garonne).svg|60px | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31390 | cp = 31210 | cònsol = Jérôme Baron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.0858333333 | longitud = 0.569722222222 | alt mini = 409 | alt mej = | alt maxi = 543 | ectaras = 821 | gentilici = montrejalés | km² = 8.21 |}} '''Montrejau'''<ref>Toponime prepausat dins {{Cite book|títol=Las Comunas de Miègjorn-Pirenèus|editor=Nouvelles Editions Loubatières|data=2009|cognòm=Pojada|nom=P}} se basant sus l'obratge{{Cite book|títol=Dictionnaire d'Amboise Midi-Pyrénées|editor=Ed. Amboise|data=1991}}</ref> o '''Mont-rejau'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponimia occitana].</ref> (''Montréjeau'' en [[francés]]) qu'ei ua comuna [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] situada en eth [[departament francés]] dera [[Nauta Garona]] e era region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Qu'ei ua vila situada a 468 m de haut sus eras tèrras de [[Comenge]]. Bordeja [[Garona]] e eth sòn [[confluent]] damb era [[Nesta]]. Anciana bastida dab un bèth punt de vista sus eths [[Pirenèus]]. Aras distàncias de : 830 km de [[París]], 100 km de [[Tolosa]], 14 km de [[Sent Gaudenç]], a 150 km d'[[Andòrra]] e a 26 km d'[[Val d'Aran|Aran]]. Eras comunas limitròfas que son: [[Ausson]], [[Gordan e Polinhan]]. Montrejau qu'ei a proximitat de [[Sent Bertran de Comenge]] e dera sua [[catedrala]], e deth site dera anciana vila romana de [[Lugdunum Convenarum]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31390.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montrejau | nòrd = [[Eras Torrelhas]] | nòrd-èst = | èst = [[Ausson]] | sud-èst = | sud = [[Gordan e Polinhan]] | sud-oèst = [[Maseras de Nestés]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | oèst = [[Sent Pau de Nestés]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Cuguron]] }} ===Transpòrt=== [[TER de Miègjorn-Pirenèus]] pera [[Gara de Montrejau Gordan e Polinhan]] : Linha Tolosa Baiona. [[Aeropòrt]]: [[Aeropòrt Tarba Lorda Pirenèus]]. [[Rota]]s: RN 117, autorota [[A64]] sortida 17 ==Toponimia== Era prononciacion a [[Era Espuga|L'Aspuga]] qu'ei [muntre'ʒaw] (mantenguda après suggestion de [munrre'ʒaw] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eras fòrmas ancianas de Mont-rejau (pron. ({{API|[munrre'jaw]|3=afi}}) que son ''Monteregali'' en 1351, ''villa de Monts regali'', shens data, ''Montrejault'' en 1667. Eth seu nom qu'es era traduccion en lenga vulgara de ''Mons regalis'' <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1888 e 1891, cercar sus Gallica</ref>.</br> ''Montrejau'' qu'ei format deth resultat de ''mons'' [''montem''] e deth resultat de ''regalis'', donc ''mont reiau'' (atestat ''Mont-reiau de Ribièra''<ref>https://books.google.fr/books?id=EynTAAAAMAAJ&pg=PA582&lpg=PA582&dq=%22de+d%27aqu%C3%AD%22&source=bl&ots=FVgI4cnlnp&sig=ACfU3U2zRvz4A3G1BEF4NIQdRPpUI71QSg&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwihrf7G05v5AhWVBhoKHUcSCNE4PBDoAXoECBAQAw#v=onepage&q&f=true</ref>), qui senhala era somission dirècta ath rei, e ací, era fondacion per un representant dera autoritat reiala, Eustaqui de Beaumarchais, senescau de Tolosa <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465 e 474</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 848</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 519</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 228</ref>. ==Istòria== [[Etimologia]], deth [[latin]] «''Mons Regalis de Ripparia''». Bastida reiau fondada en 1272 per Eustaqui de Beaumarchais <ref name = erne/> devath [[Felip III de França]]. Pendent er Ancian Regime, Montrejau qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Montrejau qu'èra [[canton de Montrejau (Comenge)|caplòc deth canton de Montrejau]]. Eras Torrelhas qu'es destacat de Montrejau per la lei deth 1èr de deceme de 1875<ref>{{Fr}} ''[https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html&#x20;https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne]'', p. 33 e 1 </ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31390 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Baron |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Éric Miquel|Partit= aparentat Front d'Esquèrra |Qualitat= Ancian emplegat de la Cellulose du Rhône et d'Aquitaine, sindicalista, président dera comunautat de comunas (2008-2014)}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Robert Pons |Partit= |Qualitat= conselhèr generau (2001-2008) }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin=2001 |Identitat= Jean Jorda |Partit= RPR |Qualitat= conselhèr regionau }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat=Jean Pousson |Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhèr generau (1957-2001) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Jean Jorda |Partit=RPR |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat=Jean Pousson |Partit= [[PS]] |Qualitat=conselhèr generau (1957-2001) }} {{Elegit |Debuta= [[1956]] |Fin= 1971 |Identitat=François Bouché |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1956 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra [[caplòc]] deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31390 |1793=2193 |1800=2041 |1806=2150 |1821=2487 |1831=2991 |1836=3034 |1841=3081 |1846=3081 |1851=3466 |1856=3914 |1861=3680 |1866=3832 |1872=3682 |1876=3081 |1881=2992 |1886=3141 |1891=661 |1896=665 |1901=2618 |1906=2724 |1911=2632 |1921=2539 |1926=2551 |1931=2901 |1936=3008 |1946=3071 |1954=3106 |1962=3149 |1968=3700 |1975=3473 |1982=3161 |1990=2857 |1999=2577 |cassini=23783 |senscomptesdobles=1962}} * en 1875, pèrda d'[[Eras Torrelhas]] * En 1891 e 1896, baisha anormala, compensada, çò sembla, per era montada de [[Lodet]] e un pauc tanben, de [[Sedelhac]]. * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|390}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|390}}/8.21) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Montréjeau_Picon_Garros.jpg|Despuish eth Picon. Montréjeau_-_mairie_71.jpg|Er ostau de comuna. Passerelle_de_Gourdan-Polignan_Montréjeau_22.jpg|Palanca entre Montrejau e Gordan e Polinhan. Passerelle_de_Gourdan-Polignan_Montréjeau_23.jpg Lac_de_Montréjeau_15.jpg|Lac de Montrejau. École_Sainte-Germaine_de_Montréjeau_07.jpg|Exterior deth covent Senta Germana e ancian collègi e internat. Château_de_Valmirande_(Montréjeau,_31,_France).JPG|Castèth de Valmiranda. Pont_Gourdan-Polignan.jpg|Pont de Gordan e Polinhan. Montréjeau_la_Halle_Le_Maresquier.jpg|Hala Le Maresquier. Montréjeau_Hôtel_de_Lassus.jpg|Ostau de Lassus. Montréjeau_Orangerie_de_Lassus_2.jpg|Iranjaria de Lassus. Montréjeau_Parc_de_l’Hôtel_de_Lassus.jpg|Parc de l'Ostau de Lassus. </gallery> {{messatge galariá}} ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20190608172720/http://montrejeau-pyrenees.com/ Siti dera vila] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080521162605/http://otimontrejeau.ifrance.com/ Siti deth Ofici deth torisme] === Notas e referéncias === <references /> {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] o87s6lm57bkl9e9uzkhgqlmprav8al6 0 62987 2500770 2487574 2026-05-16T05:53:23Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500770 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc |nom=Poimaurin |nom2 = ''Puymaurin'' | lògo= cap | imatge= Puymaurin_2022_01_-_Vue_nord.jpg | descripcion= Vista de Poimaurin despuish Gessa e la RD 632. | escut= | escais = | ist= {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee= 31443 | cp= 31230 | cònsol = Simon Rouaix | mandat= [[2026]]-[[2032]] | latitud= 43.3738888889 | longitud= 0.765833333333 | alt mini= 197 | alt mej = 290 | alt maxi= 312 | ectaras=2 224 | gentilici= | km²= 22.24 |}} '''Poimaurin''' (''Puymaurin'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es tanhenta de [[l'Isla de Haut]] en bèth dominar lo cors de [[Gessa]] deu haut deu poi on ei quilhada. [[Imatge:Map commune FR insee code 31443.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Poimaurin | nòrd = [[Molans]] | nòrd-èst = [[L'Isla de Haut]] | èst = [[Anan]] | sud-èst = [[Montesquiu de Guitaud]] | sud = [[Sent Harriòu]] | sud-oèst = [[Nenigan]] | oèst = [[Montbardon]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small>, [[Sarcòs]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-oèst = [[Gaujan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [pumaw'rin] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Poimaurin'' ven de ''poi'' e deu nom de persona ''Maurin'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 475</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing precisavan mèi l'origina : lo latin ''podium'', « lòc haut » e lo nom latin d'òme ''Maurinus'' o milhor lo nom germanic d'òme ''Maurin'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 521-522, a ''Pech''</ref>. </br> ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Poimaurin qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat''). En 1790, Poimaurin qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]], en l'an VIII, deu canton de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]], en l'an X que tornè a [[L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31443 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Simon Rouaix|Partit= |Qualitat= comerçant }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Valentin Biason |Partit= shens |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maryse Casanova |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31443 |1793=941 |1800=926 |1806=994 |1821=1050 |1831=1130 |1836=1188 |1841=1196 |1846=1164 |1851=1213 |1856=1153 |1861=1150 |1866=1089 |1872=997 |1876=1041 |1881=1046 |1886=998 |1891=919 |1896=922 |1901=870 |1906=843 |1911=783 |1921=712 |1926=697 |1931=605 |1936=570 |1946=598 |1954=515 |1962=480 |1968=408 |1975=380 |1982=365 |1990=321 |1999=297 |cassini=28219 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|443}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|443}}/22.24) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Poimaurin2.jpg|thumb|left|200px|Glèisa Sent Pèr]] * Glèisa Sent Pèr (sègle XIV e XV) * Mairia de brica * Ostaus tradicionaus * Bèth véder suus Pirenèus <gallery> Poimaurin1.jpg|Vista de Poimaurin despuish Gessa Puymaurin_2022_02_-_Vue_ouest.jpg|Idem. </gallery> {{messatge galariá}} == Torisme == La vila compta damb duas ostalarias, ua coneguda com lo ''castèth''. [[Imatge:poimaurin verge.jpg|left|thumb|150px|Monument religiós]] == Hestejada == Las hèstas començan lo 1èr de julhet e durant 4 dias. ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31443 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] jc1fnlyr6lxh2tbdwwa3r4l6wncltjw 0 62991 2500740 2487543 2026-05-15T19:31:05Z Alaric 506 44932 2500740 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Molans | nom2 = ''Molas'' | imatge = Town_hall_of_Molas_(2).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31347 | cp = 31230 | cònsol = Michel Perier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.4005555556 | longitud = 0.780555555556 | alt mini = 192 | alt mej = 198 | alt maxi = 301 | ectaras = 1043 | gentilici = | km² = 10.43 |}} [[Imatge:Molans.jpg|thumb|220px|left|Portau de la glèisa]] '''Molans''' (''Molas'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:molans2.jpg|thumb|center|300px|La glèisa de Molans.]] [[Imatge:Map commune FR insee code 31347.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Molans | nòrd = [[Tornan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[L'Isla de Haut]] | sud-èst = | sud = [[Poimaurin]] | sud-oèst = | oèst = [[Gaujan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-oèst = [[Vilafranca d'Astarac]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [mu'las] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Lo nom es atestat ''de Molanis'' en 1338 <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 653</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Molans'' porré vénguer deu latin ''mola'', que designa un costalat mèi o mensh arredondit, dambe'u sufixe pejoratiu aumentatiu ''-aceum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 461, a ''Molard''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Molans'' porré estar lo plurau de l'equivalent gascon de l'occitan ''molon'', « pershega, pershec fumèla/hémia » <ref name = erne/>. Negre a causit de téner pas cap compte de la fòrma anciana qu'a descobèrt per tau de poder plaçar ua interpretacion aberranta. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Molans èra de l'eleccion d'[[Astarac]], doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de l'[[archidiocèsi d'Aush]] e de la senescaucia d'Aush. Lo vocable de la glèisa ei Sent Ròc. Tanlèu 1790, Molans èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo vilatge de ''Lasbagnères'' (''Las Banhèras'', normalament), enclava de la comuna de [[Cimòrra]], estó incorporat a Molans per la lei deu 26 de març de 1829 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 29 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Perier |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Joëlle Medous |Partit= shens |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Stéphane Lozes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Gilbert Mouisset |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31347 |1793=333 |1800=253 |1806=341 |1821=373 |1831=485 |1836=500 |1841=533 |1846=522 |1851=522 |1856=535 |1861=495 |1866=495 |1872=460 |1876=456 |1881=445 |1886=434 |1891=429 |1896=435 |1901=420 |1906=394 |1911=359 |1921=318 |1926=276 |1931=254 |1936=233 |1946=205 |1954=201 |1962=175 |1968=162 |1975=136 |1982=134 |1990=121 |1999=146 |cassini=21611 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|347}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|347}}/10.43) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31347}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] 5qxm21y297k54j26ujydrkeh6xc4lc5 0 63017 2500669 2487339 2026-05-15T12:51:43Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500669 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Boisheda |carta=oc |nomcomuna2= Boissède | lògo= cap | imatge= Town_hall_of_Boissede_(1).jpg | descripcion= L'ostau de comuna. | escut= | ist= {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31072 |cp= 31230 |cònsol= Alain Fréchou |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.4080555556 |longitud= 0.825277777778 |alt mej= 230 |alt mini= 186 |alt maxi= 252 |ectaras=384 |gentilici= |km²= 3.84 |}} '''Boisheda''' (''Boissède'' en [[francés]]) ei ua comuna de [[Comenge]], en [[Gasconha]], administrada peu [[Departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[Regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Lo son nom indica un {{Cita|lòc plantat de [[boish]]s}}. [[Imatge:Boisehdagleisaint.jpg|200px|thumb|left|Nau e còr de la glèisa Sent Joan Baptista]] [[Imatge:BoishedaMairiaEscola.jpg|left|thumb|200px|Mairia e escòla de Boisheda]] == Geografia == [[Imatge:SentJoan.jpg|Vitrau de sent Joan Baptista||150px|thumb|left|Vitrau damb Sent Joan Baptista]] Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31072.png|vignette|centre|Mapa de Boisheda e de las comunas vesias.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Boisheda | nòrd = [[Cadelhan de Savés]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Mirambèu]] | sud-èst = | sud = [[L'Isla de Haut]] | sud-oèst = | oèst = [[Tornan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [bu'ʃedɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Boisheda'' ven deu latin ''buxeta'', deu latin ''buxus'', « boish » e sufixe ''-eta'', varianta femenina deu sufixe collectiu ''-etum'', o [ei un ahar d'epòca de la fixacion deu toponime], de l'occcitan ''boisheda'', « lòc cobèrt de boish » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 90, a ''Boécé''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 889</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 139</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Boisheda qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de l'[[archidiocèsi d'Aush]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei [[Joan Batista|Sent Joan Baptista]]. Tanlèu 1790, Boisheda èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 7 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31072 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Fréchou |Partit= shens |Qualitat= agricultor, puish retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Francis Terrenq |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31072 |1793=171 |1800=171 |1806=151 |1821=182 |1831=216 |1836=214 |1841=223 |1846=219 |1851=219 |1856=187 |1861=185 |1866=173 |1872=177 |1876=179 |1881=181 |1886=179 |1891=156 |1896=143 |1901=138 |1906=145 |1911=133 |1921=122 |1926=119 |1931=110 |1936=103 |1946=99 |1954=86 |1962=81 |1968=93 |1975=57 |1982=65 |1990=59 |1999=71 |2004=79 |cassini=4714 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|072}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|072}}/3.84) round 2}}}} ab/km². == Monuments == * [[Glèisa (edifici)|Glèisa]] Sent [[Joan Baptista]], ondrada dab [[fresca]]s dehens, restauradas a la debuta deu sègle XXI * Castèth {{clr}} == Galeria == <gallery> Imatge:gleisaextBoisheda.jpg|Glèisa Sent Joan Baptista Imatge:Palomèr.jpg|Colomèr Imatge:SentMiquèu.jpg|Clau de la vòuta deu còr Imatge:clau.jpg|Estatua de Sent Miquèu </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas a la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] 3aqki74arta2e8txdtow8i7nrbp2qo2 0 63018 2500666 2487333 2026-05-15T12:44:57Z Alaric 506 44932 2500666 wikitext text/x-wiki {{Omon|La Bastida (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=La Bastida de Paumèrs |carta=oc |nom2= ''Labastide-Paumès'' | lògo= | imatge= Labastide-Paumès.JPG | descripcion= la glèisa Senta Catalina. | escut= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31251 |cp= 31230 |cònsol= Catherine Brumas |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.3375 |longitud= 0.938611111111 |alt mej= 262 |alt mini= 247 |alt maxi= 345 |ectaras=804 |gentilici= |km²= 8.04 ||}} '''La Bastida de Paumèrs''' (en francés ''Labastide-Paumès'') ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]], en [[Savés]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31251.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Bastida de Paumèrs | nòrd = [[Casac]] | nòrd-èst = | èst = [[Castia de la Branda]] | sud-èst = [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]] | sud = | sud-oèst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | oèst = [[Castèthgalhard]] | nòrd-oèst = [[Riulàs]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [labas'tidɔ]. Eth determinant ei pas citat; un informator qu'a temptat, sus demanda, [pu'mɛs] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Lo mot ''bastida'' ei un participi passat substantivat qu'agó primèrament lo sens de « fortificacion » puish que designèc petitas vilas fondadas aus sègles XIII e XIV, dambe franquessas autrejadas aus abitants <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 57</ref>. Lo nom ''bastida'' ven deu vèrbe ''bastir'', deu francic ''*bastjan'', « trenar », a l'origina « bastir fortificacions trenadas gràcias a paus plaçats a l'entorn d'un castèth » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 137-138, per una auta ''Bastida''</ref>. </br> L'objectiu de la creacion pòt estar militar e politic, o de mesa en valor de las tèrras dens un airau boscós <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 110-111</ref>. ===Paumèrs=== ''Paumèrs'' ei l'ancian nom abans la transformacion en bastida, « e cant a Palmers vengo » <ref>''La Chanson de la Croisade albigeoise'', edicion Eugène Martin-Chabot, 1973, p. 240-241, léger la nòta 6</ref>. ''Paumèrs'' ei benlèu en relacion dambe'u ''paumèr'', lo pelegrin, lo « portaire de palmas », que tornava de [[Jerusalèm]] dambe ua huèlha de palmièr, simbòle crestian de la victòria de la he sus la mòrt <ref>Jacques Astor, que tracta pas de la localitat, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 566</ref>. ===Auban=== ''Auban'' ven benlhèu deu nom latin d'òme ''Alban(i)us'', la proprietat d'''Alban(i)us'', o deu nom modèrne d'òme ''Auban''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, La Bastida de Paumèrs èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Senta Catarina (Catalina), d'après l' ''Ordo''. Tanlèu 1790, La Bastida de Paumèrs èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom oficiau es ''Labastide-Paumès, Cazac et Auban'' de 1790 a l'an II. [[Casac]] ei separat de La Bastida de Paumèrs e vad comuna per decret deu 26 de març 1958 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 22 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Auban èra ua parròpia de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]], ei pas coneishut <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Auban ei au sud de la comuna, au limit dambe Polastron. I a pas cap de glèisa nimei de cementèri. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31251 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Catherine Brumas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Gaby Charlas|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gilbert Cousseau |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31251 |1793=602 |1800=551 |1806=584 |1821=645 |1831=654 |1836=625 |1841=593 |1846=596 |1851=596 |1856=594 |1861=588 |1866=576 |1872=588 |1876=576 |1881=561 |1886=538 |1891=551 |1896=502 |1901=472 |1906=516 |1911=505 |1921=383 |1926=366 |1931=349 |1936=317 |1946=299 |1954=269 |1962=166 |1968=145 |1975=135 |1982=143 |1990=127 |1999=127 |cassini=2892 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|251}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|251}}/8.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] tctgv2p6cxgpkvsqazo8mrrj5yeddbp 0 63019 2500715 2487457 2026-05-15T18:19:53Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500715 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lilhac | nom2 = ''Lilhac'' | imatge = Lilhac.jpg | descripcion = La carrèra màger. | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31301 | cp = 31230 | cònsol = Gilbert Sioutac | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.2858333333 | longitud = 0.81 | alt mini = 280 | alt mej = 390 | alt maxi = 381 | gentilici = | km² = 7.3 |}} '''Lilhac''' (''Lilhac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31301.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lilhac | nòrd = | nòrd-èst = [[Selèrm (Comenge)|Salèrm]] | èst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] | sud-èst = | sud = [[Esparron (Comenge)|Esparron]] | sud-oèst = [[Casterar e Vinhòlas]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Montbernard]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [li'ʎak] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lilhac'' ven deu nom latin d'òme ''Lillus'', dambe'u sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 402, a ''Liglet''</ref> (compréner ''Lillius'', ei un ahar de declinason). </br> [[Ernèst Negre|Negre]], Astor e los Féniés non disen arren de ''Lilhac''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Lilhac qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Selèrm (Comenge)|Selèrm]], qu'ei Senta Quitèira. Tanlèu 1790, Lilhac qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31301 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]])|Identitat= Gilbert Sioutac|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Charles Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= [[1970]] |Identitat= Hippolyte Ducos|Partit= radicau, etc |Qualitat= deputat (39 ans), ministre, conselhèr generau (1949-1970}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31301 |1793=269 |1800=318 |1806=322 |1821=316 |1831=408 |1836=384 |1841=226 |1846=361 |1851=661 |1856=400 |1861=410 |1866=455 |1872=429 |1876=408 |1881=361 |1886=330 |1891=300 |1896=326 |1901=311 |1906=280 |1911=270 |1921=215 |1926=205 |1931=215 |1936=187 |1946=189 |1954=186 |1962=162 |1968=143 |1975=120 |1982=133 |1990=111 |1999=90 |cassini=19141 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|301}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|301}}/7.3) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] g14mqp5gi8q56oqk8wpuo5gb7cc2uqs 0 63020 2500742 2487547 2026-05-15T20:34:57Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500742 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montesquiu de Guitaud | nom2 = ''Montesquieu-Guittaut'' | lògo = cap | imatge = gleisamontesqiu.jpg | descripcion = La glèisa de Montesquiu. | escut = Blason_ville_fr_Montesqieu-Guittaut_(Haute-Garonne).svg | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31373 | cp = 31230 | cònsol = Virginie Daneau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3388888889 | longitud = 0.775555555556 | alt mini = 219 | alt mej = 309 | alt maxi = 325 | ectaras = 1006 | km² = 10.06 |}} '''Montesquiu de Guitaud''' (en [[francés]] ''Montesquieu-Guittaut'') ei ua comuna de [[Comenge]] en [[Gasconha]], administrada peu departament de [[Hauta Garona]] de la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es tanhenta de [[l'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31373.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montesquiu e Guitaud | nòrd = [[Poimaurin]] | nòrd-èst = [[Anan]] | èst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] | sud-èst = | sud = [[Montbernard]] | sud-oèst = [[Pegulhan]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[Sent Harriòu]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [muntes'kiw gi'taw] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Las fòrmas ancianas son ''Montesquivo'' en 1389 e 1402 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. NP (après 1871), cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Montesquiu'' es format de ''mont'', deu latin ''mons'', ''montem'', e ''esquiu'', « sauvatge, herotge, ostile » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 473</ref>{{,}}<ref name = erne/>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 192</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 511</ref>. S'aplica en teoria a un castèth sus un site escalabrós, o que pretén n'estar. ===Guitaud=== ''Guitaud'' ven d'un nom germanic de persona format de ''wid-'', ''wit-'', « bòsc », e de ''wald (an)'', « governar » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1013</ref>. Ei probablament un nom de senhor. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montesquiu e Guitaud èran de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. En 1790, èran deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo vocable de la glèisa de Montesquiu ei Sent Supèri, lo de la glèisa de Guitaud, annèxa de Montesquiu, [[Joan Batista|Sent Joan Baptista]]. Montesquiu èra escrit ''Montesquieu'' o ''Montesquieu-de-L’Isle'' e Guitaud èra escrit ''Guittaut'' o ''Guitaut'' o ''Guitaud''. Las duas comunas fusionèn per ordenança deu 9 d'abriu de 1839 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32, 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31373 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Virginie Daneau |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Patrick Beauchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Monrejeau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31373 |1793=177 |1800=182 |1806=179 |1821=246 |1831=265 |1836=253 |1841=421 |1846=456 |1851=456 |1856=367 |1861=370 |1866=363 |1872=362 |1876=366 |1881=347 |1886=349 |1891=337 |1896=312 |1901=313 |1906=313 |1911=268 |1921=218 |1926=234 |1931=224 |1936=245 |1946=203 |1954=207 |1962=202 |1968=182 |1975=172 |1982=146 |1990=108 |1999=123 |max=400 |cassini=23372 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|373}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|373}}/10.06) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Guitaud=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=150 |1800=247 |1806=163 |1821=161 |1831=149 |1836=156 |cassini=16482 |}} ==Lòcs e monuments== [[Imatge:maisoncomunamontesquiu.jpg|200px|thumb|left|Maison comuna de Montesquiu de Guitaud]] [[Imatge:montequiupireneus.jpg|600px|thumb|center|Vista deus Pirenèus despuish Montesquiu]] <gallery> Montesquieu-Guittaut_-_Entrée_de_la_commune.jpg Montesquieu-Guittaut_-_Calvaire_de_l'église.jpg|Calvari de la glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Plaque_hommage_14-18_sous_le_porche_de_l'église_de_Montesquieu.jpg|Placa deus mòrts de 14-18 devath lo pòrge de la glèisa de Montesquiu. Montesquieu-Guittaut_-_Eglise_de_Guittaut_12.jpg|La glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Eglise_de_Guittaut_Calvaire_sculpté_sur_le_portail.jpg|Calvari escultat sus la glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Plaque_hommage_14-18_sous_le_porche_de_l'église_de_Guittaut.jpg|Placa deus mòrts de 14-18 devath lo pòrge de la glèisa de Guitaud. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31373 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] fq17ii1b1uhbcuno18s1fp8ips3niv1 2500743 2500742 2026-05-15T20:38:11Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500743 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montesquiu de Guitaud | nom2 = ''Montesquieu-Guittaut'' | lògo = cap | imatge = gleisamontesqiu.jpg | descripcion = La glèisa de Montesquiu. | escut = Blason_ville_fr_Montesqieu-Guittaut_(Haute-Garonne).svg | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31373 | cp = 31230 | cònsol = Virginie Daneau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3388888889 | longitud = 0.775555555556 | alt mini = 219 | alt mej = 309 | alt maxi = 325 | ectaras = 1006 | km² = 10.06 |}} '''Montesquiu de Guitaud''' (en [[francés]] ''Montesquieu-Guittaut'') ei ua comuna de [[Comenge]] en [[Gasconha]], administrada peu departament de [[Hauta Garona]] de la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es tanhenta de [[l'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31373.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montesquiu e Guitaud | nòrd = [[Poimaurin]] | nòrd-èst = [[Anan]] | èst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] | sud-èst = | sud = [[Montbernard]] | sud-oèst = [[Pegulhan]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[Sent Harriòu]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [muntes'kiw gi'taw] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Las fòrmas ancianas son ''Montesquivo'' en 1389 e 1402 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. NP (après 1871), cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Montesquiu'' es format de ''mont'', deu latin ''mons'', ''montem'', e ''esquiu'', « sauvatge, herotge, ostile » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 473</ref>{{,}}<ref>Ernèst Negre</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 192</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 511</ref>. S'aplica en teoria a un castèth sus un site escalabrós, o que pretén n'estar. ===Guitaud=== ''Guitaud'' ven d'un nom germanic de persona format de ''wid-'', ''wit-'', « bòsc », e de ''wald (an)'', « governar » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1013</ref>. Ei probablament un nom de senhor. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montesquiu e Guitaud èran de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. En 1790, èran deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo vocable de la glèisa de Montesquiu ei Sent Supèri, lo de la glèisa de Guitaud, annèxa de Montesquiu, [[Joan Batista|Sent Joan Baptista]]. Montesquiu èra escrit ''Montesquieu'' o ''Montesquieu-de-L’Isle'' e Guitaud èra escrit ''Guittaut'' o ''Guitaut'' o ''Guitaud''. Las duas comunas fusionèn per ordenança deu 9 d'abriu de 1839 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32, 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31373 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Virginie Daneau |Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Patrick Beauchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Monrejeau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31373 |1793=177 |1800=182 |1806=179 |1821=246 |1831=265 |1836=253 |1841=421 |1846=456 |1851=456 |1856=367 |1861=370 |1866=363 |1872=362 |1876=366 |1881=347 |1886=349 |1891=337 |1896=312 |1901=313 |1906=313 |1911=268 |1921=218 |1926=234 |1931=224 |1936=245 |1946=203 |1954=207 |1962=202 |1968=182 |1975=172 |1982=146 |1990=108 |1999=123 |max=400 |cassini=23372 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|373}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|373}}/10.06) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Guitaud=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=150 |1800=247 |1806=163 |1821=161 |1831=149 |1836=156 |cassini=16482 |}} ==Lòcs e monuments== [[Imatge:maisoncomunamontesquiu.jpg|200px|thumb|left|Maison comuna de Montesquiu de Guitaud]] [[Imatge:montequiupireneus.jpg|600px|thumb|center|Vista deus Pirenèus despuish Montesquiu]] <gallery> Montesquieu-Guittaut_-_Entrée_de_la_commune.jpg Montesquieu-Guittaut_-_Calvaire_de_l'église.jpg|Calvari de la glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Plaque_hommage_14-18_sous_le_porche_de_l'église_de_Montesquieu.jpg|Placa deus mòrts de 14-18 devath lo pòrge de la glèisa de Montesquiu. Montesquieu-Guittaut_-_Eglise_de_Guittaut_12.jpg|La glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Eglise_de_Guittaut_Calvaire_sculpté_sur_le_portail.jpg|Calvari escultat sus la glèisa de Guitaud. Montesquieu-Guittaut_-_Plaque_hommage_14-18_sous_le_porche_de_l'église_de_Guittaut.jpg|Placa deus mòrts de 14-18 devath lo pòrge de la glèisa de Guitaud. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31373 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] kheylv89szw1x9ny3bjavxrt0re7894 0 63021 2500722 2487542 2026-05-15T19:11:42Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500722 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mirambèu | nom2 = ''Mirambeau'' | imatge = Town_hall_of_Mirambeau_HG_(1).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31343 | cp = 31230 | cònsol = Sandrine Martin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.4038888889 | longitud = 0.867777777778 | alt mini = 183 | alt mej = | alt maxi = 300 | gentilici = | km² = 3.96 |}} '''Mirambèu''' (''Mirambeau'' en [[francés]]) ei ua comuna [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]], en [[Savés]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31343.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Mirambèu | nord = [[Espon]] <br /><small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nord-est = [[Garravet]] <br /><small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | est = [[Martissèrra]] | sud-est = [[L'Isla de Haut]] | sud-ouest = | ouest = [[Boisheda]] | nord-ouest = [[Cadelhan de Savés]] <br /><small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [miram'bɛw] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Mirambèu'' ei format deu vèrbe ''mirar'', « guaitar » e de l'adjectiu « bèl »; designa ua hautor d'on se ved de luenh <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 458, a ''Mirabeau''</ref>. Implicitament, los autors hèn cap diferéncia entre los ''mirambèus'' e los ''mirabèus''. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Mirambèu'' representa l'imperatiu occitan ''mira'', « guaita, admira » e gascon ''bèu'' [?] , per un lòc haut, plan en vista, d'on se ved de luenh. Lo nom a coneishut l'atraccion de ''rambalh'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 091 a -095</ref> (!). </br> A prepaus deths ''Mirambell'' o [[Mirambel]], Joan Coromines explica que son ancians ''Miralbell'' (mira + al + bell), puish eth nom passè a ''Mirambell'' per dissimilacion <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Mirambèu èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Martissèrra]], ei Sent Andrèu. Tanlèu 1790, Mirambèu èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 29 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31343 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sandrine Martin |Partit= |Qualitat= artesana }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat=Josiane De Marchi |Partit= |Qualitat= retirada foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Maurice Lafforgue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Maurice Fronton |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31343 |1793=242 |1800=216 |1806=215 |1821=246 |1831=286 |1836=278 |1841=255 |1846=262 |1851=262 |1856=243 |1861=223 |1866=184 |1872=160 |1876=174 |1881=176 |1886=166 |1891=141 |1896=143 |1901=153 |1906=144 |1911=121 |1921=103 |1926=105 |1931=97 |1936=100 |1946=91 |1954=99 |1962=82 |1968=69 |1975=54 |1982=58 |1990=55 |1999=51 |cassini=22571 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|343}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|343}}/3.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] ? [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] dfxhezdjbmz4wyajx5ku9vc3tya73st 0 63022 2500741 2487544 2026-05-15T20:28:09Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500741 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montbernard | nom2 = ''Montbernard'' | imatge = Montbernard_-_Eglise_Saint-Bernard_-_1.jpg | descripcion = Glèisa Sent Bernat. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31363 | cp = 31230 | cònsol = Pascal Coumes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.3019444444 | longitud = 0.772777777778 | alt mini = 224 | alt mej = 300 | alt maxi = 373 | ectaras = 1831 | gentilici = | km² = 18.31 |}} '''Montbernard''' (en [[francés]] tanplan com en occitan) qu'ei ua comuna [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31363.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montbernard | nòrd = [[Montesquiu de Guitaud]], [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] | nòrd-èst = [[Selèrm (Comenge)|Salèrm]] | èst = [[Lilhac]] | sud-èst = [[Casterar e Vinhòlas]] | sud = [[Escanacraba]] | sud-oèst = [[Mondilhan]] | oèst = [[Pegulhan]] | nòrd-oèst = [[Sent Harriòu]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [mumber'nat] en generau e [mumber'nar] a còps <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Montbernard'' ei format deu resultat de ''mons'' [''montem''], « montanha ----> turon » e d'un nom de persona, eth deth senhor <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-469</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 416</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 517</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montbernard qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Bernat. Tanlèu 1790, Montbernard qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom de la comuna qu'èra ''Montbernard et Figas'' de 1790 a l'an X <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 31 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, Barran, comunautat non parròpia, qu'èra de l'eleccion de Comenge e de la [[diocèsi de Comenge]]. La comunautat de Barran qu'estó suprimida e incorporada a Montbernard en 1790 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 4 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Higas'' o ''Figas'' (Higars ?) qu'èra tanben ua comunautat non parròpia de l'eleccion de Comenge. En 1790, lo nom de la comuna de ''Montbernard et Figas'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> que marca l'incorporacion de ''Higars'' a Montbernard. Barran qu'es a l'oèst de Montbernard, ''Figas'' au sud-èst. ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 31363 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Pascal Coumes |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2016 (mòrt en foncions) |Identitat= Guy Tolou |Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Larrieu |Partit= divèrs dreta |Qualitat= conselhèr generau (1992-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31363 |1793=756 |1800=768 |1806=782 |1821=743 |1831=866 |1836=883 |1841=850 |1846=834 |1851=834 |1856=857 |1861=788 |1866=812 |1872=756 |1876=739 |1881=717 |1886=702 |1891=653 |1896=623 |1901=580 |1906=561 |1911=520 |1921=476 |1926=463 |1931=460 |1936=441 |1946=426 |1954=427 |1962=380 |1968=318 |1975=267 |1982=251 |1990=230 |1999=214 |2004=210 |cassini=23199 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|363}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|363}}/18.31) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] gofcy30delxd12leiomta89uzjhz7py 2 66581 2500696 2500033 2026-05-15T15:18:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias */ 2500696 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] 9khj73ghmf498oic3qdc5c26orv6wgz 2500704 2500696 2026-05-15T17:12:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Sciéncias */ 2500704 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] rlivnn1wjo597ul71zhdtaixmbx3ng3 2500779 2500704 2026-05-16T07:57:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Articles */ 2500779 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] 7955x256mkwix97dc3hizkxhed9juff 0 67689 2500774 2494593 2026-05-16T06:10:10Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500774 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|AdQ}} Lo '''drech d’autor''' (var. '''dreit/dret d'autor''') es l’ensemble de las prerogativas exclusivas que dispausa un [[autor]] sus sas òbras de l’esperit originalas. Se dividís en doas brancas : * lo [[drech moral]], que reconeis a l’autor la [[Drech de paternitat|paternitat de l’òbra]] e assegura lo respècte de l’[[Integritat (drech)|integritat]] de l’òbra ; * los [[Patrimòni (drech)|dreches patrimonials]], que conferisson un monopòli d'expleitacion economic sus l'òbra, per una durada variabla segon los païses; a la fin d'aquela, l'òbra dintra dins lo domeni public. == Istòria == [[Imatge:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|thumb|upright=1.5|Amb l'aparicion de l’[[imprimeriá]] al sègle XV, los primièrs monopòlis d'expleitacion sus las òbras foguèron acordats per [[Letra patenta|letras patentas]]]] Dins l’[[Antiquitat]] e a l'[[Edat Mejana]], l'essencial de la creacion artistica repausèt sus l’artesanat, amb pauc de possibilitats de produccion en seria. Las òbras literàrias foguèron pus sovent transmesas oralament, alara que lor reproduccion foguèt reservada a d'escaces personas que mestrejavan l’escrit. Es perque la majora partida del còrpus artistic demòra anonima fins a la [[Renaissença]]<ref>{{fr}}Jean Delumeau, ''La Civilisation de la Renaissance'', Arthaud, 1967</ref>. A la [[Renaissença]], lo concèpte d'individualisme prenguèt mai d'importància, e los autors cerquèron d'èsser reconeguts per lor trabalh creatiu, çò que manifèsta l’usatge de la signatura<ref>{{es}}Yolanda Reyes, Ivar Da Coll, ''Los oficios de la imaginación'', UNESCO, 2005, (ISBN 958-95795-1-5)</ref>. L'invencion de l’[[imprimeriá]] per [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]], vèrs 1440, permet una difusion pus larga de las òbras e la generalizacion de l’accès a l’escrit. En cambi dels investiments realizats dins l'edicion, lo poder reial balhava als imprimeires un monopòli d'expleitacion sus una òbra, nomenat {{cita|privilègi}}, e valable per un territòri e una durada determinats. En [[Anglatèrra]], los interèsses dels editors e dels autors foguèron, dempuèi lo sègle XVII, presentats coma solidaris, e los intermediaris son considerats coma inevitables. Aquò explica l'escart existissent dempuèi l'origina entre los fondaments filosofics del ''[[copyright]]'' e aqueles del drech d'autor continental. La primièra vertadièra legislacion protectritz dels interèsses dels autors es la lei de la Reina Anna del 10 d'abril de 1710<ref>{{en}} Lei de la Reina Anna del 10 d'abril de 1710 [http://www.copyrighthistory.com/anne.html (texte)]</ref>{{,}}<ref>Segon la tradicion, la primièra decision de justícia acordant un drech de còpia a l’autor es lo jutjament reial relatiu al ''[[Cathach de sant Colomba]]'', rendut al sègle VII. Aquela datacion es pasmens contestada.</ref>. L'autor beneficiava alara d'un monopòli de 14 ans renovelable un còp per la reproduccion de sas creacions. Inspiradas pel ''[[copyright]]'' anglés, la constitucion dels [[Estats Units d'America]] de 1787 e la lei federala de 1790 acòrdan de prerogativas als autors<ref>{{en}} Article 1, Seccion 8 de la Constitucion dels Estats Units d'America]] [http://www.law.cornell.edu/constitution/constitution.articlei.html#section8 (texte)]</ref>. En 1777, [[Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais|Beaumarchais]] fondèt la primièra societat d’autors per promòure la reconeissença de dreches al profit dels autors<ref>{{fr}} Site de la SACD [https://web.archive.org/web/20110101184453/http://www.sacd.fr/Historique.31.0.html (lien)]</ref>. Dins la nuèit del 4 d'agost de 1789, los [[Revolucion Francesa|revolucionaris franceses]] aboliguèron l’ensemble dels privilègis<ref>{{fr}}''Petite histoire des batailles du droit d’auteur'', Entrevista de Anne Latournerie, junh de 2001 [https://web.archive.org/web/20100827123831/http://www.freescape.eu.org/biblio/article.php3 ?id_article=33 (texte)]</ref>, puèi las leis del 13 e 19 de genièr de 1791 e del 19 e 24 julhet de 1793 acordèron als autors le drech exclusiu d'autorizar la reproduccion de lors òbras per una durada de cinc ans ''[[post mortem]]''<ref>{{fr}}Michel Thiollière, Comission dels afars culturals, Senat francés, Rapòrt n° 53 (2008-2009) sul projècte de lei favorizant la difusion e la proteccion de la creacion sus Internet [http://www.senat.fr/rap/l05-308/l05-3084.html (texte)]</ref>. A la fin d'aquel delai, l’òbra dintra dins lo domeni public. Al sègle XIX, los tribunals e los juristas, subretot franceses e alemands, establiguèron los grands principis de la proprietat literària e artistica. La formula {{Cita|drech d’autor}} es un primièr còp utilizada pel [[Augustin-Charles Renouard]] dins son tractat dels dreches d’autor dins la literatura, publicat en 1838. Donèt una posicion centrala a l’autor, per oposicion al ''copyright'' anglosaxon qu'a per objècte la proteccion de l’òbra ela meteissa. En 1886, una armonizacion parciala del drech d’autor se faguèt per la Convencion de Bèrna, signada per 164 Estats. Al sègle XX, la durada de proteccion aumentèt, subretot als Estats Units d'America. Lo camp del drech d'autor anèt per las novèlas formas d'òbras, tala que lo [[cinèma]] o los [[Videojòc]]s, tanben coma per fòrça creacions utilitàrias, coma los logicials, los dessenhs e modèls, o las basas de donadas. A la fin de las annadas 1990, lo desvolopament d'Internet e de la tecnologia numerica marquèt una avançada majora dins la difusion dels sabers. == Fondaments == === Fondaments filosofics === Lo drech d'autor tròba sos fondaments dins la [[Naturalisme (filosofia)|pensada naturalista]]. Aquela se parteja en dos corrents : d'una part la concepcion basada sul trabalh, derivada de las òbras de [[John Locke]], e la teoria de la personalitat d'autre part, derivada dels escrits de [[Immanuel Kant|Kant]] e de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]. Segon [[John Locke]], l’Òme, coma èsser conscient e pensant, es proprietari de el meteis. Òr, l’Òme incorpora dins son trabalh una partida de sa persona, e ven d'aquí enlà proprietari de l’òbra originala que resulta de son esfòrç creatiu (''Los dos Tractats del govèrn civil)'' (1690), l'''Assag sus l’entendement uman'' (II, 27, 9)). L'òbra originala, incorporant la consciéncia de son autor a de donadas de la natura, es doncas somesa a la forma pus pura de la proprietat. La teoria de la personalitat met en relèu lo ròtle de l’autor. Per Kant, lo ligam qu'unís l’autor e son òbra deu èsser comprés coma una partida pròpria de la personalitat de son autor. Per Hegel, es la manifestacion de volontat d'aquel, que lo fruch constituís l’òbra, que fonda lo drech. La teoria de la personalitat se presenta doncas coma un fondament particularament adaptat a las concepcions francesa e alemanda del drech d'autor, qu'an los primièrs consacrat lo concèpte de [[drech moral]]. A l’invèrs, la teoria del [[drech natural]] es pas reconeguda dins los païses qu'aplican lo ''copyright''<ref>{{en}} Decision ''Wheaton vs. Peters'', 33 U. S. 591 (1834), Cort Suprèma dels Estats Units d'America [http://supreme.justia.com/us/33/591/case.html (texte)]</ref>. === Fondaments economics === {{article principal|Economia de la cultura}} Sul plan economic, l’òbra de l’esperit es un ben non exclusiu, es a dire qu'es pas possible d'empachar un [[Agent economic|agent]] d'utilizar aquel ben, e un ben pas rival, es a dire que son [[utilitat]] descreis pas se lo nombre d'utilizaires aumenta. Possedís doncas las qualitats d'un [[ben public]]<ref>{{fr}}Florent Latrive, ''[https://web.archive.org/web/20110904062843/http://www.freescape.eu.org/piraterie/ Du bon usage de la piraterie]'', p. 32, Ed. Exils octobre de 2004 (ISBN 2-912969-59-X)</ref>. A l'invèrs, lo supòrt fisic amb que l’òbra se comunica es un ben rival e exclusiu. Per exemple, al moment d'una representacion teatrala, l’òbra dramatica ela meteissa es un ben public, alara que los sètis logats pels espectators son de bens rivals e exclusius <ref>{{fr}}[[Marcel Boyer]], ''L'économie du droit d'auteur et de l’utilisation équitable'', CIRANO, 2007, §29 p.6 [https://depot.erudit.org/bitstream/002806dd/1/2007s-31.pdf (texte)]</ref>. Se pòt alara deduire doas problematicas economicas principalas ligadas a las òbras : * lo còst de concepcion de l’original qu'indusís necessariament de còstes fixes; * lo còst de duplicacion de l'exemplar original, qu'indusís de còstes marginals. Per qualques òbras, coma gaireben totas las òbras cinematograficas, los fraisses de concepcion son elevats, alara que los còstes d'edicion d'una còpia suplementària de l’òbra (còstes marginals) son de negligir, subretot dins lo cas de transmission numerica. D'autras òbras al contrari, coma gaireben totes los [[espectacle|espectacles vius]], an un còst de concepcion bas (escritura del scenari, concepcion de la coregrafia, etc.). Mas l’acte de representacion pòt aver un còst important, perque demanda la mesa en òbra de mejans que se pòdon pas negligir ([[Lei de Baumol]]). {| class=wikitable |+Exemples de còstes per diferents tipes d'òbras<ref>S'agís d'exemples generals, un filme pòt tanben aver un bas còst de concepcion</ref> ! ! Còst bas ! Còst elevat |----- ! Concepcion | [[Cançon]], [[Espectacle|Espectacle viu]] | [[Catedrala]]<ref>Se considèra la construccion de l'edifici, e pas solament sos plans</ref>, [[cinèma|Filme]] |- ! Duplicacion | [[Cançon]], [[cinèma|Filme]] | [[Catedrala]], [[espectacle|Espectacle viu]] |----- |} La tòca del drech d'autor es de balhar una solucion sequenciala a la contradiccion entre finançament dels autors e liure accès a las òbras <ref>{{fr}}François Lévêque, Yann Menière, ''Économie de la propriété intellectuelle'', La découverte, 2003 (ISBN 2-7071-3905-X)</ref>. L'instauracion del drech d'autor visa a rendre l’òbra de l’esperit exclusiva, en autrejant a l’autor un [[monopòli]] d'expleitacion sus sa descobèrta. Lo drech d'autor encoratja l’autor a cobrir sos fraisses de creacion, e li permet de percebre una remuneracion per l'expleitacion pecuniària del monopòli que li es conferit. Dins un primièr temps, l’autor percep atal una remuneracion equitabla per son trabalh. La possibilitat de cedar o de concedir los dreches d'autor favoriza una larga difusion de las òbras de l’esperit. Los productors e editors que venon cessionaris dels dreches d'autor benefician d'una securitat juridica lor permetent de rentabilizar lors investiments dins la creacion, e de finançar apuèi de novèlas òbras. Lo monopòli de l’autor a una durada limitada, fixada generalament a 50 o 70 ans ''[[post mortem]]''. Pasmens, se aquel monopòli s'acòrda per una durada que despassa lo temps necessari per cobrir los investiments, lo ben èsser social de diminuís per aquela renda de situacion. Es perque una partida dels economistas s'opausa a l’extension continua de la durada del drech d'autor. Dins un segond temps, la proteccion juridica dispareis e l’òbra dintra dins lo [[Domeni public (proprietat intellectuala)|domeni public]], çò que permet a cadun d'utilizar aquela liurament e gratis. L'òbra es alara de nòu un ben pas exclusiu, e son [[utilitat]] sociala es maximala. Dins la mesura ont lo drech d'autor exclutz los utilizaires que vòlon pas o pòdon pas pagar per l’usatge de l’òbra, alara que l’utilitat retirada per las personas que donan una remuneracion seriá pas amendrida se totes avián accès a l’òbra, es solament una solucion imperfièita. Es perque d'autres mòdes de finançament, coma lo [[mecenat]] o la [[subvencion]] li son a vegadas preferidas. Lo drech d'autor pòt tanben se revelar pas satisfasent pel finançament de las òbras jutjadas pas sufisentament rendables per los investidors. Lo drech d'autor encoratja los investiments dins las òbras qu'auràn mai de canças d'obtenir un grand succès comercial, al detriment a vegadas d'una originalitat – pus riscada – de las òbras. La preservacion de la diversitat culturala implica doncas de trobar de substituts al drech d'autor. Lo [[cinèma d'autor]] es atal sovent sostengut per d'[[subvencion|ajudas financièras]]. == Legislacions sus la proprietat literària e artistica == === Drech internacional === Dempuèi lo sègle XIX, la proprietat literària e artistica faguèt l'objècte d'una reglamentacion mondiala : ==== Organizacions internacionalas ==== Dos organismes internacionals son particularament implicats dins las questions relativas al drech d'autor : * l’[[Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala]] (OMPI) a per mission d'estimular la creativitat e lo desvolopament economic en promovent un sistèma internacional de proprietat intellectuala, subretot en favorizant la cooperacion entre los Estats<ref>Site de l’OMPI sul drech d'autor [https://archive.is/20120604135149/http://ompi.ch/copyright/fr/faq/index.html (lien)]</ref> ; * l’[[Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura]] (UNESCO) assistís los païses en desvolopament dins la proteccion del drech d’autor, subretot a travèrs de l'accion de l'Aliança Globala per la Diversitat Culturala<ref>Site de l’Aliança Globala per la Diversitat Culturala (UNESCO) [http://portal.unesco.org/culture/fr/ev.php-URL_ID=24468&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=-477.html (lien)]</ref>. ==== Convencions internacionalas ==== [[Imatge:Berne Convention.png|thumb|upright=1.0|Signataris de la Convencion de Bèrna (en blau)]] La [[Declaracion Universala dels Dreches Umans]] enóncia que tota persona a drech a la proteccion dels interèsses morals e materials resultant de tota produccion scientifica, literària o artistica que n'es l’autor (article 27)<ref >[[Declaracion Universala dels Dreches Umans]] article 27 </ref>. Las convencions internacionalas sul drech d’autor garantisson que, dins cadun dels païses que ne son signataris, los autors estrangièrs benefician dels meteisses dreches que los autors nacionals. Preveson de règlas comunas e qualques estandards minimums, concernent subretot l’estenduda e la durada de proteccion. Gaireben totes los Estats son signataris per lo mens d'una de las principalas convencions internacionalas relativas al drech d’autor. La [[Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas]] del 9 de setembre de 1886, signada per 164 païses, instaura una proteccion de las òbras publicadas coma pas publicadas, sens formalitat d'enregistrament, mas los Estats pòdon exigir que fagan l’objècte d'una fixacion materiala<ref>Convencion de [[Bèrna]] del 9 de setembre de 1886 (conversion consolidada) [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html (texte)]</ref>{{,}}<ref>Lista dels païses parts a la Convencion de Bèrna (site OMPI) [http://www.wipo.int/treaties/fr/ShowResults.jsp ?lang=fr&treaty_id=15 (texte)]</ref>. La Convencion prevei la reconeissença del [[drech moral]] pels Estats signataris, e impausa una durada de proteccion minimala de cinquanta ans ''post mortem''. A lor adesion, los [[Estats Units d'America]] an pasmens obtengut una resèrva lor permetent d'aplicar pas lo [[drech moral]]. [[Imatge:Copyright.svg|thumb|upright=1.0|Simbòl del ''[[copyright]]'' e del drech d'autor]] La Convencion Universala sul Drech d’Autor, adoptada en 1952, introdusís lo senhal ©<ref>Convencion universala sul drech d'autor del 6 de setembre de 1952 (version consolidada)[http://portal.unesco.org/fr/ev.php-URL_ID=15241&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html (texte)]</ref>. Aquel simbòl, acompanhat del nom del titular del drech d’autor o del ''copyright'' e de l’anada de la primièra publicacion de l’òbra, garantís una proteccion dins totes los païses avent aderit a la Convencion, i comprés aqueles prevesent de formalitats de registrament. Aquela convencion foguèt adoptada per permetre una proteccion de las òbras dins los païses que ne volián pas aderir a la Convencion de Bèrna, subretot los Estats Units d'America e l’URSS. En efèit, a la diferéncia de la Convencion de Bèrna, la Convencion universala sul drech d'autor impausa pas als païses signataris de garantir lo drech moral. Dempuèi l'adesion de la majoritat dels Estats a la Convencion de Bèrna, la Convencion Universala a perdut de son importància, e lo principi del registrament obligatòri es en general estat abandonat. Pasmens, lo senhal © demòra largament utilizat per informar, per indicar qu’una òbra fa l’objècte d’una proteccion juridica. L'Acòrdi suls [[aspèctes dels dreches de proprietat intellectuala que tòcan al comèrci]], o ADPIC, es un tèxte annèxe a l’[[Acòrdi instituissent l’Organizacion Mondiala del Comèrci]], signat en 1994<ref> aspèctes dels dreches de proprietat intellectuala que tòcan al comèrci signat lo 15 d'abril de 1994 [http://www.wto.org/french/docs_f/legal_f/27-trips_01_f.htm (texte)]</ref>. Los ADPIC preveson de mesuras de contraròtles a las frontièras per lutar contra la contrafaiçon. Lo Tractat de l’[[Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala]] sul drech d’autor, signat en 1996, reconeis la proteccion dels [[logicial]]s e de [[basas de donadas]] pel drech d'autor<ref>Tractat de l’Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala sul drech d’autor del 20 de decembre de 1996 [https://archive.is/20120604135150/http://www.wipo.ch/treaties/fr/ip/wct/trtdocs_wo033.html (texte)]</ref>. Aquel tractat torna prendre en granda partida las disposicions de la Convencion de Bèrna, e las adapta a l’univèrs numeric. A causa de l’armonizacion operada per las convencions internacionalas, gaireben totes los Estats garantisson de dreches patrimonials e un [[drech moral]] a l’autor sus sas òbras de l’esperit originalas. Mas de diferéncias subsistisson entre los [[Dreches de tradicion civilista|païses de drech civil]] e los païses de [[common law]] ([[Austràlia]], [[Canadà]], [[Estats Units d'America]], [[Nòva Zelanda]] e [[Reialme Unit]] subretot). === Drech d'autor === [[Imatge:Mats Gustafsson 05N2703.jpg|thumb|upright=1.0|Contrariament al ''[[copyright]]'', lo drech d'autor apara las [[improvisacion musicala|improvisacions musicalas]] e las ''jam sessions'' dempuèi lor creacion, sens qu'una finicion materiala de l’òbra siá necessari.]] Lo drech d'autor s'aplica dins los [[Dreches de tradicion civilista|païses de drech civil]]. Apara las òbras de l’esperit originalas, dempuèi lor creacion, encara quand son pas editadas o pas acabada<ref>{{fr}}Convencion de Bèrna, article 2 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P89_12957 (texte)]</ref>. Cap de formalitat de registrament o fixacion materiala de l’òbra es pas necessària per beneficiar d'un drech d'autor<ref>Convencion de Bèrna, article 5.2 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P113_19806 (texte)]</ref>. Dins gaireben totes los païses, es doncas pas necessari d'inscriure {{Cita|totes dreches reservats}}, pasmens lo senhal ©, qu'unicament servisson a indicar que l’òbra es aparada pel drech d’autor, e pas de balhar la proteccion juridica. Un enregistrament volontari pòt a vegadas se revelar util per provar sa qualitat d'autor, o per aisir la gestion collectiva dels dreches. La qualificacion d'{{cita|òbra de l’esperit}} supausa qu'existís una creacion de forma perceptibla pels senses. Las [[idèas]] exprimidas dins l’òbra, que son liure de percorrir, aquelas son pas aparadas. En consequéncia, per qu'existís un prejudici al drech d’autor, la forma originala amb que las idèas son exprimidas devon èsser copiadas<ref>{{fr}}Petya Totcharova, ''Notions de base en matière de droit d’auteur et de droits voisins'', UNESCO [http://portal.unesco.org/culture/fr/files/30671/11444044803faq_fr.pdf/faq_fr.pdf (texte)]</ref>. Per exemple, lo drech d'autor enebís la reproduccion del personatge de [[Mickey Mouse]], mas enebís pas la creacion de mirgas antropomorficas en general. Un autor pòt atal tornar prendre aquela idèa per crear una òbra originala<ref>Exemple de l’article en:copyright</ref>. L'estil e las òbras d'[[art conceptual]]<ref>{{fr}}Claire Le Henaff, ''Les Critères juridiques de l’œuvre à l’épreuve de l’art conceptuel'', master Recèrca en proprietat intellectuala, Peitieus, 2006 {{pdf}}[http://www.legalbiznext.com/droit/IMG/pdf/Memoire_les_criteres_juridiques_de_l_oeuvre_a_l_epreuve_de_l_art_conceptuel.pdf (texte)]</ref>, e mai las teorias scientificas e las proceduras, son exclusas del camp d'aplicacion del drech d'autor fauta de respondre a l’exigéncia d'una creacion de forma. La condicion d'originalitat demanda que l’òbra pòrte l’emprenta de la personalitat de son autor. L'originalitat es un concèpte diferent d'aquel de novetat, utilizat dins lo drech dels brevets. Alara que la concepcion de l'originalitat donada per la Convencion de Bèrna s'inspirèt del drech d'autor, los [[ADPIC]] adòptan una concepcion de l'originalitat pus larga, basada sus l'investiment. Las òbras utilitàrias son alara aparadas del meteis biais que las òbras literàrias e artisticas. Un dels principis essencials del drech d’autor es que la proprietat de l’òbra es independenta de la proprietat de son supòrt<ref >{{fr}}CPI, article L 111-3 [https://web.archive.org/web/20100617062056/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCode.do ;jsessionid=10261609A74C244EF6BFDDDB33B9C2E5.tpdjo11v_3 ?idSectionTA=LEGISCTA000006161633&cidTexte=LEGITEXT000006069414&dateTexte=20091206 (texte)]</ref>. Levat dins lo cas de cession dels dreches d’autor a son profit, lo proprietari del supòrt es pas jamai proprietari de l’òbra. Per exemple, lo proprietari d’un DVD es pas proprietari del filme qu'aqueste conten, e lo proprietari d’un libre a pas la proprietat de l’òbra literària qu'i es incorporada. Lo camp del drech d'autor depend de la legislacion de cada país. Son generalament consideradas coma d'òbras de l’esperit, quand son originals : * las òbras e los elements d’[[arquitectura]], los [[plan]]s e las [[maqueta]]s ; * las [[escultura]]s ; * las [[pintura]]s, los [[dessenh]]s, los [[grafiti]], los [[tatoatge]]s, e mai las òbras de [[grafisme]] (letratges, lògos, mesa en pagina, presentacions publicitàrias...) ; * las [[coregrafia]]s, lo [[pantomima]], los numèros de [[circ]], los Defilats de mòda; * las òbras [[literatura|literàrias]], que contenon la literatura, e los escrits scientifics e utilitaris. Son enclusits dins aquela categoria, los [[romans]], los [[poèma]]s, los [[scenari]]s, las [[cançon]]s, los [[corrieu]]s ; * las òbras dramaticas, que lo [[teatre]] e l’[[operà]] ; * las òbras [[musica]]las ; * las òbras video, qu'enclusisson lo [[cinèma]] e las òbras [[Audiovisual|audiovisualas]], que aquelas destinadas a la television ; * la [[fotografia]] ; * las òbras de las [[arts aplicadas]] : las òbras d'[[engenhariá]] e de [[desain]] (totes los objèctes manufacturats amb concepcion originala), los [[joièls]] ; * las òbras [[multimèdia]]. Aquel darrièr tipe d'òbras regropa per exemple un [[site web]], un blòg, o un [[videojòc]] que pòdon passar per d'òbras literàrias, video e musicalas. La proteccion del drech d'autor es balhada a l’òbra multimedia ela meteissa, e d'un biais separat a l’ensemble de las òbras que contenon. Dins gaireben totes los païses, los [[logicial|programas informatics]], e mai l’ensemble dels trabalhs preparatòris de concepcion abotissent a lor desvolopament, son aparats pel drech d'autor. Al contrari, los aparelhs qu'utilizan aqueles programas o las invencions ligadas als programas pòdon èsser aparats per un brevet d'invencion. Dins qualques legislacions, lo drech d'autor s'aplica a las [[basas de donadas]] o als [[dessenhs e modèls]]<ref>Convencion de Bèrna, article 2.7 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P89_12957 (texte)]</ref>. Las listas contengudas dins la lei son pas limitadas, e la reconeissença de la qualitat d'òbra de l’esperit relèva doncas del poder dels jutges. Lo genre, lo tèma de l’òbra o son merite artistic son pas de critèris de proteccion. Qualques tribunals an atal reconegut la proteccion del drech d'autor a un annuari. ==== Tipologia de las òbras ==== Plusors tèrmes consacrats, permeton de descriure la relacion de l'òbra amb sos autors: * l'òbra individuala, creada per una persona fisica unica, qu'aparten a aquela persona; * l'òbra anonim es l’òbra que l’autor causiguèt de divulgar pas son identitat, coma ''[[La vida de Lazarillo de Tormes]]'' ; * l'[[òbra orfanèla]] es l’òbra que l’autor demòra pas conegut, mas qu'es pas lo resultat de la causida d'aquel; * l'òbra [[pseudonim]] es l’òbra divulgada per l’autor jos un nom d'emprunt, tala coma una òbra del [[Caravaggio]] o del Corbusier ; * l’òbra derivada es l’òbra venent d'una òbra anteriora çò que compren las adaptacions, las traduccions, las adaptacions musicalas, los arrengaments, las orquestracions<ref>Convencion de Bèrna, article 2.3 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P89_12957 (texte)]</ref> ; * l’òbra de collaboracion es una òbra creada per plusors personas fisicas, alo coautors; * l’òbra collectiva es l’òbra creada per plusors personas jos la responsabilitat d'una persona fisica o d'una persona morala; * l'òbra inedita es l’òbra que foguèt jamai comunicada al public. La creacion d'una òbra derivada demanda l'autorizacion de l’autor de l’òbra originala. Per exemple, lo filme ''Lo Senhor dels Anèls'' es una adaptacion cinematografica del libre de meteis nom. L'òbra derivada es la proprietat de la persona que creèt aquela, jos resèrva dels dreches de l’autor de l’òbra originala. L'òbra de collaboracion es la proprietat comuna dels coautors, e son espleita demanda l'autorizacion de cadun d'entre eles. Se l’apòrt creatiu personal d'un autor se pòt distinguir, se pòt far l’objècte d'una expleitacion separada. Son per exemple de coautors lo compositor e lo paraulièr d'una pèça de musica. L'òbra collectiva aparten exclusivament a la persona responsabla de sa creacion. L'expleitacion separada de l’apòrt de cada contribuidor es doncas pas possibla. Lo regim de las òbras collectivas se rapròcha d'aquel del ''copyright''. Pòt balhar la qualitat de titular original dels dreches d'autor a una persona qu'es pas l’autor de l’òbra, que siá una persona morala. Dintran generalament dins aquela categoria los diccionaris o los logicials comercials. L'òbra, e mai s'es pas divulgada, es pasmens aparada pel drech d'autor dempuèi sa creacion. Se l’autor defunta abans la publicacion de son òbra, lo drech de divulgacion poiriá èsser exercit segon los vòls de sos eretièrs o legataris. ==== Titular dels dreches ==== L'autor de l’òbra, que se presumís èsser la persona jos lo nom amb que l’òbra es divulgada<ref >Convencion de Bèrna article 15.1 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P196_42946 (texte)]</ref>, es totjorn lo titular original dels dreches d’autor, e mai pòt pus tard cedir sos dreches patrimonials. Una [[persona morala]] (societat, associacion, fondacion) jamai pòt èsser autor, levat dins lo cas especific de las òbras collectivas. Pòt pasmens aquerir la qualitat d’''avent drech'' de l’autor. En matèria de proprietat literària e artistica, l’avent drech de l’autor pòt èsser son eretièr o son legatari, o tota persona qu'aquereguèt los dreches d'autor, coma lo productor, l’editor o una societat de gestion collectiva. D'èsser titular dels dreches d'autor obeís a de règlas particularas, en foncion de las circonstàncias de la concepcion de las òbras. Se l’autor es un [[salariat]], la lei pòt preveire que sas creacions apartenon a son emplegaire, coma en [[Suècia]], o qu'apartenon a l’emplegat levat estipulacion contrària del contracte de trabalh, coma en França. Las òbras de comanda apartenon a l’autor e pas al comandaire. Atal coma qualqu'un que recorrís a un [[negre literari]], que demòra titular dels dreches d'autor salvat qu'aquel exprès los cessèt. Dins gaireben totes los païses, las òbras dels [[foncionari]]s somés a de contractes de drech public apartenon a l’Estat quand foguèron creadas dins lo quadre d'una mission de servici public. Los foncionaris somés a de contractes de drech privat an lo regim dels autors salariats. Se l’autor es un [[jornalista]], son pagament compren lo drech per l’emplegaire de publicar sas òbras pendent una certana durada. Lo jornalista demòra pasmens sol titular dels dreches d'autor. Atal, se las òbras fan l'objècte d'una publicacion aprèp aquel periòde de referéncia, un pagament suplementari es degut al jornalista <ref>{{fr}}Anne-Laure Stérin, ''Guide pratique du droit d'auteur'', Maxima, 2007 {{ISBN|978-2-84001-405-8}}</ref>. Los professor e formator demòran titulars dels dreches d'autor dels cors que dispensan. Lor pagament se fa solament per la comunicacion d'un ensenhament a un public determinat. Tota reproduccion dels cors deu doncas far l'objècte d'una autorizacion prealabla de lor autor. ==== Drech moral ==== {{article principal|drech moral}} L’autor aprofèita d’un [[drech moral]], que reconeis dins l’òbra l’expression de la personalitat de l’autor, e l'apara a aquel títol. Lo drech moral regropa plusors dreches. Lo [[drech moral]] de l’autor se rapròcha dels [[dreches de la personalitat]], coma lo drech al respècte de la vida privada. Coma aqueles dreches, es essencial a la persona e inalienable. Lo drech moral compòrta las prerogativas seguentas: <ref>Convencion de Bèrna article 6 bis [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P127_24066 (texte)]</ref>: * lo drech de divulgacion: l’autor a lo poder a discrecion de decidir del moment e de las modalitats de la primièra comunicacion de son òbra al public; * lo drech de paternitat: tot utilizaire deu far mencion d'un biais non equivòc del nom e la qualitat de l’autor de l’òbra; * lo drech al respècte de l’integritat de l’òbra: l’autor pòt s'opausar a tota modificacion, deformacion o mutilacion de son òbra e a tota atenguda prejudiciabla a son onor o sa reputacion; * lo drech de retrait e de repentir permet a l’autor de retirar del circuit comercial una òbra ja divulgada en contrapartida de l'indemnizacion de son avent drech, e del proprietari del supòrt segon lo cas (coma dins l'ipotèsi d'una pintura o d'una escultura). Lo drech de paternitat compren tanben lo drech d'utilizar un [[pseudonim]], o de publicar d'òbras d'un biais [[anonim]]. La mencion {{Cita|dreches reservats}} fòrça utilizada en practica, respècta pas aquela exigéncia, e constituís una atenguda al drech moral. Lo drech de retrait es especific al drech d'autor, qu'existís pas dins los païses de ''common law''. Lo drech de retrait es en particular acordat en França, en Grècia e en Itàlia. Lo drech moral es estacat a la persona de l’autor : * es inalienable : l'autor lo pòt pas vendre, i renonciar, levat dins qualques Estats coma lo Japon jos certanas condicions; * es pus sovent perpetual, levat dins qualques Estats coma Alemanha; * es imprescriptible : se pòt pas possedir. Dins lo cas d'un drech moral perpetual, a la mòrt de l’autor, es transmés als eretièrs o als executors testamentaris qu'asseguran sa proteccion, e consèrvan lo poder d'empachar tota utilizacion que poiriá portar atenguda a l’òbra. Lo drech moral es pas absolut, e son exercici pòt èsser jutjat abusiu pels tribunals. Un arquitècte pòt pas per exemple s’opausar a la modificacion de son òbra per de rasons de securitat. ==== Dreches patrimonials ==== Los [[Patrimòni (drech)|dreches patrimonials]] balhan a l’autor lo drech exclusiu d'autorizar o d'enebir tota utilizacion de sas òbras. Los dreches patrimonials son de prerogativas exclusivas, e se distinguisson d'un simple drech de pagament. Levat los cases de licéncias legalas e d'infraccion al drech de la concurréncia, lo titular dels dreches pòt interdire l’utilizacion de son òbra a un tèrç, e mai s'aquel darrièr vòl pagar per aquel usatge. A la diferéncia del [[drech de proprietat]] sus los bens corporals, qu'es perpetual, los dreches patrimonials de l’autor li son balhats solament per una durada limitada. L'autor pòt acordar a un tèrç lo drech d'expleitar son òbra, en signant amb aquel un contracte de [[venda]] o de [[licéncia]] de dreches d'autor, segon que las prerogativas son transferidas a títol exclusiu o non exclusiu. Per exemple, los dreches patrimonials permeton a un escrivan de negociar las condicions de la publicacion de las òbras literàrias per un [[editor]], aprèp pagament. Los dreches patrimonials balhan atal a l’autor la possibilitat de viure de son trabalh creatiu. Las partidas al contracte determinan los dreches patrimonials cedits, los modes d'expleitacion autorisats, la durada e l’estenduda territoriala de la cession, coma lo montant del pagament de l’autor. Lo cocontractant obten la qualitat d'[[avent drech]] de l’autor e pòt exercir dirèctament los dreches patrimonials que li foguèron cedits, a la diferéncia del drech moral que demòra estacat a la persona de l’autor. Los contractes relatius al drech d'autor seguisson pus sovent de condicions precisas de forma, coma la mencion exprès dels dreches cedits, e de fons, coma l’autreg à l’autor d'un percentatge de las presas venent de l'expleitacion de son òbra. Aquela condicions, destinadas a garantir los interèsses de l’autor, son sancionadas per la nullitat de la convencion. Dins la categoria dels dreches patrimonials, se distinguisson: * lo drech de reproduccion<ref>Convencion de Bèrna article 9 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P144_29304 (texte)]</ref>, qu'es lo drech de copiar tot o partida de l’òbra per la fixacion materiala d'aquela sus un supòrt ; * lo drech de representacion, qu'es lo drech de far una representacion o una execucion publica de l’òbra ; * lo [[drech de seguida]] que permet als autors de las arts visualas de percebre una participacion economica quand de torna vendre lor òbra sul mercat de l’art<ref>Convencion de Bèrna article 14 ter [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P178_38069 (texte)]</ref>. Dintran dins lo camp del drech de reproduccion, la realizacion d'una còpia d'un filme o d'una musica, la realizacion d'una fotografia d'una òbra grafica, d'arquitectura o de dessenh <ref>Conven de notar que la fotografia d'una òbra, coma un objècte industrial o un bastiment, es una òbra fotografica, ela meteis aparada pel drech d'autor se satisfà a las condicions d'originalitat.</ref>. Lo drech de representacion enclusís lo drech de presentacion publica dels artistas plasticians e dels fotografs. La representacion dramatica de l’òbra, o sa difusion per radió, television o ''streaming'' dintran dins lo camp del drech de representacion. Aquò lo meteis per la difusion d'òbras dins de luòcs privats dubèrts al public, coma las discotècas, los bars o los supermercats. Un critèri simple permet de destinguir lo drech de representacion e lo drech de reproduccion: la fixacion de l’òbra sus un supòrt. Quand l’òbra es fixada sus un supòrt fisic, se parla de reproduccion. Dins lo cas contrari, se parla de representacion. Atal sus Internet, metre en linha una pagina es una representacion, enregistrar aquela sus son disc dur es una reproduccion. La representacion, jos forma de filme o de fotografia, d’òbras aparadas pel drech d’autor, que siá d’objèctes manufacturats<ref>Cort de Cassacion, 1a civ., 12 de decembre de 2000 (França){{fr}}[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do ?oldAction=rechJuriJudi&idTexte=JURITEXT000007041719&fastReqId=486295520&fastPos=1 (arrêt)]</ref> o d’òbras d’arquitectura<ref>Tribunal de Granda Instància de París, 12 de julhet de 1990, per una representacion non autorizada de l’''Arche de la Défense'' a París</ref>, es somesa a l'autorizacion de l’autor. En drech francés, segon la teoria del plan d'arrièr, se l’òbra aparada pel drech d’autor es solament un element accessòri de la representacion, l'autorizacion de l’autor es pas necessària<ref>{{fr}}Pierre-Yves Gautier, Propriété littéraire et artistique, PUF, 2007, § 108 Théorie de l’arrière plan</ref>{{,}}<ref>Cort d'apèl de Lion, 20 de mars de 2003 [http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriJudi.do ?oldAction=rechJuriJudi&idTexte=JURITEXT000006943068&fastReqId=922310502&fastPos=1 (arrêt)]</ref>. Las representacions e reproduccions de pressa escapan tanben al principi de l'autorizacion segon l’article L. 122-5, 9° CPI. Lo drech de seguida a per fondament l'impossibilitat pels autors de las arts visualas de percebre un pagament aprèp la venda de lors òbras, que son d'exemplars unics o produits en nombre limitat. L'Union Europèa introduguèt lo drech de seguida en 2001. Tota representacion o reproduccion de l’òbra que faguèt pas l'objècte d'una autorizacion de l’autor o de sos avents drech, e que dintra pas dins lo camp d'una de las excepcions al drech d'autor, es un acte de [[contrafaiçon]]. Lo titular del drech d'autor pòt alara temptar d'agir sul plan civil per obtenir una indemnizacion de son prejudici, o sul plan penal per far condemnar lo contrefactor a una pena d'empreisonament o a una multa. Distinguir entre contrafaiçon e simpla inspiracion es del poder d'apreciacion dels tribunals. Los dreches patrimonials son acordats a l’autor per tota la vida, e perduran aprèp sa mòrt al benefici de sos avents drech, per una durada de 50 a 100 ans segon los païses. Prr exemple, en França, expiran 70 ans aprèp la mòrt de l’autor. Aquel delai acabat, l’òbra dintra dins lo domeni public e pòt èsser utilizada liurament per totes. ==== Societats de gestion dels dreches d'autor ==== Quand las òbras fan l'objècte d'una difusion importanta, es en practica dificil per los autors de conclure un contracte d'autorizacion amb cada utilizaire. Los autors balhan doncas plus sovent los dreches sus lors òbras creadas o de crear a de societats que ne asseguran la gestion per lor compte<ref>{{fr}}Paula Schepens,''Guide sur la gestion collective des droits d'auteur'', UNESCO, 2000 [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001206/120677f.pdf (texte)]</ref>. La cession dels dreches balha a las societats de gestion l’ensemble de las prerogativas estacadas als dreches d'autor. Pòdon atal conclure de contractes individuals o generals amb los utilizaires, e repartisson apuèi las redevenças percebudas entre los autors. Las societats de gestion an lo poder de perseguir en justícia tot contrafactor d'una òbra figurant dins son catalòg. A la mòrt de l’autor, asseguran la gestion dels dreches al profit de sos eretièrs. Las societats de gestion dels dreches asseguran la collecta de pagaments especifics coma la redevença per còpia privada o lo pagament balhat al títol de la reprografia de las òbras. D'acòrds de representacion recipròc permet a las societats de gestion collectiva de cada país de donar las autorizacions necessàrias a l'utilizacion de las òbras figurant dins lors catalògs de las societats de gestion estrangièra. Atal, un utilizaire pòt demandar a la societat de gestion collectiva de son país per obtenir l'autorizacion d'utilizar una òbra, que siá estrangièra. Las societats de gestion collectiva complisson una mission de [[lobbying]] prèp dels poders publics per garantir una proteccion fòrta del drech d'autor. Donan als autors una pus granda fòrça de negociacion fàcia als productors. ==== Excepcions al drech d’autor ==== Pendent la durada dels dreches patrimonials, tota reproduccion o representacion de l’òbra sens lo consentiment d'un titular dels dreches es en principi enebida. Pasmens, per assegurar un equilibri entre los dreches de l’autor e l’accès del public a l’[[informacion]] e a la [[cultura]], existís d'excepcions que permeton de reproduire e de representar l’òbra sens autorizacion prealable. Las excepcions concernisson solament los dreches patrimonials, e pas lo [[drech moral]]. Es perque es obligatòri de citar lo nom de l’autor a cada utilizacion de l’òbra. Qualques excepcions concernisson solament lo drech de reproduccion (còpia privada), d'autras solament lo drech de representacion (cercle de familha). Gaireben totes las excepcions còbran pr'amor aquelas doas prerogativas. Las utilizacions de l’òbra per que es pas necessari d'obtenir una autorizacion son generalament las seguentas : * l'excepcion de [[còpia privada]], que permet la reproduccion per un usatge privat d’una òbra ; * la representacion d’una òbra dins lo cercle de la familha e dels amics pròches, jos resèrva que i a pas aucuna forma de pagament ; * la reproduccion e la representacion d'analisis e de cortas [[citacion]]s amb lo but d’illustrar o de criticar òbras publicadas<ref>Convecion de Bèrna article 10 {{fr}}[https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P148_30082 (texte)]</ref> ; * la reproduccion o la representacion d'una òbrae per ne far la [[parodia]], lo [[pastís]] o la [[caricatura]].<ref>{{fr}}[[Parodie#L.C3.A9galit.C3.A9|Legalitat de la parodia]]</ref> ; * la reproduccion e la representacion d'estraches d'una òbra per fins d'[[informacion]]<ref>Convecion de Bèrna {{fr}}article 10 bis [http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtndocs_wo001.html#P152_31217 (texte)]</ref>, subretot dins lo quadre de las revistas de pressa realizadas per de jornalistas; * la reproduccion d'òbra en vista de la constitucion d'[[archiu]]s per las bibliotècas accessiblas al public, los establiments d'ensenhament o los musèus, que recèrcan pas d'avantatge comercial o economic dirècte o pas; * la representacion d'òbras per de personas escrancadas e lor adaptacion per aqueles (per exemple en [[braille]]) ; * l'excepcion pedagogica permet a un ensenhaire de reproduire e representar d'extraches d'òbras pels escolans<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20100524042654/http://www.educnet.education.fr/legamedia/legadico/lexique/exception-pedag Exception pédagogique au droit d'auteur] , educnet, Ministèri de l'Educacion Nacionala, Ministèri de l'Ensenhament Superior e de la Recèrca</ref><ref>article L 122-5-3° del code de proprietat intellectuala (CPI)</ref>. L'excepcion de presa cobrís la reproduccion o la representacion, integrala o parciala, d'una òbra d'art grafic, plastic o arquitecturala, per via de presa escrita, audiovisuala o en linha, dins un but exclusiu d'informacion immediata e en relacion dirècte amb aquela, jos resèrva que siá indicat clar lo nom de l’autor<ref>{{fr}} CPI L. 122-5, 9°.</ref>. L’article 9 de la Convencion de Bèrna enóncia que las excepcions al drech d’autor son aplicablas jos la tripla condicion que correspondan a de cas especials, que pòrten pas atencha a l'expleitacion normala de l’òbra, e que provòquen pas un prejudici injustificat als interèsses legitims d'un titular d'un drech. Aquela règla del {{cita|triple tèst}} o {{cita|test dels tres estapas}} es retenguda per la directiva comunautària 2001/29 sus la societat de l'informacion, e s’impausa atal a l’ensemble dels [[Estats Membres de l'Union Europèa]]. En practica, lo jutge deu verificar segon lo cas s'una excepcion es confòrma al triple tèst<ref>Michel Thiollière, Comission dels afars culturals, Senat francés, {{fr}}Rapport sur le projet de loi relatif au droit d'auteur et aux droits voisins dans la société de l’information, abril de 2006, p52.(França)[http://www.senat.fr/rap/l05-308/l05-30815.html (texte)]</ref>. Segon lo sens estricte dins lo quadre de la lei, las [[licéncias liuras]] e las [[licéncias dubèrtas]] se pòdon considerar coma d'excepcions al drech d'autor, perque l'autor en destornant lo principi monopolistic e torna definir coma aquò la nocion de drech d'autor. ==== Durada del drech d'autor e domeni public ==== [[imatge:PD-icon.svg|thumb|upright=1.0|Simbòl d'un domeni public (sens valor juridica)]] Lo domeni public regropa, d'un costat, las òbras que pòdon pas per natura far l'objècte d’una proteccion per la proprietat literària e artistica e, d'un autre costat, las òbras que fan pas mai l'objècte d'una proteccion a causa de l’agotament dels dreches d’autor. Per natura, certans coneissements o òbras de l'esperit pòdon pas èsser somés al drech d'autor : * un [[saber]] que pas un [[monopòli]] es acordat, coma una [[formula matematica]]; * una òbra de l'esperit qu'es pas aparada pel drech d'autor, los actes oficials (tèxtes legislatius reglamentaris parlamentaris o decision de jurisprudéncia, çò meteis per las traduccions oficialas, discors d'un parlamentari<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110830192334/http://www.culture.gouv.fr/culture/infos-pratiques/droits/oeuvres.htm La propriété littéraire et artistique], culture.gouv</ref>) ; * l'autor plaça volontàriament son òbra dins lo domeni public (levat dreches inalienables e incessibles) ; * Una informacion qu'es pas una [[òbra de l'esperit]] (ligada a la nocion de creativitat e d'originalitat), las informacions brutas (pas formalizadas)<ref>, coma las datas istoricas, las coneissenças scientificas, las listas d'adreças</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110720214530/https://contrib.educnet.education.fr/legamedia/guide/droit-auteur/comment-savoir/condition/view França Ministèri de l'Educacion Nacionala, educnet]</ref>, las listas brutas ; * etc. L'agotament dels dreches patrimonials a la fin de la durada de proteccion legala fa dintrar l’òbra dins lo domeni public. Levat lo respècte del drech moral, qu'es perpetual, tota persona pòt alara utilizar l’òbra sens qu’una autorizacion siá necessària. Las reproduccions purament mecanicas d'òbras tombadas dins lo domeni public, coma las fotografias de quadres o d'esculturas efectuadas sens apòrt creatiu pels musèus, pòdon pas far l'objècte d'una proteccion pel drech d'autor. La durada minimala de proteccion impausada per las convencions internacionalas es de 50 ans aprèp la mòrt de l’autor<ref>Convencion de Bèrna 7 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P131_25534 (texte)]</ref>. L'expression latina ''post mortem auctoris'', es correntament utilizada. Lo delai ''post mortem'' comença lo 1{{èr}} de genièr seguent la mòrt de l’autor. Dins los païses membres de l’[[Union Europèa]] la durada de proteccion foguèt armonizada a 70 ans ''post mortem'' per gaireben totas las òbras. Dins lo cas de l’ [[òbra de collaboracion]], la proteccion ''post mortem'' comença al decès del darrièr coautor subrevivent<ref>Convencion de Bèrna, article 7 bis [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P140_28666 (texte)]</ref>. Per l’òbra [[postum]], una durada especifica comença a la data de la primièra publicacion de l’òbra. La durada de proteccion de las òbras vària fòrça segon los païses, perque una partida dels Estats aplica una durada de proteccion superiora al minimum impausat per las convencions internacionalas. Dins los Estats qu'adoptèron una durada de proteccion longa, l'aplicacion del principi del tractament nacional abotiriá a balhar l'apara del drech d'autor per d'òbras que dintrèron ja dins lo domeni public dins lor país d'origina. Per aquò las convencions internacionalas enóncian que la durada de proteccion d'una òbra pòt excedir aquela de son país d'origina<ref>Convecion de Bèrna, article 7-8° [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P131_25534 (texte)]</ref>. L'extension de la durada dels dreches d'autor es criticada perque aumenta lo còst de las creacions contemporanèas. Aquelas constituisson sovent d'òbras derivadas, çò que supausa un pagament als autors de las òbras que ne son eissidas. Coma las òbras cinematograficas (adaptacions d'òbras literàrias o audiovisualas), musicalas (reinterpretacion e ''[[sampling]]''), o moda e dessenh industrial). ==== Dreches vesins del drech d'autor ==== Lo drech d’autor se distinguís de la nocion dels dreches vesins o dreches connèxes. Los dreches vesins del drech d’autor son acordats als artistas interprètes sus lor interpretacion de l’òbra, als [[productor]]s dels fonogramas e dels videogramas sus las òbras que financèron, e a las entrepresas de comunicacion sus las òbras que difusan. Los dreches vesins balhan una proteccion comparabla a aquela assegurada pel drech d’autor, mas lor durada es mendre. Existís doncas doas possibilitats de dintrada dins lo domeni public: l’agotament dels drech d’autor, e aquel dels dreches vesins. Los dreches veisins fan l'objècte d'una armonizacion internacionala dempuèi la signatura de la Convencion de Roma de 1961. Dins l’Union Europèa, los dreches vesins duran 50 ans. Lo punt del despart del delai es l'interpretacion pels dreches dels artistas interprètes, lo registrament de l’òbra sus un supòrt pels dreches dels productors, e 50 ans a comptar de la difusion pels dreches de las entrepresas de comunicacion. Un nombre significatiu e creissent de fonogramas de musica classica son doncas liures de dreches d'autors mas tanben dels dreches vesins. Fòrça operàs cantats per [[Maria Callas]], per exemple, son ja tombat dins lo domeni public. === {{lang|en|''Copyright''}} === Los païses de ''[[common law]]'' aplican lo drech del ''[[copyright]]'', concèpte equivalent al drech d'autor. Lo ''[[copyright]]'' s’estaca mai a la proteccion dels dreches patrimonials qu’aquela del [[drech moral]]. Çaquelà , dempuèi l’adopcion de la Convencion de Bèrna, lo drech d’autor e lo ''[[copyright]]'' son en partida armonizada, e lo registrament de l’òbra près d’un organisme agradas es en general pas pus necessari per beneficiar d'una proteccion juridica. Coma lo drech d'autor, le ''copyright'' apara pas las simplas [[idèas]] <ref>{{en}} Arrèst ''Balken vs Selden'' 101 US 99 (1879) , Cort Suprèma dels Estats Units d'America [http://supreme.justia.com/us/101/99/ (arrêt)]</ref>. Son camp es generalament pus larg qu'aquel del drech d'autor, perque lo ''copyright'' apara melhor l'investiment que lo caractèr creatiu <ref>{{en}} Arrèst ''Feist Publ'ns Inc. vs Rural Tel. Serv. Co.'' 499 US 340, 345 (1991, Cort Suprèma dels Estats Units d'America) [http://supreme.justia.com/us/499/340/ (arrêt)]</ref>. Una segonda diferéncia residís dins l’exigéncia de fixacion materiala de las òbras, sus un dessenh, una particion musicala, una vidèo, un fichièr informatic, o tot autre supòrt. Per exemple, los discors e los coregrafias son pas aparadas pel ''copyright'' quand son pas transcrichs o registrats sus un supòrt <ref>{{en}} 17 USC §102 (a)(Estats Unis d'America)</ref>. Jos resèrva d'aquela fixacion, la proteccion del ''copyright'' s'aplica automaticament per las òbras publicadas coma non publicadas. Un registrament volontari de las òbras près d’una administracion pòt èsser necessari per aportar la pròva de sos dreches davant los tribunals. Lo titular del ''copyright'' pòt èsser l’autor, lo productor, o l’editor de l’òbra. Se l’òbra foguèt creada per un emplegat dins lo quadre de sas foncions, l’emplegaire es sol titular del ''copyright''. L’autor doncas a pas drech a un pagament especific, en mai de son salari. Es pas çò meteis per las òbras de comanda (''works made for hire''), qu'apartenon al comandaire e pas a l’autor. ==== Dreches acordats pel ''copyright'' ==== Lo drech moral de l’autor es reconegut per totes los païses de ''[[common law]]'' qu'aderiguèron a la Convencion de Bèrna, coma [[Canadà]] o lo [[Reialme Unit]]. Malgrat lor adesion a aquela convencion, los [[Estats Units]] aplican lo drech moral solament al nivèl nacional, e per certans tipes d'òbras solament. Lo drech moral compòrta : [[Imatge:Common law world.png|thumb|upright=2.0|en blau: païses de ''common law'', en blau clar: Païses aplicant en partida la ''common law''}}]] * lo drech de paternitat; * lo drech al respècte de l’òbra. Lo drech moral es: * limitat dins lo temps ; * transmissible als eretièrs a la mòrt de l’autor ; * susceptible d’alienacion : l’autor i pòt renonciar. Los dreches patrimonials conferisson lo drech exclusiu d'autorizar o d'enebir los actes seguents : * la reproduccion de l’òbra; * la creacion d’òbras derivadas de l’òbra originala; * la distribucion de còpias de l’òbra al public (venda, locacion, prèst), jos qualque forma que siá; * la representacion publica de l’òbra, amb qualque procedit que siá. ==== Excepcions al ''copyright'' ==== Lo concèpte de [[fair use|''fair use'']] als [[Estats Units]] e aquel de l'[[Utilizacion equitable|''fair dealing'']] dins los autres païses de ''common law'' constituisson d'excepcions pus largas qu'aquelas que s'aplican dins los païses de drech civil. Alara que las excepcions al drech d'autor son limitativament descrichas dins la lei, e son d'interpretacion estricta, lo [[fair use|''fair use'']] dona als tribunals lo poder d'apreciar segon lo cas se l’usatge d'una òbra es leial. Aquela apreciacion se fa en foncion del caractèr comercial o desinteressat de l’usatge, de la natura de l’òbra, de l’amplor de la reproduccion efectuada, e de sas consequéncias sus la valor de l’òbra<ref>{{en}} Disposicions sul ''fair use'' dins la lei sul ''copyright'' als Estats Units d'America, 17 USC §107 [http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#107 (texte)]</ref><ref>{{en}} Eric Faden, ''A fair(y) use tale''[http://www.youtube.com/watch ?v=CJn_jC4FNDo (vidéo)]</ref>. == Aspèctes comuns == === Internet e environament numeric === Sus Internet, las règlas del drech d'autor s'aplican coma sus los autres supòrts. Çaquelà, de novèls modèls de creacion e de difusion de las òbras apareguèron. La frontièra entre autor e utilizaire demeniguèt, subretot a causa de l’aparicion de fòrças [[Site web personal|paginas personalas]], e de l’extension del [[copyleft]]. Las tecnicas del ''pay per view'' o de la video a la demanda (''VOD'') permeton als utilizaires d'accedir a las òbras pertot e tot temps. La difusion de las òbras sus Internet tanben balhèt a la [[publicitat]] una plaça pus importanta dins lo finançament de la creacion. Los sites que difusan d'òbras musicalas o audiovisualas en ''streaming'', coma [[Deezer]] o [[Youtube]], concluguèron d'acòrdis amb las societats de gestion collectiva dels dreches per permetre als autors de percebre un percentatge de lors presas publicitàrias. La tecnologia numerica permet una reproduccion pauc cara e tecnicament aisida de las òbras, que circulan sens real contraròtle dels autors e de lors avents drech, en particular suls rets de [[peer to peer]]. Los logicials de ''peer to peer'' son pas illicites aqueles meteisses dins la mesura que se pòdon utilizar per escambiar d'òbras liuras de drech. Pr'aquò en França, se son manifestament destinats a violar lo drech d'autor, lor editor pòt èsser sancionat<ref>{{fr}}CPI, article L 335-2-1 [https://web.archive.org/web/20151211103535/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do ;jsessionid=5225B652353A83D104C91DAE283413A2.tpdjo03v_2 ?idArticle=LEGIARTI000006279235&cidTexte=LEGITEXT000006069414&dateTexte=20091220 (texte)]</ref>. Per fin de gerir lors dreches e d'empachar las reproduccions illicitas, los titulars de dreches pòdon assortir las òbras de mesuras tecnicas que lo contràriament es sancionat per la lei<ref>Séverine Dusollier, {{fr}}''Droit d'auteur et protection des œuvres dans l’univers numérique'', Larcier, 2005, ISBN 2-8044-1716-6</ref>. Pasmens, aquelas mesuras tecnicas limitan l’interoperabilitat e lo benefici de l'excepcion de còpia privada als despens dels utilizaires. Atal, es en principi pas possible de transferir un filme d'un DVD cap a un autre supòrt<ref>Arrèst ''Mulholland Drive'', Cort de Cassacion, 1a cambra civila, 28 de febrièr de 2006 (França) [http://www.courdecassation.fr/jurisprudence_2/premiere_chambre_civile_568/05_16.002_8777.html (texte)]</ref>. === Copyleft === [[Imatge:Heckert GNU white.svg|thumb|upright=1.0|Lògo del [[projècte GNU]]]] En drech del ''copyright'', un autor pòt renonciar a l’ensemble dels dreches e far entrar sas òbras dins lo domeni public que poirián èsser utilizadas liurament per totes<ref>{{en}} § 106A e) de la lei dels Estats Units d'America sul ''copyright''[http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#106a (texte)]</ref>. En drech d'autor, l’autor pòt renonciar a sos dreches patrimonials, mas pas a son drech moral<ref>{{fr}}CPI, article L 121-1 [https://web.archive.org/web/20100617062056/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCode.do ;jsessionid=CFE00A399519FB61603CAB73966E8407.tpdjo14v_2 ?idSectionTA=LEGISCTA000006161636&cidTexte=LEGITEXT000006069414&dateTexte=20091207 (texte)]</ref>. Pòt acceptar per avança que son òbra siá modificat per los besonhs del liure usatge. Pòt çaquelá renonciar d'un biais prealable e general a son drech al respècte, e poirà atal interdire tota utilizacion que li causariá un damatge. Juridicament, aquela renonciacion s'analisa coma un don a un public indeterminat<ref>Pierre-Yves Gautier, {{fr}} ''Propriété littéraire et artistique'', PUF, 2007, n°322 Don sur l’Internet</ref>. L'autor pòt tanben permetre a totes de reproduire, modificar e difusar liurament sa creacion, jos resèrva de condicions estipuladas dins un contracte de licéncia<ref>Valérie-Laure Benabou e Joëlle Farchy (Dir.), {{fr}} ''La mise à disposition ouverte des œuvres de l’esprit'', CSPLA, 2007.(França)[https://web.archive.org/web/20081203094429/http://www.cspla.culture.gouv.fr/CONTENU/miseadiposouverterapp.pdf (texte)]</ref>. Dins la mesura que l’autor renoncièt pas a sos dreches, las modificacions de sa creacion, que constituisson una [[òbra derivada]], necessitan son autorizacion. L’autor determina coma aquò las utilizacions permesas o enebidas, coma la possibilitat d'utilizar l’òbra per de fins comercialas. Se los tèrmes de la licéncia son pas respectats, aquela es resolguda e l’usatge de l’òbra se pòt qualificar de contrafaiçon. Certanas licéncias liuras, coma la [[licéncia BSD]], permeton un apropriament privatiu de las òbras eissidas de las modificacions de l’utilizaire. D'autras licéncias, coma la [[Licéncia publica generala GNU]] o certanas licéncias [[Creative Commons]] exigisson que las òbras derivadas ereten de las condicions d'utilizacion de l’òbra originala<ref>{{fr}}''Qu'est-ce que le copyleft ?'', site GNU [http://www.gnu.org/copyleft/copyleft.fr.html (lien)]</ref>. Alara que la mesa en òbra classica del drech d’autor garantís un monopòli d'expleitacion al titular e a sos avents drech, las licéncias de tipe GPL visan a empachar tot apropriament individual de l’òbra. Cada persona que ne fa usatge accèpta dins lo meteis temps que l’òbra que resultarà de sas modificacions se pòsca liurament utilizar, modificar e difusar. === Articulacion amb las autras brancas del drech === Plusors tèxtes conferisson al drech d'autor la qualificacion de [[dreches de l'Òme|drech de l’Òme]], dirèctament coma la Declaracion Universala dels Dreches de l’Òme (article 27), o mejan lo drech de proprietat coma lo Protocòl Addicional a la Convencion Europèa dels Dreches de l’Òme<ref>Protocòl Addicional a la Convencion de Salvagarda dels Dreches de l’Òme e de las Libertats fondamentalas coma emendat pel Protocòl n° 11 [https://web.archive.org/web/20100524014728/http://conventions.coe.int/treaty/FR/Treaties/Html/009.htm (texte)]</ref>. Lo drech d'autor deu çaquelà èsser conciliat amb los autres dreches de l’Òme<ref>Grope dels especialistas suls dreches de l’Òme dins la societat de l'informacion, Conselh de l'Euròpa, {{fr}}''Droits d’auteur et droits de l’Homme'', 2009 [http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/H-Inf(2009)12_fr.pdf (texte)]</ref>. La [[libertat d'expression]], lo drech a l’[[informacion]]<ref>En Euròpa, la libertat d'expression e lo drech a l'informacion son reconegut per l’article 10 de la Convencion de Salvagarda dels Dreches de l’Òme e de las Libertats Fondamentalas [https://web.archive.org/web/20060818235149/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/086519A8-B57A-40F4-9E22-3E27564DBE86/0/FrenchFran%C3%A7ais.pdf (texte)]</ref>, e lo drech a la [[cultura]] fondan atal gaireben totas las excepcions a la proprietat literària e artistica. L'autor deu tanben respectar lo drech a la [[vida privada]] de las personas identifiables dins son òbra<ref>Aquel drech es reconegut per l’article 8 de la Convencion de Salvagarda dels Dreches de l’Òme e de las Libertats Fondamentalas</ref>. En [[drech internacional privat]], existís un [[conflicte de jurisdiccions]] e un conflicte de leis quand en preséncia d’un element d’extraneitat, una situacion juridica pòt èsser regida pels tribunals e las leis de plusors Estats. En matèria de drech dels [[contracte]]s, lo tribunal competent e la lei aplicabla pòdon èsser causits per las partidas<ref>Article 3 de la Convencion de Roma del 19 de junh de 1980 sus la lei aplicabla a las obligacions contractualas [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:41980A0934:FR:HTML (texte)]</ref>. Sens causida, lo tribunal aplicarà la lei que a lo ligam pus estrech amb lo contracte : aquela del luòc de sa concluson o aquela del luòc de son execucion segon los cases<ref>Article 4 de la Convencion de Roma del 19 de junh de 1980 sus la lei aplicabla a las obligacions contractualas [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:41980A0934:FR:HTML (texte)]</ref>. Dins l’ipotèsi qu'existís un delicte civil, coma la [[contrafaiçon]], es allegat, lo tribunal competent es generalament aquel del luòc que proven lo damatge, o aquel del luòc ont lo damatge es subit<ref>Article 5.3 de la Convencion de Brussèlas concernent la competéncia judiciària e l'execucion de las decisions en matèria civila e comerciala [https://web.archive.org/web/20110812000922/http://curia.europa.eu/common/recdoc/convention/fr/c-textes/brux-idx.htm (texte)]</ref>{{,}}<ref>Arrèst ''Mines de potasse d’Alsace'', Cort de Justícia de l’Union Europèa, 30 de novembre de 1976 [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:61976J0021:FR:HTML (texte)]</ref>. En matèria de delicte sus Internet, totes los tribunals son potencialament competents, perque l’acte delictuós produsís sos efèctes dins lo monde entièr<ref>André Lucas, {{fr}} ''La loi applicable à la violation du droit d’auteur dans l’environnement numérique'', UNESCO, 2005 [http://portal.unesco.org/culture/fr/files/29336/11338011821lucas_fr.pdf/lucas_fr.pdf (texte)]</ref>. Los jutges modèran çaquelà aquel principi en considerant que l’acte delictuós produsís sos efèctes solament per las personas especificament visadas pel site. Se prenon en compte plusors elements, coma la lenga e la moneda utilizada pel site Internet<ref>Cort d’apèl de París 26 d'abril de 2006 [https://web.archive.org/web/20100615080720/http://legalis.net/jurisprudence-decision.php3 ?id_article=1653 (texte)]</ref>, o l’extension de son nom de domeni<ref>Arrèst ''Yves Cass c/ E-bay'' Cort d’apèl de París 9 de novembre de 2007 [http://www.minefi.gouv.fr/directions_services/daj/lettre/2007/lettre22/competence_territoriale.pdf (texte)]</ref>. Lo tribunal reconegut competent segon aqueles critèris aplicarà la lei del país ont la proteccion es revendicada<ref>Convencion de Bèrna, article 5.2 [https://web.archive.org/web/20080914082225/http://www.wipo.int/treaties/fr/ip/berne/trtdocs_wo001.html#P113_19806 texte]</ref>, aquò remanda en principi a la lei del país ont aviá agut luòc lo fach generator del damatge<ref>{{en}} Decision ''Yahoo !'' Cort del districte de Califòrnia, 7 de novembre de 2001 [https://web.archive.org/web/20120114084911/http://www.juriscom.net/en/txt/jurisus/ic/dccalifornia20011107.pdf (texte)]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Jutjament ''SAIF c/ Google'' Tribunal de Granda Instància de París, 20 de mai de 2008 [https://web.archive.org/web/20110726062920/http://www.foruminternet.org/specialistes/veille-juridique/jurisprudence/IMG/pdf/tgi-par20080520.pdf (texte)]</ref>. La mesa en òbra del drech d'autor pòt constituir un [[abús de posicion dominanta]] contrari al [[drech de la concurréncia]]<ref>Fabrice Siiriainen, {{fr}}''{{Cita|Droit d’auteur}} contra {{Cita|droit de la concurrence}} : versus {{Cita|droit de la régulation}}'', RIDE XV, 4 2001/4, 2001 [http://www.cairn.info/resume.php ?ID_REVUE=RIDE&ID_NUMPUBLIE=RIDE_154&ID_ARTICLE=RIDE_154_0413 (texte)]</ref>. En [[drech de l’Union Europèa]], la libertat de circulacion dels bens e servicis implica que l’exercici de las prerogativas reconegudas a l’autor e a sos avents drech respècta la « finalitat essenciala » del drech d’autor, que consistís en l’autreg d’un monopòli temporari d'expleitacion <ref>Arrèst ''Magill'', Tribunal de Primièra instància de l’Union Europèa, 10 de julhet de 1991 [http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc ?smartapi !celexplus !prod !CELEXnumdoc&lg=fr&numdoc=61989A0069 (texte)]</ref>{{,}}<ref>Arrêt ''Magill'', Cort de Justícia de l’Union Europèa, 6 d'abril de 1995 [http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc ?smartapi !celexplus !prod !CELEXnumdoc&lg=fr&numdoc=61991J0241 (arrêt)]</ref>. La teoria de las installacions essencialas enóncia qu'una persona que possedís una ressorsa necessària per un operator volent exercir una activitat sus un mercat en amont o en aval deu permetre l'accès de l’operator a aquela ressorsa<ref>Arrèst ''IMS Health'', Cort de Justícia de l’Union Europèa, 29 d'abril de 2004 [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OJ:C:2004:118:0014:0014:FR:PDF (texte)]</ref>. Microsoft, atal, foguèt condemnat sus aquel fondament aprèp que refusèt de comunicar a sos concurrents de las informacions relativas a l’interoperabilitat dels logicials, e aparats pel drech d'autor <ref>Arrèst ''Microsoft'', Tribunal de Primièra Instància de l’Union Europèa, 17 de novembre de 2007 [https://web.archive.org/web/20100705012214/http://curia.europa.eu/jurisp/cgi-bin/form.pl ?lang=FR&Submit=rechercher&numaff=T-201/04 (arrêt)]</ref>. Lo drech d’autor se distinguís del [[brevet]], que conferís un drech exclusiu sus una invencion, e de la [[marca]], qu'apara los signes distintius utilizats dins lo comèrci e l’industria. Un meteis objècte pòt çaquelà èsser aparat per plusors tipes de dreches de proprietat intellectuala. === Criticas del drech d'autor === [[Imatge:Hoop Dancer4.jpg|thumb|upright=1.0|La proteccion dels sabers tradicionals es una reinvendicacion constanta dels pòbles autoctòns]] Al sègle XIX, [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]] denoncièt l'assimilacion artificiala de la proprietat intellectuala a la proprietat suls bens corporals, coma las consequéncias nefastas de l'apropriament de las òbras sus la liura circulacion de las coneissenças<ref>[[Proudhon|Pierre-Joseph Proudhon]], {{fr}}''Les Majorats littéraires'', 1862</ref>. Al sègle XX, [[Richard Stallman]] e los defensors de la [[cultura liura]] seguèron aquelas tèsis<ref>{{en}} [[Richard Stallman]], ''Did You Say “Intellectual Property” ? It's a Seductive Mirage'', site GNU [https://web.archive.org/web/20121023120748/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml (lien)]</ref>. Aquel corrent propausa de recórrer a las licéncias liuras coma principi alternatiu al drech d'autor <ref>Guillaume de Lacoste Lareymondie, {{fr}}''[http://www.nonfiction.fr/article-3332-le_droit_dauteur_est_il_une_notion_perimee_.htm Le droit d'auteur est-il une notion périmée ?]'', NonFiction.fr, 23 d'abril de 2010</ref>. Qualques teoricians, coma David K. Levine, presentan lo drech d'autor coma un concèpte obsolèt<ref>{{en}} David K. Levine, ''Against intellectual monopoly'', 2008 [http://www.dklevine.com/general/intellectual/againstfinal.htm (texte)]</ref>, subretot dins lo quadre de la [[societat de l'informacion]]. D'autres, sens voler la fin del principi del drech d'autor, denóncian sos excèsses<ref>Florent Latrive, {{fr}}''Du bon usage de la piraterie : culture libre, sciences ouvertes'', Exils Éditeur, 2007(ISBN 978-2-912969-59-0)[https://web.archive.org/web/20101223170835/http://www.freescape.eu.org/piraterie/complet.html (texte)]</ref>, subretot l’extension continua de la durada de proteccion de las òbras e l'utilizacion de [[DRM]] (gestion dels dreches numerics). Dins los païses en desvolopament, los pòbles autoctòns percebon lo drech d'autor coma un concèpte essencialament occidental qu'es pas en mesura d'assegurar una proteccion eficaça de lors [[sabers tradicionals]]. E mai, lo drech d'autor es utilizat per qualques personas per s'apropriar illegitimament de sabers ancestrals, coma los [[asana]]s d'Índia<ref>Temptativa d'aparar l'istòria del ioga, {{fr}} Le Télégramme, 21 d'agost de 2009 [http://www.letelegramme.com/ig/generales/france-monde/monde/inde-tentative-de-proteger-l-histoire-du-yoga-21-08-2009-518031.php (texte)]</ref>. == Drech d’autor per continent == === Africa === L'acòrdi de [[Bangui]] del 2 de març de 1977 instituís l’[[OAPI (Organizacion Africana de la Proprietat Intellectuala)]]<ref>Site de l'Organizacion Africana de la Proprietat Intellectuala [https://web.archive.org/web/20100725121011/http://www.oapi.wipo.net/fr/OAPI/index.htm (lien)]</ref>. Son Annèxe VII armoniza lo drech d'autor dins los païses que ne son signataris<ref>Acòrdi de Bangui del 2 de mars de 1977 [http://www.wipo.int/clea/fr/text_pdf.jsp ?lang=FR&id=3375 (texte)]</ref>. Lo drech d'autor dins los païses d'Africa francofòna es en partida inspirat del drech francés. Lo drech moral i es doncas perpetual, non cessible e inalienable. === America === Los païses d'[[America Latina]] aplican en majoritat lo drech d'autor, alara que [[Canadà]] e los [[Estats Units d'America]] aplican lo ''copyright''. Fòrça païses aderiguèron a la Convencion interamericana sul drech d'autor del 22 de junh de1946. A [[Chile]], las disposicions sul drech d'autor son contengudas dins la lei Nº 17.336 del 2 d'octobre de 1970 sus la proprietat intellectuala<ref>{{es}} Lei Nº 17.336 del 2 d'octobre de 1970 sus la proprietat intellectuala (Chile)[http://www.leychile.cl/Navegar ?idNorma=28933 (texte)]</ref>, e dins son decrèt d'aplicacion del 17 de mai de 1971<ref>{{es}} Décret 1222 del 17 de mai de 1971 (Chile)[http://www.leychile.cl/Navegar ?idNorma=16914 (texte)]</ref>. En [[Colómbia]], l’autor e sos [[avents drech]] benefician dels dreches patrimonials per una durada de 80 ans ''post mortem''<ref>{{es}} Lei del 28 de genièr de 1982 suls dreches d'autor (Colómbia)[https://web.archive.org/web/20090805195343/http://www.lablaa.org/blaavirtual/apoyo/derautor/ley23.htm (texte)]</ref>. Se lo titular dels dreches d'autor es une [[persona morala]], la durada de proteccion es de 30 ans a comptar de la divulgacion de l’òbra. Lo drech [[Mexic|mexican]] reconeis lo drech moral e los dreches patrimonials de l’autor, coma los dreches vesins. En vertut de la lei federala sul drech d'autor, los dreches patrimonials son acordats per tota la vida de l’autor e 100 ans aprèp sa mòrt, o aquela del darrièr autor subrevivent dins lo cas de las òbras de collaboracion<ref>{{es}} Lei federala sul drech d'autor (Mexic)[https://web.archive.org/web/20060824021523/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/122.pdf (texte)]</ref>. En [[Canadà]]<ref>{{fr}}Site de l'ofici de la proprietat intellectuala de Canadà [http://www.opic.ic.gc.ca/eic/site/cipointernet-internetopic.nsf/fra/h_wr00003.html ?OpenDocument (texte)]</ref>, la proteccion acordada pel drech d'autor dura 50 ans aprèp lo decès de l’autor per gaireben totas las òbras. Lo concèpte d'[[utilizacion equitabla]] limita le camp del ''copyright'' dins qualques ipotèsis per garantir l'equilibri entre proteccion de las òbras e drech del public a l'informacion. Als [[Estats Units d'America]] una òbra, que siá pas acabada, es creada quand es fixada materialament sus un supòrt<ref>{{en}} Títol 17 del Còde dels Estats Units d'America [http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html (texte)]</ref>. Dempuèi l'adesion dels Estats Units d'America a la Convencion de Bèrna en 1989, lo registrament de las òbras estrangièras prèp del Burèl del ''Copyright'' es pas mai necessari per beneficiar d'una proteccion juridica, mas demòra possible per rendre pus facila la pròva dels dreches. Lo titular del ''copyright'' a lo drech exclusiu de reproduire o de comunicar las òbras, e d'autorizar la creacion d'òbras derivadas. Un drech moral, comprenent lo drech de paternitat e lo drech al respècte de l’integritat de las creacions es acordat als sols artistas de las arts visualas. La durada del ''copyright'' depend de la natura de l’òbra e de sa data de publicacion. Uèi ara, tota òbra creada a una proteccion de 70 ans ''post mortem'' se lo titular es una persona fisica. En vertut de la lei americana d'extension de la durada del ''copyright'', las entrepresas an una proteccion de 95 ans a comptar de la publicacion, o de 120 ans a comptar de la creacion s'aquela durada es pus longa<ref>{{en}} Durada del ''copyright'' als Estats Units d'America (site de l'universitat de Cornell)[http://www.copyright.cornell.edu/resources/publicdomain.cfm (lien)]</ref>. === Asia === Dempuèi 1979, la [[China]] aderiguèt a las principalas convencions relativas a la proprietat intellectuala. En 2001, la China venguèt membre de l’[[OMC]] e ratifiquèt l'acòrdi suls [[ADPIC]]. Tanben signèt qualques nombres de tractats bilaterals dins aquel domeni, subretot amb los Estats Units d'America. Lo primièr acòrdi bilateral de cooperacion especificament dedicat a la luta anticontrafaiçon foguèt signat amb França en julhet de 2009. Al nivèl nacional, los dreches dels autors son regits per la lei sul drech d'autor (中华人民共和国著作权法) e per sas nòrmas de mesa en òbra (著作权法实施条例). Los articles 94 a 97 de lei suls principis generals del drech civil, adoptada en 1986, aparan los interèsses dels titulars del drech d'autor. La lei sus la concurréncia desleiala de 1993, e aquela sus la proteccion doanièra dels dreches de proprietat intellectuala de 1995 (中华人民共和国知识产权海关保护条例) completan aquel dispositiu. Malgrat l'existéncia d'aqueles tèxtes, la [[contrafaiçon]] representa 8% del PIB e tòca tan las creacions artisticas coma las creacions industrialas<ref>Catherine Druez-Marie,{{fr}} ''La propriété intellectuelle en Chine : pour un renforcement effectif de la protection en faveur des entreprises'', IRPI, 2004 [https://web.archive.org/web/20110720210318/http://www.irpi.ccip.fr/fichiers/20041014104130.pdf (texte)]</ref>. Per i remediar, de tribunals especializats en proprietat intellectuala foguèron creats dins qualques províncias o vilas. Accions de sensibilizacion del public son tanben menadas, perque la mesconeissença dels principis del drech d'autor es presentada coma una de las principalas causas de la contrafaiçon<ref>Catherine Druez-Marie et Magali Bonnecarrere,{{fr}}''Comment protéger et défendre vos droits en Chine'',IRPI, 2007 [https://web.archive.org/web/20110720210236/http://www.irpi.ccip.fr/upload/pdf/etudes_juri/07_IRPI_Comment_proteger_et_defendre_vos_droits_en_Chine.pdf (texte)]</ref>. La legislacion sus la proprietat literària e artistica al [[Japon]] foguèt introdusida per la lei de 1899, e remanada per la lei de 1970, plusors còps modificada<ref>{{en}} Lei sul drech d'autor a Japon [https://web.archive.org/web/20130123064836/http://www.cric.or.jp/cric_e/clj/clj.html (texte)]</ref>. Japon aderiguèt a la Convencion de Bèrna, e es tanben partida als acòrdis suls [[ADPIC]] e als tractats de l’OMPI. Los dreches patrimonials e lo drech moral son acordats per la vida de l’autor e per 50 ans aprèp sa mòrt. En 2004, la durada de proteccion de las òbras cinematograficas foguèt fixada a 70 ans a comptar de lor publicacion. Lo drech moral es pas cessible, mas l’autor pòt renonciar a l’exercir per contracte. === Euròpa === ==== Union Europèa ==== [[Imatge:EU Insigna.svg|thumb|upright=1.0| Los Estats Membres de l’[[Union Europèa]] an armonizat lors legislacions per facilitar la creacion e la difusion de las òbras]] Las legislacions dels Estats Membres de l’[[Union Europèa]] foguèron armonizadas per suprimir los obstacles als escambis intracomunautaris. Aquela armonizacion concernís l'estenduda e la durada de la proteccion conferida pel drech d’autor, coma las sancions aplicadoiras en cas de contrafaiçon<ref>Site de la Comission Europèa sul drech d'autor [https://web.archive.org/web/20100429020550/http://ec.europa.eu/internal_market/copyright/index_fr.htm (lien)]</ref>. Los tèxtes europèus que cobrisson lo subjècte son : * las directivas 91/250/CEE e 96/9/CE acordant respectivament la proteccion del drech d’autor als [[logicial]]s e a las [[basas de donadas]]<ref>Directiva 91/250/CEE del Conselh, del 14 de mai de 1991, concernent la proteccion juridica dels programas d'ordinator [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:31991L0250:FR:HTML (texte)]</ref><ref>Directiva 96/9/CE del Parlament Europèu e del Conselh, del 11 de mars de 1996, concernent la proteccion juridica de las basas de donadas [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:31996L0009:FR:HTML (texte)]</ref> ; * la directiva 93/98/CE fixa la durada de proteccion dels dreches d’autor a 70 ans aprèp la mòrt de l’autor de l’òbra, o de la mòrt del darrièr dels autors se s’agís d’una òbra realizada a plusors. La proteccion comença a la data que l’òbra foguèt licitament rendada accessibla al public sel s'agís d'una òbra anonim o pseudonim. Aquela directiva dintrèt en vigor le 1{{èr}} de julhet de 1995, e foguèt apuèi remplaçada per la directiva del 12 de decembre de 2006<ref>Directiva 2006/116/CE del Parlament Europèu e del Conselh del 12 de decembre de 2006 relativa a la durada de proteccion del drech d'autor e de qualques dreches vesins [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OJ:L:2006:372:0012:0018:FR:PDF (texte)]</ref> ; * la [[Directiva europèa sus l’armonizacion de qualques aspèctes del drech d'autor e dels dreches vesins dins la societat de l'informacion (2001)]] a per but d'adaptar lo drech d’autor per l’univèrs numeric<ref>Directiva 2001/84/CE del Parlament Europèu e del Conselh del 22 de mai de 2001 sus l’armonizacion de qualques aspèctes del drech d'autor e dels dreches vesins dins la sociatat de l'informacion [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OJ:L:2001:167:0010:0019:FR:PDF (texte)]</ref>. Enòncia de prerogativas en favor dels autors, e d'excepcions al profit dels utilizaires. Autoriza los titulars dels dreches d’autor a aparar las òbras amb de mesuras tecnicas, que lo contràriament es sancionat. Per fin, prevei la reconeissença del drech d'autor dels agents publics; * la directiva 2001/84/CE del 27 de setembre de 2001 instaure un [[drech de seguida]] al profit dels autors qual que siá l’Estat de l’Union ont las òbras son vendudas<ref>Directiva 2001/84/CE del Parlament Europèu e del Conselh del 27 de setembre de 2001 relativa al drech de seguida al profit de l’autor d'una òbra d'art originala [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OJ:L:2001:272:0032:0036:FR:PDF (texte)]</ref> ; * la directiva 2004/48/CE sus l'aplicacion dels dreches de proprietat intellectuala prevei que los Estats Membres adòptan de sancions en cas de [[contrafaiçon]] de las òbras d’un autor ciutadins de l’Union. Las autras directivas abòrdan las questions del [[cable]] e del [[satellit artificial|satellit]]<ref>Directiva 93/83/CEE del Conselh, del 27 de setembre de 1993, relativa a la coordinacion de qualques règlas de drech d'autor e dels dreches vesins del drech d'autor aplicables a la radiodifusion per satellit e a la retransmission per cable [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:31993L0083:FR:HTML (texte)]</ref>, del drech de locacion<ref>Directiva 2006/115/CE del Parlament Europèu e del Conselh del 12 de decembre de 2006 relativa al drech de locacion e de prèst e a qualques dreches vesins del drech d'autor dins lo domeni de la proprietat intellectuala [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=OJ:L:2006:376:0028:0035:FR:PDF (texte)]</ref>, e dels [[semiconductors]]<ref>Directiva 87/54/CEE del Conselh del 16 de decembre de1986 concernent la proteccion juridica dels topografias de produits semiconductors [https://web.archive.org/web/20100620010901/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do ?uri=CELEX:31987L0054:FR:HTML (texte)]</ref>. La [[Cort de Justícia de las Comunautats Europèas]] establiguèt una jurisprudéncia relativa al drech d'autor, subretot amb son articulacion amb lo drech de la concurréncia. En vertut de la règla d'agotament dels dreches, es pas possible d'empachar la liure circulacion dels exemplars d'una òbra quand aqueles foguèron mes sul mercat amb lo consentiment de l’autor o de sos avents drech<ref>La règla de l’agotament dels dreches sul site del Ministèri de la Cultura (França) {{fr}}[http://www.culture.gouv.fr/culture/jurid/epdrimpa.htm (lien)]</ref>. ==== Estats Membres de l’Union Europèa ==== Dins l’[[Union Europèa]], la majoritat dels 27 Estats Membres aplican lo drech d'autor. Sols [[Chipre]], [[Irlanda]], [[Malta]] e lo [[Reialme Unit]] aplican lo ''[[copyright]]''. Totes los Estats Membres aderiguèron a la Convencion de Bèrna. Rapidament, se pòt presentar las diferéncias seguentas : * en [[Alemanha]], segon la concepcion monista del drech d’autor, los dreches patrimonials e lo drech moral de l’autor seguisson lo meteis regim, e s’acaban 70 ans aprèp la mòrt de l’autor (§ 64 de la lei sul drech d’autor)<ref>Véronique Sterin, {{fr}} ''Introduction au système juridique allemand'', IRPI, 2004 [https://web.archive.org/web/20110720210230/http://www.irpi.ccip.fr/upload/pdf/etudes_juri/04_IRPI_Introduction_au_systeme_juridique_allemand.pdf (texte)]</ref> ; * en [[Belgica]], lo drech d’autor se regís per la lei del 30 de junh de 1994 relativa al drech d’autor e als dreches vesins<ref>Lei del 30 de junh de 1994 relativa au drech d'autor e als dreches vesins (Belgica) {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070216221850/http://www.juridat.be/cgi_loi/loi_a.pl ?language=fr&caller=list&cn=1994063035&la=f&fromtab=loi&sql=dt='loi'&tri=dd+as+rank&rech=1%A6%CDmero=1 (texte)]</ref> ; * en [[Espanha]], las disposicions relativas al drech d’autor son regropadas dins lo libre primièr de la lei sus la proprietat intellectuala del 11 de novembre de 1987, modificada en 1996<ref>{{es}} Lei de 1987 sus la proprietat intellectuala (Espanha) [https://web.archive.org/web/20110524032009/http://www.mcu.es/propiedadInt/docs/TextoRefundidoLeyPIntelectual.pdf (texte)]</ref>. La lei del 7 de julhet de 2006 transpausa en drech intèrne la directiva comunautària 2001/29/CE <ref>{{es}} Lei del 7 de julhet de 2006 (Espanha [http://www.boe.es/boe/dias/2006/07/08/pdfs/A25561-25572.pdf (texte)]</ref> ; * en [[França]], las disposicions sus lo drech d'autor son regropadas dins lo Libre 1{{èr}} del [[Code de la proprietat intellectuala]]<ref>Còde de la proprietat intellectuala (França) [https://web.archive.org/web/20100617062056/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCode.do ?cidTexte=LEGITEXT000006069414&dateTexte=20090806 (texte)]</ref>. L’autor dispausa del drech exclusiu d'expleitar son òbra jos qualque forma que siá e de ne tirar un profit<ref>CPI, article L. 123-1 [https://web.archive.org/web/20151211103535/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do ?cidTexte=LEGITEXT000006069414&idArticle=LEGIARTI000006278936&dateTexte=&categorieLien=cid (texte)]</ref>. Una de las especificitats del drech francés es qu'acòrda un drech de repentir a l’autor, que li permet de reprendre una òbra ja divulgada. Aquel drech se pòt exercir liurament jos resèrva d'indemnizar lo proprietari de l’òbra. * al [[Reialme Unit]], la proprietat intellectuala se reglamenta per la lei sul ''[[copyright]]'', los dessenhs industrials e los brevets de 1988 (''[[copyright]]'', ''Designs and Patents Act'')<ref>{{en}} ''Copyright, Designs and Patents Act 1988'', chap. 48 (Reialme Unit) [http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1988/Ukpga_19880048_en_1.htm (texte)]</ref>. === Bibliografia === ==== Òbras generalas ==== * {{fr}}[[Françoise Benhamou]] e [[Joëlle Farchy]], ''Droit d'auteur et copyright'', La découverte, 2009, {{ISBN|978-2-7071-5062-2}} * {{fr}}Christophe Caron, ''Droit d’auteur et droits voisins'', Litec, 2006 {{ISBN|2-7110-1053-8}} * {{fr}}Bernard Edelman, ''La propriété littéraire et artistique'', Que sais-je ?, PUF, 2008 {{ISBN|978-2-13-056090-6}} * {{fr}}Pierre-Yves Gautier, ''Propriété littéraire et artistique'', PUF, 2007 {{ISBN|978-2-13-056321-1}} * {{fr}}Xavier Linant de Bellefonds, ''Droits d’auteur et droits voisins'', Dalloz, 2004 {{ISBN|978-2-247-05539-5}} * {{fr}}Delia Lipszyc, ''Droit d'auteur et droits voisins'', UNESCO, 1999 {{ISBN|92-3-202837-9}} * {{fr}}André Lucas et Henri-Jacques Lucas, ''Traité de la propriété littéraire et artistique'', Litec, 2006 {{ISBN|978-2-7110-0518-5}} * {{fr}}Frédéric Pollaud-Dulian, ''Le droit d'auteur'', Economica, 2004 {{ISBN|978-2-7178-4926-4}} * {{fr}}Pierre Sirinelli, ''Mémento de propriété littéraire et artistique'', Dalloz, 2004 {{ISBN|2-247-02730-X}} * {{fr}}Anne-Laure Stérin, ''Guide pratique du droit d'auteur'', Maxima, 2007 (ISBN 978-2-84001-405-8) * {{fr}}Michel Vivant et Jean-Michel Bruguière, ''Droit d'auteur'', Dalloz, 2009 {{ISBN|2-247-07098-1}} ==== Òbras especializadas ==== * {{fr}}Séverine Dusollier, ''Droit d'auteur et protection des œuvres dans l’univers numérique'', Larcier, 2005 {{ISBN|2-8044-1716-6}} * {{fr}}Florent Latrive, ''[[Du bon usage de la piraterie|Du bon usage de la piraterie : culture libre, sciences ouvertes]]'', Exils Éditeur, 2007 {{ISBN|978-2-912969-59-0}}[https://web.archive.org/web/20101223170835/http://www.freescape.eu.org/piraterie/complet.html (texte)] * {{en}}Lawrence Lessig, ''The future of Ideas. The Fate of the Commons in a Connected Work'', 2001 [http://www.the-future-of-ideas.com (texte)] * {{fr}}François Lévêque, Yann Menière, ''Économie de la propriété intellectuelle'', La découverte, 2003 {{ISBN|2-7071-3905-X}} ==== Rapòrts oficials ==== * {{en}}Andrew Gowers, ''Gowers review on intellectual property'' [http://www.cr-international.com/2006_UK_Gowers_Review_of_Intellectual_Property_6.12..pdf (texte)], décembre 2006 (Reialme Unit) * [[Comission de las Comunautats Europèas]], {{fr}}Livre vert sur le droit d'auteur dans l’économie de la connaissance [https://web.archive.org/web/20091120133811/http://ec.europa.eu/internal_market/copyright/docs/copyright-infso/greenpaper_fr.pdf (texte)], 2008 * Michel Muller, Conselh Economic e Social (França), {{fr}}''Les droits d'auteur'' [https://web.archive.org/web/20110409124818/http://lesrapports.ladocumentationfrancaise.fr/BRP/054000674/0000.pdf (texte)], 2004 (França) * [[Michel Thiollière]], Comission dels afars culturals, Senat (França), Rapòrt N°53 (2008-2009) sul projècte de lei favorisent la difusion e la proteccion de la creacion sus Internet [http://www.senat.fr/rap/l08-053/l08-0531.pdf (texte)], 22 d'octobre de 2008 (França) * [[Franck Riester]], Comission de las leis constitutionnalas, de la legislacion e de l'administracion de la Republica, Assemblada Nacionala (França), Rapòrt N°1486 sul projècte de lei favorisent la difusion e la proteccion de la creacion sus Internet {{fr}}[http://www.assemblee-nationale.fr/13/pdf/rapports/r1486.pdf (texte)], 18 de febrièr de 2009 (França) * [[Christian Vanneste]], Comission de las leis constitucionalas, de la legislacion e de l'administracion de la Republica, Assemblada Nacionala, Rapòrt N°1206 sul projècte de lei relatiu al drech d’autor e als dreches vesins dins la societat de l'informacion {{fr}} [http://www.assemblee-nationale.fr/12/pdf/rapports/r2349.pdf (texte)], 1èr de junh de 2005 (França) === Ligams intèrnes === * [[Proprietat intellectuala]], [[Proprietat literària e artistica]], [[Dreches vesins del drech d'autor]], ''[[Copyright]]'' * [[Istòria del drech d'autor]], [[Augustin-Charles Renouard]] * [[Convencion de Bèrna per la proteccion de las òbras literàrias e artisticas]] * [[Òbras orfanèlas]], [[Trabalh derivat]], [[Òbra de collaboracion]], [[Òbra collectiva]] * [[Drech moral]], [[Drech de paternitat]], [[Drech de retrait]] ; * [[Drech de seguida]], [[Contrafaiçon]], [[infraccion al drech d'autor]] * [[Domeni public (proprietat intellectuala)]], [[Còpia privada]] * [[Gestion dels dreches numerics]], [[Societat de gestion dels dreches d'autor]] * [[Copyleft]], [[Licéncia liura]], [[Licéncia Creative Commons]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://portal.unesco.org/culture/fr/ev.php-URL_ID=12313&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Lo drech d'autor sul site de l’UNESCO] * {{fr}}[http://portal.unesco.org/culture/fr/ev.php-URL_ID=5487&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Qu'est-ce que le droit d'auteur ? interprété par le mime Marcel Marceau en 1990 (UNESCO)] * {{fr}}[http://portal.unesco.org/culture/fr/ev.php-URL_ID=39059&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Synthèses des systèmes de protection du droit d'auteur dans les États membres de l’UNESCO] * {{fr}}[http://portal.unesco.org/culture/fr/ev.php-URL_ID=14076&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Lois nationales sur le droit d’auteur des États membres de l’UNESCO] * {{fr}}[https://archive.is/20120604135149/http://ompi.ch/copyright/fr/faq/index.html Lo drech d'autor sul site de l’OMPI] * Law of EUA: [https://web.archive.org/web/20111009143055/http://www.copyright.gov/title17/circ92.pdf Copyright Law of the United States] == Nòtas e referéncias == <div class="reflist4" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 10px" > <references /> </div> [[Categoria:Proprietat intellectuala]] mnu9w5985m87eqrolu2w6p6ea8cc0el 0 80461 2500654 2500648 2026-05-15T12:28:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500654 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> j00sas6f0tseoy5uiw4h13xsxfheyfk 2500655 2500654 2026-05-15T12:29:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç metallic */ 2500655 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gdysg3fbec9hv3h5j0f79m9byvi6faq 2500656 2500655 2026-05-15T12:30:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500656 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0omt44cwexh9h8cfj0zxremaism6p60 2500657 2500656 2026-05-15T12:30:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2500657 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9u7qzkrfd9xf2azubn8vr0uq1d4lqm6 2500658 2500657 2026-05-15T12:31:13Z Nicolas Eynaud 6858 2500658 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0zkomhhg0avwv5v78t0q5c2ktxnfax4 2500659 2500658 2026-05-15T12:34:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500659 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuau de qualitat superiora. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9k458z07neiyqitmdlgtapxjzkgwxiz 2500660 2500659 2026-05-15T12:36:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç metallic */ 2500660 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> o9qe2ck155qebocpotvb9d8yzmbuve5 2500661 2500660 2026-05-15T12:37:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500661 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> lyunzonsg7z8r152eo4cw9d0i62rfgn 2500662 2500661 2026-05-15T12:38:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500662 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0yq726x14r8a228p3k4ke1j8wmp1afk 2500663 2500662 2026-05-15T12:39:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500663 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> f7hxzmhlnp4ootvrpvpfvm7wzcty6ol 2500664 2500663 2026-05-15T12:42:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500664 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> r8kroy9sxy2pq5gdd5y2xkotrfgyghu 2500665 2500664 2026-05-15T12:43:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2500665 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4sif3yl1cmif7riajrqgplhg4t41dbe 2500667 2500665 2026-05-15T12:45:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Tipes de resisténcia */ 2500667 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcia d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 30uyiidqg1xddaw6xb80gvxe55nmjyl 2500668 2500667 2026-05-15T12:46:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias variablas */ 2500668 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> p208mbl5ihv3ib9z128x21cvj97ava4 2500670 2500668 2026-05-15T12:54:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias CMS */ 2500670 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 19aif2djy3kzcr7wc9f3m0zb46bzh8s 2500671 2500670 2026-05-15T12:55:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias variablas */ 2500671 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gj93iz1k0fkkuyd2h79psvfz3pcj7c9 2500672 2500671 2026-05-15T12:58:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias variablas */ 2500672 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ercrxwb00pctk14qdzpto5gboyeoled 2500673 2500672 2026-05-15T12:58:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Mesura */ 2500673 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> l5hsfssdhqslllem3f4uzl5vg3sgmr6 2500674 2500673 2026-05-15T13:04:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2500674 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficiment de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8zux8m97hau5uwjziqmuonp160n1qby 2500675 2500674 2026-05-15T13:09:50Z Nicolas Eynaud 6858 2500675 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus atas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 0bku8544bp3dwvy1pcgd3jasxyx553l 2500676 2500675 2026-05-15T13:10:02Z Nicolas Eynaud 6858 2500676 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4ay331vezdmk5lwawk9ee691qis2yje 2500681 2500676 2026-05-15T13:19:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500681 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ±1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ±0 ,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Viòlet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || ×0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 5w7600rclaoht1i6kpqxuq5gg976s77 2500683 2500681 2026-05-15T13:20:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500683 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ±1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ±0 ,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || ×0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> b0yems0rpoe9n2eo40oao6l3m2d3j8z 2500684 2500683 2026-05-15T13:20:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500684 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || ×0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ne1sn3i2ceky17wpgrss549m77jhm4q 2500685 2500684 2026-05-15T13:20:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500685 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> eyhtqctg4kchdnq676le2v49fxa4lew 2500693 2500685 2026-05-15T15:16:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500693 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|center|800px|Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8nz77rya95j5tdofn3xe48qzbfe85sm 2500694 2500693 2026-05-15T15:16:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500694 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> g6zpgp7og6z4cmfgztfozhwbh6nbqa7 2500695 2500694 2026-05-15T15:16:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Còdi color */ 2500695 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> rz9sgi2m6pxqfmu7feba3ylgv8nz6ct 2500700 2500695 2026-05-15T15:59:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500700 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni</center>]] ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 4zw7425tkacoo7n004ufxv30ccpbdmg 2500701 2500700 2026-05-15T15:59:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç de carbòni */ 2500701 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gdwhlblpokfuul41hit72apwo8900nz 2500703 2500701 2026-05-15T17:12:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcia de jaç metallic */ 2500703 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[File:Resistors-photo.JPG|thumb|right|250px|Diferentas resisténcias]] [[File:Resistor.jpg|thumb|right|Foto d'una resisténcia electrica.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> otjt624itoab7tyagmxbu9m93vnqff0 2500705 2500703 2026-05-15T17:13:11Z Nicolas Eynaud 6858 2500705 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> gwauvmk6qkqrhwjodgz98lc0xa46taj 2500706 2500705 2026-05-15T17:15:15Z Nicolas Eynaud 6858 2500706 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 37gtsrk4307thyfux58030bdxy0ugna 2500707 2500706 2026-05-15T17:17:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2500707 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 5kg1szze2fsalc3k7ci68vcjjyo6ql6 2500708 2500707 2026-05-15T17:18:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2500708 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ego87kb29vbn6p11zye0sxi4woetoji 2500746 2500708 2026-05-15T22:19:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Resisténcias bobinadas */ 2500746 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 7irq36cihxirtiauyl1avud3lpuii4e 0 81739 2500745 2481029 2026-05-15T21:45:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Li inondacions en Occitània */ 2500745 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Niçard}} [[Fichièr:Bundesarchiv B 422 Bild-0086, Köln, Rheinufer, Hochwasser.jpg|thumb|Inondacion de [[Colonha]] en [[Alemanha]] en lo 1983.]] Una '''inondacion''' (var. '''inondament''') ò un '''aigat''' (var. '''aigada''')<ref name="Dicod'Oc inondation">Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « inondation », consultat lo 2 de novembre dau 2023, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=inondation&q2=&submit=Rechercher].</ref> es un fenomène de submersion dei terrens pròches d'un [[Ribièra|cors]] d'[[aiga]] en causa d'una montada dei aigas. Lo tèrme es sovent estendut ai desbordaments d'aiga en provenença d'obratges artificials ò de rets d'assaniment. Quora tòca d'infrastructuras umani ò de [[Vila|vilas]], l'inondacion es considerada coma un tipe de [[catastròfa naturala]]. Pòu aver de consequéncias grèvi car l'aiga es capabla de destrúger li rets d'[[aiga potabla]], li rets d'[[electricitat]] ò li zònas [[Agricultura|agricòli]]. Li inondacions an finda d'efèctes segondaris que pòdon engendrar de miliers ò de milions de victimas suplementari en favorizant li [[Epidèmia|epidèmias]] o li [[Famina|faminas]]. == Tèrme e vocabulari == En rason dau sieu caractère marcant, li a un nombre important de [[Sinomimia|sinonimes]] enregistrats dins lu [[Diccionari|diccionaris]] per designar una inondacion ò un aigat : aiga gròssa, aigas, aiguàs, còp (d'aiga), creguda, creis, creissuda, desbòrd, desbordament, enaigament, grandas aigas, molaia, mortalaia, montaa, montada deis aigas, neguèra, venguda deis aigas<ref name="Dicod'Oc inondation"/><ref name="Dicod'Oc crue">Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « crue », consultat lo 2 de novembre dau 2023, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=crue&q2=&submit=Rechercher].</ref><ref>Reinat Toscano, ''Diccionari de lenga d'òc d'après lo parlar niçard'', Auba Novèla, 2023.</ref>. Au niveu local, una inondacion congreada per una [[Ribièra|ribiera]] especifica pòu finda portar un nom especific. Per exemple, en [[Occitània]], lu aigats destructors de [[Tarn (ribièra)|Tarn]] ò de [[Vidorle]] son dichs « tarnada » e « [[vidorlada]] » per lu abitants<ref name="Dicod'Oc crue"/>. == Lu tipes d'inondacion == === Li inondacions de zòna === Li inondacions de zòna an generalament luec dins de regions plati que non pòdon absorbir ò eliminar un excès d'[[aiga]]. Li planas, li depressions e lu bacins [[Endoreïsme|endoreïcs]] ne'n favorizan la formacion, mas la natura dau sòl, la presença d'una [[Jaç freatic|jaça freatica]] pauc prefonda e la quantitat d'aiga presenta son de paramètres importants. Aqueu tipe d'inondacion pòu durar longtemps car l'evacuacion ò l'[[evaporacion]] de l'aiga son sovent lenti. <gallery mode="packed"> Imatge:St-Mathieu-Nauzon 05.JPG|{{center|Prat inondat après de precipitacions}} Imatge:Urban flood cropped.jpg|{{center|Inondacion d'una zòna urbana en [[Anglatèrra]] en lo 2008}} Imatge:House surrounded by flood Ilmajoki Finland.jpg|{{center|Inondacion d'una region plata de [[Finlàndia]]}} Imatge:Flooding after 1991 cyclone.jpg|{{center|Inondacion de zòna en [[Bangladèsh]] après un ciclòne en lo 1991}} Imatge:Navy-FloodedNewOrleans.jpg|{{center|La [[Nòva Orleans]] après lo [[ciclòne Katrina]] en lo 2005}} </gallery> === Lu desbordaments de cors d'aiga === Lu desbordaments de [[Riu|cors d'aiga]], probablament lo tipe d'inondacion pus conoissut, es la consequença d'un excès d'aiga dins lo lièch d'un cors d'aiga. Presentan una fòrta diversitat en causa de la variabilitat extrèma dei cors d'aiga (rotas betonadi, [[Oèd|oeds]] de [[desèrt]], [[riu|rius]] de [[montanha]], [[flume|flumes]] majors, etc.) e pòdon congrear d'autru [[Catastròfa naturala|fenomènes catastrofics]] coma de coladas de fanga ò de movements de terren. Totun, aqueli inondacions son pus frequenti dins li [[Val|valadas]] estrechi, a l'entorn dei [[Flume|flumes]] aguent un [[Bacin idrografic|bacin versent]] estendut e dins li regions somesas a de [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] importanti ([[Ciclon tropical|ciclònes tropicals]], [[Monson|mosson]], [[Auratge|chavanas violenti]], etc.). La durada dau desbordament es generalament brèva, sovent quauqui [[Ora (temps)|oras]], mas l'inondacion pòu durar pus longtemps dins d'endrechs plats dont a la possibilitat de si transformar en inondacion de zòna. <gallery mode="packed"> Imatge:Cyclone Hudhud destruction in Visakhapatnam 2.jpg|{{center|Desbordament d'un cors d'aiga après un ciclòne}} Imatge:Universal Studios - Flash Flood (2561919564).jpg|{{center|Inondacion sus una rota durant una chavana}} Imatge:Oison (rivière) en crue.jpg|{{center|Desbordament d'un cors d'aiga après una chavana}} Imatge:Behrain - panoramio - Manzoor Ahmad.jpg|{{center|Desbordament violent d'un cors d'aiga après de precipitacions importanti}} Imatge:Libyan Desert-Flash floods 2.jpg|{{center|Desbordament d'un oed}} Imatge:Mossy Cave area - Bryce Canyon National Park.jpg|{{center|Lava torrenciala après una chavana}} </gallery> === Li submersions marini === Li [[submersion marina|submersions marini]] son d'inondacions temporari provocadi per la [[mar]] durant d'episòdis [[Temps (meterologia)|meteorologics]] ò [[Ocean|oceanografics]] inabituals ([[Tempèsta|tempèstas]], [[Marèa|marea]], [[tsunami]], etc.)<ref>Cédric Brunel, ''Tempêtes et élévation marine : sur les plages françaises de Méditerranée'', París, L'Harmattan, coll. « Milieu naturel et sociétés », 2012.</ref><ref>Didier Migaud e Jean-Marie Bertrand, ''Les inondations de 2010 : Les enseignements sur le littoral atlantique (Xynthia) et dans le Var'', París, Cour des comptes, coll. « Rapport public thématique », julhet de 2012, p. 12.</ref>. An luec quora lo deferlament dei ondas passa la cresta dei acumulacions [[Litorau|litorali]]. Pòu de còps engendrar de transferiments de [[Sediment|sediments]] e modificar la linha dau front de mar<ref>Pierre Stephan, ''Les flèches de galets de Bretagne : Évolutions passées, présentes et futures'', París, L'Harmattan, 2011, p. 120.</ref><ref>Paul Royet e Stéphane Bonelli, ''Digues maritimes et fluviales de protection contre les submersions'', Versalhas, Lavoisier, coll. « Hermès Sciences », 2013, p. 628.</ref>. Son diferenti dei [[Transgression marina|transgressions marini]] que son de submersions duradissi après un afaissament de terrens emergits<ref>James S. Monroe e Reed Wicander, ''The Changing Earth: Exploring Geology and Evolution'', Belmont, 2{{a}} edicion, West Publishing Company, 1997, pp. 112-113.</ref>. <gallery mode="packed"> Imatge:Thalassoiledere.jpg|{{center|Submersion marina après la tempèsta Xynthia en lo 2010}} Imatge:Aqua alta venise 07.jpg|{{center|L’''aqua alta'' de [[Venècia]], un exemple de submersion marina}} Imatge:October 17 2016 sunny day tidal flooding at Brickell Bay Drive and 12 Street downtown Miami, 4.34 MLLW high tide am.jpg|{{center|Submersion marina durant una marea importanta}} Imatge:SH-60B helicopter flies over Sendai.jpg|{{center|Submersion marina après lo tsunami en [[Japon]] en lo 2011}} Imatge:Hurricane Carol Storm Surge in color 1954.jpg|{{center|Submersion marina durant un ciclòne en lo 1954}} </gallery> === Li inondacions catastrofiqui === Li inondacions catastrofiqui son la consequéncia dau defalhiment d'una infrastructura (rompedura d'un [[Restanca|restanc]], etc.) ò d'un fenomène natural extrème ([[Volcan|erupcion volcanica]], [[tsunami]], rompedura d'un restanc natural, etc.). Aqueli inondacions son de còps acompanhadi per d'autri [[Catastròfa naturala|catastròfas]] coma de [[Lahar|lahars]] e pòdon engendrar de degalhs considerables. <gallery mode="packed"> Imatge:-IDAHO-L-0011- Teton Dam Flood - Newdale (5811753523).jpg|{{center|Rompedura d'un restanc}} Imatge:Hot lahar at Santiaguito.jpg|{{center|Lahar}} Imatge:Hubbard Glacier August 14.2002.jpg|{{center|Vuidatge violent d'un [[lac glaciari]]}} </gallery> == Li causas d'inondacion == Una inondacion es la consequença d'un ensemble de factors que menan a una acumulacion d'[[aiga]] a un endrech. Li [[Temps (meterologia)|condicions meteorologiqui]] e lu paramètres [[Geologia|geologics]] son donc sovent lu elements primordials, mas presentan una certana diversitat. Per exemple, l'aiga pòu provenir dei [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]], d'un [[tsunami]], de la rompedura d'installacions umani, dei efèctes dau desgèl, etc. Dau sieu caire, la geologia pòu favorizar la formacion d'inondacions en demenissent l'evacuacion ò l'absorpcion de l'aiga. Per exemple, lo lièch d'un [[Riu|cors d'aiga]] pòu si redurre dins un passatge estrech ò lo terren pòu aver de proprietats impermeabli que limitan l'absorpcion de l'aiga. En [[Occitània]], li zònas [[Argela|argiloï]] son ensinda reputadi per si curbir rapidament d'aiga en cas de [[Pluèja|pluèia]]. Totun, li activitats umani pòdon agravar li possibilitats de formacion e lu efèctes d'una inondacion. D'efècte, lo [[Rescalfament climatic|rescaufament climatic]] aumenta lo niveu dei [[Mar|mars]] e l'intensitat dei fenomènes climatics extrèmes, cen que pòu agravar lei pluèias causadi per un ciclòne ò una chavana. Mas lu efèctes dei activitats umani son mai que mai importants au niveu de l'escorrement de l'aiga. Un promier ensemble d'activitats limita la circulacion de l'aiga dins lu rius. Per exemple, una mancança d'entretenença pòu permetre la formacion de restancs de brigas, cen que demenisse lo debit. Un segond ensemble, coma la betumatge dei vilas ò lo desboscament, limita l'absorpcion de l'aiga. Lòng dei litorals, la disparicion dei [[Mangròva|mangròvias]] a d'efèctes similars au desbocament car aquelu ecosistèmas pòdon blocar lu còps de mar e redurre lu efèctes dei tsunamis. Aquò pòu aumentar considerablament li quantitats d'aiga presenti dins una aglomeracion. La conjugason d'aquelu factors es, despí lo sègle XIX, a l'origina d'inondacions grèvi dins mai d'una region dau monde. En Occitània, foguèt lo cas dins la vau de [[Durença]] dont la disparicion dei [[Seuva|seuvas]] provoquèt una tiera de [[Catastròfa naturala|catastròfas]] emb de debits estimats entre {{formatnum:5000}} e {{formatnum:6000}} m³/s en lo [[1843]], lo [[1856]], lo [[1882]] e lo [[1886]]<ref>Direction de l'environnement, du développement durable et de l'agriculture, La Durance : lien de vie du territoire régional, Conseil régional PACA.</ref>. <gallery mode="packed"> Imatge:Cumberland Narrows air.jpg|{{center|Exemple de passatge estrech favorizant una inondacion}} Imatge:Kry2.jpg|{{center|Aumentacion dau debit d'un riu pendent lo desgèl}} Imatge:Half Puddled Trackbed - geograph.org.uk - 913308.jpg|{{center|Exemple de terren impermeable}} Imatge:P3030027ParkingLot wb.jpg|{{center|Exemple de betumatge d'una zòna urbana}} Imatge:Lushoto.jpg|{{center|Lo desboscament favoriza l'escorrement rapide de l'aiga vèrs li valadas}} Imatge:Clairmarais mai 95 embâcles.jpg|{{center|Restanc natural que limita lo debit}} </gallery> == Lu impactes dei inondacions == === Lu impactes negatius === Li inondacions an un important poder destructor e fan part dei desastres naturals pus murtriers car un corrent d'aiga important a largament la [[fòrça]] necessària per destruir de zònas [[Agricultura|agricoli]], d'infraestructuras, de construccions, de [[selva|seuvas]] ò de releus<ref>Jochen Schanze, « Flood Risk Management – A Basic Framework », dins Jochen Schanze, Evzen Zeman e Jiri Marsalek (dir.), ''Flood Risk Management: Hazards, Vulnerability and Mitigation Measures'', Springer Netherlands, 2006, pp. 1-20.</ref>. Pòdon finda tocar de regions importanti e aver de consequenças duradissi. Per exemple, en lo [[1931]], lo [[Flume Jaune]] inondèt {{formatnum:122000}} km² de territòri chinés e tuèt entre {{formatnum:400000}} e 4 milions d'abitants durant la catastròfa ela mema ò durant li [[Famina|faminas]] e li [[Epidèmia|epidèmias]] causadi per la disparicion dei recòltas e la preséncia d'[[aiga estagnanta]]<ref>Chris Verfasser Courtney, ''The nature of disaster in China the 1931 Yangzi River flood'', Cambridge University Press, 2018.</ref>. D'efècte, un ensemble larg de [[Malautiá|malautias]] [[Infeccion|infeccioï]] son favorizadi per aqueli aigas coma lo [[Colèra|colera]], l'[[epatiti A]], l'[[epatiti E]], la [[gastroenteriti]] e divèrsi [[Diarrèa|diarreas]]. Dins la societat modèrna, la destruccion dei rets d'[[aiga potabla]] pòu agravar aqueu risc epidemic<ref>Katarzyna Alderman, Lyle R. Turner e Shilu Tong, « Floods and human health: A systematic review », ''Environment International'', vol. 47, junh de 2012, pp. 37-47.</ref>. Lo tableu aquí sota resumisse li inondacions pus grèvi de l'istòria : {| class="sortable wikitable" style="width:95%;" |- style="background:#ccc;" ! style="width:20%;" |Nombre de victimas !! style="width:40%;" |Eveniment !! style="width:20%;" |Annada |- ||{{center|{{formatnum:2500000}}-{{formatnum:3700000}}}} || {{center|Inondacions dau 1931 en China}} || {{center|1931}} |- ||{{center|{{formatnum:900000}}-{{formatnum:2000000}}}} || {{center|Inondacion dau Flume Jaune}} || {{center|1887}} |- ||{{center|{{formatnum:500000}}-{{formatnum:700000}}}} || {{center|Inondacion dau Flume Jaune}} || {{center|1938}} |- ||{{center|Au manco {{formatnum:239000}}}} || {{center|[[Tifon Nina (1975)|Tifon Nina]] e rompedura dau restanc de [[Banqiao Dam]]}} || {{center|1975}} |- ||{{center|{{formatnum:230000}}}} || {{center|[[Tsunami dau 2004]]}} || {{center|2004}} |- ||{{center|{{formatnum:145000}}}} || {{center|Inondacions dau Flume Blau}} || {{center|1935}} |- ||{{center|Au manco {{formatnum:100000}}}} || {{center|[[Inondacion de la Sant Feliç]]}} || {{center|1530}} |- ||{{center|{{formatnum:100000}}}} || {{center|Inondacion dau Flume Roge}} || {{center|1971}} |- ||{{center|{{formatnum:100000}}}} || {{center|Inondacion dau Flume Blau}} || {{center|1911}} |} === Lu impactes positius === Li inondacions an finda d'impactes positius. Permèton de transportar de [[Sediment|sediments]] que fertilizan li tèrras ò d'aigar de zònas [[Ariditat|aridi]]. Lo cas pus conoissut son probablament li inondacions annuali de [[Nil]] qu'an permés l'emergença de l'[[Egipte antica]]. Mas de fenomèns similars son estats observats en [[Mesopotamia]], dins la valada d'[[Indus]], dins la valada de [[Ganges]] e en [[China imperiala|China]]. Lu organismes aqüatics profièchan egalament li inondacions per ganhar d'abitats noveus e li planas inondadi pòdon formar d'endrechs fòrça favorables a la [[reproduccion]] dei [[peis]] gràcias a la presença de quantitats importanti de [[Nutriment|nutriments]]. Aquò explica l'existença de populacions separadi d'una mema espècia dins de [[Bacin idrografic|bacins idrologics]] diferents. Indirectament, de populacions d'[[Ausèl|auceus]] pòdon finda profichar la creissença dei populacions de peis. == Lu mejans de prevencion e de proteccion == === L'informacion preventiva === L'informacion preventiva es la promiera estapa dau procèssus de prevencion e de proteccion dei populacions e dei bens còntra li inondacions. Lo sieu objectiu es d'informar li populacions, li autoritats e l'ensemble dei [[partida interessada|partidas interessadi]] dei riscs encorreguts. Aquò necessita au prealable de menar d’evaluacions precisi d'aquelu riscs. D'organizacions dedicadi son generalament encargadi de realizar e de metre a jorn aquelu estudis. Per exemple, dins la màger part d'[[Occitània]], aquò pilha la forma dau [[Plan de prevencion dau risc inondacion]] (PPRI) qu'es definit per la lèi [[França|francesa]]<ref>F. Vinet e S. Defossez, « La représentation du risque d’inondation et de sa prévention », dins R. Laganier (dir.), ''Territoires, inondation et figures du risque. La prévention au prisme de l’évaluation'', París, Éditions de L’Harmattan, coll. « Itinéraires géographiques », 2006, pp. 99-137.</ref>. Pi, aqueu plan es declinat dins lu autru plans que dictan l'urbanisme. Au niveu pus local, de paneus d’afichatge son sovent utilizats per informar lo public dins li zònas pus perilhoï. Una autra condicion necessària per dispausar d'un sistèma d'informacion eficaç es finda d'aver un sistema d'alarma eficaç. Aquò demanda d'èsser en mesura de realizar de previsions [[meteorologia|meteorologiqui]] pron precisi per determinar li regions menaçadi. En lu país menaçats per de [[tsunami|tsunamis]], li previsions necessitan una ret de [[sismografe|sismografes]]. Dins toi lu cas, cau aver un sistema d'alarma per avertir li populacions d'un perilh imminent. En lu [[país]] pus avançats, d'entraïnaments son regularament organizats per renforçar la preparacion dei populacions. <gallery mode="packed"> Imatge:Flood plain inundation map, Roanoke River. LOC gm69002567.jpg|{{center|Plan dei zònas inondabli de la [[Roanoke River]]}} Imatge:Panneau de crue Navizence.jpg|{{center|Paneu d'informacion sus l'existéncia d'un risc d'inondacion}} Imatge:Inscriptions Niveaux Crues Vidourle Rue Antonin Paris - Sommières (FR30) - 2021-07-10 - 1.jpg|{{center|Memòria dei inondacions de [[Vidorle]]}} Imatge:CTG-Flood.png|{{center|Prevision de precipitacions}} Imatge:Okumatsushima tsunami P1130317 rotated.jpg|{{center|Sistema d'alèrta de tsunami}} </gallery> === Li estrategias e lu mejans de lucha === Li a doi tipes d'estrategias e de mejans de lucha còntra li inondacions : preventiva e curativa. Preventivament, l'objectiu es generalament de restaurar l'escorrement dei aigas de [[Pluèja|pluèia]] ò li zònas d'extension naturala dei inondacions. Aquò permet de redurre lo risc de formacion d'una inondacion dins una zòna poblada ò economicament importanta. Demenir l'importància dei regions menaçadi es finda una estrategia eficaça en organizant l'implantacion umana dins de zònas non inondabli. D'exemples de tecnicas de prevencion son l'entretenança dei cors d'aiga (curatge...), la creacion de [[Canal de derivacion|canals de derivacion]] e de bacins destinats a conservar un excès d'aiga, la limitacion de l'impermeabilizacion dei tèrras, l'acreissement de l'infiltracion dei aigas e la restauracion dei espacis vèrds. Au niveu curatiu, li solucions de lucha se concentran sus lo blocatge dei aigas e sus l'evacuacion dei populacions menaçadi. Per blocar li aigas, cau installar de [[Restanca|restancas]] temporari que pòdon èsser completadi per de [[pompa]]s. Li pompas son finda fòrça utili per evacuar l'aiga dins li zònas inondadi. Totun, aquò non es totjorn sufisent per protegir li [[vila|vilas]]. Ensinda, l'evacuacion dei populacions ò l'acuèlh dei refugiats es una necessitat. Per la preparar, cau dispausar d'equipaments especifics (lièchs, noiridura, etc.) e de luecs per lotjar provisoriament aqueli personas. <gallery mode="packed"> Imatge:Bassin de rétention sec - Avizo Experts-Conseils.jpg|{{center|Bacin de retencion dei aigas}} Imatge:Installation d'un bassin d'orage - TUBAO.jpg|{{center|Bacins de retencion sosterranhs}} Imatge:Adopta chaussée drainante Grand.jpg|{{center|Rota permetent d'absorbir rapidament l'aiga de pluèia}} Imatge:Adopta fossé Noue anti inondation.jpg|{{center|Espaci vèrd destinat a absorbir l'aiga}} Imatge:Waterbarrière geodesign aqua barrier (5).JPG|{{center|Restanca temporària}} </gallery> == Li inondacions en Occitània == En [[Occitània]], li a doi tipes principals d'inondacions. Lo promier s'obsèrva mai que mai dins li regions [[Mar Mediterranèa|mediterraneï]]. D'efècte, lu relèus dei [[Cevenas]] e dei [[Preaups]] pòdon blocar li intradas maritimi umidi en provenéncia dau sud. Aquò pòu blocar li chavanas dins una region determinada e li concentrar li pluèias. La consequéncia es una montada dei aigas rapida e violenta que pòu ravatjar li valadas dei flumes costiers mediterranèus e dei ribieras de la valada de [[Ròse]]. Caracteristics de [[Lengadòc]], de [[Provença]] e dau [[Comtat de Niça|País Niçard]], aquelu fenomènes son respectivament dichs [[Chavanas cevenòlas|chavanas cevenòli]] e [[chavanas mediterraneï]]. De còps, s'obsèrvan de fenomènes similars dins lu Pireneus, mas es pus rare. Lo segond tipe d'inondacions a luec dins li valadas de Ròse e de Garona. Es la consequéncia d'una aumentacion dau [[debit]] d'aquelu [[Flume|flumes]] que collèctan li aigas de [[Bacin idrografic|bacins idrologics]] importants. Es possible d'observar lu dos tipes d'inondacion a la seguida emb d'episòdis mediterranèus engendrant una montada dei aigas de Ròse. == Li inondacions dins lo Sistema Solar == [[Imatge:ESP 050973 2045 (40323666590).jpg|thumb|right|Escorrements sasoniers d'aiga a la susfàcia de [[Mart (planeta)|Mart]] observats en lo 2018.]] De traças d'inondacions son estadi observadi a la susfàcia de [[Mart (planeta)|Mart]]. D'efècte, de quantitats importanti d'[[aiga]] èran probablament en circulacion sus la [[planeta]] roja durant lo [[Noaquian]], un periòde [[geologia|geologic]] que data de 3,7 miliards d'annadas. D'aqueu temps, Mart avia probablament un [[cicle de l'aiga]] complet e desvolopat. Durant lu periòdes seguents, la quantitat d'aiga en circulacion demenissèt e lo clima venguèt pus frèi. Aquò trebolèt lo cicle de l'aiga que semblèt de s'organizar a l'entorn de cicle de formacions de glaç e de fusion rapida d'aqueli massas. Aquò engendrèt d'inondacions importanti, susceptibli de tocar de zònas fòrça estendudi. Encuèi, aquelu fenomènes an dispareissut car la preséncia duradissa d'aiga [[liquid|liquida]] a la susfàcia marciana actuala es impossibla. Totun, dins li regions [[Eqüator (omonimia)|eqüatoriali]], d'escorrements sasoniers son estats observats per li [[Sonda espaciala|sondas]] ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'', ''[[Mars Odyssey]]'' e ''[[Mars Express]]''. Aqueu fenomène non es encara ben explicat, mas porria èstre la consequéncia d'escorrents d'[[aiga saumastra]] de quaucu mètres de larg (100 m maximom)<ref>Vincent F. Chevrier e Travis S. Altheide, « Low temperature aqueous ferric sulfate solutions on the surface of Mars », ''American Geophysical Union (AGU)'', vol. 35, n° 22,‎ 18 de novembre dau 2008.</ref>. La preséncia de liquide es finda atestada a la susfàcia de [[Titan (luna)|Titan]], lo [[Satellit natural|satellite]] pus important de [[Saturne (planeta)|Saturne]]. Aqueu liquide seria principalament compausat de [[metane]] e d'[[etane]]. Forma una ret de lacs que foguèt observada per la sonda ''Cassini'' en lo 2007. Lu mecanismes de formacion d'aquelu [[Lac|lacs]] non son conoissuts, mas l'abséncia de [[Cratèr d'impacte|cratèrs d'impacte]] permet d'imaginar l'existéncia d'un mecanisme eficaç de renovalement de la susfàcia. Dins aqueu cas, l'existéncia de pluèias de [[metane]] es possibla, cen que porria engendrar d'inondacions a la susfàcia de Titan<ref>« NASA Cassini Image: Radar Images Titan’s South Pole », ''JPL'', 2008, consultat lo 11 de genier dau 2008.</ref>. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aiga]] * [[Catastròfa naturala]] * [[Chavana cevenòla]] * [[Ciclon tropical|Ciclòne tropical]] * [[Ribièra|Cors d'aiga]] * [[Geologia]] * [[Gestion dei riscs]] * [[Precipitacion (meteorologia)|Precipitacions]] * [[Tsunami]] </div> === Bibliografia === * J. Chaïb, ''Les eaux pluviales, gestion intégrée'', Sang de la Terre, 1997. * K. Flanagan, P. Branchu e M.C. Gromaire, « Les ouvrages de biorétention: synthèse des guides internationaux de conception et de mainte-nance des filtres plantés pour le traitement à la source des eaux de ruissellement urbaines », ''Techniques Sciences Méthodes'', vol. 12, 2017, pp. 89-126. * G. Garry e E. Graszk, ''Plans de prévention des risques naturels : risques d’inondation'', París, La Documentation française, coll. « Guides », 1999. * F. Vinet, ''Le Risque inondation. Diagnostic et gestion'', París, Éditions Tec & Doc, Éditions Lavoisier, coll. « Sciences du danger », série Innovations, 2010. === Nòtas e referenças === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> t48dyqv03gtw709ithp9g2yc77mb3qb 0 103342 2500652 2487284 2026-05-15T12:17:27Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500652 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ambats | nom2 = ''Ambax'' | imatge = Town_hall_of_Ambax_(3).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp = 31230 | insee = 31007 | cònsol = Daniel Miquel | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3691666667 | longitud = 0.934722222222 | alt mini = 203 | alt mej = | alt maxi = 348 | km² = 5.95 |}} '''Ambats'''{{RepTopMP}} (''Ambax'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31007.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] {{Communes limitrophes | commune = Ambax | nòrd = | nòrd-èst = [[Godets]] | èst = [[Senarens]] | sud-èst = [[Casac]] | sud = [[Riulàs]] | sud-oèst = | oèst = [[Castèthgalhard]] | nòrd-oèst = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] }} == Toponimia == Era prononciacion qu'ei [am'baks] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>, dambe ua degradacion probablament recenta de la lenga per [am'bats]. </br> Dauzat e Rostaing que supausan una origina, lo nom gallic d'òme ''Ambatius'' (''*Ambatium fundum''), qui ten pas compte de l'evolucion gascona ''-mb-'' > ''-m-'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 13</ref>.</br> La grafia de Patrici Pojada, ''Ambats'', ei benlèu sonque fonetica. Se n'es atau, se pòt pensar a [[Vaths (Volvèstre)]], grafiat ''Bax'' en francés. Una possibilitat ei ''*En Vaths'', (lo vilatge ei a mieja penda d'un planèr e mei que mei entre tres vaths, ua esquematicament nòrd-sud, las autas duas, qui son afluentas, èst-oèst), donc ''Envaths'' (''n'' davant lo son ''b'' prononciat ''m''), vengut ''Anvaths'' per influéncia de frasas coma ''Vau a Envaths'' > ''Vau a'mvaths''. Com es pas qu'una ipotèsi, seré imprudent de cambiar la grafia deu nom dens aqueth sens. </br> Lo tipe toponimic eretèr de ''in vallis'' (Envaths, [[Lo Laussó|Envals]], Envaus, etc) que's deu comprene, màgerment, com « enter vaths », « entre vals ». == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Ambats, ''Ambax o Ambax-Lamezan'', èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Ambats èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Lamezan'' ei un vilatge situat a l'oèst d'Ambats e un castèth sus la medisha sèrra, mès au nòrd. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31007 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Daniel Miquel |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta=[[1975]] |Fin= 2020 |Identitat= Pierre Allard|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1975 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31007 |1793=279 |1800=234 |1806=354 |1821=357 |1831=298 |1836=308 |1841=293 |1846=286 |1851=286 |1856=277 |1861=273 |1866=251 |1872=259 |1876=265 |1881=240 |1886=239 |1891=219 |1896=226 |1901=194 |1906=190 |1911=195 |1921=144 |1926=162 |1931=140 |1936=127 |1946=106 |1954=115 |1962=88 |1968=83 |1975=83 |1982=76 |1990=77 |1999=72 |cassini=584 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|007}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|007}}/5.95) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas damb la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] jck9b4sl8r6ifea5k3o5l5c2z8w4gtq 0 103389 2500698 2487353 2026-05-15T15:49:01Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500698 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèthgalhard | nom2 = ''Castelgaillard'' | imatge = Town_hall_of_Castelgaillard_(2).jpg | descripcion = L'ostau de comuna | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31115 | cp = 31230 | cònsol = Robert Duclos | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3553 | longitud = 0.9017 | alt mini = 206 | alt mej = | alt maxi = 351 | km² = 6.82 |}} '''Castèthgalhard'''{{RepTopMP}} (''Castelgaillard'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 31115.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Castèthgalhard | nòrd = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | nòrd-èst = [[Ambacs]] | èst = [[Riulàs]] | sud-èst = [[La Bastida de Paumèrs]] | sud = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud-oèst = | oèst = [[Coèlhas]] | nòrd-oèst = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [kas,tɛtga'ʎar] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''castèth'' ven deu latin ''castellum'', diminutiu de ''castrum'', de sens variats segon las epòcas (hortalessa, castèth hòrt, etc) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 178, a ''Château''</ref>. </br> ''Galhard'' a lo sens de « solide » (Dauzat) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 154, a ''Castels''</ref>, « valent, hòrt », segon [[Ernèst Negre|Negre]] <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 648</ref>, « vigorós, fòrt » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 516</ref>, segon Astor; Burgan e Lafon horneishen las idèas de « solidament fortificat » e tanben de « gai, gaujós, audaciós, valent, coratjós, abille, vigorós », en brembant l'etimologia gallica (segon P.Y. Lambert e J. Lacroix), ''*galia'', que representava la fòrça; les derivats celtics significan la fòrça, la furor guerrèra, lo poder, la poténcia, dambe ua connotacion d'origina d'efervescéncia, de furor <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 187-188</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Castèthgalhard èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Castèthgalhard èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31115 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Robert Duclos |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Christiane Larrieu |Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean Baqué|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31115 |1793=244 |1800=166 |1806=249 |1821=264 |1831=305 |1836=291 |1841=297 |1846=320 |1851=330 |1856=308 |1861=318 |1866=306 |1872=274 |1876=253 |1881=255 |1886=243 |1891=226 |1896=226 |1901=221 |1906=230 |1911=187 |1921=158 |1926=150 |1931=145 |1936=150 |1946=131 |1954=120 |1962=120 |1968=115 |1975=100 |1982=84 |1990=67 |1999=67 |2004=54 |cassini=7083 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|115}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|115}}/6.82) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31115 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] j9fl8knvasucvcu0x06elruti3frg6x 2500699 2500698 2026-05-15T15:49:44Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500699 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèthgalhard | nom2 = ''Castelgaillard'' | imatge = Town_hall_of_Castelgaillard_(2).jpg | descripcion = L'ostau de comuna | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31115 | cp = 31230 | cònsol = Robert Duclos | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3553 | longitud = 0.9017 | alt mini = 206 | alt mej = | alt maxi = 351 | km² = 6.82 |}} '''Castèthgalhard'''{{RepTopMP}} (''Castelgaillard'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 31115.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Castèthgalhard | nòrd = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | nòrd-èst = [[Ambacs]] | èst = [[Riulàs]] | sud-èst = [[La Bastida de Paumèrs]] | sud = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud-oèst = | oèst = [[Coèlhas]] | nòrd-oèst = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [kas,tɛtga'ʎar] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''castèth'' ven deu latin ''castellum'', diminutiu de ''castrum'', de sens variats segon las epòcas (hortalessa, castèth hòrt, etc) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 178, a ''Château''</ref>. </br> ''Galhard'' a lo sens de « solide » (Dauzat) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 154, a ''Castels''</ref>, « valent, hòrt », segon [[Ernèst Negre|Negre]] <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 648</ref>, « vigorós, fòrt » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 516</ref>, segon Astor; Burgan e Lafon horneishen las idèas de « solidament fortificat » e tanben de « gai, gaujós, audaciós, valent, coratjós, abille, vigorós », en brembant l'etimologia gallica (segon P.Y. Lambert e J. Lacroix), ''*galia'', que representava la fòrça; les derivats celtics significan la fòrça, la furor guerrèra, lo poder, la poténcia, dambe ua connotacion d'origina d'efervescéncia, de furor <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 187-188</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Castèthgalhard èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Castèthgalhard èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31115 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Robert Duclos |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Christiane Larrieu |Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean Baqué|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31115 |1793=244 |1800=166 |1806=249 |1821=264 |1831=305 |1836=291 |1841=297 |1846=320 |1851=330 |1856=308 |1861=318 |1866=306 |1872=274 |1876=253 |1881=255 |1886=243 |1891=226 |1896=226 |1901=221 |1906=230 |1911=187 |1921=158 |1926=150 |1931=145 |1936=150 |1946=131 |1954=120 |1962=120 |1968=115 |1975=100 |1982=84 |1990=67 |1999=67 |2004=54 |cassini=7083 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|115}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|115}}/6.82) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31115 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] hha22szalroxcd35q3x3kj2orloz8i2 0 103405 2500649 2486754 2026-05-15T11:59:27Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500649 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Siadors | nom2= Ciadoux | imatge= Ciadoux_-_Mairie.jpg | descripcion= Er ostau de comuna. | lògo= cap | escut= Blason ville fr Ciadoux (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31141 | cp = 31350 | cònsol = Thierry Toubert | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Ciadouzains (en [[francés]]) | longitud= 0.738055555556 | latitud= 43.2597222222 | alt mini = 252 | alt mej = | alt maxi = 382 | km² = 9.73 }} '''Siadors'''{{RepTopMP}} (''Ciadoux'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31141.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Siadors | nòrd = [[Mondilhan]] | nòrd-èst = [[Escanacraba]] | èst = | sud-èst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | sud = [[Sent Lari e Bojan]] | sud-oèst = [[Saman (Nauta Garona)|Saman]] | oèst = [[Montgalhard de Sava]] | nòrd-oèst = [[Sent Pèr deth Bòsc]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sja'dus] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés, non disen arren de Siadors. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Siadors qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Siadors qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 12 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31141 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Toubert |Partit= shens |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Joseph Montaut|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31141 |1793=335 |1800=340 |1806=367 |1821=376 |1831=383 |1836=368 |1841=388 |1846=394 |1851=394 |1856=399 |1861=389 |1866=382 |1872=337 |1876=360 |1881=340 |1886=359 |1891=356 |1896=327 |1901=315 |1906=295 |1911=303 |1921=241 |1926=243 |1931=198 |1936=192 |1946=208 |1954=235 |1962=197 |1968=207 |1975=188 |1982=196 |1990=203 |1999=186 |cassini=9463 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|141}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|141}}/9.73) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Ciadoux_-_Entrée.jpg Ciadoux_-_Panorama.jpg Ciadoux_-_Monument_aux_morts.jpg Ciadoux_-_Eglise_13.jpg|Era glèisa Sent Miquèu. Ciadoux_-_Vieux_cimetière_B.jpg|Eth vielh cementèri près d'era glèisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31141 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1zso3bhkajhbbpistcvx7u0vuvw12n5 0 103412 2500702 2487354 2026-05-15T16:11:16Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500702 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Coèlhas | nom2= ''Coueilles'' | imatge= Monuments_aux_morts_et_Mairie.jpg | descripcion= Monument aus mòrts e ostau de comuna. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31152 | cp = 31230 | cònsol = Bernard Fabaron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.8875 | latitud= 43.35 | alt mini = 211 | alt mej = | alt maxi = 351 | km² = 6.45 }} '''Coèlhas'''{{RepTopMP}} (''Coueilles'' en [[francés]]) es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31152.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Coèlhas | nòrd = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] | nòrd-èst = | èst = [[Castèthgalhard]] | sud-èst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud = | sud-oèst = [[Sent Frajó]] | oèst = | nòrd-oèst = [[L'Isla de Haut]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [ku'ɛʎɔs] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Coèlhas'' seré ''*Colia (villa)'', deu nom latin d'òme ''Colius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 216</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], ''Coèlhas'' ei d'origina celtica. Ven deu nom celtic d'òme ''Colios''. L'etime es ''coliā'', la(s) proprietat(s) de Colios, a la derivacion neutra plurala <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 118, 293, 341, 18</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Coèlhas'' ei lo plurau deu gascon ''cuèlhe'', masculin, « cuelhuda » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 057</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Coèlhas èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Andrèu. En 1790, Coèlhas èra deu [[canton de L'Isla de Haut]], en l'an VIII, deu [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]], en l'an X, tornè au canton de L'Isla de Haut <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 13 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31152 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Fabaron |Partit= shens |Qualitat= quadre de la foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maurice Fabaron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Marcel Frechou|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31152 |1793=297 |1800=255 |1806=290 |1821=360 |1831=426 |1836=368 |1841=416 |1846=452 |1851=452 |1856=408 |1861=412 |1866=418 |1872=399 |1876=373 |1881=364 |1886=411 |1891=347 |1896=402 |1901=406 |1906=432 |1911=260 |1921=226 |1926=185 |1931=183 |1936=165 |1946=140 |1954=102 |1962=105 |1968=93 |1975=114 |1982=91 |1990=89 |1999=100 |max=400 |cassini=10105 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|152}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|152}}/6.45) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31152 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] f47fy10jmz7vcpsfiesbnef62g4phqb 0 103416 2500786 2484964 2026-05-16T08:18:37Z Alaric 506 44932 2500786 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eth Cunh | nom2 = ''Le Cuing'' | imatge = Le_Cuing_Église_Saint-Pierre.jpg | descripcion = Sent Pèr deth Cunh | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31159 | cp = 31210 | cònsol = David Dupuy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.6122 | latitud = 43.1464 | alt mini = 412 | alt mej = | alt maxi = 517 | km² = 13.05 }} '''Eth Cunh'''{{RepTopMP}} (''Le Cuing'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31159.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Cunh | nòrd = [[Era Arròca]] | nòrd-èst = [[Lòdas]] | èst = [[Sent Inhan]] </br> [[Sauç e Pomareda]] <small>(''sus 100 m'')</small> | sud-èst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | sud = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | sud-oèst = [[Pontlat e Talhaborg]] | oèst = [[Lodet]] | nòrd-oèst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [le'kyɲ] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [[Ernèst Negre|Negre]] e Astor qu'interprètan eth nom com eth gascon ''cunh'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 233, a ''Cugnaux''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 80, a Angle</ref>; [[Ernèst Negre|Negre]] qu'ajusta ''cunh'' designa un vilatge de fòrma triangulara <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 414</ref>. Hòra deths noms celtics e deths vilatges de montanha constrenhuts per eth relèu, aquera explicacion per ua fòrma de vilatge qu'ei improbabla. Véser [[Les Cunhs]]. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Eth Cunh qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèr. Tanlèu 1790, Eth Cunh qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]. Eth nom qu'estó ''Le Cuing et Cauhapé'' entre 1790 e eth an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 14 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31159 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Dupuy |Partit= |Qualitat= mestierau}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Nathalie Lacroix |Partit= shens |Qualitat= quadra superiora }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Roger Louis|Partit= |Qualitat= foncionari territoriau }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31159 |1793=603 |1800=334 |1806=603 |1821=587 |1831=643 |1836=634 |1841=605 |1846=660 |1851=705 |1856=682 |1861=664 |1866=679 |1872=715 |1876=692 |1881=638 |1886=652 |1891=749 |1896=711 |1901=676 |1906=637 |1911=654 |1921=565 |1926=525 |1931=534 |1936=482 |1946=405 |1954=380 |1962=352 |1968=336 |1975=342 |1982=380 |1990=374 |1999=351 |2005=377 |cassini=11311 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|159}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|159}}/13.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Le_Cuing_28.jpg|L'ostau de comuna. Le_Cuing_29.jpg|Estatua en marme davant era comuna. Le_Cuing_27.jpg|Eth Sacrat Còr. Le_Cuing_Statue_de_la_Vierge_Marie.jpg|Estatua navèra de Nòsta Dauna de Lorda. Le_Cuing_24.jpg|Capèra deth Convent dera Immaculada Concepcion. Le_Cuing_20.jpg|Oratòri de Nòsta Dauna dera Lana inaugurat eth 15 d'agost de 1989. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] atezqo3bcwj59fq9qsnsptlhhb722fr 0 103420 2500650 2500577 2026-05-15T12:05:03Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ capèra Sent Savin 2500650 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Escanacraba | nom2 = ''Escanecrabe'' | imatge = Escanecrabe_-_Eglise_C.jpg | descripcion = Era glèisa Sent Macari. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Escanecrabe (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31170 | cp = 31350 | cònsol = Jean-Claude Arseguet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Escanécrabais'' (en [[francés]]) | longitud = 0.749722222222 | latitud = 43.2738888889 | alt mej = | alt mini = 240 | alt maxi = 376 | km² = 16.07 |}} '''Escanacraba'''{{RepTopMP}} (''Escanecrabe'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31170.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Escanacraba | nòrd = [[Montbernard]] | nòrd-èst = [[Casterar e Vinhòlas]] | èst = [[Esparron (Nauta Garona)|Esparron]] | sud-èst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | sud = | sud-oèst = [[Siadors]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Mondilhan]] }} == Toponimia == [[Imatge:Escanecrabe - Entrée.jpg|300px|thumb|centre|Panèu d'entrada a Escanacraba.]] Era prononciacion qu'ei pertot [es,kanɔ'krabɔ]. Per era capèra Sent Savin, [sensa'βin] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Escanacraba'' que designa un lòc o un passatge perilhós, arrabent, escalabrós, quitament per eras crabas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 269</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 363</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 765</ref>. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Escanacraba o Sent Sabin d'Escanacraba qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable de la glèisa qu'ei Sent Macari. Tanlèu 1790, Escanacraba qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 14 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31170 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Arseguet |Partit= shens |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Émile Gares|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Amédée Vincent |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1989 |Identitat= Albert Belloc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1968 |Identitat=Armand Rançon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deu [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31170 |1793=708 |1800=740 |1806=786 |1821=851 |1831=805 |1836=345 |1841=821 |1846=826 |1851=852 |1856=786 |1861=753 |1866=791 |1872=714 |1876=685 |1881=662 |1886=640 |1891=575 |1896=572 |1901=526 |1906=504 |1911=503 |1921=398 |1926=431 |1931=398 |1936=393 |1946=370 |1954=352 |1962=304 |1968=278 |1975=226 |1982=211 |1990=225 |1999=240 |cassini=12908 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|170}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|170}}/16.07) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Escanecrabe_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Escanecrabe_-_Panorama.jpg Escanecrabe_-_Le_monument_aux_morts_B.jpg|Eth monument aths mòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31170}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ovb1dirggs2e9wbp74sh84r5yiss6oz 0 103432 2500803 2485135 2026-05-16T11:46:33Z Alaric 506 44932 2500803 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Francavièla | nom2 = ''Franquevielle'' | imatge = Mairie_de_Franquevielle.jpg | descripcion = Era maison comuna, era glèisa darrèr | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Nebosan}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31197 | cp = 31210 | cònsol = Virginie Nicolas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1375 | longitud = 0.5339 | alt mini = 437 | alt mej = | alt maxi = 565 | km² = 10.88 |}} '''Francavièla'''{{RepTopMP}} (''Franquevielle'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31197.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Francavièla | nòrd = [[Sedelhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Lodet]] | sud-èst = [[Pontlat e Talhaborg]] <small>(''sus 50 m'')</small> | sud = [[Eras Torrelhas]] | sud-oèst = [[Cuguron]] | oèst = [[Vièlanava de Lecuçan]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [franka'bjɛlɔ] (refús de la suggestion [frankɔ'bjɛlɔ]) a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Francavièla'' que ven der adjectiu ''franca'', « liure, dispausant de franquessas (d'ua carta de franquessas) » e de ''vièla'', fòrma regionala deu latin ''villa'', « grana proprietat, puish vilatge ». Eth nom qu'ei dens er òrde germanic, majoritari en França e minoritari en Occitania <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 302, a ''Franchevelle''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 055</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 813</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Francavièla qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Francavièla qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31197 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Virginie Nicolas |Partit= shens |Qualitat= foncionària deths servicis judiciaris, categoria B }} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierrette Martin-Louge|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1998 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31197 |1793=740 |1800=630 |1806=741 |1821=671 |1831=795 |1836=777 |1841=798 |1846=804 |1851=798 |1856=840 |1861=851 |1866=830 |1872=853 |1876=848 |1881=750 |1886=843 |1891=374 |1896=421 |1901=717 |1906=722 |1911=709 |1921=573 |1926=580 |1931=503 |1936=498 |1946=412 |1954=420 |1962=433 |1968=403 |1975=362 |1982=379 |1990=349 |1999=333 |2004=344 |cassini=14614 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|197}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|197}}/10.88) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Franquevielle_Église_Notre-Dame.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Église_Notre-Dame_de_Franquevielle_13.jpg Franquevielle_Monument_aux_morts.jpg Franquevielle_école.jpg|Escòla mairala. Franquevielle_Le_Proupiary_05.jpg|Eth Propiari. Franquevielle_Le_Proupiary_01.jpg|Nòsta Dauna de Lorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31197}} [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] csgo3cjao4nwo62sz2fom9jdgdna4rw 0 103436 2500709 2487366 2026-05-15T17:44:14Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500709 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Frontinhan de Savés | nom2= ''Frontignan-Savès'' | imatge= St_Blaise_church_in_Frontignan-Saves_(18).jpg | descripcion= La glèisa Sent Blasi. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31201 | cp = 31230 | cònsol = Thierry Salles | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Frontignanais (en [[francés]]) | longitud= 0.921666666667 | latitud= 43.3972222222 | alt mini = 192 | alt mej = | alt maxi = 316 | km² = 2.81 }} '''Frontinhan de Savés'''{{RepTopMP}} (''Frontignan-Savès'' en [[francés]]) ei una [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31201.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Frontinhan de Savés | nòrd = [[Garravet]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Sent Lisièr deu Plantèr]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | sud-èst = | sud = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | sud-oèst = | oèst = [[Martissèrra]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [frunti'ɲan] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Lo nom de Frontinhan ven deu nom latin d'òme ''Frontinius'', associat au sufixe, tanben latin, ''-anum''. Frontinhan èra donc una grana proprietat de l'epòca romana, qu'avè per mèste ''Frontinius'' (dens lo Dauzat, edicion de 1984, lo sufixe es notat ''-acum'' e l'error es evidenta) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 306</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 928</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 117</ref>. </br> Sovent marginau, [[Ernèst Negre|Negre]] causeish lo nom latin d'òme ''Frontinianus'', shens sufixe <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 10 916</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Frontinhan, ''Frontignan'' o ''Frontignan-de-l’Isle'' qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] ei Sent Blasi. Tanlèu 1790, Frontinhan qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. ''Frontignan'' que prengó oficiaument lo nom de ''Frontignan-Savès'' per decret deu 13 de heurèr de 1930 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== [[Imatge:Town_hall_of_Frontignan-Saves_(2).jpg|thumb|350px|center|L'ostau de comuna]] {{ElegitDebuta|insee= 31201 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Salles |Partit=divèrs dreta |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31201 |1793=121 |1800=136 |1806=107 |1821=148 |1831=142 |1836=153 |1841=140 |1846=141 |1851=141 |1856=152 |1861=164 |1866=147 |1872=152 |1876=137 |1881=143 |1886=136 |1891=118 |1896=128 |1901=123 |1906=120 |1911=129 |1921=117 |1926=116 |1931=104 |1936=105 |1946=86 |1954=81 |1962=72 |1968=68 |1975=65 |1982=71 |1990=46 |1999=49 |cassini=14896 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|201}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|201}}/2.81) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31201 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] k20949hamlbq27lwcdi63kji0jv0yfh 0 103445 2500710 2487377 2026-05-15T17:51:41Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500710 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Godets | nom2 = ''Goudex'' | imatge = Town_hall_of_Goudex_(2).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31223 | cp = 31230 | cònsol = Laurent Manavit | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.9553 | latitud = 43.3769 | alt mej = | alt mini = 214 | alt maxi = 350 | km² = 2.61 }} '''Godets'''{{RepTopMP}} (en [[francés]] ''Goudex'') qu'ei una [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31223.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Godets | nòrd = | nòrd-èst = [[Montpesat (Savés)|Montpesat]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | èst = | sud-èst = [[Senarens]] | sud = | sud-oèst = [[Ambacs]] | oèst = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | nòrd-oèst = [[Sent Lisièr deu Plantèr]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [gu'deks], dambe ua degradacion probablament recenta de la lenga per [gu'dets] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Godets'' es format deu nom germanic d'òme ''Gothus'', etnic, dambe'u sufixe ''-iscum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 325, a ''Goudet''</ref>. Los Féniés pensan que ''Godets'' ven d'ua colonia de [[Gòts|Gots]] <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 180</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Godets'' s'explica per ''Goudet'', nom de persona <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 994</ref> (present dens lo [[Gard (departament)|Gard]] e en [[Provença]]). ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Godets èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat''). Tanlèu 1790, Godets èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 19 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31223 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Laurent Manavit |Partit= |Qualitat= emplegat foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2020 |Identitat= Moïse Ducasse|Partit= ex [[UDF]] |Qualitat=retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31223 |1793=120 |1800=122 |1806=141 |1821=138 |1831=130 |1836=142 |1841=158 |1846=142 |1851=142 |1856=124 |1861=104 |1866=129 |1872=120 |1876=108 |1881=116 |1886=95 |1891=101 |1896=106 |1901=94 |1906=83 |1911=87 |1921=72 |1926=73 |1931=57 |1936=69 |1946=72 |1954=63 |1962=52 |1968=54 |1975=47 |1982=48 |1990=47 |1999=43 |cassini=15773 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|223}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|223}}/2.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31223 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 2eg20nqhd45aswl4bdmfn6s9wrim5u7 0 103492 2500717 2487511 2026-05-15T18:26:12Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500717 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Martissèrra | nom2 = ''Martisserre'' | imatge = Town_hall_of_Martisserre_(4).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31322 | cp = 31230 | cònsol = Nicole Cazeneuve | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3919444444 | longitud = 0.879722222222 | alt mej = | alt mini = 210 | alt maxi = 326 | km² = 6.17 |}} '''Martissèrra'''{{RepTopMP}} (''Martisserre'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31322.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Martissèrra | nòrd = [[Garravet]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Frontinhan de Savés]] | sud-èst = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | sud = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] | sud-oèst = [[L'Isla de Haut]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Mirambèu]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [marti'sɛrrɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Martissèrra'' veng deu nom latin d'òme ''Martinus'', dambe l'« ancian provençau » ''serra'' [sèrra], « montanha »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 438-439, a ''Martainville''</ref>. Lo nom ei medievau e ''Martinus'' èra dejà vengut ''Martino'' o ''Martin''. ''Sèrra'', segon la mapa Géoportail, ei pres dens lo sens occitan normau de « tuca alongada ». ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Martissèrra èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Martissèrra èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 28 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31322 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nicole Cazeneuve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Maryse Toulon|Partit= divèrs dreta |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31322 |1793=220 |1800=203 |1806=275 |1821=286 |1831=290 |1836=298 |1841=308 |1846=314 |1851=314 |1856=317 |1861=297 |1866=286 |1872=239 |1876=227 |1881=202 |1886=210 |1891=193 |1896=199 |1901=198 |1906=188 |1911=176 |1921=146 |1926=141 |1931=131 |1936=150 |1946=118 |1954=100 |1962=101 |1968=82 |1975=57 |1982=54 |1990=61 |1999=53 |2004=59 |cassini=21452 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|322}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|322}}/6.17) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31322 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 0bx86sb8ed7aassxsgbbpvmmrq0pmm4 0 103496 2500718 2487512 2026-05-15T18:32:15Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500718 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Mauvesin | nom2= ''Mauvezin'' | imatge= Town_hall_of_Mauvezin_HG_(4).jpg | descripcion= L'ostau de comuna. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31333 | cp = 31230 | cònsol = Thierry Plante | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9253 | latitud= 43.3872 | alt mini = 192 | alt mej = | alt maxi = 316 | km² = 4.76 }} '''Mauvesin '''{{RepTopMP}} (''Mauvezin'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31333.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Mauvesin | nòrd = [[Frontinhan de Savés]] | nòrd-èst = [[Sent Lisièr deu Plantèr]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | èst = [[Godets]] | sud-èst = [[Ambacs]] | sud = [[Castèthgalhard]] | sud-oèst = | oèst = [[Agaçac (Comenge)|Agaçac]] | nòrd-oèst = [[Martissèrra]] }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [mawbe'zin] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing prenen lo nom au sens literau, ''malum vicinium'', « lo maishant quartièr » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 429</ref> [e s'agís puslèu de ''vicinum'']. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], lo sens es ''mau vesin'' e designa un vilatge que se sap dehéner contra los vesins <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 883</ref>. </br> Los dus autors escapan au sens publicitari de ''mau vesin'', un nom menaçant que hè supausar, a tòrt o a dret, granas capacitats de defensa. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Mauvesin, ''Mauvezin'' o ''Mauvezin-de-L’Isle'' o ''Mauvezin-Savès'', èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei La Conversion de Sent Pau. Tanlèu 1790, Mauvesin èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 29 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31333 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Plante |Partit= shens |Qualitat= tecnician }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Claude Corraze|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31333 |1793=232 |1800=161 |1806=244 |1821=238 |1831=209 |1836=199 |1841=199 |1846=212 |1851=212 |1856=228 |1861=227 |1866=231 |1872=193 |1876=204 |1881=190 |1886=200 |1891=190 |1896=194 |1901=190 |1906=180 |1911=159 |1921=132 |1926=128 |1931=125 |1936=138 |1946=129 |1954=102 |1962=101 |1968=99 |1975=84 |1982=79 |1990=57 |1999=48 |2005=62 |cassini=21692 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|333}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|333}}/4.76) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31333 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] fl6tvrtj93qmrd8ppir7horbqwwz8zb 0 103548 2500771 2487653 2026-05-16T05:58:20Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500771 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Riulàs | nom2 = ''Riolas'' | imatge = Town_hall_of_Riolas_(1).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31456 | cp = 31230 | cònsol = Michel Duprat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9175 | latitud= 43.35 | alt mini = 239 | alt mej = | alt maxi = 352 | km² = 2.86 }} '''Riulàs'''{{RepTopMP}} (''Riolas'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31456.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Riulàs | nòrd = | nòrd-èst = [[Ambacs]] | èst = [[Casac]] | sud-èst = [[La Bastida de Paumèrs]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Castèthgalhard]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion ei [riw'las] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, [[Ernèst Negre|Negre]] e los Féniés disen arren de ''Riolàs''. Sol J. Astor horneish ua explicacion : un derivat de ''riu'', deu latin ''rivus'', sufixe diminutiu ''-òl'', sufixe aumentatiu ''-às'', dambe per sens « lo mei gran deus [petits] rius » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 672</ref>. Sus ua tuca, lo vilatge tresploma diferents rius, dont dus afluents d'un riu mei gran situat a 800 m a l'oèst. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Riulàs, escrit ''Riolas'' o ''Rieulas'', èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa d'[[Ambacs|Ambats]], ei Sent Bertran. Tanlèu 1790, Riulàs èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 38 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31456 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Duprat|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= foncionari}} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1995 |Identitat= René Duprat |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31456 |1793=132 |1800=153 |1806=111 |1821=141 |1831=117 |1836=166 |1841=153 |1846=180 |1851=187 |1856=157 |1861=162 |1866=145 |1872=127 |1876=125 |1881=137 |1886=123 |1891=123 |1896=111 |1901=103 |1906=103 |1911=99 |1921=90 |1926=82 |1931=85 |1936=79 |1946=72 |1954=76 |1962=64 |1968=63 |1975=41 |1982=36 |1990=31 |1999=42 |cassini=29214 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|456}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|456}}/2.86) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31456 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] rhrwfcjuc81bhfo3y17oka8byhbkohk 0 103579 2500772 2487283 2026-05-16T06:02:58Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500772 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selèrm | nom2 = ''Salerm'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31522 | cp = 31230 | cònsol = Michel de Gaulejac | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.8172 | latitud = 43.3028 | alt mini = 256 | alt mej = | alt maxi = 377 | km² = 5.87 |}} '''Selèrm'''{{RepTopMP}} (''Salerm'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31522.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Selèrm | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Frajó]] | èst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud-èst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] | sud = [[Lilhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Montbernard]] | nòrd-oèst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sa'lɛr] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Selèrm'' que ven probablament d'ua rasic idronimica preceltica ''sal-'' e deu bas latin ''eremus'', « desèrt » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Selèrm'' que ven probablament de ''sala'', « residéncia senhorala » e deu gascon ''èrm'', « lana nusa, desèrt, bosiga (bodiga) » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 133</ref>. </br> Astor que plaça Selèrm dens lo preceltic : rasic preindoeuropèa ''sal-'' de sens oronimic (e idronimic), finala ''-ernu'' (com l'omonime [[Salèrn (Auvèrnhe)]], mès maishanta grafia ''-m'' per ''-n'' finala <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 865</ref> (donc probablament ua atraccion de ''-èrm'', s'acceptam l'explica). ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Selèrm qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Selèrm qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom qu'estó escrit ''Salherm'' en l'an XII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 46 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31522 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel de Gaulejac |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tarraube |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31522 |1793=280 |1800=238 |1806=316 |1821=308 |1831=337 |1836=368 |1841=380 |1846=398 |1851=328 |1856=364 |1861=348 |1866=316 |1872=318 |1876=298 |1881=236 |1886=247 |1891=220 |1896=215 |1901=214 |1906=219 |1911=296 |1921=159 |1926=184 |1931=149 |1936=161 |1946=132 |1954=106 |1962=96 |1968=83 |1975=53 |1982=70 |1990=56 |1999=55 |cassini=35084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|522}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|522}}/5.87) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] tnpz3ew7zcgj6r2nex3aevejcy6azhu 0 103611 2500692 2487340 2026-05-15T15:04:52Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500692 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Casac | nom2= Cazac | imatge= Town_hall_of_Cazac_(1).jpg | descripcion= L'ostau de comuna. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist ={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31593 | cp = 31230 | cònsol = Françoise Priault | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.945 | latitud= 43.3478 | alt mini = 246 | alt mej = | alt maxi = 356 | km² = 6.23 }} '''Casac'''{{RepTopMP}} (''Cazac'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31593.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Casac | nòrd = | nòrd-èst = [[Senarens]] | èst = | sud-èst = [[Castia de la Branda]] | sud = [[La Bastida de Paumèrs]] | sud-oèst = | oèst = [[Riulàs]] | nòrd-oèst = [[Ambacs]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [ka'zak] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Los toponimistas non tractan de ''Casac'', comuna recenta. ''Casac'' sembla format d'un nom d'òme (los noms d'òmes gallics ''Cadus'' o ''Catius'', per exemple) e deu sufixe ''-acum''. S'ageish donc d'ua anciana grana proprietat gallo-romana, qui avè benlèu per mèste ''Cadus'' o ''Catius''. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] que cita ''Catios'' (adaptat en latin : ''Catius'') e la soca ''cad(i)-'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 291 e 95</ref>. [[Casats]], en [[Vasadés]], estó benlèu tanben un ''Casac''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Casac èra de la parròpia de La Bastida de Paumèrs, de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, qu'èra annèxa d'[[Ambacs|Anvaths]], ei Nòsta Dauna. Lo nom oficiau de La Bastida de Paumèrs èra ''Labastide-Paumès, Cazac et Auban'' de 1790 a l'an II. [[Casac]] se separè de La Bastida de Paumèrs e vadó comuna per decret deu 26 de març de 1958 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 11, 22 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31593 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Françoise Priault|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Rémédios Mattioni|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= contramèste }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Roland Coumes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1995]] |Fin= ? |Identitat=Olivier Latapie |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} *Abans la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, Casac èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] e ara, ei deu canton de [[Casèras (Nauta Garona)|Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31593 |1962=114 |1968=109 |1975=100 |1982=83 |1990=84 |1999=81 |max=109 |cassini=7325 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|593}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|593}}/6.23) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31593 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 5lqxlfpco6121gdlz1qopg7qtnqf952 0 104178 2500754 2144211 2026-05-16T01:21:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500754 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aubaret | nom2 = ''Albaret-Sainte-Marie'' | imatge = EgliseAlbaret.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = cap | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = de [[Sanch Eli d'Apchièr|Sench Ale da Z-Apchièr]] | intercom = Comunautat de comunes de las Tèrras de Z-Apchièr-Marjarida-Aubrac | insee = 48002 | cp = 48200 | cònsol = Michel Therond | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = Albaretais (en [[francés]]) | latitud = 44.88306 | longitud = 3.24806 | alt mini = 767 | alt mej = | alt maxi = 1 139 | km² = 15.98 |}} '''Aubaret''' (''Albaret-Sainte-Marie'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Lo borg es a La Garda. [[Imatge:Map commune FR insee code 48002.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a ''Orfeuille'', dins la comuna, es [zuba'ri], [ ? ba'ri] a [[La Faja de Sent Julian|La Fageta]] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>, de tipe auvernhat (isèda iniciala epentetica, reduccion de ''au'' pretonic a [u], barradura de ''e'' tonic en [i]). ''Orfeuille'' (nom francés) se ditz localament [zar'fœjə] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref> (Z-Arfuelha ? resultat de ''arefodicula'', sense influéncia de ''aur'' coma dins la fòrma francesa). ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=48002 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Michel Therond |Partit= divèrs drecha > [[Union per la Democracia Francesa|UDF]] >[[Union dels Democratas e Independents|UDI]] |Qualitat= retirat, conselhièr departamental (2015-) }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= [[1989]] |Identitat= Gabriel Gourdon |Partit= divèrs drecha > UDR > [[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat= Conselhièr general (1956-1988) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna demorèt dins lo canton de [[Sench Ale da Z-Apchièr]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=48002 |1793=478 |1800=387 |1806=615 |1821=549 |1831=502 |1836=490 |1841=528 |1846=533 |1851=479 |1856=473 |1861=406 |1866=440 |1872=434 |1876=490 |1881=541 |1886=540 |1891=502 |1896=503 |1901=469 |1906=471 |1911=501 |1921=468 |1926=442 |1931=413 |1936=426 |1946=387 |1954=374 |1962=363 |1968=320 |1975=309 |1982=333 |1990=338 |1999=452 |2005=520 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=564 |2016=571 |cassini=361 |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 571 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] ig3aiamjts1w9ahrkssps8x0i6nr339 0 104179 2500749 2145139 2026-05-16T00:10:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500749 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alenc | nom2 = ''Allenc'' | imatge = Tour du Villaret.jpg | descripcion = Torre del chastèl de Vialaret (?) | lògo = cap | escut = cap | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = [[Canton de Grandriu|Grandriu]], <small>ancianament del [[canton del Blumar|Blumar]]</small> | intercom = Comunautat de comunas Mont Losera, a partir de 2017 | insee = 48003 | cp = 48190 | cònsol = Jean-Bernard André | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.54167 | longitud = 3.66194 | alt mini = 926 | alt mej = | alt maxi = 1326 | km² = 38.58 |}} '''Alenc''' (''Allenc'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Lo borg, ont i a la glèisa, es nommat ''Lo Puèg''; a costat, un pauc pus naut, i a Lo Mas Poget. [[Imatge:Map commune FR insee code 48003.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a [[Bèlveser]], es [a'len], [a'gen] a Alenc <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48003 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Bernard André |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacky Ferrier |Partit=[[UMP]] |Qualitat= conselhièr general (1994-2001) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton del Blumar]]; es ara del [[canton de Grandriu]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48003 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1699 |1846=1652 |1851=1540 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=780 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=699 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=353 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=189 |2006=231 |2007=237 |2008=243 |2009= |2013=228 |2016=234 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == * Chastèl de Vilaret (Vialaret ?) * Glèisa de Sant Pèire. <gallery> Allenc_Eglise_St_Pierre_2877a.jpg </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == * [[Guilhèm de Vilaret]], 24en grand mèstre de l'[[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm]] == Veire tanben == == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna d'Occitània]] [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] m5fisw4x2d3w05ad1un99qbog9f1of4 0 104180 2500750 2146356 2026-05-16T00:15:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500750 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Altièr | nom2 = ''Altier'' | imatge = Altier.jpg | descripcion = Lo vilatge d'Altièr dempuèi lo Grand Altièr. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Altier.svg | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = [[Sent Estève (Losera)|Sent Estève]], <small>ancianament de [[canton de Vilafòrt|Vilafòrt]] </small> | intercom = [[Comunautat de comunas del Mont Losera]], a partir de 2017 | insee = 48004 | cp = 48800 | cònsol = Jean-Louis Balme | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.47500 | longitud = 3.86222 | alt mini = 616 | alt mej = 725 | alt maxi = 1678 | km² = 54.45 |}} '''Altièr''' (''Altier'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48004.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a Planchamp, comuna de [[Pè de Bòrna]], es [al'tje] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 48004 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Louis Balme |Partit=divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Paulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Vilafòrt]]; es ara del canton de [[Sent Estève (Losera)|Sent Estève]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 48004 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1306 |1846=1300 |1851=1375 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1239 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=933 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=461 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=207 |2005=208 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=207 |2016=204 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 204 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] meo7o9jfc8pms3u666rerphb1mqfqzh 0 104181 2500751 2141648 2026-05-16T00:49:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500751 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Antrenaç | nom2 = ''Antrenas'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = cap | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | arrondiment = [[arrondiment de Mende|Mende]] | canton = [[canton de Maruèjols|Maruèjols]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Gevaudan]] | insee = 48005 | cp = 48100 | cònsol = Gilbert Fontugne | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.58250 | longitud = 3.26556 | alt mini = 720 | alt mej = | alt maxi = 1183 | km² = 17.55 |}} '''Antrenaç''' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/48b.html</ref> o '''Entrenaç''' (''Antrenas'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gavaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48005.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a Antrenaç (o Entrenaç), [[Montrodat]] e [[Sant Laurenç de Muret]], es [entre'nas]. Aquò's benlèu una prononciacion modèrna. L'etimologia populara es « entre nas » <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48005 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilbert Fontugne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Raymond Fontugne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Louis Charrier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat= Raymond Guibal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1956]] |Fin= 1971 |Identitat=Ernest de Framond de La Framondie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1956 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna demorèt dins lo [[canton de Maruèjols]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48005 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=370 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=342 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=288 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=266 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=303 |2006=311 |2007= |2008= |2009= |2011=333 |2016=334 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 334 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 9gsw8jsv1zqbszqodedbjy1sf11kwex 0 104183 2500753 2144926 2026-05-16T01:16:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500753 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arzenc de Randon | nom2 = ''Arzenc-de-Randon'' | imatge = Arzenc-de-Randon 48.jpg | descripcion = Vista generala d'Arzenc de Randon. | lògo = cap | escut = Blason ville fr-Arzenc-de-Randon.svg | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = [[canton de Grandriu|Grandriu]], <small>ancianament de [[Chastèlnòu de Randon]]</small> | intercom = Comunautat de Comunas Randon-Marjarida (dempuèi 2017) | insee = 48008 | cp = 48170 | cònsol = Francis Gibert | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.66250 | longitud = 3.63278 | alt mini = 1146 | alt mej = | alt maxi = 1542 | km² = 69.20 |}} '''Arzenc de Randon''' (''Arzenc-de-Randon'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48008.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Arzenc de Randon | nord = [[Sent Sauvador de Ginestós]] | nord-est = [[Sent Joan de la Folhosa]] | est = [[Chastèlnòu de Randon]] | sud-est = [[Laubèrt]] | sud = [[Lo Bòrn (Losera)|Lo Bòrn]] <br> [[Pelosa]] | sud-ouest = [[Riutòrt de Randon]] | ouest = [[Estables]] | nord-ouest = [[La Vialadiu]] }} ==Toponimia== La prononciacion, relevada a [[Sent Sauvador de Ginestós]] e a [[Bèlveser]], es [ar'zen deran'du] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. Segon Dauzat e Rostaing, Arzenc pòt representar lo nom de riu prelatin ''Arisa'' amb lo sufixe ligur ''ĭnco''; una formacion visigotica, basada sul nom d'òme ''Arg-'' e sufixe ''-ing'', postulada per Gamillscheg, seriá pas tan probabla<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 31</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=48008 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Francis Gibert |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Bebon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Romieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Alexis Amarger |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat=Alexis Théodore Amarger |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1965 |Identitat=Xavier Jaffuel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat=Paul Robert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1947 |Identitat=Adrien Delmas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=Camille Rambier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1929 |Identitat=Edmond Cayroche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1925 |Identitat=Baptiste Jouve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1919 |Identitat=Pierre Malavieille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1914]] |Fin= 1919 |Identitat=Justin Moulin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1914 |Identitat=Jean-Pierre Serodes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1911]] |Fin= 1912 |Identitat=Justin Moulin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1911 |Identitat=Jean-Pierre Serodes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1904 |Identitat=Baptiste Moure |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1899]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Roche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1899 |Identitat=Théophile Cayroche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1885]] |Fin= 1888 |Identitat=Henri Charles Granier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1879]] |Fin= 1885 |Identitat= Jean Pierre Théodore Cayroche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1879 |Identitat=Jean-Pierre Serodes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1852]] |Fin= 1870 |Identitat=Jacques Jean Antoine Valette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= genièr [[1852]] |Fin= julhet 1852 |Identitat=Jean Antoine Tranchesec |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1852 |Identitat=Jean Jacques Didier Granier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1848 |Identitat=Antoine Valette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1826]] |Fin= 1830 |Identitat=Vital Cogoluenhes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1818]] |Fin= 1825 |Identitat= Jean Pierre Cayroche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1801]] |Fin= 1818 |Identitat= Louis Blaise Bonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1800 |Identitat=Jean Cogoluenhes <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-arzenc-de-randon.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Chastèlnòu de Randon]]; es ara del [[canton de Grandriu]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48008 |1793=750 |1800=625 |1806=826 |1821=658 |1831=821 |1836=811 |1841=762 |1846=808 |1851=761 |1856=750 |1861=820 |1866=829 |1872=762 |1876=821 |1881=903 |1886=825 |1891=855 |1896=901 |1901=917 |1906=889 |1911=883 |1921=761 |1926=749 |1931=668 |1936=593 |1946=476 |1954=425 |1962=412 |1968=374 |1975=300 |1982=240 |1990=180 |1999=195 |2008=207 |2013=209 |2016=207 |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 207 ==Luòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] dc62194h9ga10kv16w7fau42y4x6qv1 0 104185 2500755 2144703 2026-05-16T01:26:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500755 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aurós | nom2 = ''Auroux'' | imatge = Auroux.jpg | descripcion = Vista generala d'Aurós. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Auroux-48.svg | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Mende]] | canton = [[Canton de Lengònha|Lengònha]] | intercom = Comunautat de comunes del Naut Alièr (SIREN 200 006 930) | insee = 48010 | cp = 48600 | cònsol = Anthony Martin | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.75361 | longitud = 3.72806 | alt mini = 909 | alt mej = | alt maxi = 1271 | km² = 35.09 |}} '''Aurós''' (''Auroux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48010.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a [[Ròcla]] e a [[Sant Flor de Mercoira]] es [a u'rus] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref> (que sembla representar ''a Aurós''). == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48010 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Anthony Martin |Partit= divèrs drecha |Qualitat= emplejat }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Bernauer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2008]] |Identitat= Jean-Pierre Gaillard |Partit=[[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna demorèt dins lo [[canton de Lengònha]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48010 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1242 |1846=1179 |1851=1266 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1316 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1285 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=654 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=380 |2005=437 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=420 |2016=390 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 8anyw0cii6cky9h1hlg0q31t793fy3b 0 104187 2500758 2145283 2026-05-16T01:42:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500758 wikitext text/x-wiki {{Omon|Banhòus (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Banhòls | nom2 = ''Bagnols-les-Bains'' | imatge = FR48 Bagnols-les Bains 01.JPG | descripcion = Vista generala de Banhòls. | lògo = cap | escut = Blason ville-fr Bagnols-les-Bains.svg | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = de [[Sent Estève (Losera)|Sent Estève]], <small>ancianament del [[canton del Blumar|Blumar]] </small> | intercom = Comunautat de comunas Mont Losera a partir de 2017 | divèrs = Comuna delegada de la c. novèla de [[Mont Losera e Golet]] | insee = 48014 | cp = 48190 | cònsol = Francis Castan (delegat) | mandat = [[2017]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.50667 | longitud = 3.66583 | alt mini = 898 | alt mej = | alt maxi = 1 145 | km² = 2.40 |}} '''Banhòls''' (''Bagnols-les-Bains'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo [[1èr de genièr]] de [[2017]], venguèt una comuna delegada dins la comuna novèla de [[Mont Losera e Golet]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 48014.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a [[Bèlveser]] e a [[Alenc]], es [ba'ɲɔs] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. La grafia es '''Banhòls''', amb amudiment de ''l'' dins lo grop final ''-ls'' (la solucion [ba'ɲɔls] > [ba'ɲɔws] > [ba'ɲɔs] es pas impossibla, mas pesuga e de mal provar). == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48014 |Títol= Lista dels cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2017]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Francis Castan |Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= retirat }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} {{ElegitDebuta|insee=48014 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 4 d'abrial [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Francis Castan |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 22 d'abrial [[2013]] |Fin= 2014 |Identitat= Didier Roche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= agost [[2012]] |Fin= març 2013 (invalidacion) |Identitat= Pierre Berbon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 14 d'abrial [[2008]] |Fin= 19 de junh 2012 (mòrt en foncions) |Identitat= Pierre Bonicel |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhièr general (2001-2012) }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2008 |Identitat= Francis Marques |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Genoulhac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= Henri Ferrier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1989 |Identitat= Jean Castan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton del Blumar]]; es ara del canton de [[Sent Estève (Losera)|Sent Estève]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48014 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=386 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=416 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=372 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=232 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=243 |2004=245 |2006= |2007= |2008= |2009=229 |2014=209 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * 2014 : 209 == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] rjlowgs7pvdw6f5ttjfh1urjkune0ne 0 104188 2500756 2432476 2026-05-16T01:38:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500756 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Balsièja | nom2 = ''Balsièges'' | imatge = FR-48-Balsièges2.JPG | descripcion = La glèisa de Sant Martin. | lògo = cap | escut = Blason ville-fr Balsieges 48.svg|60pxhttps://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Balsi%C3%A8ja&action=edit | escais = | region ist = [[Gavaudan]] <br/>({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de {{Lengadòc-Rosselhon}}</small> | insee = 48016 | cp = 48000 | cònsol = Philippe Martin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.48139 | longitud = 3.45833 | alt mini = 652 | alt mej = | alt maxi = 1093 | km² = 32.88 |}} '''Balsièja''' (''Balsièges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gavaudanesa]] situada administrativament dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 48016.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion, relevada a Esclanedes (informatritz nascuda a [[Barjac (Losera)|Barjac]], comuna confrontanta), es [ba'sjɛtʒes]<ref>enquèsta Sivadon, setembre 2019</ref>. Per l'amudiment de ''-l'' dins ''Bal-'', veire en [[Gavaudan]] [[Malboson]] [mabu'zu] e los Malbòsc [ma'bɔs]. Autre luòc : [bramu'nas] (Bramonàs). ==Istòria == {{...}} == Administracion== {{ElegitDebuta|insee=48016 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Philippe Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jeanine Rouvière |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=48016 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 486h4jsmyb691e7wa8nnw3mqjgywri4 0 104189 2500757 2141545 2026-05-16T01:39:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500757 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Banaçac | nom2 = ''Banassac'' | imatge = Banassac_rue1.jpg | descripcion = Lo centre de Banaçac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bannassac.svg | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | arrondiment = [[arrondiment de Mende|Mende]] | canton = [[canton de La Canorga|La Canorga]] | intercom = [[Communauté de communes Aubrac Òlt Causses Tarn]] SIREN 200 069 268 | divèrs = comuna suprimida (fusion simpla dins [[Banaçac e Canilhac]] | insee = 48017 | cp = 48500 | cònsol = David Rodrigues | mandat = [[2014]]-31 de decembre [[2015]] | gentilici = | latitud = 44.43694 | longitud = 3.20083 | alt mini = 504 | alt mej = | alt maxi = 927 | km² = 17.41 |}} '''Banaçac''' (''Banassac'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Gavaudan|gavaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, la comuna es fusionada amb [[Canilhac]] (fusion simpla) dins la comuna de [[Banaçac e Canilhac]]. Banaçac es lo [[capluòc]]. ==Geografia== ==Toponimia== La prononciacion, relevada a [[Sant Pèire de Nogaret]] e a [[La Tieula]] (comunas confrontantas) es [bana'sak] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. ==Istòria== * En 1842, la comuna de [[La Tieula]] se creèt a partir del territòri de Banaçac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=2542</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48017 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= David Rodrigues |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Guix |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Marien Pouget |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra del canton de [[La Canorga]], i demorèt. == Demografia == {{Demografia |insee=48017 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1796 |1846=1500 |1851=1294 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1256 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1110 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=642 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=813 |2005=863 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=866 |2013=872 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] ilrafes4j3grwha0cxocysqh4p76wzv 0 104190 2500759 2142117 2026-05-16T01:44:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500759 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Barjac | nom2 = ''Barjac'' | imatge = Barjac1.jpg | descripcion = Barjac e la glèisa. | lògo = cap | escut = cap | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | canton = [[canton de Chairac]], <small>ancianament del [[canton de Chanac]]</small> | intercom = [[Communauté de communes Còr de Losera]] SIREN 244800405 | insee = 48018 | cp = 48000 | cònsol = Francis Bergogne | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.50528 | longitud = 3.41139 | alt mini = 650 | alt mej = | alt maxi = 1212 | km² = 29.92 |}} '''Barjac''' (''Barjac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 48018.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Barjac=== La prononciacion, relevada a [[Esclanedes]] (comuna confrontanta) es [bar'dʒak]. Autres luòcs : [la'rrɔtʃɔ] (La Ròcha), [rreku'letɔs] (Recoletas), [lubiaga'ret] (Lo Vialaret) <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. ===Cenaret=== Cenaret es lo nom d'un chastèl desrocat en 1597, residéncia de la baroniá de Cenaret, la pus pichona de las uèch baroniás de [[Gavaudan|Gevaudan]]. Demòra un vialatge quilhat en dessús de Barjac. La prononciacion, relevada a [[Esclanedes]] (comuna confrontanta) es [sena'ret] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. <ref>https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1995_num_25_1_1227</ref>. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48018 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Francis Bergogne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= Paul Labeaume |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Chanac]]; es ara del [[canton de Chairac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=48018 |1793=1071 |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1028 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=761 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=677 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=442 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=598 |2006=641 |2007=647 |2008=653 |2009= |2013=726 |2016=750 |max=1100 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 750 ==Luòcs e monuments== <gallery mode=packed heights=180px> Gare-barjac.jpg|L'anciana estacion de trens de Barjac. </gallery> == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] jnkkc247wfz7rraulx95qmz459g4xm7 0 104191 2500761 2286907 2026-05-16T01:44:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500761 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Barra de las Cevenas | nom2 = ''Barre-des-Cévennes'' | imatge = France Lozère Barre-des-Cévennes 1.jpg|290px | descripcion = Vista generala de Barra de las Cevenas. | lògo = cap|150px | escut = Blason Barre-des-Cevennes 1.svg|60px | escais = | region ist = [[Gavaudan]] <br/>({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Ocreg}} | insee = 48019 | cp = 48400 | cònsol = François Rouveyrol | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = Barrois (en [[francés]]) | latitud = 44.24556 | longitud = 3.65417 | alt mej = | alt mini = 500 | alt maxi = 1064 | km² = 34.29 |}} '''Barra de las Cevenas''' (''Barre-des-Cévennes'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gavaudan]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 48019 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= François Rouveyrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Bernard Bauffe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Monique Bourely |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1978]] |Fin= 1995 |Identitat= André Gerbaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1978 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 48019 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben == == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 5v3dbqb1iropxh19zq3t4qrxemcyl1z 0 104192 2500762 2286908 2026-05-16T01:49:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500762 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bassurèls | nom2 = ''Bassurels'' | imatge = Bassurels.jpg | descripcion = Vista generala de Bassurèls. | lògo = cap|150px | escut = Blason ville-fr Bassurels (Lozère).svg|60px | escais = | region ist = [[Gavaudan]] <br/>({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Ocreg}} | insee = 48020 | cp = 48400 | cònsol = Josette Gaillac | mandat = [[2014]]-[[2020]] |intercom =[[Comunautat de comunas de las Cevenas al Mont Losera]] | gentilici = | latitud = 44.18028 | longitud = 3.62583 | alt mej = | alt mini = 553 | alt maxi = 1 562 | km² = 46.34 |}} '''Bassurèls''' (''Bassurels'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gavaudan]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48020 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Josette Gaillac |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirada de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=48020 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] t4oyai6597wnmpngj97sbuq1385nh9u 0 104194 2500764 2286909 2026-05-16T01:56:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500764 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Bedoesc | nom2 = ''Bédouès'' | imatge = France Lozère Bédouès 01.jpg|290px | descripcion = Vista generala de Bedoesc dempuèi lo promontòri de la [[Collegiala de Bedoesc|collegiala]]. | lògo = cap|150px | escut = Blason_ville_fr_Bédouès_(Lozère).svg|60px | escais = | region ist = [[Gavaudan]] <br/>({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Ocreg}} | insee = 48022 | cp = 48400 | cònsol = Karine Pastre (consolessa delegada) | mandat = [[2016]]-[[2020]] | gentilici = Bédouesquins (en [[francés]]) | latitud = 44.34194 | longitud = 3.60556 | alt mej = | alt mini = 540 | alt maxi = 1 170 | km² = 26.80 |}} '''Bedoesc''' (''Bédouès'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es venguda comuna delegada de la comuna novèla de [[Bedoesc e Cocurès]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48022 |Títol= Lista dels cònsols delegats successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Karine Pastre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} {{ElegitDebuta|insee=48022 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 31 de decembre [[2015]] |Identitat= Christian Bataille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Philippe Agut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=48022 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == <gallery mode=packed heights=180px> France_Lozère_Bédouès_Château_de_Miral_1.jpg|Lo castèl de Miralh de Bedoesc. Bedoues_collegiale.jpg|La collegiala de Bedoesc. </gallery> == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 4v2phlm8ylpxcy1i4q0qxiefhn3c167 0 104207 2500765 2286912 2026-05-16T02:36:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500765 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Brenosc | nom2 = ''Brenoux'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = [[Gavaudan]] <br/>({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Ocreg}} | insee = 48030 | cp = 48000 | cònsol = Pierrette Bonnet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = Brenoussiens (en [[francés]]) | latitud = 44.48417 | longitud = 3.53389 | alt mej = | alt mini = 729 | alt maxi = 1082 | km² = 11.25 |}} '''Brenosc''' (''Brenoux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gavaudan]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 48030 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierrette Bonnet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= André Badaroux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Albert Gal|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 48030 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben== * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] [[Categoria:Comuna de Losera]] knu8ql4oq658dioxr85v0rbmjei0uu8 0 107038 2500789 2291772 2026-05-16T08:37:41Z Poiuytrell 61256 2500789 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Vauric | nom2 = ''Saint-Vaury'' | imatge = Eglise_St-Vaury.JPG | descripcion = La glèisa de Sent Vauric. | lògo = | escut = Blason_Saint-Vaury_23.svg | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23247 | cònsol = Philippe Bayol | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 1.75666666667 | latitud = 46.2044444444 | alt mini = 387 | alt maxi = 634 | km² = 46.5 |}} '''Sent Vauric''' [sen vòri] (''Saint-Vaury'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23247 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Philippe Bayol |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhier generau (2008-2015) puei departamentau (2015-) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23247 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|247}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://la-biaca.org/items/show/13541 Enquesta lingüistica e folklorica] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dxbhsj872991rdmjwii116slwihirr7 0 131084 2500691 1836477 2026-05-15T14:41:10Z ~2026-29409-63 63548 luòc de naissença 2500691 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat |carta = ru | nom = Ilia Ilich Mechnikov | nomdebateg = | imatge = Ilya Mechnikov nobel.jpg| | legenda = | profession = [[biologia|biològ]] |tematica = nobel | datadenaissença = [[15 de mai]] de [[1845]] | luòcdenaissença = [[Kharkiv]], [[Empèri Rus]] | datadedecès = [[16 de julhet]] de [[1916]] | luòcdedecès = [[París]], [[França]] | paísdorigina = {{Russia}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1908]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Ilia Ilich Mechnikov''' (''Илья Ильич Мечников'', n. [[15 de mai]] de [[1845]] a [[Kharkiv]], [[Empèri Rus]] - m. [[16 de julhet]] de [[1916]] a [[París]], [[França]]) foguèt un [[microbiologia|microbiologista]] e professor universitari rus premiat amb lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] l'an [[1908]]. == Biografia == Nasquèt lo [[16 de mai]] de [[1845]] dins la vila de [[Kharkiv]], situada en aqueles moments dins l'[[empèri Rus]] mas qu'uèi jorn fa partida d'[[Ucraïna]]. Estudièt las [[sciéncias naturalas]] e la [[zoologia]] a las universitats de Kharkiv e [[Würzburg]]. En [[1870]] foguèt nomenat professor de [[zoologia]] de l'Universitat d'[[Odessa]], carga qu'abandonèt en [[1882]] per se consagrar a metre en examen la [[bacteriologia]] e la [[patologia]]. Après dirigir l'Institut Bacteriologic d'Odessa entre [[1886]] e [[1888]], s'installèt a l'Institut Pasteur de [[París]], d'ont foguèt sosdirector en [[1895]]. Moriguèt lo [[16 de julhet]] de [[1916]] a la siá residéncia de París. {{Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Metchnikov, Ilya}} [[Categoria:Scientific rus]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Naissença en 1845]] [[Categoria:Decès en 1916]] 3x88agtffguwu32npocaq9nndeyjjeh 0 153493 2500697 2270655 2026-05-15T15:31:13Z Kévoÿn 28154 /* */ 2500697 wikitext text/x-wiki {{omon|Willemstad (omonimia)}} '''Willemstad''' es la capitala del país de [[Curaçao]], estat autonòm del reialme dels Païses Basses dins las Antilhas. [[File:The colorful buildings of the Handelskade in Willemstad, Curaçao.jpg|thumb|The colorful buildings of the Handelskade in Willemstad, Curaçao]] [[Categoria:Curaçao]] 9qu9iu2qwixq086kmffuk4bn81pjau6 0 155347 2500784 2500104 2026-05-16T08:09:59Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500784 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arban (faire un ") : s'entrajudar * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archa: maid * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arrier: tanben, egalament * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * avena: civada * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbetar v. : còire * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bibar (Creissent) : forrupar, fr. gober * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl, botareu: campanhòu * botifla: veissiga * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * caura f. : avelanièr * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * dempuei: dempuèi * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drapel: fr. lange * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embonilh: fr. nombril * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genebeurnier: genebrièr * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glapar forrupar, fr. gober * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * gomar: forrupar, fr. gober * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlinja: esquilon, fr. grelot * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * guessar ?, guessir ? : profieitar * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ififó : mena de crit * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * lait (minoritari) : lach * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * melh: milh, fr. millet * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petoira: veissiga * petonar: s'enervar, repotegar * petrilhar: petilhar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. Remudar los piuses: mudar d'ostal * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * tech, teit: establa * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrassa: grasala granda de tèrra, fr. grande terrine * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasfojau: fôc de Sant Joab * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribe: selha, ferrar, fr. seau * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * ufada: crit * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm] : ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] cm4e7j2n4kkt1lrxbuuoz7ca1x1415o 0 155528 2500790 2465010 2026-05-16T08:38:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500790 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=eclesiastic italian |carta= }} '''Giorgio Demetrio Gallaro''' ([[Pozzallo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150402203243/http://www.corrierediragusa.it/articoli/attualit%C3%A0/pozzallo/30032-don-giorgio-gallaro-e-vescovo-pozzallo-in-festa.html Don Giorgio Gallaro è vescovo, Pozzallo in festa]</ref>, [[16 de genièr]] de [[1948]]) es un [[avesque]] particulier <ref name=ben>{{it}}[https://web.archive.org/web/20150402114248/http://www.chiesacattolica.it/vescovicei/chiesa_cattolica_italiana/cei/00070063_S_E__Mons_GIORGIO_DEMETRIO_GALLARO.html S.E. Mons. GIORGIO DEMETRIO GALLARO]</ref> [[Itàlia|italian]], de l'éparchie de Piana degli Albanesi, un diocèse de l'Église grecque-catholique italo-albanaise. Foguèt consagrat prèire en [[1972]] en l'[[Estats Units d'America]]. Comencèt coma pretre al dans plusieurs paroisses de rite oriental aux États-Unis. En 1987, il est incardiné à l'éparchie de Newton des Melkites. Lo [[31 de març]] [[2015]] foguèt fach avesque de [[Piana degli Albanesi]]<ref>[http://www.magaze.it/wps/2015/03/31/nominato-vescovo-delleparchia-di-piana-degli-albanesi-il-rev-do-giorgio-demetrio-gallaro/ Nominato Vescovo dell'Eparchia di Piana degli Albanesi il Rev.do Giorgio Demetrio Gallaro]</ref>; <ref>[https://web.archive.org/web/20150402172202/http://www.sicilydistrict.eu/eventi/don-giorgio-gallaro-nuovo-vescovo-di-piana-degli-albanesi/11816 Don Giorgio Gallaro Nuovo vescovo di Piana degli Albanesi]</ref> il serà consacrè le [[28 de junh]] suivant par mgeur [[Ercole Lupinacci]], eparque de [[Lungro]]. ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bgallaro.html Giorgio Demetrio Gallaro - Catholic-Hierarchy] * [https://web.archive.org/web/20100523210445/http://www.eparchiapiana.it/ Site de l'éparchie de Piana degli Albanesi] {{DEFAULTSORT:Gallaro, Giorgio Demetrio}} {{commons|Giorgio Demetrio Gallaro}} [[Categoria:Naissença en Sicília]] [[Categoria:Personalitat italiana del sègle XXI]] [[Categoria:Evesque italian]] [[Categoria:Naissença en 1948]] glq5j10du8fm6tgxw0pv6ipk2m2xwdb 0 157757 2500780 2492261 2026-05-16T07:57:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500780 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Forcauquier | nom2 = ''Forcalquier'' | imatge = Vue forcalquier 2402.JPG | descripcion = Vista generala de Forcauquier davant los [[Preaups de Dinha]]. | lògo = cap | escut = Blason Forcalquier.svg | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Forcauquierés}} | departament = {{Aups d'Auta Provença}} | arrondiment = [[Arrondiment de Forcauquier]] ([[sosprefectura]]) | canton = [[Canton de Forcauquier]] ([[capluèc]]], puèi burèu centralizator ) | insee = 04088 | cp = 04300 | cònsol = David Gehant | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunitat de comunas dau País de Forcauquier e Còla de Lura]] | gentilici = forcauquierenc, forcauquierenca | latitud = 43.96 | longitud = 5.78055555556 | alt mini = 397 | alt mej = 448 | alt maxi = 904 | ectaras = 4276 | km² = 42.76 | sitweb = [http://www.ville-forcalquier.fr/ ville-forcalquier.fr] |}} '''Forcauquier''', o mai etimologic, '''Forncauquier''' (''Forcalquier'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo gentilici (nom deis abitants) es '''forcauquierenc -a'''. Lo [[parçan]] qu'es a l'entorn de Forcauquier se sòna '''[[Forcauquierés]]'''. ==Geografia== Forcauquier es situat entre la [[còla de Lura]] e [[Leberon]], au bòrd de la ''Via Domitia''. La Ciutadèla, au centre de la vila, es un ensemble de fortificacions sus una còla, subremontada per la capèla de Nòstra Dòna de Provença. La vila vièlha, datant dau [[sègle XIII]] per certanei demòras, es facha de carrieras pichonas e de plaças estrechas. Es en aquela epòca que la vila coneguèt sa densitat pus fòrta, amb probable près de {{formatnum:10000}} abitants. Quauqueis ostaus, tròp vetusts, son abandonats au profiech de pabalhons recents qu'estendon la superfícia de l'aglomeracion. ==Toponimia== [[Imatge:Panneau entrée Forcalquier 2.jpg|vinheta|esquèrra|250px|Panèl.]] * '''Forcauquier''' - ''in castro Furnocalcario'' en [[1018]]-[[1032|32]], ''castel de Fornchalcerii'' vèrs [[1103]]<ref>{{TGF2}}. Notice 25091, {{p.}}1349.</ref>. *'''Pratcomtal''' o '''Prat comtal'''(<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1848.jpg</ref>) ==Istòria== [[Imatge:Blason Languedoc.svg|thumb|left|150px|L'escut de l'anciana [[comtat de Forcauquier]] amb la [[crotz occitana]]]] Lo simbòl de la senhoriá de Forcauquier es la [[crotz occitana]], e Forcauquier es una deis originas probablas de la difusion d'aquela crotz vèrs lo [[comtat de Tolosa]], puei vèrs [[Occitània]] tota. Au començament de l'[[Edat Mejana]], Forcauquier foguèt una tenença dei còmtes de [[Provença]], que venguèt au còmte [[Folc Bertran I de Provença|Folc Bertran]]. Au [[sègle XII]], lo [[Provença|comtat de Provença]], tenença indivisa entre de còmtes nombrós, foguèt partejat e una dei tres parts toquèt a la comtessa Adelaïda, veusa d'un còmte d'[[Urgèl]]. Lo [[comtat de Forcauquier]] se tenguèt pendent un sègle avans d'èstre unit per maridatge a aqueu de [[Provença]] per [[Ramon Berenguier V de Provença|Ramon Berenguier V]] e conservat per de multiplei batalhas còntra son cosin [[Raimon VII de Tolosa]]. ===Lenga=== Ancianament, Forcauquier fa partida dau domeni nòrdoccitan. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 04088 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= David Gehant|Partit= ex.[[Les Républicains|LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 22 de julhet [[2017]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Avril |Partit=[[Parti socialiste (France)|PS]], puèi LREM |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 22 de julhet [[2017]] |Identitat= [[Christophe Castaner]] |Partit= [[Parti socialiste (France)|PS]], puèi LREM|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 04088 |1793=2547 |1800=2539 |1806=2768 |1821=2992 |1831=3036 |1836=3022 |1841=3065 |1846=3087 |1851=3053 |1856=2965 |1861=2956 |1866=2841 |1872=2719 |1876=2717 |1881=2843 |1886=3002 |1891=3038 |1896=3018 |1901=3023 |1906=3034 |1911=3004 |1921=2552 |1926=2528 |1931=2588 |1936=2535 |1946=2262 |1954=2609 |1962=2518 |1968=2979 |1975=3312 |1982=3782 |1990=3993 |1999=4302 |2004=4650 |2006=4654 |2007=4649 |2008=4645 |2009=4640 |cassini=14341 |senscomptesdobles=1962}} * 2016 : 4966 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== *[[Ugueta de Forcauquier]], dama que faguèt partida de la [[cort d'amor]] d'[[Avinhon]] ([[sègle XIV]]).<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=UGUE Tresaur dau Felibritge]: "''Ugueto de Fourcauquié'', Huguette de Forcalquier, dame qui fit partie de la cour d'amour d'Avignon (14e siècle)."</ref> == Veire tanben == ===Articles connèxes=== * [[Crotz occitana]] * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] ===Liames extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20220213222131/https://www.rose.uzh.ch/docling/charte.php?c=1&o=Ordre&t=11922 Tèxte en occitan de Forcauquier, annada 1495.] == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Sosprefectura]] [[Categoria:Comuna de Forcauquierés]] [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] n6pywlzmjyf6em1eebvdzttzucfg40d 0 172528 2500752 2457807 2026-05-16T00:52:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500752 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Geografia politica}} '''Apchièr''' o '''Z-Apchièr''' (prononciacion locala; ''Apchié, Achiè'' en [[nòrma mistralenca]]{{TdF}}) es un vilatge de la comuna de [[Prunièiras (Losera)|Prunièiras]] qu'abriga l'ancian [[chastèl d'Apchièr]]<!--lo vilatge e lo chastèl ten d'identificacions diferentas sobre Wikimedia.-->, residéncia principala de l'anciana baroniá d'Apchèr. Apchièr es en [[Gavaudan]] e en [[Lengadòc]], dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== Apchièr es al sud-oèst de Prunièiras e al nòrd-èst de [[Sanch Eli d'Apchièr|Sench Èli de Z-Apchièr]]. ==Toponimia== La prononciacion, relevada a Prunièiras e a Arfuelha, comuna d'[[Aubaret]], es [za'tʃɔ] <ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. La prononciacion [-ɔ], analogica de ''-iá'', del sufixe ''-ièr'' es regulara dins la màger partida del [[Gavaudan|Gevaudan]]. Lo nom de l'anciana baroniá es present dins [[Sanch Eli d'Apchièr|Sench Èli de Z-Apchièr]] e [[Arzenc de Z-Apchièr]]. ''Apchièr'' es lo nom de mai d'un vialatge, mai que mai en [[Cantal (departament)|Cantal]]. L'origina seriá lo nom latin de persona ''Appius'' ambe'l sufixe ''-arium'' ( > ''-ièr'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 22</ref> ==Luòcs e monuments== <gallery> FR-48-Prunières-Apcher09.JPG|La torre del chastèl d'Apchièr. Prunières - Tour d'Apcher.JPG|Autra vista de la torre. FR-48-Prunières-Apcher03.JPG|Las rèstas del chastèl. FR-48-Prunières-Apcher06.JPG|La tèrra d'Apchièr. FR-48-Prunières-Apcher04.JPG|La chapèla de Sant Joan Baptista. BnF ms. 854 fol. 191v - Garin d'Apchier (1).jpg|Garin d'Apchièr dins un chançonièr del sègle XIII. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas ambe'l luòc== * [[Garin d'Apchièr]], trobador del sègle XII<ref name=TdF/>. * [[Familha d'Apchièr]], familha de [[noblesa]] occitana que s'es escantida en [[1836]]. ==Veire tanben== * [https://web.archive.org/web/20110520083318/http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Lengadòc}} {{Autoritats}} [[Categoria:Prunièiras]] [[Categoria:Vilatge de Losera]] [[Categoria:Vilatge de Gavaudan]] noiq2cpob139s5siikxhp2pfu4zppcs 0 182837 2500778 2308296 2026-05-16T07:56:35Z Nicolas Eynaud 6858 2500778 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} L’'''algèbra abstracha''' o '''algèbra generala''' es una branca dei [[matematicas]] qu'estúdia leis estructuras algebricas e sei relacions. D'exemples d'aqueleis estructuras son lei [[grop (matematicas)|grops]], leis [[anèu (matematicas)|anèus]] o leis [[espaci vectoriau|espacis vectoriaus]]. La disciplina es apareguda durant lo sègle XIX amb la descubèrta d'estructuras algebricas dins de domenis divèrs dei matematicas. En causa d'aquel aspècte generau, es liada a fòrça brancas dei matematicas e dei [[sciéncia]]s modèrnas == Liames intèrnes == * [[Algèbra]]. * [[Algèbra elementària]]. * [[Estructura algebrica]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Algèbra]] j8kqwaiblmkfhzx4zv9sohpljjn4h22 0 184547 2500769 2449485 2026-05-16T05:18:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500769 wikitext text/x-wiki {{...}} Pendent la [[Republica daus Escartons]], los 1èr, 2nd, e 3n '''[[cònsol]]s de [[Briançon]]''' son de posicions elegits per las familhas de la vila. ==1èr Cònsol== Contràriament a las assemblaas municipalas dalfinencas, las assemblaas briançonesas son presidias per lo primièr cònsol, o—en son abséncia—lo 2nd o 3en cònsol. Lo 1èr cònsol de Briançon presidissiá encara las assemblaas daus deputats de las comunautats briançonesas, sonaas ''Escartons'', a las qualas èra sempre deputat, o supausat deputat, per la comuna de Briançon<ref name="FP">https://books.google.com/books?id=MUkBI1Iabn0C&pg=PA335&lpg=PA335&dq=%22premier+consul%22+AND+%22Brian%C3%A7on%22&source=bl&ots=sznrBKYO5F&sig=ACfU3U1p8fyxn-NGUhENlojontF8ZmWFww&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwim2oWJper1AhVQJ0QIHTEDB8QQ6AF6BAgiEAM#v=onepage&q=%22premier%20consul%22%20AND%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref>. ==Lista daus sindics o cònsols de Briançon== Los cònsols son listats embé lors noms occitans probables, seguit per sas qualitats (foncions, títols, etc.) en [[parentèsi]]s, puei sos noms francés atestats. Las formas francesas son ''en italicas''; las formas occitanas supausaas son ''en italicas seguit per *''. ===Abans 1343=== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1244]] || Uc/Ugue(s) Bermon<br><small>(fr ''Hugues Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) Cartièr<br><small>(fr ''Guigues Cartier'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1292]] || Guigue(s) ''Dolh*''<br><small>(fr ''Guigues Doyl'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''de L'Albérée''<br><small>(fr ''Jean de L'Albérée'')</small><ref name="TDM"/> || Peire Caire<br><small>(fr ''Pierre Cayre'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1314]] || ''Danièl*''<ref group="N">"Aiquèl" e non "Aqueu" au Vialar, dont -èl e non -èu/-eu. https://sapiencia.eu/nicolas-colomban-chal-crear-una-consciencia-en-favor-de-la-lenga/</ref> ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Daniel Galian'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1315]] || Joan Ponç (notari)<br><small>(fr ''Jean Pons'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Amadieu (notari)<br><small>(fr ''Jean Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Peire Motet<br><small>(fr ''Pierre Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1326]]-[[1328|28]] || Peire Motet<br><small>(fr ''Pierre Motet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Garin<br><small>(fr ''Jean Garin'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1330]] || Peire Richard<br><small>(fr ''Pierre Richard'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Esteve*''<br><small>(fr ''Pierre Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1332]] || Joan Amadieu (notari)<br><small>(fr ''Jean Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Jordanon ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jordanon Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1336]] || Joan Amadieu (notari)<br><small>(fr ''Jean Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || |- | [[1342]]-[[1343|43]] || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/> (notari)<br><small>(fr ''Briançon Galian'')</small><ref name="TDM"/> || |- |} ===Après 1343=== Eleccions lo 2nd de chasque febrièr (o au fin de chasque genier?); sembla que lo transferiment de poder es en març? ====Siècle XIV==== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1343]]-45 || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N">Las solas atestacion dau nom "Chaix" en la toponimia es fòrça probablament "Chais" en occitan. Veire:<br>https://dicotopo.cths.fr/places/P29957533<br>https://dicotopo.cths.fr/places/P05613424<br>https://dicotopo.cths.fr/places/P79458494</ref><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM">https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5725115k/texteBrut</ref> || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N">Aiqueste nom pòt far referéncia a la [[familha Gallean|familha Gal[l]ean/Gal[l]ian]] originari de Gènoa (e benlèu de [[Bordèu]] abans) e present a [[Ventemilha]], [[Piemont]], lo [[País Niçard]], e lo [[Comtat Venaissin]]. Pòt far referéncia a una autra familha dau meteis nom, o una familha originari d'un luòc coma [[Galhan]][https://dicotopo.cths.fr/places/P45517926]</ref> (notari)<br><small>(fr ''Briançon Galian'')<ref name="TDM"/> |- | [[1345]]-46 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || ''Danièl*'' Motet<br><small>(fr ''Daniel Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1346]]-47 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || ''Danièl*'' Motet († en fonccion)<br><small>(fr ''Daniel Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1347]]-48 || Joan ''Esteve*'' (sens numeracion)<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Motet (sens numeracion)<br><small>(fr ''François Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1348]]-49 || Uc/Ugues ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Hugues Rodolphe'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1349]]-50 || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1350]]-51 || ''Jaume''*<ref name="Jacques">Forma locala incerta. De verificar.</ref> Luc<br><small>(fr ''Jacques Luc'')</small><ref name="TDM"/> || Matieu ''Ethar''<br><small>(fr ''Mathieu Ethar'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1351]]-52 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N">Los noms en -ulphe/-olphe podon èsser en -òlf, -òuf, -òufe en occitan. Segon lo multiciccionari dau Congrès, lo nom ''Adolphe'' es "Adòlf(e)" en vivaroaupenc. Segon aqueste terminacion, -òlf(e) en vivaroaupenc e probablament -òlfe localament.</ref><br><small>(fr ''Jean Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1352]]-53 || ''desconeigut'' |- | [[1353]]-54 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Jacques Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Disdièr*''<ref name="Disdier">Veire [[Sant Disdier]].</ref><br><small>(fr ''François Disdier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1354]]-55 || Armanon Charbonèl <br><small>(fr ''Armanon Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> || Felip Duran(d)<br><small>(fr ''Philippe Durand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1355]]-56 || ''desconeigut'' |- | [[1356]]-57 || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Motet<br><small>(fr ''François Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1357]]-58 || Joan Baile<br><small>(fr ''Jean Bayle'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Borrèl<br><small>(fr ''Antoine Borrel'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1358]]-59 || Bonifaci ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Boniface Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Bonòt*''<ref group="N">Veire [[Briançon#Quartiers|La Comba Bonòt, en Briançon]].</ref><br><small>(fr ''Pierre Bonot'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1359]]-60 || ''Danièl*'' ''Aloís*'' (notari)<br><small>(fr ''Daniel Aloys'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Ruèl*''<ref group="N">Relacion o forma vivaroaupenca dau nom ''Rudèl''?</ref><br><small>(fr ''Antoine Ruel'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1360]]-61 || ''Rolland'' Motet<br><small>(fr ''Rolland Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Carlhan''<br><small>(fr ''Antoine Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1361]]-62 || Briançonet Briançon dich Chapús<br><small>(fr ''Briançonet Briancon dit Chapus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1362]]-63 || Francés Amadieu<br><small>(fr ''François Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Motet dich Dodin<br><small>(fr ''Jean Mottet dit Dodin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1363]]-64 || Joan Richard<br><small>(fr ''Jean Richard'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jacques Rame'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1364]]-65 || Francés ''Disdièr*''<ref name="Disdier">Veire [[Sant Disdier]].</ref><br><small>(fr ''François Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || Tomàs ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Thomas Rame'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1365]]-66 || Olivièr ''Garvin*?''<br><small>(fr ''Olivier Gharvin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Aimar<br><small>(fr ''Jean Aymar'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1366]]-67 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Borrèl<br><small>(fr ''Jacques Borrel'')</small><ref name="TDM"/> || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Briançon Galian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1367]]-68 || Jordanon ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jordanon Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Amadieu<br><small>(fr ''Jacques Amédée'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1368]]-69 || Francés Anfós<br><small>(fr ''François Anffous'')</small><ref name="TDM"/> || ''Danièl*'' Amadieu<br><small>(fr ''Daniel Amédée'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1369]]-70 || Bonardèl ''Arnòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Bonardel Arnulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Peire Caire dich ''Péchic''<br><small>(fr ''Pierre Cayre dit Péchic'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1370]]-71 || ??? (''error de transcripcion digitala dau tèxte font'')<ref name="TDM"/> |- | [[1371]]-72 || Peire Baile dich Marco<br><small>(fr ''Pierre Bayle dit Marco'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<br><small>(fr ''Jean Ferrrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1372]]-73 || Joan Charbonèl<br><small>(fr ''Jean Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> || Boneton Baile<br><small>(fr ''Bonneton Bayle'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1373]]-74 || Joan Peire Baile dich Marco<br><small>(fr ''Jean-Pierre Bayle dit Marco'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Motet dich Dodin<br><small>(fr ''Jean Mottet dit Dodin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1374]]-75 || Joan Aimar<ref name="Eymard">https://web.archive.org/web/20220214023810/http://jeantosti.com/noms/e2.htm</ref><br><small>(fr ''Jean Eymard'')</small><ref name="TDM"/> || Olivièr Chauvin<br><small>(fr ''Olivier Chauvin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1375]]-76 || Joan ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) Martin<br><small>(fr ''Guigues Martin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1376]]-77 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Caire<br><small>(fr ''Jacques Cayre'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu ''Carles*''<br><small>(fr ''André Carle'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1377]]-78 || Antòni Tolosan<br><small>(fr ''Antoine Tholosan'')</small><ref name="TDM"/> || Peire Motet<br><small>(fr ''Pierre Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1378]]-79 || Uc/Ugues ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Hugues Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Armanet Motet<br><small>(fr ''Armanet Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1379]]-80 || Antòni Motet<br><small>(fr ''Antoine Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Antòni ''Rogièr*''<br><small>(fr ''Jean-Antoine Roger'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1380]]-81 || Antòni Motet dich Dodin<br><small>(fr ''Antoine Mottet dit Dodin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Antòni ''Rogièr*''<br><small>(fr ''Jean-Antoine Roger'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1381]]-82 || Guigonet ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N">Lo mot/nom "Olanhier" es atestat dins l'occitan vivaroaupenc ([https://web.archive.org/web/20220213222131/https://www.rose.uzh.ch/docling/charte.php?c=1&o=Ordre&t=11922] [https://www.jstor.org/stable/45043076] [https://books.google.com/books?id=4HYDAAAAMAAJ&pg=PA429&lpg=PA429&dq=%22Olanhier%22&source=bl&ots=HklipY8RQP&sig=ACfU3U2wRoXEI7d0ITr6EnuXmYS3WecfWw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjIkZH22f31AhVYD0QIHZ37CUcQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=%22Olanhier%22&f=false] [https://web.archive.org/web/20220213222125/http://vallimarittimeoccitane.it/iTettiInPaglia-Robilante.page?country=oc]), mas segon la variacion locala ''Aulagnier'' correspon probablament au mot ''aulanhier/aulanhièr'' [https://web.archive.org/web/20220214012208/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=noisetier&q2=&submit=Cercar].</ref><br><small>(fr ''Guigonet Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''Guigues Chaix'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1382]]-83 || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Armand<br><small>(fr ''Guillaume Armand'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Guillaume Garlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1383]]-84 || Joan Pascal<br><small>(fr ''Jean Pascal'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Motet<br><small>(fr ''François Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1384]]-85 || Peire ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Matieu ''Esteve*''<br><small>(fr ''Mathieu Estivi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1385]]-86 || Joan ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jean Rame'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Jean Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1386]]-87 || ?<br><small>(fr ''André Méhenze'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''François Dol'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1387]]-88 || Antòni Anfós<br><small>(fr ''Antoine Anffous'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Jean Giroud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1388]]-89 || Joan Amadieu<br><small>(fr ''Jean Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Pierre Archibois'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''de Richebourg''<ref group="N">"Richebourg" es un toponime francés, pas occitan.</ref><br><small>(fr ''Pierre De Richebourg'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1389]]-90 || Peire Motet<br><small>(fr ''Pierre Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || ''Danièl*'' ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Daniel Galian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1390]]-91 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Motet<br><small>(fr ''François Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jacques Rame'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1391]]-92 || Francés Amadieu (notari)<br><small>(fr ''François Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Clapièr<br><small>(fr ''Antoine Clapier'')</small><ref name="TDM"/> || Peire Motet<br><small>(fr ''Pierre Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1392]]-93 || Joan Baile<br><small>(fr ''Jean Bayle'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Charbonèl (notari)<br><small>(fr ''Jean Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Antòni Bolins<ref name="Bollins">Existisson de toponimes similars en Briançonés ([[latin|lat]]. ''Bollini, Bollinis, Bollinorum''; [[francés|fr]]. ''Boulin, Bollines''), que son probablament ''Bolins'' en occitan.Veire [https://dicotopo.cths.fr/places/P21808104], [https://dicotopo.cths.fr/places/P32434556], [https://dicotopo.cths.fr/places/P64110436]. De mai, avem mantas d'atestacions de "Boulin", "Boulins" ò "Bolin", "Bolins" dins la parròqua de Briançon, la region de Briançonés, e dins Cairàs: [https://archives.hautes-alpes.fr/archives/archives/catalogue/toponymes/puy-saint-andre/n:60/page:5/pagination:100?pagination=100], [https://books.google.com/books?id=G90BAAAAYAAJ&pg=PA193&lpg=PA193&dq=%22Boulins%22+AND+%22Brian%C3%A7on%22&source=bl&ots=dnVeABqcwU&sig=ACfU3U3iAqhOzvoffeOeZeW-6XIHuCs-Vw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiw_vTPw5v2AhVXJUQIHZowBDIQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q=%22Boulins%22&f=false], [https://archives.hautes-alpes.fr/archive/resultats/general/n:19?RECH_libre=Boulins&type=general], [https://archives.hautes-alpes.fr/archive/resultats/general/n:19?RECH_libre=Bolins&type=general]. De mai, es un mot provençal [https://web.archive.org/web/20211228221248/http://www.provenceverdon.fr/library/tourisme/guide-decouverte-villages/depliant-pah_lvc-brue-auriac_2015.pdf]. Finalament, segon Frederic Mistral, "Boulins" (''Bolins'' en grafia classica) es un nom de familha lengadocian: [https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0335.jpg].</ref><br><small>(fr ''Jacques-Antoine Bollins'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1393]]-94 || Joan Motet<br><small>(fr ''Jean Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Francés Bolins<ref name="Bollins"/><br><small>(fr ''Jean-François Bollins'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1394]]-95 || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Antoine Reyi'')</small><ref name="TDM"/> || ''Laurent*'' ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Laurent Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1395]]-96 || Joan ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jean Rame'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''François Dol'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Simond Ferrier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1396]]-97 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Antoine-Armand Ermitte'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Motet<br><small>(fr ''Antoine Mottet'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1397]]-98 || Francés Motet<br><small>(fr ''François Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Vincent Giréoud'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Guillaume Guieys'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1398]]-99 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Anfós<br><small>(fr ''Antoine Anffous'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Pierre Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1399]]-1400 || Joan Aimar<ref name="Eymard"/><br><small>(fr ''Jean Eymard'')</small><ref name="TDM"/> || Bermondet Motet<br><small>(fr ''Bermondet Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || ?<br><small>(fr ''Olivier Charvin'')</small><ref name="TDM"/> |- |} ====Siècle XV==== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1400]]-01 || Antòni Granja<br><small>(fr ''Antoine Grange'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Peire/Peira*''<br><small>(fr ''François Pierre'')</small><ref name="TDM"/> || Tomàs Richard<br><small>(fr ''Thomas Richard'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1401]]-02 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jacques Rame'')</small><ref name="TDM"/> || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Briançon Galian'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Blanc<br><small>(fr ''Antoine Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1402]]-03 || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre de Sizéa'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' |- | [[1403]]-05 || Peire ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Tibaud Martin<br><small>(fr ''Thibaut Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Jordanon Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''Jordanon Chaix'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1405]]-06 || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume">Enquèsta de [[Utilizaire:BrennodAloisi|Briantin Loís]] a dos amics, l'un cairassenc e l'autre gavòt.<br>BL: ''"Coma se ditz lo prenom "Guilhèm" en cairassenc e en briançonés?"''<br>C: "Guillerme"<br>G: Guilhèrm(e) Coma en vivaroalpenc dal 06<br>BL (a C): "Pron. Guilherme o Guilhèrme?"<br>C: "Mai Guilhèrme"<br>BL: "Mercés."</ref><ref name="Guillaume2">"Guilherme" atestat en parlar gavòt. http://agach-occitan.over-blog.com/article-peire-de-casternou-valaa-dals-palhons-101014958.html</ref>, Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''Guillaume Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Guillaume Aulagnier'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu Charbonèl<br><small>(fr ''André Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1406]]-07 || Joan Charbonèl<br><small>(fr ''Jean Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''Guillaume Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Guillaume Aulagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1407]]-08 || Joan Marcon-Baile<br><small>(fr ''Jean Marcon-Bayle'')</small><ref name="TDM"/> || Martin ''Paire''<br><small>(fr ''Martin Paire'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jacques Estivi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1408]]-09 || Briançon Blanc<br><small>(fr ''Briançon Blanc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Barnéoud'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Granja<br><small>(fr ''Guillaume Grange'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1409]]-10 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Anfós<br><small>(fr ''Antoine Anffous'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre Sylvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1410]]-11 || Joan Peiron<br><small>(fr ''Jean Peyron'')</small><ref name="TDM"/> || Turin ''Esteve*''<br><small>(fr ''Turin Estivi'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' |- | [[1411]]-12 || Peire Amadieu<br><small>(fr ''Pierre Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Martin<br><small>(fr ''Jean Martin'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Clapièr*''<br><small>(fr ''Jacques Clapier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1412]]-13 || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre De Cizéa'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Carlhan''<br><small>(fr ''Jean Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1413]]-14 || Bermon(d) Bermon(d) (notari)<br><small>(fr ''Bermond Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Motet-''Dodin''<br><small>(fr ''Antoine Mottet-Dodin'')</small><ref name="TDM"/> || Tibaud Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Thibaut Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1414]]-15 || Claude Martin (notari, nòble)<br><small>(fr ''noble Claude Martin'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Dol'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Armand''<br><small>(fr ''Antoine Armand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1415]]-16 || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Briançon Galian'')</small><ref name="TDM"/> || ''Renaud*'' Fabre<br><small>(fr ''Renaut Fabre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Giréoud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1416]]-17 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Jacques Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Payan'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' |- | [[1417]]-18 || Joan Motet-''Dodin''<br><small>(fr ''Jean Mottet-Dodin'')</small><ref name="TDM"/> || Odon Rei dich ''Gilamart''<br><small>(fr ''Odon Rey dit Gilamart'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Guitard'' (jove)<br><small>(fr ''Jean Guitard jeune'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1418]]-19 || Peire ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1419]]-20 || Joan Motet<br><small>(fr ''Jean Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Baile<br><small>(fr ''Antoine Bayle'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Blanc<br><small>(fr ''François Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1420]]-21 || Joan ''de Calma/Calmar*''<br><small>(fr ''Jean de Calma'')</small><ref name="TDM"/> || (nòble)<br><small>(fr ''noble Ponce Albert'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> dich ''Péchic''<br><small>(fr ''Jacques Ollagnier dit Péchic'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1421]]-22 || Joan Martin<br><small>(fr ''Jean Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''André Rame'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1422]]-23 || Antòni Anfós dich Cordièr<br><small>(fr ''Antoine Anffous dit Cordier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Peiron*''<br><small>(fr ''Jacques Perron'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> Blanc<br><small>(fr ''Michel Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1423]]-24 || Joan Amadieu (notari)<br><small>(fr ''Jean Amédée'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Motet-''Dodin''<br><small>(fr ''Antoine Mottet-Dodin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estivi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1424]]-25 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1425]]-26 || Joan ''Medal*?'' (notari)<br><small>(fr ''Jean Médal'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Ferrièr*''<br><small>(fr ''Pierre Ferrier'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) ''Froment''<br><small>(fr ''Guigues Froment'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1426]]-27 || Briançon ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Briançon Galian'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1427]]-28 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1428]]-29 || Joan Martin<br><small>(fr ''Jean Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''André Rame'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1429]]-30 || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Sitvi'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Reyi'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1430]]-31 || ''Gervai*''<ref name="Gervais" group="N">La [https://web.archive.org/web/20220115050105/https://www.locongres.org/images/flipbook/lexics/prenoms/files/assets/basic-html/index.html#36 forma provençala dau Congrès] es probablament la forma occitana locala, pr'amor vivaroaupenc ten la perda de -s- intervocalic tanben, e mai de -d- intervocalic.</ref> Fornèl (notari)<br><small>(fr ''Gervais Fornel'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre Meyfred'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Paire'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1431]]-32 || Francés ''Rolland'' (notari)<br><small>(fr ''François Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Celon*''<br><small>(fr ''Jacques Cellon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Giréoud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1432]]-33 || Antòni Bermon(d)<br><small>(fr ''Antoine Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Granja<br><small>(fr ''François Grange'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre Bollins'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1433]]-34 || Joan ''Dòl*''<br><small>(fr ''Jean Dol'')</small><ref name="TDM"/> || (apoticari)<br><small>(fr ''Pierre De Cizéa'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1434]]-35 || Claudi Martin<br><small>(fr ''Claude Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Astièr*''<br><small>(fr ''Jean Astier'')</small><ref name="TDM"/> || Briançon Blai<br><small>(fr ''Briançon Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1435]]-37 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1437]]-38 || Joan Motet<br><small>(fr ''Jean Mottet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Marcellin<br><small>(fr ''Jean Marcellin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1438]]-39 || Peire Charbonèl<br><small>(fr ''Pierre Charbonnel'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*'' dich ''Ros*''<br><small>(fr ''Jean Estivi dit Roux'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1439]]-40 || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N">La familha Ferrus ven de [[Savilhan]] en l'oèst de Piemont (''Occitania Submersa'') a l'Edat Mejana e es present au Briançonés e a la [[Val Susa]]; grafia occitana incèrta. Son origina pòt remontar aus noms italians ''Ferrusi'', ''Ferruso'', ''Ferrosi'' (es a dire ''ferrós''; piemontés ''ferros''*) o, mens probablament, au prenom ''Ferruccio/Ferruzio'' qu'es ''Ferruci'' en catalan. Segon l'ortografia ''ferrus'', la prononciacion occitana pòt èsser ''Ferrús'' (coma lo nom castelhan e catalan) o ''Ferrós'' (nom occitan). Veire la genealogia: [http://roglo.eu/roglo?lang=fr;m=N;v=de+Ferrus]. La [https://it.wikipedia.org/wiki/Armoriale_delle_famiglie_italiane_(Ded-Dek) Wikipèdia italiana] ten d'informacions sus son blason: ''Partito, al 1° troncato d'argento e di verde, al 2° di rosso''. La familha ten la devisa "Fides perpetua".</ref><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1440]]-41 || Joan ''Rama*''<ref name="Rama">https://dicotopo.cths.fr/places/P21643647</ref><br><small>(fr ''Jean Rame'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1441]]-46 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1446]]-47 || Joan ''Dòl*''<br><small>(fr ''Jean Dol'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N">Veire https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/visualiseur, mapa 1628.</ref> ''Rudòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Michel Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1447]]-48 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1448]]-49 || Joan ''Galian''<ref name="Galian" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Galian'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1449]]-50 || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Celon*''<br><small>(fr ''Jacques Cellon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Giréoud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1450]]-51 || ''Gervai*''<ref name="Gervais" group="N"/> Fornèl<br><small>(fr ''Gervais Fornel'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1451]]-52 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1452]]-53 || Matieu Lagièr<ref name="Lagier" group="N">Veire [[Sant Lagier]] e [https://web.archive.org/web/20220224114802/https://opinion.jornalet.com/bernat-fruchier/blog/2665/drap-a-latge-mejan-e-iii]. Es probablament lo meteis Lagier mas en ''-ièr''.</ref> (notari)<br><small>(fr ''Mathieu Lagier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Sufrèn/Sufren/Sufrèd/Sufred*?''<ref name="Soffrey"/> Bermond (notari, nòble)<br><small>(fr ''noble Soffrey Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Gonou Roul'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1453]]-62 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1462]]-63 || ''Gonet*''<ref name="Gonnet" group="N">Localament, lo nom "Gonnet" existís encara coma nom de familha. [https://web.archive.org/web/20220224065833/http://www.geopatronyme.com/hitdept/05 Veire una lista daus noms de familha dau departament de 1891 a 1915].</ref> Peiron (nòble)<br><small>(fr ''noble Gonnet Peyron'')</small><ref name="TDM"/> || Briançonet Blai<br><small>(fr ''Briançonnet Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Marc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1463]]-64 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1464]]-65 || ''Sufrèn/Sufren/Sufrèd/Sufred*?''<ref name="Soffrey"/> Bermond (notari, nòble)<br><small>(fr ''noble Soffrey Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Claude Rame'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1465]]-71 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1471]]-72 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Còt*''<br><small>(fr ''Antoine Cot'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1472]]-78 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1478]]-79 || ''Monet*'' Bochard<br><small>(fr ''Monnet Bochard'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1479]]-80 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1480]]-81 || Joan ''Albèrt*'' (nòble)<br><small>(fr ''noble Jean Albert'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Martin<br><small>(fr ''Guillaume Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Armanon ''Rodòlfe*''<ref name="-ulphe/-olphe" group="N"/><br><small>(fr ''Armanon Rodulphe'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1481]]-82 || Joan ''Rolland''<br><small>(fr ''Jean Rolland'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1482]]-83 || ''Sufrèn/Sufren/Sufrèd/Sufred*?''<ref name="Soffrey">Soffrey. Forma occitana desconegua. Autras formas: francesas: Souffrey, Suffrey, Souffret, etc. https://en.geneanet.org/genealogy/soffrey/SOFFREY. Benlèu Sant Sufrèn d'Ais. https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2147.jpg</ref> Charbonèl<br><small>(fr ''Soffrey Charbonel'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Reyi'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1483]]-1500 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- |} ====Siècle XVI==== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1500]]-39 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1539]]-40 || Francés Bermond<br><small>(fr ''François Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Vincent Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1540]]-42 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1542]]-43 || Joan ''Audeard*''<ref group="N">Toponime omofòn: ''Audeard/Audiard''. https://dicotopo.cths.fr/places/P70123250</ref><br><small>(fr ''Jean Odéard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Hippolyte/Yppolite Borrel'')</small><ref name="TDM"/><ref name="GG">https://books.google.com/books?id=3oPUBuPf5EMC&q=consul+de+Brian%C3%A7on#v=onepage&q&f=false</ref> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jacques Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1543]]-44 || (metge/medecin)<br><small>(fr ''Geo[r]ges Péralda'')</small><ref name="TDM"/> || Bertrand Brunicard<br><small>(fr ''Bertrand Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Sylvestre-Cothon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1544]]?-45? || (sens numeracion)<br><small>(fr ''? Sylvestre-Cothon'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1545]]?-46? || Joan Faure<br><small>(fr ''Jean Faure'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Brun<br><small>(fr ''Jean Brun'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Roul'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1546]]?-48 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1548]]-49 || <br><small>(fr ''François Roul'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> ("l'ainat")<br><small>(fr ''Jean Ferrus l'aîné'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1549]]-50 || <br><small>(fr ''Georges Péralda'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Marc<br><small>(fr ''Jean Marc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Cothon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1550]]-51 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1551]]-52 || Francés Bermond (sens numeracion)<br><small>(fr ''François Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1552]]-53 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Peiron<br><small>(fr ''Jacques Peyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''dit Pastagne'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Cothon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1553]]-54 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1554]]-55 || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> Marc<br><small>(fr ''Michel Marc'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Còt*''<br><small>(fr ''Jean Cot'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1555]]-56 || <br><small>(fr ''François Roul'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Bertholais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1556]]-62 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1562]]-63 || Joan Marc<br><small>(fr ''Jean Marc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Bertholais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Symian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1563]]-65 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1565]]-66 || Francés ''Carlhan''<br><small>(fr ''François Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond Aimar (notari)<br><small>(fr ''Raymond Eymard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Bermond Fine'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1566]]-67 || (notari)<br><small>(fr ''François Perredon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Gaspard Emé'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Carlhan''<br><small>(fr ''François Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1567]]-68 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1568]] || Baptista Borrèl (sens numeracion)<br><small>(fr ''Baptiste Bourrel/Borrel'')</small><ref name="GG"/> |- | [[1569]] || Baptista Borrèl (sens numeracion)<br><small>(fr ''Baptiste Bourrel/Borrel'')</small><ref name="GG"/> |- | [[1570]]-71 || <br><small>(fr ''Jacques Roul'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) Brunicard<br><small>(fr ''Guigues Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Symian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1571]]-73 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1573]]-74 || Antòni ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Antoine Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Perredon'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Simon Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1574]]-75 || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Joseph Léauthaud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Cellon/Celon'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA183#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> || <br><small>(fr ''Jacques Roul'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1575]]-76 || Joan Bermond<br><small>(fr ''Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Guigue(s) ''Gai*''<br><small>(fr ''Guigues Gay'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Rosièr*''<br><small>(fr ''Antoine Rozier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1576]]-77 || Baptista Borrèl<br><small>(fr ''Baptiste Bourrel/Borrel'')</small><ref name="TDM"/><ref name="GG"/> || Claudi Dàvid<br><small>(fr ''Claude David'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu Turcon<br><small>(fr ''André Turcon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1577]]-78 || (sens numeracion)<br><small>(fr ''André Telmont dit Dufour'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1578]]-80 || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1580]]-81 || Claudi Faure<br><small>(fr ''Claude Faure'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1581]]-82 || <br><small>(fr ''Jean Laugier dit Marc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1582]]-83 || Claudi Faure<br><small>(fr ''Claude Faure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Roul'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Carlhan''<br><small>(fr ''Jean Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1583]]-84 || <br><small>(fr ''Nicolas Rignon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Roux'')</small><ref name="TDM"/> || Just(e) ''Carlhan''<br><small>(fr ''Just Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1584]]-85 || <br><small>(fr ''Claude Rol'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Abel Rignon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Charueng'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1585]]-86 || <br><small>(fr ''Nicolas Couthon'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estienne'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Giraud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1586]]-87 || <br><small>(fr ''Guigues Gay'')</small><ref name="TDM"/> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Barthelemy Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Carlhan''<br><small>(fr ''Jean Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1587]]-88 || <br><small>(fr ''Bertrand Emé'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Marc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1588]]-89 || GuilhèGuilhèrme/Guilhermerme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Grand<br><small>(fr ''Guillaume Grand'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Claude Rame'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Soffrey Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1589]]-90 || <br><small>(fr ''Antoine Telmont'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconeigut'' || ''desconeigut'' |- | [[1590]]-91 || <br><small>(fr ''Antoine Charueung'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Guillaume Grand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1591]]-92 || <br><small>(fr ''Guigues Gay'')</small><ref name="TDM"/> || ''Pelaud**''<ref name="Pellaoud" group="N">Lo nom Pellaoud/Pellaout es pas plan espandut o atestat, donc es dificil de trobar una etimologia e una forma occitana per lo nom. Maugrat aquò, es possiblament lo nom occitan "Pelaud", mas aquò es pas segur.</ref><br><small>(fr ''Jean Pellaoud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Laurent Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1592]]-93 || <br><small>(fr ''François Laugier dit Marc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Chaix/Chays'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtae8ecd2af0d6dbadd</ref> || <br><small>(fr ''Sylvestre Cathon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1593]]-94 || Joan ''Carlhan''<br><small>(fr ''Jean Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Bertrand Emé'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Garnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1594]]-95 || <br><small>(fr ''Hugues Chalhiol'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Rostolland'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Hippolyte Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1595]]-96 || Joan Bermond<br><small>(fr ''Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Guillaume Grand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1596]]-97 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estienne'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> Grand<br><small>(fr ''Michel Grand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Blaise Sylvestre dit Brac'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1597]]-98 || Antòni ''Ardoïn''*<ref name="Arduin" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Arduyn'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Laugier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1598]]-99 || Claudi ''Rama*''<ref name="Rama"/><br><small>(fr ''Claude Rame'')</small><ref name="TDM"/> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> Fantin († jul 1598)<br><small>(fr ''Barthelemy/Barthèlemi Fantin'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA186#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1599]]-1600 || <br><small>(fr ''Bertrand Emé'')</small><ref name="TDM"/> || Simon Peiron<br><small>(fr ''Simon Peyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Laurent Siboud'')</small><ref name="TDM"/> |- |} ====Siècle XVII==== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1600]]-02 || Joan Bermond<br><small>(fr ''Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacob Videl'')</small><ref name="TDM"/> || Blai ''Silvestre''<br><small>(fr ''Biaise Silvestre-Gothon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1602]]-03 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estienne'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Bertrand Fine'')</small><ref name="TDM"/> || Just ''Carlhan''<br><small>(fr ''Just Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1603]]-05 || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Grand<br><small>(fr ''Guillaume Grand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Guillaume Jouffrey'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1605]]-06 || Antòni ''Ardoïn''*<ref name="Arduin" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ardhuin'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Roux'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simond Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1606]]-07 || Joan ''Pelaud**''<ref name="Pellaoud" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Pellaout'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Georges Léautaud'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1607]]-08 || Joan Bermond<br><small>(fr ''Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Cellon'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blanc<br><small>(fr ''Jean Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1608]]-09 || Joan ''Esteve*''<br><small>(fr ''Jean Estienne'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Francés Fantin<br><small>(fr ''Jean-François Fantin'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta41c0b81b0e6f74c8</ref> || Peire ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1609]]-10 || Raimond Brunicard<br><small>(fr ''Reymond Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond Peiron<br><small>(fr ''Reymond Peyron'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1610]]-11 || Francés Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''François Chaix'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Guillaume Jouffrey'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simond Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1611]]-12 || <br><small>(fr ''Jacob Videl'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Roux'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jacques Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1612]]-13 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Georges Léautaud'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Gai<br><small>(fr ''Jacques Gay'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1613]]-14 || Joan Bermond (nòble)<br><small>(fr ''noble Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Marteil'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1614]]-15 || Joan Bermond<br><small>(fr ''Jean Bermond'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Guillaume Roux'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1615]]-16 || Raimond Brunicard<br><small>(fr ''Reymond Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N">Forma cisalpenca. Forma locala de verificar.</ref> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Berthelemy Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blai<br><small>(fr ''Jean Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1616]]-17 || Joan ''Pelaud**''<ref name="Pellaoud" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Pellaoud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Roux'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Blai<br><small>(fr ''Antoine Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1617]]-18 || <br><small>(fr ''noble Jean Emé'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Georges Léautaud'')</small><ref name="TDM"/> || ''Laurenç*'' ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Laurent Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1618]]-19 || Joan Gai<br><small>(fr ''Jean Gay'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Rostolland dit Gouthon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1619]]-20 || <br><small>(fr ''Claude Roux/Rous'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta670ebffe0a9b4b88</ref> || Nicolau Martin<br><small>(fr ''Nicolas Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Carlhan''<br><small>(fr ''François Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1620]]-21 || Joan Francés Fantin<br><small>(fr ''Jean-François Fa<u>n</u>tin<ref group="N">Texte ortiginal: Fautin. Probablament transcripcion digitala erronea de ''Fantin''.</ref>'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Loys Bertholais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Giraud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1621]]-22 || Raimond Brunicard<br><small>(fr ''Reymond Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Roux'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Hilaire Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1622]]-23 || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Barthelemy Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Brunicard<br><small>(fr ''Antoine Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1623]]-24 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Georges Léautaud'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Martin<br><small>(fr ''Antoine Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Silvestre''<br><small>(fr ''Jean Silvestre-Pellicier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1624]]-25 || Francés ''Rostolan''*<ref>https://web.archive.org/web/20220206204808/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=roustoul%C3%A0,-toulh%C3%A0&q2=&submit=Cercar</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220206204828/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=ROUSTOUI.AN,&q2=&submit=Cercar</ref><br><small>(fr ''François Rostolland/Rostolan'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA397#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> || <br><small>(fr ''Christophe Laugier'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA398#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1625]]-27 || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Ardoïn''*<ref name="Arduin" group="N">[https://web.archive.org/web/20220224065833/http://www.geopatronyme.com/hitdept/05 Lo nom de familha "Arduin" existís encara dins los Auts Aups]. Es una varianta de ''Ardoïn''. Lo veire dins lo [https://books.google.com/books?id=6RsiKl5wNr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=ARDouin&f=false Tresaur dau Felibritge].</ref><br><small>(fr ''Jacques Arduin'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> Blai<br><small>(fr ''Guillaume Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1627]]-28 || <br><small>(fr ''Louis de Villeneuve'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Margailland'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi Richard<br><small>(fr ''Claude Richard'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1628]]-29 || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> Blanc (doctor en drech)<br><small>(fr ''Michel Blanc'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtafd9753e178ddec08</ref> || <br><small>(fr ''Claude Audibert'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1629]]-30 || Antòni Brunicard<br><small>(fr ''Antoine Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Turcon<br><small>(fr ''Jean Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Couthon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1630]]-31<br><small>(en foncc.s ab lo 5 de març?)</small> || Raimond Brunicard*<br><small>(fr ''Reymond/Raymond Brunicard'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad5111075a875ac59</ref><ref>https://books.google.com/books?id=c59NAAAAMAAJ&pg=PA44&lpg=PA44&dq=%22Raymond+Brunicard%22&source=bl&ots=3NcpHt5yqe&sig=ACfU3U0y4hyGbuFGKcSaN40NUSrio9oo7g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwidqN2Q-uv1AhX4IEQIHUiGBggQ6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=%22Raymond%20Brunicard%22&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books?id=yp0VAAAAYAAJ&pg=PA196&lpg=PA196&dq=%22Reymond+Brunicard%22&source=bl&ots=0HzIznFekq&sig=ACfU3U0xCJ75OOoO4LB2Ftp_925FDwetQw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjQ_J3P-uv1AhVODkQIHfaFBkcQ6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=%22Reymond%20Brunicard%22&f=false</ref> || <br><small>(fr ''Nicolas Frezet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1631]]-32 || <br><small>(fr ''Claude-Jean Decruis'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Fine'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aimar*''<br><small>(fr ''Jean Eymard'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1632]]-33 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Leotaud*''<br><small>(fr ''Georges Léotaud/Léauthaud/Léothaud'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta037a5182347686ea</ref> || <br><small>(fr ''François Froment'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Claude Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1633]]-34 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges">Forma locala ''probabla'' de Georges; de verificar.</ref> Brocard<br><small>(fr ''Georges Brocard'')</small><ref name="TDM"/> || († en fonccions)<br><small>(fr ''François Laugier'')</small><br>(remplaça Laugier)<br><small>(fr ''C. Péralda'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1634]]-35 || Joan Prat<br><small>(fr ''Jean Prat'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 424">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad706b05e4a318bc6</ref> || Loís ''Chironièr*''<ref name="Cherronnier" group="N"/><br><small>(fr ''Louis Chéronnier'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 424"/> || <br><small>(fr ''André Fine'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1635]]-36 || <br><small>(fr ''Claude Decruis dit Pinard'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> Blanc<br><small>(fr ''Michel Blanc'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta3fb57df82ffc2de7</ref> || ? ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Denis Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1636]]-37 || Antòni Brunicard<br><small>(fr ''Antoine Brunicard'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta04f528aebd9544a1</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta172ec8aae6ce085e</ref> || <br><small>(fr ''Jean Colombat'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtab6c5dc2369421d97</ref> || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> Blai<br><small>(fr ''Joseph Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1637]]-38 || Joan Turcon<br><small>(fr ''Jean Turcon'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 427"/> || Tomàs ''Silvestre''<br><small>(fr ''Thomas Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simon Voyron'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 427">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtac8444a7d86fe7946</ref><ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&pg=PA395&lpg=PA395&dq=%22L%C3%A9othaud%22+and+%22consul%22+and+%22Brian%C3%A7on%22&source=bl&ots=T7WHZUsH2b&sig=ACfU3U34Srkcff-VcPLS1WLMyZEbJ1MxaQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwimyNKY8Ov1AhVGJUQIHU53D54Q6AF6BAgXEAM#v=onepage&q=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> |- | [[1638]]-39 || Joan ''Chabrier*''<br><small>(fr ''Jean Chevrier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Richard'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Georges Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1639]]-40 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Brocard<br><small>(fr ''Georges Brocard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Coutton'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau ''Silvestre''<br><small>(fr ''Nicolas Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1640]]-41 || Claudi ''Peitieus*''<br><small>(fr ''Claude Peythieu'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Margaillan'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Laugier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1641]]-42 || <br><small>(fr ''Guillaume Péralda'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta5eacd39a6bfb7fa9</ref> || <br><small>(fr ''Léonard Pinard'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond Blai<br><small>(fr ''Reymond Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1642]]-43 || Antòni Brunicard<br><small>(fr ''Antoine Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Prat<br><small>(fr ''Antoine Prat'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaa90c720a80ec2b66</ref> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simon Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1643]]-44 || Loís ''Chironièr*''<ref name="Cherronnier" group="N"/><br><small>(fr ''Louis Chéronnier/Chéronier'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 375">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtacee99ea51ea1fb44</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta70f704cad4b53848</ref><ref name="E 435"/> || <br><small>(fr ''François Galice/Gallice'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 435"/> || Antòni ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ferrus'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 435">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaf04cc43621730747</ref> |- | [[1644]]-45 || Joan Richard<br><small>(fr ''Jean Richard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Aimé Bellon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Fine'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1645]]-47 || Francés de Chalhòl*<br><small>(fr ''François de Chailhol'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta8795b6bb9a085662</ref> || <br><small>(fr ''François Frezet/Frézet'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 437"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1647]]-48 || Joan Margalhan*<br><small>(fr ''Jean Margaillan/Margailhan'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 437">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta1dd73212f8dcb34c</ref> || <br><small>(fr ''Guillaume Decruis'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond Blais<br><small>(fr ''Reymond Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1648]]-50 || Antòni Prat<br><small>(fr ''Antoine Prat'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Pinard<br><small>(fr ''Jacques Pinard'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simon Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1649]]-52 || <br><small>(fr ''Pierre Gensoul/Gensour'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta9b33e667f87a889d</ref><ref name="E 439"/> || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Grand<br><small>(fr ''Georges Grand'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 439">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaf784dea0e1f0818d</ref> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Barthelemy/Burthél[émé] Ferrus'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta1dd73212f8dcb34c</ref><ref name="E 439"/> |- | [[1652]]-53 || Joan ''Chabrier*''<br><small>(fr ''Jean Chevrier'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Fine'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1653]]-54 || Francés Fantin (avocat)<br><small>(fr ''François Fantin'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta8970f07f1966363e</ref> || <br><small>(fr ''Aimé Rollan'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1654]]-55 || Joan Berard*<br><small>(fr ''Jean Bérard'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 444">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta0a9c441810d72b5d</ref> || Uc/Ugues Brunicard*<br><small>(fr ''Hugues Brunicard'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 444"/> || Claudi Giraud*<br><small>(fr ''Claude Giraud'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 444"/> |- | [[1655]]-56 || ''Noièl*''<ref>Parlar dau Vialar. https://web.archive.org/web/20090922063512/http://zlang.ifrance.com/zlang/djoumal.htm</ref> ''Chironièr*''<ref name="Cherronnier" group="N">Segon [http://www.andrecalvet.com/pdf/dictionnairedesnomsdelieuxetde%20personnes_andrecalvet.pdf], lo mot "Chironièr" existís en occitan. Me sembla qu'existís pas un ''chirron, cherron'' o ''cheron'' que pòt explicar aqueste nom.</ref> (avocat)<br><small>(fr ''Noel Cherronnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Fine'')</small><ref name="TDM"/> || ''desconegut'' |- | [[1656]]-57 || Loís ''Chironièr*''<ref name="Cherronnier" group="N"/><br><small>(fr ''Louis Cherronnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Alexandre Daniel'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1657]]-58 || Loís ''Chironièr*''<ref name="Cherronnier" group="N"/><br><small>(fr ''Louis Cherronnier'')</small><ref name="TDM"/> || Blai ''Silvestre''<br><small>(fr ''Blaise Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Margailhaud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1658]]-63 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Grand<br><small>(fr ''Georges Grand'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 380">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad310b06fb9e07ac7</ref><ref name="E 381">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaf7691a5ef3d2bfe8</ref> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Peire ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Pierre Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1663]]-65 || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || Matieu ''Silvestre''<br><small>(fr ''Mathieu Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond Blais<br><small>(fr ''Raymond Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1665]]-66 || Joan ''Travalh*''<ref name="Travail" group="N">***La forma locala es probablament ''travalh'', [https://sapiencia.eu/nicolas-colomban-chal-crear-una-consciencia-en-favor-de-la-lenga/ atestaa au Vialar].***<br>En occitan vivaroaupenc, la traduccion occitana dau francés ''travail'' varia entre "trabalh" e "travalh". Los dos son presents en los Auts Aups, donc pòdo pas verificar una forma locala.<br>Quauques atestacions de la mapa 1324 a [https://web.archive.org/web/20210802215733/http://lig-tdcge.imag.fr/cartodialect5/#/visualiseur Cartodialect]: *[[Guilhèstra]] (Guillestre, 980) dich "travalha" embé un pauc de betacisme; *[[Agulhas]] (Aiguilles, 981) dich "trabalha"; *[[Lo Monastièr (Auts Aups)|Lo Monastièr]] (Le Monêtier-les-Bains, 971) dich "travalha"; *lo centre dau departament (868 Veynes/[[Vèina]], 869 Saint-Firmin/[[Sant Fermin]], 879 Chorges/[[Chorge]]) dich "trabalha".<br>La vila de [[Barcilona (Provença)|Barcilona]] (889), en [[Provença]] vesina, dich "travalha".<br>Las [[Valadas Occitanas]] son divisit entre los dos (cerchar dins ''[https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb Liberatutti!]'', escrich en cisalpenc).</ref><br><small>(fr ''Jean Travail'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta84538596e48fd6ee</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta49401f05cd199ce0</ref> || <br><small>(fr ''Jean Telmont'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Simon Simian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1666]]-67 || Antòni Morand<br><small>(fr ''Antoine Morand'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Blai<br><small>(fr ''Antoine Blais'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1667]]-68 || (avocat)<br><small>(fr ''Jean Roux'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta79c5591a0f4e423e</ref> || (notari)<br><small>(fr ''Claude Vallier'')</small><ref name="TDM"/> || Blai ''Silvestre''<br><small>(fr ''Blaise Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1668]]-69 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Grand<br><small>(fr ''Georges Grand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Nicolas Ghalvet'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Claude Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1669]]-70 || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=3oPUBuPf5EMC&q=consul+de+Brian%C3%A7on#v=snippet&q=consul%20de%20Brian%C3%A7on&f=false</ref> || ''Baltasar*'' Jove<br><small>(fr ''Balthazard Jouve'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Garnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1670]]-71 || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (medecin/metge<br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jacques Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Baltasar*'' Jove<br><small>(fr ''Ba<u>l</u>thazard<ref group="N">Texte original: ''Baîthazard''. Es probablament una transcripcion digitala erronea de ''Balthazard''.</ref> Jouve'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1671]]-72 || Matieu ''Silvestre''<br><small>(fr ''Mathieu<u> </u>Silvestre<ref group="N">Grafia originala: Mathieu-SYLVESTRE, embé los majusculs per significar nom de familha.</ref>'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (notari)<br><small>(fr ''Jacques Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Simian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1672]]-73 || (avocat)<br><small>(fr ''J.-B.-Emmanuel Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Brunicard (notari)<br><small>(fr ''Antoine Brunicard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Esprit Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1673]]-74 || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (medecin/metge)<br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || Blai ''Silvestre''<br><small>(fr ''Blaise Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1674]]-75 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Grand<br><small>(fr ''Georges Grand'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta6f2699a958f5e3ad</ref> || Francés Turcon<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1675]]-76 || Antòni Blai<br><small>(fr ''Antoine Blais'')</small><ref name="TDM"/> || ''Baltasar*'' Jove<br><small>(fr ''Balthazard Jouve'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Raimond Blais<br><small>(fr ''Antoine Raymond Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1676]]-79 || ''Esteve*'' Morand<br><small>(fr ''Etienne Morand'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 387">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaec23be22f21d1e92</ref> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Frantin''<br><small>(fr ''Jacques Frantin'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''François Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1679]]-81 || Antòni ''Ruf-Lacrotz*''<br><small>(fr ''Antoine Roux-Lacroix'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau ''Frantin''<br><small>(fr ''Nicolas Frantin'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Blais<br><small>(fr ''Jacques Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1680]]-81 || Francés Prat (avocat)<br><small>(fr ''François Prat'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Fine'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Silvestre''<br><small>(fr ''Claude Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1681]]-82 || Francés Turcon<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Joseph Decruis'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1682]]-83 || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Depont*''<br><small>(fr ''Joseph Depont'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Bonòt<br><small>(fr ''Jean Bonnot'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Armand<br><small>(fr ''Jacques Armand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1683]]-84 || Charles ''Ardoïn''*<ref name="Arduin" group="N"/><br><small>(fr ''Charles Arduin'')</small><ref name="TDM"/> || Bernardin ''Travalh*''<ref name="Travail" group="N"/><br><small>(fr ''Bernardin Travail'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Nicolas Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1684]]-85 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Morand<br><small>(fr ''Jacques Morand'')</small><ref name="TDM"/> || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Guillaume Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1685]]-86 || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Bellon'')</small><ref name="TDM"/> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> Turin<br><small>(fr ''Barthélemy Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1686]]-87 || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Prat<br><small>(fr ''Georges Prat'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> Galvet/Chalvet<br><small>(fr ''Georges Ghalvet/<u>C</u>halvet''<ref group="N">"Ghalvet" pòt èsser una transcripcion erronèa de la digitizacion de la sorsa. De verificar.</ref>)</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> ''Carlhan''<br><small>(fr ''Michel Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1687]]-88 || Francés Turcon (procuraire)<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Arnaud<br><small>(fr ''Antoine Arnaud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1688]]-89 || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Ponç*'' (avocat)<br><small>(fr ''Joseph Pons'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Caire<br><small>(fr ''Jean Caire'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''<u>R</u>aymond<ref group="N">Grafia originala: ''Baymond''. Probablament transcripcion digitala erronea de ''Raymond.</ref> Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1689]]-90 || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (procuraire)<br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1690]]-91 || Peire Grand de ''Champroèt*''<br><small>(fr ''Pierre Grand De Champrouet'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''J. B. Clément'')</small><ref name="TDM"/> || Blai ''Silvestre''<br><small>(fr ''Biaise Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1691]]-92 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Morand (procuraire)<br><small>(fr ''Jacques Morand'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Martin (droguista)<br><small>(fr ''Jean Martin'')</small><ref name="TDM"/> || Marcellin ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Marcell<u>in</u><ref group="N">Texte original: ''Marcellm''. Es probablament una transcripcion digitala erronea de ''Marcellin''.</ref> Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1692]]-93 || Joan Bonòt (avocat)<br><small>(fr ''Jean Bonnot'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Baptista ''Silvestre''<br><small>(fr ''Jean-Baptiste Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Louis Roux'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1693]]-94 || Francés de Prat (correcteur à la chambre des comptes)<br><small>(fr ''François de Prat'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau Fantin<br><small>(fr ''Nicolas Fantin'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Simon Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1694]]-95 || ''Jusèp*''<ref name="Joseph">Forma cisalpenca (veire https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb). Forma locala de verificar.</ref> Fantin (visiteur des gabelles)<br><small>(fr ''Joseph Fantin'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Fantin<br><small>(fr ''Jean Fantin'')</small><ref name="TDM"/> || Simon Turin<br><small>(fr ''Simon Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1695]]-96 || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> Bertrand (procuraire)<br><small>(fr ''Joseph Bertrand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Louis Peralda'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Blaise Cothon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1696]]-97 || (avocat) <br><small>(fr ''Jean Depons'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Fine'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Carlhan''<br><small>(fr ''Antoine Carlhan'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1697]]-98 || Joan ''Travalh*''<ref name="Travail" group="N"/> (metge/medecin) <br><small>(fr ''Jean Travail'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Raymond Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Giraud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1698]]-99 || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Morand<br><small>(fr ''Jacques Morand'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Travalh*''<ref name="Travail" group="N"/><br><small>(fr ''François Travail'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Nicolas Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1699]]-1700 || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (procuraire)<br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad970e70e875902cb</ref> || <br><small>(fr ''Antoine Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Telmont'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1616]]-17<ref group="N">1er Consul de Grenoble??? O de Briançon?</ref> || ? ''Leotaud''*<br>(fr ''Léothaud'')<ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA184#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> |- | [[1618]] || Blanc<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtae52fabd2119a6d52</ref> |- | [[1627]]-28 || Jean Roux (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta4903d469a0b56b63</ref> |- | [[1639]] || Jean Turcon (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta72a6a07d185766ae</ref> |- | ab 1639 || Jean Turcon (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta8171fbb1cf344cf4</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad5b80c29cf73209d</ref> || || |- | ??? (ab 1640) || Et[ienne]. Telmon (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtac4d7c4a067b2cd2b</ref> |- | [[1640]] || Pons<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtad5b80c29cf73209d</ref> || || |- | [[1657]] || Antonin Margaillan (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta07a898dac1b4896e</ref> |- | [[1659]] || Georges Grand<ref name="E 448"/> || Ant[oine]. Margaillan<ref name="E 448">Benlèu per l'anaa feb 1658-feb 9. https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta04c9e60fd090e79c</ref> |- | [[1680]].....prob 81? reexaminar! || Franc[ois]. Turcon<ref name="E 388">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaa858266a474ac363</ref> || || |- |} ====Siècle XVIII==== {| class="wikitable sortable" |- ! Annaa !! 1èr Cònsol !! 2nd Cònsol !! 3en Cònsol |- | [[1700]] || (notari)<br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || (apoticari)<br><small>(fr ''Joseph Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Barthélémy [Carlhian?] |- | [[1701]] || Peire Grand de ''Champroèt*''<br><small>(fr ''Pierre Grand de Champrouet'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> Berard<br><small>(fr ''Joseph Bérard'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1702]] || <br><small>(fr ''Jean Fantin-Latour'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Joseph Telmont'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Garnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1703]] || Joan Bonòt<br><small>(fr ''Jean Bonnot'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Joseph Loizeau'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Courdenc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1704]] || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> Jove (avocat)<br><small>(fr ''Barthelemy Jouve'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Rostolan*''<br><small>(fr ''Claude Rostollan'')</small><ref name="TDM"/> || Simon Turin<br><small>(fr ''Simon Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1705]] || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (procuraire)<br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1706]] || Joan ''Travalh*''<ref name="Travail" group="N"/> (medecin/metge)<br><small>(fr ''Jean Travail'')</small><ref name="TDM"/> || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (notari)<br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Carlhian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1707]] || Joan Turcon (avocat)<br><small>(fr ''Jean Turcon'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 484">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtafd4fe5198a95b47a</ref> || Antòni Blai<br><small>(fr ''Antoine Blais/Biais'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 484"/> || <br><small>(fr ''Jean Giraud'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 484"/> |- | [[1708]] || (notari)<br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni Blai<br><small>(fr ''Antoine Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Cordenc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1709]] || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Morand<ref name="Morand" group="N">Nom atestat a Briançon e a sos entorns. https://dicotopo.cths.fr/places/P99158795 https://dicotopo.cths.fr/places/P77754071</ref> (avocat)<br><small>(fr ''Jacques Morand'')</small><ref name="TDM"/> || Simon Chalvet<ref group="N">Los toponimes Chalvet e Charvet son comuns pròchi de Briançon. [https://dicotopo.cths.fr/search Recercar aicí]</ref><br><small>(fr ''Simon Chalvet'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1710]] || Joan Francés Bonòt (procuraire)<br><small>(fr ''Jean-François Bonnot'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta058e230625e99038</ref> || <br><small>(fr ''J.-B. Loizeau'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blanc<br><small>(fr ''Jean Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1711]] || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (procuraire)<br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N">Lo nom es probablament una varianta ortografica dau nom francés ''[https://web.archive.org/web/20220219120049/http://jeantosti.com/noms/v4.htm Voiron]'', originari de [[Voiron]] en Arpitània. De verificar.</ref><br><small>(fr ''Raymond Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Carlhian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1712]] || <br><small>(fr ''Guillaume Decruis'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Bastin<br><small>(fr ''Jacques Bastin'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Rol ou Roux'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1713]] || Joan Antòni ''Ruf-Lacrotz*'' (jutge ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''Jean(-Antoine) Roux-Lacroix'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=t30BAAAAYAAJ&pg=RA2-PA229&lpg=RA2-PA229&dq=consul+du+brian%C3%A7onnais&source=bl&ots=j7RCZJvF0v&sig=ACfU3U2CyS7_PnAv8KVO1HEdPm1m0nzxlQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjO98KrqOr1AhVdJUQIHW_YBkwQ6AF6BAgcEAM#v=onepage&q=consul%20du%20brian%C3%A7onnais&f=false</ref> || Andrieu ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''André Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/> (autre A.V.; filh de Nicolau)<br><small>(fr ''autre André Voyron, fils de Nicolas'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1714]] || (avocat)<br><small>(fr ''Antoine Péralda/Peralda'')</small><ref name="TDM"/><ref name="B 299">https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA299#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> || <br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Blai<br><small>(fr ''Jacques Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1715]] || Joan Turcon (avocat)<br><small>(fr ''Jean Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Telmont'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Turin<br><small>(fr ''François Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1716]] || Francés Bonòt (avocat)<br><small>(fr ''François Bonnot'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Caire*'' (notari)<br><small>(fr ''Jean Cayre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Carlhian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1717]] || ''Esteve*'' Morand<ref name="Morand" group="N"/> (avocat)<br><small>(fr ''Etienne Morand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Thomas Mondet'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Vincent Gauthier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1718]] || (notari)<br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Barthalon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Simon Telmon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1719]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jean Fantin-Latour'')</small><ref name="TDM"/> || (procuraire)<br><small>(fr ''Balthazard Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || Claudi ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Claude Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1720]] || Francés ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (notari)<br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Mathieu Margailhan'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blanc (notari)<br><small>(fr ''Jean Blanc'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1721]] || <br><small>(fr ''Antoine Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Grand de Champronet'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1722]] || (avocat)<br><small>(fr ''Sébastien de Chailhol, sire de Bouquéron'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 491"/> || (procuraire)<br><small>(fr ''Jean Alphand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Giraud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1723]] || (procuraire)<br><small>(fr ''Joseph Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Cohden'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1724]] || (medecin/metge)<br><small>(fr ''Guillaume Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> Blai<br><small>(fr ''Joseph Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine-Etienne Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1725]] || Joan Antòni ''Ruf-Lacrotz*'' (jutge ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''Jean Roux-Lacroix'')</small><ref name="TDM"/><ref>https://books.google.com/books?id=t30BAAAAYAAJ&pg=RA2-PA229&lpg=RA2-PA229&dq=consul+du+brian%C3%A7onnais&source=bl&ots=j7RCZJvF0v&sig=ACfU3U2CyS7_PnAv8KVO1HEdPm1m0nzxlQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjO98KrqOr1AhVdJUQIHW_YBkwQ6AF6BAgcEAM#v=onepage&q=consul%20du%20brian%C3%A7onnais&f=false</ref><ref name="E 491"/> || <br><small>(fr ''Simon Prat'')</small><ref name="TDM"/> || Nicolau Turin<br><small>(fr ''Nicolas Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1726]] || (procuraire<br><small>(fr ''Balthazard Disdier'')</small><ref name="TDM"/>) || Blai Astièr<br><small>(fr ''Blaise Astier'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1727]] || Francés Bonòt (avocat)<br><small>(fr ''François Bonnot'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Charles Fantin'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Pierre Armand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1728]] || (medecin/metge)<br><small>(fr ''Balthazard Jouvet'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Nicolas Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1729]] || <br><small>(fr ''André Pleure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Blai<br><small>(fr ''Jacques Blais'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1730]] || Andrieu ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/> (luectenent a la judicatura ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''André Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || Raimond ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Raymond Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Blaise Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1731]] || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> Blanchard (avocat)<br><small>(fr ''Joseph Blanchard'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 494">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta89a64a89edafe89a</ref> || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N"/><br><small>(fr ''Joseph Escalonne'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1732]] || Antòni Grand de ''Champroèt*''<br><small>(fr ''Antoine Grand de Champrouet'')</small><ref name="TDM"/><ref name="E 391"/> || ? ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Joseph Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Gauthier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1733]] || (procuraire)<br><small>(fr ''Joseph Collaud'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Faure<br><small>(fr ''Jacques Faure'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1734]] || Guilhèrme/Guilherme<ref name="Guillaume"/><ref name="Guillaume2"/> ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (medecin/metge)<br><small>(fr ''Guillaume Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || (apoticari)<br><small>(fr ''Jean Giraud'')</small><ref name="TDM"/> || Simon ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (grafier)<br><small>(fr ''Simon Ferrus''')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1735]] || (avocat)<br><small>(fr ''Antoine Péralda'')</small><ref name="TDM"/> || ? ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Joseph Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> || ''Bartolomeu*''<ref name="Barthelemy" group="N"/> Turin<br><small>(fr ''Barthélemy Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1736]] || Francés Turcon (avocat)<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || (notari)<br><small>(fr ''François-Nicolas Laugier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Simon Rouzier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1737]] || (procuraire)<br><small>(fr ''Jean Alphand'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Blanc (notari)<br><small>(fr ''Jean Blanc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Gallice'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1738]] || (notari<br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/>) || (procuraire)<br><small>(fr ''Baîthazard Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Francon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1739]] || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Jove (avocat)<br><small>(fr ''Jacques Jouve'')</small><ref name="TDM"/> || Francés Blanc<br><small>(fr ''François Blanc'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Roul'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1740]] || Andrieu ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/> (luectenent a la judicatura ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''André Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Carlhian'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Laurent Cotton'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1741]] || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Ruf-Lacrotz*'' (jutge president ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''Georges Roux-Lacroix'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jusèp*'' ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><ref name="Joseph"/> (notari)<br><small>(fr ''Joseph Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Joan ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Jean Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1742]] || Joan ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/> (avocat)<br><small>(fr ''Jean Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || ''Gaspard'' Blai<br><small>(fr ''Gaspard Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Armand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1743]] || Francés Turcon (avocat)<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Gallice'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1744]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jean Alphand'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Peitieus*''<br><small>(fr ''Joseph Peythieu'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Garnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1745]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jean-Bonaventure Didier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Collaud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1746]] || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Faure<br><small>(fr ''Jacques Faure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Antoine Silvestre, fils d'Antoine'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''autre Antoine Silvestre, fils de Claude'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1747]] || (procuraire dugan)<br><small>(fr ''Jean Alphand'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Escallonne'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Roul'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1748]] || (avocat)<br><small>(fr ''Antoine Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Armand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Corden'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1749]] || (avocat)<br><small>(fr ''Antoine Collaud de la Salcette'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Albertin'')</small><ref name="TDM"/> || Charles ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Charles Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1750]] || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N"/><br><small>(fr ''Joseph Escalonne'')</small><ref name="TDM"/> || J[oan] B[aptista] Chais<ref name="DTChaix" group="N"/><br><small>(fr ''J.-B. Chaix'')</small><ref name="TDM"/><ref name="Pellas_2020">https://web.archive.org/web/20220206194321/https://www.theses.fr/2020GRALH015.pdf</ref> || <br><small>(fr ''Antoine-Nicolas FINE'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1751]] || Antòni ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/> (luectenent dau jutge ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''Antoine Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || ''Alexandre'' ''Ferrús*''<ref name="Ferrus" group="N"/><br><small>(fr ''Alexandre Ferrus'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/><br><small>(fr ''Michel Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1752]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jean Barthélemy Ferrus des Garcins'')</small><ref name="TDM"/> || Antòni ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Voyron'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Chabas'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1753]] || (avocat)<br><small>(fr ''Balthazard Fantin-Latour'')</small><ref name="TDM"/> || ? ''Caire*''<br><small>(fr ''Alexis Caire'')</small><ref name="TDM"/> || Andrieu ''Voiron*''<ref name="Voyron" group="N"/><br><small>(fr ''André Voyron'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1754]] || (avocat)<br><small>(fr ''Bonaventure Disdier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Joseph Giraud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Laurent Telmon'')</small><ref name="TDM"/><ref name="B 299"/> |- | [[1755]] || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Faure<br><small>(fr ''Jacques Faure'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Etienne Albert'')</small><ref name="TDM"/> || Simon Turin<br><small>(fr ''Simon Turin'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1756]] || ''Jusèp*''<ref name="Joseph"/> ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N"/><br><small>(fr ''Joseph Escalonne'')</small><ref name="TDM"/> || Joan Turin (apoticari)<br><small>(fr ''Jean Turin'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Carlhian'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1757]] || (notari)<br><small>(fr ''François-Nicolas Laugier'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Joubert'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Baptiste [Telmon?] |- | [[1758]] || ''Jòrgi*''<ref name="Georges"/> ''Ruf-Lacrotz*'' (president-jutge ''daus tractats/de las trachas*''<ref group="N">Traité o traite a la sorsa; traduccion pas segura.</ref>)<br><small>(fr ''Georges Roux-Lacroix'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Bartelon*''(notari)<br><small>(fr ''Jacques Barthelon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Ermil'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1759]] || Antòni Tomàs Blai (avocat)<br><small>(fr ''Antoine Thomas Blais'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Armand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Simon Roux'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1760]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jacques-Claude Fantin-Larribière'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Loizeau'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Fine'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1761]] || (avocat)<br><small>(fr ''Jacques-Etienne Bonnot-Duclos'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Jordan<br><small>(fr ''Jacques Jourdan'')</small><ref name="TDM"/> || Michèl<ref name="Michel" group="N"/> ''Aulanhièr*''<ref name="Ollagnier" group="N"/> (notari)<br><small>(fr ''Michel Ollagnier'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1762]] || Francés Turcon (avocat)<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N">ESCALONNE - Probablament lo nom de familha ''Escalouno'' (Escalona) [https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0986.jpg citat per Mistral]. Existís solament [https://web.archive.org/web/20220224114802/https://opinion.jornalet.com/bernat-fruchier/blog/2665/drap-a-latge-mejan-e-iii 1 atestacion] per lo nom ''Escalòna''.</ref><br><small>(fr ''Jacques Escalonne'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Barthélemy'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Armand'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1763]] || ''Jaume''*<ref name="Jacques"/> Blanchard (avocat)<br><small>(fr ''Jacques Blanchard'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Lansade'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Guillaume Cot'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1764]] || Antòni ''Escalona*''<ref name="Escalonne" group="N"/><br><small>(fr ''Antoine Escalonne'')</small><ref name="TDM"/><ref name="ISAD"/> || <br><small>(fr ''François Janselme'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Baptiste Fermer'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1765]] || (avocat)<br><small>(fr ''J.-B. Fermer'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''François Allemand'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''André Collaud'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1766]] || Antòni Grand de ''Champroèt*''<br><small>(fr ''Antoine Grand de Champrouet'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Sébastien Barnéoud'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Claude Silvestre'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1767]] || <br><small>(fr ''Guillaume Berthelot'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jacques Galvan'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean-Antoine Telmon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1768]] || Francés Turcon (avocat)<br><small>(fr ''François Turcon'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Cot'')</small><ref name="TDM"/> || <br><small>(fr ''Jean Antoine Telmon'')</small><ref name="TDM"/> |- | [[1700]] || Roland (sens numeracion)<ref name="E 478">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtada1866159fc9cfc3</ref> || || |- | [[1704]]? || du Verdier (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaabdf475355fb6304</ref> || || |- | [[1706]] || Jean-François Morand<ref name="Pellas_2020"/> |- | [[1715]]? || Jean Turcon<ref name="E 490">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtab0a31d36787eec31</ref> || || |- | [[1720]] || Ferrus (sens numeracion)<ref name="E 491">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtab6581e1330ed205d</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaf2b7c822a6fec5f1</ref> || || |- | [[1723]] || Pleure (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaf2b7c822a6fec5f1</ref> |- | 1726 || Balthazar Disdier<ref name="ISAD">https://books.google.com/books?id=aemK9yDKoWYC&pg=RA1-PA81&lpg=RA1-PA81&dq=%22premier+consul%22+AND+%22Brian%C3%A7on%22&source=bl&ots=noY2shsh0I&sig=ACfU3U1tFF2AvmbNpdBp-N25IWWXgaGxCw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwim2oWJper1AhVQJ0QIHTEDB8QQ6AF6BAghEAM#v=onepage&q=%22premier%20consul%22&f=false</ref> || || |- | 1728? || Balthasar Jouve (sens numeracion)<ref name="E 492"/> || Franç. Ferrier (sens numeracion)<ref name="E 492">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtae3ae54f4972bcc19</ref> |- | [[1729]] || Pleure<ref name="E 391">https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta77c127d75821cc4a</ref> |- | (1733-?)1734 || Ferrus<ref name="E 391"/> |- | 1734 || Balthazar Disdier<ref name="ISAD"/> || || |- | 1735 || Peralda (sens numeracion)<ref>https://books.google.com/books?id=bp9NAAAAMAAJ&lpg=PA395&ots=T7WHZUsH2b&dq=%22L%C3%A9othaud%22%20and%20%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&pg=PA396#v=onepage&q=%22consul%22%20and%20%22Brian%C3%A7on%22&f=false</ref> |- | 1742 || François Turcon<ref name="ISAD"/> || || |- | ??? (ab 1752) || Jean Alphand<ref name="ISAD"/> |- | 1752 || Antòni Grand de ''Champroèt*''<br>Antoine Grand de Champrouët<ref name="E 494"/><ref name="ISAD"/><ref>https://francearchives.fr/fr/facomponent/a57937a63daec1af772f8211a301d4ab6128ba9f</ref> || || |- | 1759? || Biais<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta98abf67c1abcf14d</ref> |- | [[1763]] || Guil. Cot, des Fontenils (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta1f9dc8554e50bf5e</ref> |- | 1767?1769? || Berthelot<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaa5eaa8fdc0c2b48c</ref> |- | ??? || Jacob Videl (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vtaa1ccaebcd0486a23</ref> |- | ??? || Guillaume Blais<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta4c514cb345505491</ref> |- | ??? || Claude Rous<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta670ebffe0a9b4b88</ref> || || |- | ??? || Jacq[ues]. Pinard (sens numeracion)<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta9b33e667f87a889d</ref> || || |- | 1616 || Videl, de Bardonèche e Bermond... Mas son luòcs? O personas???<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta3d8db16d9f310d45</ref> |- | 1696/7/8??? 1705??? || Antoine Ollagnier<ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta9432173a400a76cf</ref><ref>https://archives.hautes-alpes.fr/ark:/23599/vta547ed00086a66</ref> |- | 1 || ?<br>('''') || || |- |} ==Veire tanben== ===Articles connèxes=== ===Liames extèrnes=== * [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9608975k/f1.item Briançon administré par ses consuls / par le Dr Chabrand,...] ==Nòtas e referéncias== ===Bibliografia=== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{Referéncias|colomnas=3}} [[Categoria:Briançon]] [[Categoria:Istòria dau Daufinat]] nzz1vtni3v6n13d48c3zyb6ffc3uhb6 0 200680 2500716 2493707 2026-05-15T18:19:59Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500716 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre'''. Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. 09mql7t2xgxuiubsq4ijzavbhko4g00 2500719 2500716 2026-05-15T18:33:01Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500719 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre'''. Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. 31ksc8zt294hvumcs2w8q6mkpjtl4wj 0 200681 2500713 2493709 2026-05-15T18:12:30Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500713 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''sòrre''' (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''. La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''. La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?), ''coassona'', ''cogossòl'' (?), ''cova-niset'', ''petona'', ''rasclona'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona''). La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra'''. Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''. ei7b0sqpu7ckwv74qahv57c2k6pq56m 2500714 2500713 2026-05-15T18:14:37Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500714 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''sòrre''' (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''. La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''. La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?), ''coassona'', ''cogossòla'' (?), ''cova-niset'', ''petona'', ''rasclona'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona''). La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra'''. Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''. f7srj22ejst6lqwqfc8bxwmq3deo4pc 2500720 2500714 2026-05-15T18:33:33Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500720 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''sòrre''' (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''. La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''. La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''cacandra'', ''cacambra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?), ''coassona'', ''cogossòla'' (?), ''cova-niset'', ''petona'', ''rasclona'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona''). La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra'''. Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''. k9izd36bztqj8ykt7djhzg8uq0yn4rt 2500721 2500720 2026-05-15T18:37:38Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500721 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''sòrre''' (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''. La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''. La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''cacandra'', ''cacambra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?), ''coassona'', ''cogossòla'', ''cova-niset'', ''petona'', ''rasclona'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona''). La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra'''. Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''. 3dhck9ifl4itn3qz3zmmtickpyvrlii 0 201020 2500763 2498548 2026-05-16T01:51:49Z YiFeiBot 21307 Retrait de 1 lien(s) interlangue(s), désormais fourni(s) par [[d:|Wikidata]] à la page [[d:q24254499]] 2500763 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Cap d'estat o govèrn | Nom= Lê Minh Hưng | Imatge= [[Imatge:Lê Minh Hưng 2026.jpg|250px]] | Títol_politic=Primièr ministre de | Nacion= {{Vietnam}} | Periòde_govèrn1= entre lo [[7 d'abril]] de [[2026]] e lo [[7 d'abril]] de [[2031]] | Predecessor1= [[Phạm Minh Chính]] | Successor1= | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[11 de decembre]] de [[1970]] | Luòc_Naissença= Hà Tĩnh, [[Vietnam]] | Maridat_amb= | Profession= avocat e òme politic | Partit= Partit Comunista de Vietnam }} '''Lê Minh Hưng''' (n. [[11 de decembre]] de [[1970]]) es un avocat e òme politic [[vietnamian]]. Foguèt [[Primièr Ministre]] del país en [[2026]] per un mandat de cinc ans. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Phạm Minh Chính]]|aprèp= cap |nom=[[Imatge:Emblem of Vietnam.svg|50px]] <br />[[Lista dels primièrs ministres de Vietnam|Primièr ministre de Vietnam]] <br />[[7 d'abril]] de [[2026]] - [[7 d'abril]] de [[2031]]}} {{DEFAULTSORT:Lê Minh Hưng}} [[Categoria:Primièr ministre de Vietnam]] [[Categoria:Naissença en 1970]] bnimc1t4366cqvnrylcpfubhheaep3c 0 201030 2500744 2498828 2026-05-15T21:09:02Z Raymond Trencavel 26125 2500744 wikitext text/x-wiki La '''màkina''' ([[espanhòu]] ''mákina'' ; [[francés]] : ''makina'' ; [[occitan]] : ''maquina'') es un estili musical sosgenre de [[tècno]] urbana aparegut jos aquel nom de caps 1995 en [[Païses Catalans|Catalonha]] ([[Valéncia|Valença]], [[Barcelona]], puèi al [[El Barcarès|Barcarès]]). En efièch, la terranha propícia a la naissença de la '''màkina''' es estada al mièg de las annadas 1980 la scèna [[Musica electronica|electronica]] de las discotècas de la region [[Valéncia|Valenciana]] dicha ''Ruta Destroy'', la musica qu'i èra difusada batejada èla a l'epòca ''bakalao''<ref>La conception graphique de la « Ruta del Bakalao » revient à l’IVAM https://www.visitvalencia.com/fr/agenda-valencia/la-conception-graphique-de-la-ruta-del-bakalao-revient-livam</ref>. Demest las discotècas [[Païses Catalans|catalanas]] avent a partir de 1995 popularizat la '''màkina''', se pòt citar per exemple lo ''Pont Aeri'', ''Chasis'', o encara ''Xque''. La particularitat d'aqueste estili de [[tècno]] es sa radicalitat (''hardcore''), ambe una influéncia [[Musica electronica|electro]] [[Vila|urbana]] annadas 1980 tangibla ([[EBM]]), e sustot un ritme fòrça rapid, en mejana 150 a 190 bpm, mai rapid quitament que la [[trance]] contemporanèa (125 a 160 bpm). La '''màkina''' s'es popularizada fòra [[Païses Catalans|Catalonha]] pendent la fin de las annadas 1990, primièr en [[Espanha]] sancèra e capvath [[Occitània]] (per exemple dins las discotècas lo ''Nouba Roll's'' còsta [[Castras]] e ''L'Aposia'' a [[Tolosa]]), puèi en [[França]] e en [[Anglatèrra]], quitament fins al [[Japon]]. L'estili es passat un pauc de mòda dempuèi las annadas 2005-2006. ==Qualques artistas emblematics de la màkina== * [[Pastis y Buenri]] * [[DJ Fou]] * Ruboy * Gerard Requena * Skudero * Xavi Metralla ==Referéncias== [[Categoria:Genre de musica electronica]] [[Categoria:Genre musical]] fp8rdqseo5tqyuux4t5t6543lggo85z 14 201090 2500680 2499655 2026-05-15T13:19:13Z Trigenibinion 58963 Net 2500680 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partit politic espanhòl|Galícia]] [[Categoria:Politica de Galícia]] 3mt8w3do1hgq44yg6a2z1c8h0dk1sf8 14 201092 2500682 2500408 2026-05-15T13:20:02Z Trigenibinion 58963 Net 2500682 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Galícia]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Espanha]] alrei06617owdscjq4md0b6j6t2osqm 14 201183 2500687 2500559 2026-05-15T13:27:41Z Trigenibinion 58963 Net 2500687 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas galècs]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Espanha|galècs]] 6hwducza73zqpzhccwqnm6t2pufqfhp 14 201190 2500677 2026-05-15T13:15:56Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Puerto Rico]] [[Categoria:Politica dels Estats Units d'America]] » 2500677 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Puerto Rico]] [[Categoria:Politica dels Estats Units d'America]] fbqmp604brqvpv6yh3qraudre1gwa92 14 201191 2500678 2026-05-15T13:17:54Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic american|Puerto Rico]] [[Categoria:Politica de Puerto Rico]] » 2500678 wikitext text/x-wiki [{{catmore}} [[Categoria:Partit politic american|Puerto Rico]] [[Categoria:Politica de Puerto Rico]] 3zrtri4x64chqvdu400vl0psvpl7w5q 2500679 2500678 2026-05-15T13:18:32Z Trigenibinion 58963 Net 2500679 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partit politic american|Puerto Rico]] [[Categoria:Politica de Puerto Rico]] rcdlqgzct8j2qf3ysl180ahlk1ffhia 14 201192 2500686 2026-05-15T13:26:42Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Puerto Rico]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Estats Units]] » 2500686 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits politics en Puerto Rico]] [[Categoria:Partits politics nacionalistas en Estats Units]] 94t3vp88eujyk27h548qaoddppi6ix4 14 201193 2500688 2026-05-15T13:30:47Z Trigenibinion 58963 Creacion de la pagina amb « {{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas portoriqueses]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Estats Units|portoriqueses]] » 2500688 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Categoria:Partits nacionalistas portoriqueses]] [[Categoria:Partits politics independentistas en Estats Units|portoriqueses]] m5gqzn079jfbucgz3nan6scrlc6ov9h 0 201194 2500723 2026-05-15T19:18:58Z Mistico Dois 45295 Creacion de la pagina amb « '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renascença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renascença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç''', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULT... » 2500723 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renascença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renascença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç''', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] s2wfxsw6q5amkyoo0pwkik04haowg4o 2500724 2500723 2026-05-15T19:19:30Z Mistico Dois 45295 2500724 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renascença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç''', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] exkuo49tm16o325f1ax4gdwurpfrayv 2500725 2500724 2026-05-15T19:19:56Z Mistico Dois 45295 2500725 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç''', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] mr1usr2pg297x4ko5d5188ssgh0ccoz 2500726 2500725 2026-05-15T19:20:08Z Mistico Dois 45295 2500726 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç de Fora''', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 8ahv4a8rc1t36g3wewyxiwwyvz0xf9d 2500727 2500726 2026-05-15T19:20:16Z Mistico Dois 45295 2500727 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Panneus de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] o4zm8uyzzsfbkjfzntdporc5qymu9r1 2500728 2500727 2026-05-15T19:22:12Z Mistico Dois 45295 2500728 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del politic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] eb3c056u1gd2s0sfx6wnyzw04k48w5e 2500729 2500728 2026-05-15T19:22:48Z Mistico Dois 45295 2500729 wikitext text/x-wiki '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 4wyhc9yzy857hlbp1uv9k8wsdzuobre 2500730 2500729 2026-05-15T19:26:58Z Mistico Dois 45295 2500730 wikitext text/x-wiki [[File:Lagos40 kopie.jpg|thumb|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 38kxw7rs3gp3r405h1jiq6qzlbgm1nf 2500731 2500730 2026-05-15T19:27:11Z Mistico Dois 45295 2500731 wikitext text/x-wiki [[File:Lagos40 kopie.jpg|thumb|image_size=250px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 2fr1xjd3dd58q0vg17mbpowckocrydj 2500732 2500731 2026-05-15T19:27:20Z Mistico Dois 45295 2500732 wikitext text/x-wiki [[File:Lagos40 kopie.jpg|thumb|image_size=350px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] jum8w6k7rktj4cdkta8rzy7yrlpmg8m 2500733 2500732 2026-05-15T19:28:46Z Mistico Dois 45295 2500733 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|thumb|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 6qxrfxbm2k7c8r99cmsm0n6965fxe4h 2500734 2500733 2026-05-15T19:29:00Z Mistico Dois 45295 2500734 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|thumb|image_size=300px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] cteepvnb7mkfsp6ejxi4ebn1jwlemce 2500735 2500734 2026-05-15T19:29:23Z Mistico Dois 45295 2500735 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|image_size=300px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 0qffc1be5c6z4wpus44050z95apk3cz 2500736 2500735 2026-05-15T19:29:33Z Mistico Dois 45295 2500736 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|image_size=150px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 7colfb362r6zjkoglkxdzmravz24h94 2500737 2500736 2026-05-15T19:29:44Z Mistico Dois 45295 2500737 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|thumb|image_size=150px|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 8r3ck4ezdb5zfg5rq5coklsbte4yjzu 2500738 2500737 2026-05-15T19:30:00Z Mistico Dois 45295 2500738 wikitext text/x-wiki [[File:Nuno Gonçalves. Paineis de São Vicente de Fora.jpg|thumb|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 6qxrfxbm2k7c8r99cmsm0n6965fxe4h 2500739 2500738 2026-05-15T19:30:49Z Mistico Dois 45295 2500739 wikitext text/x-wiki [[File:Lagos40 kopie.jpg|thumb|''Pànels de Sant Vincenç de Fora'']] '''Nuno Gonçalves''' (fl. c. [[1450]]‑ c. [[1471]]) foguèt un pintre [[Portugal|portugués]] de la [[Renaissença]]. Se sap pas gaire de sa vida. Foguèt pintre de cort del rei [[Afonso V de Portugal]], de c. 1450 a c. 1471. Gonçalves es considerat coma lo mai grand pintre portugués de la Renaissença. Se pensa qu’es l’autor del poliptic conegut jol nom dels ''Pànels de Sant Vincenç de Fora'', que representan la societat portuguesa de son temps. {{DEFAULTSORT:Gonçalves, Nuno}} [[Categoria:Pintre portugués]] 38kxw7rs3gp3r405h1jiq6qzlbgm1nf